Punicorum Libri Septemdecim
Date: 2008-12-31T00:00:00+00:00
Keywords: Punic War; 2nd; 218-201 B.C. -- Poetry

The Project Gutenberg eBook of Punicorum Libri Septemdecim

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Punicorum Libri Septemdecim

Author: Tiberius Catius Silius Italicus

Editor: N. E. Lemaire

Georg Alexander Ruperti

Release date: December 31, 2008 [eBook #27672]
Most recently updated: July 30, 2021

Language: Latin

Credits: Louise Hope, Robert Connal and the Online Distributed Proofreading Team

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***

All Hebrew text includes a mouse-hover transliteration. See below for transliteration of Greek.

Typographical errors are marked in the text with mouse-hover popups. See below for errors in line numbers and cross-references.

Note on Layout
Note on Greek
Note on Cross-references

BIBLIOTHECA

CLASSICA LATINA

SIVE

COLLECTIO

AUCTORUM CLASSICORUM LATINORUM

CUM NOTIS ET INDICIBUS

On souscrit, à Paris,

Chez

N. E. LEMAIRE, Éditeur, boulevard Italien, nº 22, en face des Bains Chinois.

BARROIS l’aîné, libraire, rue de Seine, nº 10, Faub. St.-Germ.

DEBURE frères, libraires du Roi, rue Serpente, nº 7.

J. DIDOT, l’aîné, Imprimeur du Roi, rue du Pont-de-Lodi, nº 6.

F. DIDOT, Imprimeur du Roi et de l’Institut, rue Jacob, nº 24.

TREUTTEL et WURTZ, libraires, rue de Bourbon, nº 17.

Aug. RENOUARD, libraire, rue de Tournon, nº 6.

MONGIE aîné, libraire, boulevard Poissonnière, nº 18.

BOSSANGE père, libraire, rue de Richelieu, nº 60.

BRUNOT-LABBE, libraire, quai des Augustins, nº 33.

H. VERDIÈRE, libraire, quai des Augustins, nº 25.

ARTHUS-BERTRAND, libraire, rue Haute-Feuille, nº 23.

Et chez tous les libraires de France et des pays étrangers.

CAIUS SILIUS ITALICUS

EXCUDEBAT JULIUS DIDOT

NATU MAJOR, REGIS TYPOGRAPHUS.

CAIUS SILIUS

ITALICUS.

PUNICORUM
LIBRI SEPTEMDECIM

AD OPTIMAS EDITIONES COLLATI
CUM VARIETATE LECTIONUM

PERPETUIS COMMENTARIIS
PRÆFATIONIBUS ARGUMENTIS ET INDICIBUS

CURANTE

N. E. LEMAIRE

VOLUMEN PRIUS

PARISIIS

COLLIGEBAT NICOLAUS ELIGIUS LEMAIRE

POESEOS LATINÆ PROFESSOR

MDCCCXXIII

This work was published in two volumes, separately paginated, each with its own Table of Contents:

Tabula / Rerum quæ in hoc Priori Volumine Continentur.
Tabula / Rerum quæ in hoc Posteriori et Ultimo Volumine Continentur.

TABULA

RERUM QUÆ IN HOC [LIBRO] CONTINENTUR.

| | Pag.

Eruditissimo Lectori s. p. d. N. E. Lemaire.

ix

Compendia scripturæ quæ sæpissime occurrunt

xiv

C. Silii Italici Punicorum

lib. I

Argumentum.

1

| lib. II | Argumentum. | 84
| lib. III | Argumentum. | 151
| lib. IV | Argumentum. | 222
| lib. V | Argumentum. | 288
| lib. VI | Argumentum. | 343
| lib. VII | Argumentum. | 404
| lib. VIII | Argumentum. | 467
| lib. IX | Argumentum. | 547
| lib. X | Argumentum. | 592
| lib. XI | Argumentum. | 640

lib. XII | Argumentum. | 1
| lib. XIII | Argumentum. | 70
| lib. XIV | Argumentum. | 144
| lib. XV | Argumentum. | 215
| lib. XVI | Argumentum. | 283
| lib. XVII | Argumentum. | 339

Ad Lectorem Præmonitio.

397

COMMENTATIO DE SILII VITA ET CARMINE.

399

Sectio prima. De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici.

399

Sectio secunda. De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit.

410

Sectio tertia. De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda.

428

Sectio quarta. Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS.

432

Præfatio Drakenborchii.

432

Sectio quinta. Catalogus editionum C. Silii Italici.

446

Sectio sexta. De hujus editionis ratione et consilio.

463

C. SILII ITALICI VITA, auctore Crinito.

473

Testimonia veterum de Silio ejusque carmine.

475

Testimonia et judicia recentiorum.

478

Argumenta XVII librorum Silii Italici, auctore Hermanno Buschio Pasiphilo.

487

Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros Silii catalepses.

494

Præfatio Heynii.

497

Index universus rerum et verborum in Silium Italicum.

505

Adpendix, sive Diatribe de stylo poetico, et potissimum Siliano.

660

ERUDITISSIMO LECTORI

S. P. D.

N. E. LEMAIRE.

Ut in Editione nostra Livii publicanda antesignanum et ducem secutus sum Cl. Ruperti, ita in edendo atque illustrando C. Silii Italici poemate ad ejusdem auspicia et vexilla volui me convertere, quia, ut aiebat Heynius in præfatione (quam ad calcem operis rejiciam), ille in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit.

Mens quidem aliquando mihi fuerat, quum de Silio Italico bene mereri vellem, in hac editione novum de integro laborem exantlare, perpetuasque adnotationes proferre, quas ideo ad concinnandas adjutorem quærebam, et jam virum omni doctrinarum supellectile adornatum, ut in id opus se accingeret, invitaveram.

Antiquorum enim poetarum, viri docti nullum fere magis, quam Silium, neglexere, et, qui optime etiam de eo meriti sunt, ad interpretationem tamen carminis parum contulere, omnemque pæne operam in critica ejus tractatione posuerunt. Quicumque igitur editionem, Silio dignam, meditatur, ei nova adeoque lubrica via ingredienda; et non contextus tantum, quam et accuratissimo et modestissimo potissimum judicio fieri potest, constituendus, sed poeta etiam perpetuo inprimis commentario illustrandus est.

Ea sunt quæ Cl. Ruperti sibi proposuit et perfecit: cujus operam quo attentius legi ac perpendi, eo magis visum est, frustra me operam impensamque consumpturum, quum tales forent in manibus opes. Sagacissimi enim ingenii vir, ipsum poetam perpetuis commentariis illustrare, et lectionem carminis, cujus omnem varietatem enotavit, ad fidem codd. accuratius constituere, et vulgarem atque antiquam vel revocare et tueri, vel emendare conatus est. Var. lect. ab interpretatione seposuit, et inde duplicem commentarii sui partem fecit, ut major lux eniteret, faciliorque foret alterutrum quærentibus labor.

Hunc itaque optimum ducem existimavi et secutus sum, adjectis quibusdam, quæ aut necessaria, aut certe bona viderentur: nam præcipua hæc cura fuit, ut quicumque mea editione uteretur, reliquis omnibus carere posset, et in ea reperiret, quidquid boni atque utilis ad Silii carmen explicandum emendandumque alii contulissent. Sæpius quoque loca similia e gallicis scriptoribus transcripsi, quique easdem res aut tractassent, aut memorassent, verbi causa, Bossuet, Montesquieu, eos contuli; quod præsertim in posterioribus libris deprehendes, quum hic plura sint Silio et Nostris communia.

Quæ autem Cl. Ruperti ad calcem operis addenda aut corrigenda subjunxerat, sive ex interpretatione Ernesti et Lenzii, sive ex notis criticis Withofii excerpta, hæc ego in suum quæque locum retuli, composui, concinnavi.

Eæ quidem fuerunt causæ, cur paulo fortasse longius excreverit labor; sed hæc si culpa est, ingenue fateor volens peccasse, et cum ipso Goettingensi editore sic excusatum habeas velim:

“Non defuere, qui nimiam reprehenderent copiam tam exemplorum dictionis alicujus aut elegantiæ, quam veterum recentiorumque scriptorum, in rebus historicis, geographicis ac mythicis a me laudatorum. Id tamen ex vano eruditionis ostentandæ studio profectum existimari nolim, et res justam excusationem habere videtur. Primum enim haud dissimulo, me omnem dedisse operam, ut quam plurimis satisfacerem; neque vero ignorabam, permultos etiam hodie esse viros doctissimos, quibus hæc rerum verborumque illustrandorum ratio adrideat, quæ olim Nic. Heinsio, Burmanno, Broekhusio, Drakenborchio aliisque magni nominis hominibus probabatur: quorum tamen vestigia non ita sequutus sum, ut exempla tantum exquisitioris loquendi formæ cumularem, nulla habita ratione originis ejus vel causæ, indolis ac significatus, nec admonito de iis lectore; nisi forte illa vel ex locis adscriptis satis intelligi et legentibus jam hac compendiaria via, qua chartæ parcitur, in memoriam revocari possent, vel ibi ab aliis, quorum editiones ac libri omnium fere manibus teruntur, jam explicata essent. Deinde in doctissimo poeta interpretando versabar, in quo adhibendæ talis eruditionis facultas et major erat, et aptior atque utilior. Denique id egi, ut non tirones modo, sed eruditos quoque homines et juventutis potissimum magistros meam Silii editionem consuluisse haud omnino pœniteret, atque iis, qui longiores disputationes de tot exquisitis dicendi formulis, rebusque historicis, mythicis ac geographicis, ubivis in doctissimo poeta obviis desiderarent, (quales passim inveniuntur) uberiores, unde eas peterent, fontes in promtu essent, et quidem plerique vel adeo omnes, ut, si hunc vel illum adire non possent, (quæ tristis multorum sors est) ad alios confugerent.”

Commentationem vero de Silii vita et carmine in alterum volumen rejeci: ibi vir doctiss. de ejus genere, nominibus, studiis, honoribus, vita ac morte disputat; deinde in carminis indolem, consilium ac fontes, e quibus poeta hausisse videatur, inquirit; tum de præstantia illius, et de utilitate quæ percipi possit ex ejus lectione, disserit; quo facto, codices MSS. et editiones Silii recenset; in fine denique, quale consilium post virorum doctorum conatus in molienda editione secutus sit, declarat.

Tum subjungentur testimonia ac judicia; et Catalogus editionum ex integro concinnatus.

Accedet Index rerum verborumque, in quo potissimum desudavit auctor, et quem pro desperato centies abjectum, reputata tamen utilitate rei, in poeta potissimum tam docto conspicua, repetiit, et telam, impatientia toties abruptam, diligenter retexuit. Non defuere quidem editores poetæ, qui ante ipsum tales conficere indices laboraverint: sed Drakenborchianus non nisi ad criticas virorum doctorum observationes, Schmidianus ad notas Drakenb. et Heinsiorum, Ernestinus, qui omnium uberrimus est, ad sola verba spectat. Dausqueianus, Cellarianus et Bipontinus tam latinitatis, quam rerum rationem habent, at nimis manci sunt. Is, vero quem, diligenter toto carmine iterum perlecto, concinnavit, memorabiles res, voces ac dictiones continet omnes, et præterea, quidquid vel in notis vel in Var. Lect. illustratur, adpositis literis n. et V.L. indicat. Maluit quoque nimiam sibi copiam, quam brevitatem exprobrari posse, et quædam tenuia nec adeo necessaria irrepere, quam quidquam prætermitti, quod si non omnibus, certe nonnullis notatu dignum videri posset.

Indicem excipit Appendicula, in juventutis potissimum gratiam adnexa, quam tamen, nisi lectores passim ad eam auctor remisisset, brevitatis studio omisissem, quanquam ex ea non minimus fructus percipi potest.

Ea sunt quæ monitum te, lector optime, volui: felix, si mea tibi adriserit opera, quam foveas et adjuves, precor. Vive, et vale.

N. E. LEMAIRE.

COMPENDIA SCRIPTURÆ

QUÆ SÆPISSIME OCCURRUNT.

C. Col. vel simpl. Col. hoc est, codex Coloniensis.

Oxon. vel Ox. codex Oxonius.

Tell. vel c. T. vel T. codex Tellerianus.

Put. vel c. P. vel P. codex Puteanus.

R. 1, vel Rom. pr. editio romana princeps.

Rom. 2, vel R. 2, editio romana secunda vel Pomponii Læti.

Rom. 3, vel R. 3, editio romana tertia a N. Heinsio collata et excussa.

Parm. editio Parmensis.

Med. editio Mediolanensis.

Ben. vel Benes. editio Benessæ.

Ind. vide in Indice.

App. vel Adp. Adpendix, sive diatribe de stylo et idiotismis Silii.

Transcriber’s Notes

Layout and Structure of the Text

In the original book, each page had three sections: the poem itself; the Variae Lectiones; and the commentary. For this e-text, the poem and notes— broken into small segments— have been kept together, while the Variae Lectiones have been placed in a block at the end of each Book. All words discussed in the Variae have been underlined, with links in both directions.

For readers without Greek

Greek used in this text falls into a few distinct groups:

—Quotations from Greek works illustrating literary devices used by the author or giving historical or linguistic background
—Greek forms of names used in the poem
—Grammatical or literary terms that have no Latin equivalent

In general, Greek words have only been given mouse-hover transliterations where necessary for linguistic explanations such as the derivation of a place name. The word τὸ (occasionally in the dative form τῷ) is a definite article, meaning “the word X”. Common adverbs are:

σαρκαστικῶς, “sarcastically”
ὑπερβολικῶς, “hyperbolically”
ἀρχαϊκῶς, old-fashioned (“archaically”)
δεικτικῶς, pointing out
δεινῶς, “wonderfully” or “terribly” according to context, but best translated as “the author is showing off”.

Citations from the Iliad and Odyssey are shown as printed. The editors generally used lower-case letters for both works; inconsistencies are in the original.

Cross-References in the Notes, Variae and Index

Cross-references supplied by the editors themselves—Ruperti or Lemaire—are linked directly to the referenced passage (text, notes or variae). In general, lines cited by other scholars (“Draken. ad...”, “D. Heins. laudat...”) are not linked. To aid in linking, missing line numbers were added to the Notes. These numbers are shown in italics with a mouse-hover reminder: 323. or (v. 323). Duplicate numbers in the original are unchanged.

Known errors in cross-references are similarly italicized and labeled. Cross-references with minor errors are shown as printed, but linked to the correct line: “cf. ad III, 162”. Not all errors have been found.

References between the Notes and Variae for any one line are not directly linked, but both are linked to the main text.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER PRIMUS.

ARGUMENTUM.

Exposito totius operis argumento; 1-20.

Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.

Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, animum incendit; 29-69.

Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare, altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, solenni jurejurando adigitur; 70-139.

Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci subfigit; 140-164.

Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.

Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.

Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservat; 239-267.

Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; 268-295.

Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.

Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.

Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, confossus perit; 376-517.

Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.

Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte, prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; 556-573.

Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.

Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, adeunt; 608-629.

Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.

Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.

Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit

Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura

Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum

Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,

1. Ordior arma ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62, Drak. Ordior, incipio, scil. canere arma, h. bella, ut in princ. Æneidos. De elegantia locutionis ordior arma, vid. quos Withof. laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson. Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12. —cælo, ad, seu in cælum. V. App. —2. Æneadum, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum. —ferox, fortis et bellicosa, vel potens. Sic et sævus, asper, acer, atrox, dirus, horridus, insanus, improbus, et Græcorum θρασὺς, ὀξὺς, δριμὺς, αἰνὸς, τραχὺς, δεινὸς, οὖλος, aliaque ejusmodi epitheta, ab ira ejusque attributis desumta, quod semel monuisse sufficiat, vel ad virtutem, vel ad vim et potestatem, vel denique ad ventos et mare transferuntur, et sæpius tum sive simpl. ornant, sive per magnus, fortis, potens exponi possunt, qua ratione jamdudum Nonius et Serv. ad Virg. Æ. I, 4, voc. saevum explicarunt, quos immerito vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid. App. et ad v. 58, 101, 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99. —patitur Œnotria jura, h. in potestatem Romanorum redacta est. Cf. XV, 5 et 383. Œnotria vetus nomen Italiæ, ab Œnotris, Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ. —Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75 sq. Ed. —3. Musa, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et Kœppen ad Hom. Iliad. a, 1, et β, 484 seq. —da memorare, fac ut memorem, ut αἲ κέ ποθι Ζεὺς δωσι πόλιν ἐξαλαπάξαι ap. Hom. Iliad. α, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97. —decus, κλέος, laborum, gloriam rerum gestarum, multis curis ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ unquam gesta sunt, bellorum. —Labor, ut πόνος et μόχθος, passim pro pugna. —4. Hesperiæ, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis impositum. —Antiquæ, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque nobilis et fama nominis sui notissimaæ. Quemadmodum enim hominum, quæ vulgo dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; ita et antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum laude ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531.

5

Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti

Gens Cadmea super regno certamina movit;

5. perfida pacti, in pacto servando, h. fœdifraga: græca loquendi forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid. App. Perfidia Punica tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique Græca fides obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur, Pœnos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi fortuna inferiores fuisse. —6. Gens Cadmea, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phœnicia, unde Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare, et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani Dardanii et Rhœtei, Puteolani Pherecyadæ, (XII, 159) Tarentini Œbalii nepotes, Pœni Agenorides, Lacones Tyndarii vocantur.

Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce

Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro

Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum

10

Sidonii fregere duces; atque impius ensis

Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

7. Pœni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in qua arce h. urbe, Romæ an Carthagine, Fortuna caput imperii terrarum constitueret. 7. Arx, ut Gr. ἄκρα et ἄκρον, poetis proprie, quidquid altum est, adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et ἄκρα τῶν ὀρῶν vel ἄκρον Ἴδης ὑψηλῆς, Hom.) colles et promontoria, ut Il. ξ, 36, deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis ἀκρόπολις, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse solebat, simpl. etiam urbs dicitur, ut Ἰλίου ἄκραι. Vid. Ind. —8. Ter Pœni, fœdere rupto, bellum Romanis intulerunt. —9. Juratum Jovi, jurejurando confirmatum per Jovem, fœderis testem et perjurii vindicem, unde ὅρκιος et ὅρκων ταμίας dicitur, v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; VI, 693; et Schol. Eurip. ad Hecub. 336. —10. Sidonii. Pœni, a Phœnicibus oriundi. —11. ensis suasit rumpere pacem, pro vulgari, ipsi in animum induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill. Heyne literis, humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod arma ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio tribuitur, quod eo potius factum est. —temerando rumpere, temere violare: nam temerare est temere aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare, inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas temerare dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt, comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I, 630; ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad Val. Fl. I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad II, 472.

Sed medio finem bello excidiumque vicissim

Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,

Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces

15

Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo

Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.

12. medio, secundo, bello Punico. —13. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor. II, 6, pr. —datum, a fatis concessum. —14. Reseravit, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App. —arces Agenoreas, Phœnicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a Phœnicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis, Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Pœni Agenoridæ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v. 6, 7 et 88. —15. Dardanus ductor, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid. Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. Dardanus pro Dardanius, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne. Sic et Κελτὸς Ἄρης, Θεσσαλὸς λεὼς, Δελφὶς ἄκρα vel πέτρα et alia vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. 252, V.L.. —Palatia, collem Palatinum, h. Romam, a Pœnis obsessam, de quo v. XII, 510 sqq. Palatia, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499.

Tantarum causas irarum odiumque perenni

Servatum studio, et mandata nepotibus arma

Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.

20

Jamque adeo magni repetam primordia motus.

18. arma, bella, nepotibus, posteris et quasi Epigonis Pœnorum Romanorumque a majoribus suis mandata, tradita et tanquam hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen nepotes non proprio sensu intelligendos monet Heyne. —19. aperire, explicare, ut ape. notitiam dixit Cic. Orat. 33, et causas Prop. IV, x, 1. —superasque mentes, consilia deorum, maxime Junonis, recludere, prodere, ut reserare, VII, 436.

20. repetam primordia motus, ab initio magnum et memorabile bellum. —adeo, itaque; vel παρέλκει. Vid. Ind.

Pygmalioneis quondam per caerula terris

Pollutum fugiens fraterno crimine regnum

Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:

Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,

25

Cingere qua secto permissum litora tauro.

21. Cf Virg. Æ. I, 338... 368, ubi Venus originem Carthaginis, a Didone conditæ, fusius exponit, in quam tamen adcuratius inquirit Heyne Exc. I ad Virg. Æn. IV. —terris Pygmalioneis, e Phœnicia, seu Tyro. Cf. Æ. I, 346 sq. —cærula sc. æquora, seu maria, κυάνεα κατὰ νῶτα, simpl. pro mari, ob colorem, ut κύανος, et ap. Virg. Æ. III, 208; IV, 583; VIII, 672. —22. crimen, τὸ ἄγος, fraternum, Pygmalionis fratris, qui Sychæum, Didonis maritum, occiderat regnumque vi occupaverat. Fabula satis nota et græcæ originis narratur auspiciis et ductu Maronis Æn. I, 365 sq.; IV, 211. —24. pretio mercata locos, quocirca Pœnos longo tempore post tributum quotannis pependisse memorat Justin. IX, 2. —mœnia ponere, ut τιθέναι et statuere, ἱδρύειν, ἱστάναι, στῆσαι πόλιν, ἐστήξειν τεῖχος, Callim. H. in Apoll. 14 al. Cf. Burm. ad Virg. Æn. II, 295. mœnia Byrsam arcem, in media urbe et arduo loco sitam, ea parte, qua permissum ei erat cingere litora, agrum in terra mari propinqua, secto tauro, corio tauri, in minutissimas partes dissecto. —25. Hanc fraudem illustravere, a Drak. laudati, Heindreich. reipubl. Carthag. I, 1, p. 21; et Themist. Orat. XXI, p. 261, ed. Harduini, similemque narrat Saxo Gramm. hist. Dan. IX, p. 176.

Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)

Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen

Optavit profugis æternam condere gentem.

26. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 15 sqq. Argos et Mycene, Μυκήνη, urbes perantiquæ Argolidis, ubi Juno, quæ a priore sæpius Ἀργεία et Argiva dicitur, in primis colebatur: unde gratissima tecta, oppida, πολὺ φίλταται πόληες, Hom. Il. Δ, 51. Nam Dii, ex antiqui sermonis genio, illas terras amare et incolere, vel certe frequentare dicuntur, quæ iis sacræ sunt, et ubi sacrificiis templisque coluntur. —27. Mycenen Agamemnoniam Silius a Marone mutuatus est, Æn. VI, 839. —28. profugis Tyriis, Didoni ejusque comitibus, condere gentem ut IV, 767, et ap. Justin. II, 6 et 10; XXII, 5; Virg. Æ. I, 33; Tac. Germ. 2; Curt. VI, 2; VIII, 10, quæ loca excitarunt Heins. Drak. et Lef. Sic et κτιστὴς, κτίζειν ἔθνη, νῆσον cet. vid. Cuper. Obss. III, 9, Ernesti et Burm. ad Suet. Aug. 98.

Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte

30

Exserere, ac missas etiam trans æquora classes

Totum signa videt victricia ferre per orbem,

Jam propius metuens, bellandi corda furore

Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ

Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis

35

Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens

Arma remolitur. Dux agmina subficit unus

Turbanti terras pontumque movere paranti.

29. Ingeniose Juno, Trojanis et hinc quoque Romanis, qui ab illis originem ducunt, ob causas vel ex Virg. Æ. I, 25 sq. notas, inimicissima, Pœnos ad bellum ipsa impulisse dicitur. Sed poeta et h.l. expressit Virg. Æ. I, 19 sq. et Ecl. I, 25. —Magnanimus, vox Maroni familiaris, bellicam virtutem exprimit, ut μεγαλόψυχος, μεγαλήτωρ, μεγάθυμος, μεγαλόθυμος, μεγαλόνοος, μεγαλόφρῶν, μεγάφρων. —30. caput exserere ut caput efferre, VIII, 251. Cf. Ovid. Fast. I, 300. —32. propius, præsentius adeoque majus periculum. —furor, ut semel moneam, omnes animi motus vehementiores, inprimis furiosam, insanam, acerrimam cupiditatem amoremque designat, ut f. decoris, II, 324; f. laudum, III, 146; furiæ auri, II, 500; furere, X, 27, quod de militibus propr. adhiberi monent Burm. ad Petron. 122, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 56. Sic et insania, insanire, μανία et μαίνεσθαι. Cf. VII, 253, 497; VIII, 26. Intpp. ad Hor. Od. I, 15, 27. Kœppen ad Hom. Il. γ, 39; ζ, 160. Ill. Beck ad Aristophan. Aves 1096; Schwebel ad Mosch. VII, 2; Spanh. ad Callim. H. in Cer. 30, et Burm. ad Val. Fl. V, 521. —33. Sed enim ut ap. Virg. Æ. I, 19, al. pro at vero, ut enim pro vero dixit Virg. Æ. V, 580; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca vid. Heyne. Vel τὸ enim παρέλκει et transitioni servit, ut at enim, verum enim, immo enim, enim vero, etc. Sed vero, sed enim, XII, 332. —34. Contuso ut retuso, fracto et represso. Vid. Ind. et Jani ad Hor. Od. IV, iii, 8. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302. —pugnæ primæ, belli Punici I. —cœptis Libycis, Pœnorum. —in gurgite Sicanio, mari Siculo, in quo C. Lutatius Catulus, A.U. 512, tam splendidam de classe Pœnorum ad Ægates ins., inter Siciliam et Africam sitas, victoriam reportavit, ut b. Punicum I finiret. Cf. v. 61, 102; IV, 80; VI, 684 sq.; XI, 530; XIII, 731. Polyb. I, 60 sq. Flor. II, 2. —36. Arma, bellum, remolitur, instaurat, renovat. —Dux unus, Hannibal, subficit, subpeditat, subministrat, agmina Junoni, turbanti cet., motus in mari et terra excitanti. —Subficit, ut ap. Virg. Æ. II, 618; IX, 803; et Ge. II, 424, 436. Withof. interpretatur: unus præstat et quasi repræsentat agmina; unus instar multorum agminum est. Cf. inf. v. 498, et Eumen. Paneg. ad Constant. c. 13.

Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras

Hannibal: hunc audet solum componere fatis.

38. sibi induit iras, eleganter pro, iram mente concipit. Drak. laudat XV, 739. Stat. Th. VIII, 392. Senec. Epist. 47, et Petron. c. 4, ubi vid. Burm. —39. Poeta ἐναργῶς exprimit summam audaciam animumque invictum, Hannibalis, qui ipsis fatis, quibus victoria Romanorum fixa erat et quorum vi etiam Dii cedunt (vid. ad V, 76), obponitur, cf. IX, 543; X, 54, 67, 68; XVII, 318. —componere ut comparare, voc. propr. de gladiatoribus, quum par pari componitur, ut invicem pugnent. Vid. Ind. «Ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus,» etc. dixit Senec. Prov. c. 2. Cf. Lucan. III, 195.

40

Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini

Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,

«Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,

Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,

Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;

40. Tum Juno læta viro... inquit, Intulerit, etc. —Sanguineus, ut cruentus et αἱματώδης, est sanguinolentus, cruoris cupidus, αἱμοχαρὴς, φιλαίματος (conf. v. 60); nisi poeta ad Hannibalem transtulit formam Martis, qui μιαιφόνος dicitur Hom. Iliad. ε, 844; φ, 402; et sanguineus, Ovid. Rem. Am. 153, et Virg. Æn. XII, 332, ubi Cel. Heyne illam verbi notionem in dubium fere vocasse videri potest. —41. Turbine δεινῶς pro impetu, motu. —sævo, vid. ad v. 2. —clades, calamitates, ut exitia, damnum, noxa, πῆμα, λύμη, ἄτη, λοιγὸς, βλάβη, ἧσσα. —42. Per me, inquit, Æneas Lavinium condiderit, sedemque ibi regni fixerit, dummodo Romanos, a Trojanis oriundos, per Hannibalem ad Ticinum, Trebiam, Trasymenum lacum et Cannas ingentibus prosternere possim cladibus. Hæc magno verborum ornatu et dilectu, si singula excusseris, expressa videbis: sed poeta vestigia Maronis persecutus est, Æ. I, 37 sq. Cf. et Æ. VII, 292 sq., 313 sq. Ita jam Ernesti: per me, inquit Juno, Æneas imperium in Italia fundaverit; per me vincant in fine Romani, dummodo interea sanguinem profundant: consentanea vox Junonis iratæ, at victoriam Romanorum, ut Dea est, prævidentis. —43. Exsul Troius, Τρώϊος, Æneas, a Troja profugus. —Latio, in Latium. —Dardaniam, Trojam, h. Trojanos eorumque leges et instituta, ut v. 668 et ap. Ovid. Met. III, 539; Epist. VII, 151; et Fast. IV, 251. —Penates, sacra et religionem, ut VII, 475. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 6, 68; III, 12; ubi vid. Heyne et in Exc. IX ad Æn. II, 293. —numina et religio. —bis capta, h. Trojanorum bis captorum, ab Hercule et Agamemnone, unde bis capti Phryges et gens bis victa Maroni dicuntur: quam interpretationem cur tanquam nimis argutam damnaverit Heyne ad Æ. IX, 599, eo minus adsequor, quum eamdem Vir summus ad Æ. XI, 402, adsensu suo comprobaverit. Alii, v.c. Theocritus, Τευκρίδα τρίπορθον, Trojam ter eversam, et quidem tertium ab Amazonibus, memorant. V. Heyne ad Virg. Æ. I, 490, et ad Apollod. p. 373, ut de Lavinio Exc. III ad Æ. VII.

45

Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ

Non capiant, similisque mihi per Celtica rura

Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis

Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo

Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;

45. Ticinus (il Tessino) et Trebia (Trebbia) fluvii Galliæ Cisalp., clade Romanorum inclyti. Vid. IV, 81 sqq., 485 sq. —46. similis, similiter, Trebia mihi (vid. var. lect.) retrofluat, summa cum vi dictum, pro repleatur. Conf. XIII, 743. —Celtica rura, Gallorum agros. —47. Sanguine Pergameo, Trojano, h. Romano. —stipantibus se, stipatis, densis, cumulatis. Vid. App. et ad v. 539. —Versus 48 et 49 pulcherrimi dilectu verborum et idearum. Cf. Virg. Æ. XI, 405, ibique Heyne. —49. reformidet, cum horrore videat. Terror Romanorum ad fluvium translatus, ut III, 463; IV, 445, 602. Vid. ad V, 542. —Trasymenus lacus Etruriæ (Tusciæ) in agro Perusino, hod. il Lago di Perugia, sen di Passignano et di Castiglione; nobilitatus clade Flaminii, unde ipse prœlii locus Ossariæ nomen accepit. Vid. V, 1 sqq.

50

Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore

Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,

Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis

Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus

Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»

55

Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.

50. Cannae (Canna Distrutta), olim urbs, postea ignobilis vicus Apuliæ (vid. ad VIII, 624), ad Aufidum fluv. (Ofanto) qui in mare Hadriat. exoneratur. —tumulum Hesperiæ, sepulcrum Italiæ, præclare, quoniam quadraginta, vel, teste Polyb. III, 117, septuaginta Romanorum millia ibi perierunt. Bene comparant Catull. ad Manl. LXVIII, 89: «Troja, nefas, commune sepulcrum Asiæ Europæque;» Propert. II, I, 27: «Civilia busta Philippi;» Claud. bell. Get. 637: «Pollentia, bustum Barbariæ;» Liv. XXXI, 29: «Capua, sepulcrum ac monumentum Campani populi. —51. Ausonio, Romano. —mersum ut IX, 189. —sublimis, de cælo. —Iapyx, campus Iapygius, h. Apulus, seu Cannensis: nam Iapygiæ nomen apud poetas etiam Apuliam, Calabriam et Messapiam complectitur. Vid. Ind. Silio præivit Virg. Æn. XI, 247, 678; ubi vid. Heyne. —52. Aufide, etc. Conf. VIII, 671; X, 320. —vadum non modo locus est in aqua, per quem vadere licet, quum parum sit profundus; sed etiam fontis, lacus, maris, fluvii fundus vel alveus, per quem aqua vadit vel in quo continetur, etiam in locis præaltis; et hinc denique aquæ et flumen vel mare ipsum. Vid. Gronov. Obss. I, 19. —vadi dubium, cujus alveus est dubius. —54. Cf. Virg. Æ. V, 806 sq. —Rumpere iter pro perrumpere, sibi iter facere, seu viam aperire, ut r. cursum et aditus. Vid. Ind. et Virg. Æ. II, 494. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. I, 3, et ad Ovid. Epist. XVIII, 43.

55. flammare, ut adcendere et incendere.

Ingenio motus avidus fideique sinister

Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.

Armato nullus Divum pudor; improba virtus,

Et pacis despectus honos; penitusque medullis

60

Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi

Flore virens, avet Ægates abolere, parentum

Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.

56. Bene fecit poeta, quod statim initio carminis egregiam veramque herois sui imaginem intexuit lectorumque oculis subjecit. Cf. v. 239 sqq., et Liv. XXI, 4. —motus, turbarum et bellorum. —fidei sinister, sinistræ, malæ; perfidus.

58. Armato nullus divum pudor, metus et religio. Finge tibi virum. qui hæc dicere possit, «Dextra mihi Deus, et telum, quod missile libro, nunc adsint;» vel «virtus mihi numen et ensis;» et «adsis mihi dextera tantum, Tu præsens bellis et inevitabile numen, Te voco, te solam superum contemtor adoro:» quæ ap. Virg. Æ. X, 773; Stat. Th. II et XII leguntur. Drak. laudat. v. 117; II, 309; XII, 634; XVII, 318, et Liv. XXI, 4. Add. inf. XI, 183, 4. —virtus improba, h. magna, vel etiam constans, invicta, quæ nulla fortuna frangitur. Vid. Ind. et ad v. 2; Heyne ad Virg. Ge. I, 146; Æ. II, 356; IX, 62, et XII, 687. Sic et virtus horrida, XI, 205, 421; et atrox, XIII, 369; fides atrox, VI, 378; ubi vid. not. —59. pacis despectus honos, contemtus odiumque pacis, quæ colenda erat et amanda. Cf. III, 123, et ad IV, 607. —60. ævi Flore virens, ut ἄκμη et ἀκμάζουσα ἡλικία, vel ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, ap. Pind. Pyth. IV, 281. Cf. ad v. 376, et VII, 691. —61. abolere Ægates, h. maculam et memoriam cladis, ad Æ. insulas Hannoni a Lutatio inlatæ; ut abo. Sychæum dixit Virg. Æn. I, 720. Cf. ad v. 34, et VI, 684. —62. Siculo demergere fœdera ponto, egregie pro delere, et hoc pro violare, rumpere fœdus in hoc mari ictum. Nam tradere ventis, flammæ, aquæ poetis pro delere et irritum facere dicitur. Καταβρέχειν σιγᾷ, Pind. Isthm. V, 65. Vid. Intpp. ad Tibull. I, ix, 49 sq., et Hor. Od. I, xvi, 3, 4; xxvi, 2, 3.

Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.

Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,

65

Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.

63. Dat mentem, θυμὸν, μένος ἔμπνευσε, animum vel iram quoque et desiderium, hanc ignominiam delendi, in eo excitat. Cf. Virg. Ge. III, 267, et inf. ad v. 80, et VI, 609. —fatigare, propr. fatim, adfatim, frequenter agere; hinc precibus, hortatu, spe, etc. sæpius et vehementer movere, agitare, vexare. V. Heyne ad Virg. Æn. I, 280; IV, 572; VII, 582; VIII, 94.

64. Egregie sic adumbratur summa, qua Hannibal flagrat, cupiditas, Romanis bellum inferendi, quibuscum jam in somnis quoque armis contendit. Nam quæ interdiu cura singulari agimus vel cogitamus, eorum species nos per somnum agitare solent. Cf. simil. loc. VII, 325 sq. Drak. laudat Accium ap. Cic. Divin. I, 22. Auctor, Octaviæ v. 740. Petron. Sat. CIV, ubi vid. Gonsal., Aristoph. Nub. I, 1, et Macrob. Somn. Scip. I, 3.

Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno

Expavere trucem per vasta silentia vocem,

Ac largo sudore virum invenere futuras

Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.

66. famuli ad limina, servi, ut ap. Plin. Ep. VI, 16, 13, ii limini obversabantur; Withof. sed Lefebvre de Villebrune alio sensu: sunt stipatores, armigeri. Ex Hom. quidem notissimi sunt θεράποντες et ἑταῖροι heroum, verb. c. Patroclus Achillis, Meriones Idomenei, Thrasymedes Sarpedonis tam amicus et comes, quam famulus: quin et heroinis δμωΐδες famulæ, comites tribuuntur, ut Penthesileæ a Qu. Calab. I, 33. Sed famuli ad limina ab his prorsus diversi et servili potius conditione sunt, qui ad fores cubiculi excubant, θυρωροὶ, ἀμφίπολοι, ut in gloss. vett. et ap. Hom. Odyss. ζ, 18, quod jam monuit Drak. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XIV, 44. Si tamen Silius eos confudisse censendus est, fecit hoc Maronis exemplo Æ. IX, 648. —67. vasta, magna, alta silentia noctis, quæ terrorem augent. Vid. Virg. Æ. II, 755. —69. Miscere pugnas, μιγνύναι ὑσμίνην, pro miscere, conferre manus, congredi, pugnare. De auctore pugnæ occurrit II, 528 et ap. Tibull. I, 3, 64. —inania bella bene dicit, ut σκιαμαχοῦντος, Ern.

70

Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva

Addiderat quondam puero patrius furor: ortus

Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos

A Belo numerabat avos: namque orba marito

Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri

75

Belides juvenis vitaverat arma tyranni,

Et se participem casus sociarat in omnes.

70. Saturnia arva, vid. Virg. Æ. I, 569. —Addiderat, dederat, inspiraverat. Vid. Ind. —71. patrius furor, pater furens, iratus: abstr. pro concr. vid. App. —72. Sarrana gens, Tyria, a prisco Tyri nomine Sarra, ציר . V. Gell. XIV, 6. —Barcas, nomen Punicum, quod vulgo ab hebr. ברק, fulguravit, deducitur. Ab hoc gentis auctore et Hamilcar Barcas et factio Barcina dicta. —73. Belus, nomen ab hebr. בעל dominus formatum, priscis et diis et regibus Assyriæ, Ægypti, Babyloniæ et Phœnices proprium. Cf. ad v. 87. —74. Tyrum famulam, servientem Pygmalioni, tyranno. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, 286. —75. Belides juvenis, Barcas.

Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,

Ut fari primamque datum distinguere lingua

Hannibali vocem, sollers nutrire furores,

80

Romanum sevit puerili in pectore bellum.

77. spectatus dextra, ut ferro, VIII, 263, δόκιμος τὰ πολέμια, Spectata, h. certis experimentis, an proba sint, nec ne, explorata et cognita, dicuntur propr. metalla, numi, histriones et gladiatores: unde spectaculum, VIII, 556, spectatio et spectamen, pro specimine, experimento. Cf. Ern. Clav. in hh. vv. et Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 100, ad Ovid. Pont. II, 7, 82, et in Anthol. lat. poet. ad Lucret. I, 141. —78. distinguere vocem, verba distincte enunciare, articulatim loqui. —Hæc verba non nimis urgenda, et ad pueritiam immaturamque ætatem Hannibalis significandam generatim ac paulo licentius dicta existimari debent; Ern. Cf. ad II, 349 sq. —79. sollers nutrire, græca formula, satis nota. Vid. App. et Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. —furores bellandi, ut v. 32. —80. bellum, cupiditatem, cum Romanis bellandi, sevit, insevit, indidit, inspiravit, movit, ἔν φρεσὶν ἐνέφυσεν, Hom. Od. χ, 348, ἐνῆκε, ἐνέθηκε, ἔμπνευσε μένος; Iliad. ο, 262; τ, 37, 159; υ, 80, 110; φ, 145.

Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ

Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,

Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris

Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.

81. Silii oculis et animo observabantur loca Virg. Æ. IV, 457 sq., et 494 sq. ad quæ vid. Heyne. Egregie autem fingit, Hannibalem non in templo Jovis, quod Polyb. III, 11, et Corn. Nep. c. 2 tradunt, sed Didonis, Trojanis, Romanorum majoribus, infensissimæ, jurasse. —sacrum, sacratum, dedicatum. —genetricis, conditricis urbis. —Elissæ, Didonis unde Pœni Elissæi dicuntur II, 239 al. —82. patrius, πάτριος, πατρώϊος, γενναῖος. Vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 156. —formido deorum, δεισιδαιμονία, religio, ut metus, timor, horror, pavor et similia, in omnibus fere linguis obvia. Dausq. hæc intelligebat de metu paterno, ne filii sorte ducti immolentur, coll. IV, 767 sq. inpr. 821, 2. —83. squalentibus, pro squalentes. Cf. ad v. 211. —umbris squalentibus, atris, quales fieri solent ex densis et nigricantibus frondibus picearum; Ern. —84. cæli arcebant lumine, pro cæli lumen, solis radios. a templo arcebant.

85

Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim

Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto

Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum

A Belo series: stat gloria gentis Agenor,

Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.

86. Silio præivit Virg. Æn. I, 453 sq.; VII, 177; et Ge. III, 34 sq. —87. Effigies, signa et statuæ. Vid. ad III, 32. Verba marmore mœsto de colore nigro et ob vetustatem sordido, qui tristem adspectum præbeat, accipienda esse, per literas mihi humaniter significavit Cel. Heyne. Sed, nisi me omnia fallunt, poetæ animo inhærebant potius verba Virg. Ge. I, 480: «Et mœstum illacrimat templis ebur, æraque sudant:» ubi vid. Heyne. Cf. var. lect. et v. 98, et ad VIII, 647, 8. Exemplo Virg: Æ. I, 729, et poetarum Græcorum stirps regum Tyriorum a Belo parente, h. auctore ejus deducitur. De Belo, Agenore et Phœnice vid. Heyne ad Virg, Æ. I, 338. Exc. XXIII, ad Æ. I, 619; et ad Apollod. p. 259 sq., 525 sq. —88. Stat Agenor, h. ejus statua, ut ap. Ovid. Epist. II, 67, et ex Ponto IV, 9, 107. Vid. Burm. ad Anthol. I, 63, 10. —gloria gentis ut ap. Virg. Æn. VI, 767. —89. cognomina longa, cognomen diuturnum, diu usitatum.

90

Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:

Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum

Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.

Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,

Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.

91. ensis Phrygius, Trojanus, donum Æneæ. Conf. VIII, 150 sq. Virg. Æ. IV, 495, 507, 646, 663 sq. Et hæc adumbrata ad exemplum Virg. Æ. IV, 509 sq. —centum poetice positum puta, ut ap. Virg. Ge. III, 18; Æ. I, 416; IV, 199. Argutatur D. Heins., qui numerum centenarium infernis sacrum, ἑκατὸν τῆς Ἑκάτης, numerum esse monet: præterea et de cæli diis agitur. —92. Erebo, diis inferis.

93. atque geminatur, ut ap. Virg. Ecl. V, 23. —numina pro numen, et numen dei pro ipso deo poni, nota res est. Vid. mox v. 118. Virg. Æ. I, 666; III, 359, 543; VII, 310. —Henneæ divæ, Proserpinæ, a Plutone raptæ, in nemore juxta Hennam, urbem, in media Sicilia (unde et ὀμφαλὸς Σικελίας, Umbilicus Siciliæ, dicitur), loco edito et undique præcipiti sitam, temploque Cereris (quæ inde Hennæa vocatur v. 214 al.) et Proserpinæ nobilitatam. Confer. Liv. XXIV, 39: Cic. Verr. IV, 106; V, 187: Heins. et Burmann. ad Ovid. Met. V, 385; et Spanh. ad Callim. Cer. 15 et 31. —94. Acheronta ut ap. Virg. Æn. VII, 91, id. quod Erebus, v. 92. —vocat, invocat, ut Æ. III, 264; VI, 247. Ibid. IV, 510, gravius dicitur tonat: cave tamen id propterea h.l. substituendum judices. —Stygia, nigra (vid. ad v. 119) vel potius magica, ut apud Val. Fl. VI, 155; Lucan. VI, 766, et Senec. Œd. 621.

95

Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras

Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.

95. Manifesta Maronis vestigia Æ. IV, 490, et VI, 255 sq. —per umbras: nam sacra magica noctu fiunt. —rumpere Sibila, ἐναργῶς, pro sonum edere, emittere, cum vi et impetu, ut rum. vocem, VIII, 301; querelas, III, 558; gemitum ad sidera, IV, 458. Cf. Virg. Æ. II, 129; III, 246; IV, 553. Sic et Gr. ῥηγνύναι φωνὴν, δάκρυα, seu ῥήξαι κλαυθμὸν, Plutarch. in Pericl. p. 172; ῥήξαι οἰμωγὴν, Philostr. Icon. II, 9. Hebræi Esai. LIV, 1 (ubi v. LXX), al. et nos, in Gesang, Geschrey ausbrechen. —96. inadcensi ignes, non nisi carmine magico adcensi. Sic v. 103 flammæ surgentes audito carmine, ad cantum magicum, quem audire quasi videbantur; v. 430 ignis cantatus, magicus; VIII, 503, vocatis silvis; XI, 447, aggeribus vocatis, et XI, 448, cantatas turres, h. muros Thebanos, Amphionis lyra cantuque exstructos et sponte surgentes: quæ omnia nihil aliud quam summam carminum vim et præstantiam exprimunt, unde et Orphei cautum saxa et arbores secutæ dicuntur. Conf. var. lect. et inpr. a D. Heins. laudatum Pausan. Ἡλιακῶν, lib. V, cap. ult. 97. Cf. Virg. Æ. VII, 89; Ge. I, 477.

Tum magico volitant cantu per inania manes

Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.

97. per inania, ut plene per vacuum aera, et ἐρήμας δι᾽ αἰθέρος ap. Pind. Ol. I, 10. Tironibus nota esse debet vis et consuetudo magorum, præstigiis, herbis, φαρμάκοις, formulis et carminibus, ἐπῳδαις, inprimis vero lacte, vino et sanguine victimarum in specum defuso, animas defunctorum ex inferis exciendi, ψυχαγωγεῖν, vel cadavera rogo inposita in vitam revocandi, et tum ab iis responsa de rebus quæsitis postulandi. Mens enim hominum, futura sciendi cupida, facile sibi persuadere poterat, ψυχὴν, sc. animam animalem, quæ non, ut φρὴν, rationalis et divinior hominis pars, in cælum venire, sed ad inferos descendere credebatur, et pro aere halituque haberi, indeque umbra, imago, simulacrum, εἴδωλον, et voce Eurip. Hec. 389, φάντασμα dici solebat, victima in scrobem, sc. fossam, sub qua inferi sunt, cæsa, ad sanguinem ebibendum invitari, eo autem hausto vocis usum recipere et tum denique, quum animus e corporis compagibus ac vinculis exemtus acrius eo, qui illis adhuc includitur, videat et plura cognoscat, de rebus futuris consuli posse. Tota hæc manium evocandorum superstitio, νεκυομαντεία, seu νεκρομαντεία et ψυχαγωγία, e somniis forte orta, in quibus imago defunctorum nonnunquam cernitur; quod deinde homines arte quoque et mediis quibusdam adhibitis efficere posse sibi videbantur. Nota est vel ex 1 Sam. 28, 11 sq. et inpr. ex Hom. Odyss. lib. XI, quem inde νεκυίαν adpellarunt, et Silius imitatus est XIII, 400... 895. Fuere et olim loca manibus evocandis destinata, ut ψυχοπομπεῖον prope Heracleam, et Νεκυμάντιον apud Thesprotos. Conf. Orph. Argon. 569 sq. Cuper. Obss. I, 12. Broukh. ad Prop. I, 19, 11; idem et Heyne ad Tibull. I, ii, 48; IV, i, 68. —98. marmore, statua marmorea. —sudat, vid. ad v. 86.

Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,

100

Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.

Non ille evantis Massylæ palluit iras,

Non diros templi ritus, adspersaque tabo

Limina, et audito surgentes carmine flammas.

Olli permulcens genitor caput, oscula libat,

105

Adtollitque animos hortando, et talibus implet:

99. Cf. XIII, 744 seq. penetrale propr. locus secretus, interior et sanctus in templo, ubi numen ejus præcipua cum vi commoratur, et sacerdotes, præter quos nemini intrare licet, ab ipso in furorem aguntur, θεοφορουνται, ἐνθουσιάζουσι, ut adytum Sibyllæ Æ. VI, 98. Sed forte simpl. Didonis templum innuitur. V. Heyne ad Virg. Æ. IV, 494.

101. Massylæ evantis, Libycæ vatis. Cf. Æ. IV, 483, et ibi Heyne. —Evans propr. Baccha, seu Mænas, a verbo εὐάζειν, evare, seu evari, orgia celebrare, et hoc a voce bacchantium εὐαν, seu εὐοῖ, pro εὖ οἱ, lat. evoe, unde ipse Bacchus Gr. Εὔαν et ὁ Εὔιος, Romanis Evan et Evius dicitur. Hinc ad quamcunque vatem ἔνθεον, seu ἐνθουσιάζουσαν transfertur. —palluit propter iras, ut ap. Horat. Od. III, 27, 28. Pers. I, 124. —Ira, ut furor, rabies, insania, ὀργὴ, θυμὸς, etc. quemvis vehementiorem animi, imbris, cæli, maris, fluvii, venti motum exprimunt, et sæpius tribuuntur poetis ac vatibus, quorum mens a corpore abstracta, divino quodam instinctu et vi ita concitatur, ut iratis furentibusque similes videantur. Hinc et Aristoteles ὀργιαστικὰ μέλη καὶ ὀργιαστικὴν ἁρμονίαν adpellat, quæ ἐνθουσιασμὸν ἐμβάλλει τῇ ψυχῇ, καὶ ἡ παρίστησι τὴν ποιητικὴν δύναμιν. —102. diros ritus, vid. ad II, 427. —103. surgentes ut VII, 352; XI, 219. Cf. ad v. 96.

104. Silio observabatur imago Jovis placidi, oscula libantis natæ ap. Virg. Æn. I, 254, 256, ubi vid. Heyne. —105. implet talibus vocibus, ut ap. Val. Fl. II, 126, h. hortatur. Vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 120.

«Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos

Fœderibus non æqua premit: si fata negarint

Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,

Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella

110

Latura exitium Laurentibus! horreat ortus

Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,

Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»

106. recidiva, quæ post interitum quasi resurgit, restituitur, viresque amissas recuperat, ut ap. Virg. Æn. IV, 344; VII, 322; X, 58. Vox vel a cadendo et a seminibus, quæ, etsi temere cecidisse, et vel penitus adeo interiisse videntur, tamen resurgunt plantamque instaurant; vel a cædendo et surculis, seu arboribus, quæ recidendo renascuntur et repullulant, repetita; sed prius ob brevitatem syllabæ sec. præferendum videtur. Vid. Gesner. Thes., Gron. ad Sen. Troad. 472. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 45, et ad Claud. Phœn. 66. —Gens recidiva Phrygum, Trojanorum, h. Romani, quibus quasi restituta est. —Cadmeæ stirpis alumnos, vid. ad v. 5. —107. Fœderibus, finito primo bello junctis. Vid. Polyb. I, 62 sq. —non æqua, pro inique vel iniquis. Romani cum Pœnis injusta fœdera pepigerunt: quam sententiam vide quam invidiose et infeste extulerit Hamilcar; Ern. qui etiam monet, in voce premere notionem latere dedecoris, quod Pœnis ex illa pace et fœderibus adhæreat. —109. concipe animo bella, bellicam virtutem, bellandi cupiditatem. Malim tamen interpretari: conceptis verbis jura bellum. Conf. XIII, 746, et Varr. L. L. IV, 15. Sic concipere fœdus (Virg. Æ. XII, 13), vadimonium, jusjurandum, etc. Cf. Ern. ad Tac. Hist. IV, 31.— 110. Laurentibus, Latinis, seu Romanis. Laurentium urbs Latii, non longe a Tiberi eo loco sita, qui nunc non S. Lorenzo, sed Paterno, seu Torre di Paterno dicitur. Sed a poetis toti Latio designando adhibetur. Vid. Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VII, v. 108. —110. Sententiarum verborumque vim et ἐνέργειαν quilibet facile, vel me non monente, sentiet. Cf. III, 73; IV, 731. Horat. Epod. XVI, 8. —112. Te surgente, crescente, ut Æn. IV, 274; VI, 364. —producere, edere, vel educare.

His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:

«Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,

115

Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam.

Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,

Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.

113. acuit, θήγει, ὀξύνει, h. hortatur, excitat, παροξύνει, ὦρσεν, ὤτρυνεν, ut ap. Virg. Æ. VII, 330, 406. —acuit stimulis, stimulat, incitat ad bellum, ut fodere, V, 159; VII, 512. Formulæ a stimulo, κέντρῳ, seu σαυρωτῆρι, petitæ, quo equi, seu boves aratores pungi et incitari solebant, unde proverb. πρὸς κέντρα λακτίζειν. Vid. Æschyl. Prom. 322. Pind. Pyth. II, 173, et in N. T. Act. IX, 5. Cf. ad VII, 702. —Subicit, ὑποβάλλει, respondet, sc. Hannibal, ut Æn. III, 314. Subicit ἀρχαϊκῶς, ut XIII, 298; inicit, X, 571; adicere, proicere, obicere, obices, etc. Vid. Munker. ad Fulgent. II, 4, p. 71; III, 6, p. 117. Intpp. ad loc. class. Gell. IV, 17. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii (ix), 54. Semper hæsi in h.l. et offendi: nunc nullus dubito, quin verba acuit et subicit ad idem subjectum, ad Hamilcarem, filio verba diri jurisjurandi præeuntem, referenda sint. Dele itaque majorem distinct. ac lege: His acuit stimulis (sc. Hamilcar filium), subicitque haud mollia dictu, et hanc diram jurisjurandi formulam adjecit, etc. haud mollia dictu, ut haud mollia fatu ap. Virg. Æn. XII, 25. —115. sequar, persequar, ut Æn. XI, 674. Ovid. Met. II, 498. —revolvere, vel iterum pati et subire, ut ap. Virg. Æ. X, 61, quem locum male comparat Drak., vel, ut h.l. reducere, denuo moliri. Nam volvere poetis est, magna cum molestia et difficultate aliquid vel tolerare, vel perficere, expedire, moliri. —fata Rhœtea, Trojana: nam Rhœteum, τὸ Ῥοίτειον, Troadis opp. et promont. Hinc sensus est: exitium Trojano simile Romanis, Trojana stirpe oriundis, parabo. Cf. XVII, 230. Rhœtei Silio et Romani, a Trojanis oriundi, dicuntur: unde Dausq. interpretatur: Romanorum fata, quæ æternum illis imperium promittunt, retexam, retraham, h. irrita faciam. Nam revolvere voc. propr. de stamine, ut II, 181, et de filis Parcarum; unde fata mutare significat ap. Stat. Th. VII, 774. Sen. Herc. fur. 181. Cf. Heins. ad Ovid. Met. II, 654, et Intpp. ad Prop. IV, vii (viii), 51.

116. Idem orationis color ap. Stat. Th. II, 453 seq. Nulla religio, nulla fides, nullus labor impediet, vel coercebit; Ern. —117. Tarpeia saxa, colles Romæ, quorum præcipuus, Capitolinus, Jovis sedes, memoratur.

Hanc mentem juro nostri per numina Martis;

Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi

120

Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit

Spirantis artus poscens responsa sacerdos,

Ac fugientem animam properatis consulit extis.

118. per numina (vid. ad v. 93) mentem nostri, h. per Martem meum, summum hoc, quod veneror, numen; vel nostri est, mihi faventis, ut nostro omine dixit Plaut. Casin. II, viii, 74; meos deos, Ovid. Epist. XII, 84; αὕτη ὑμῶν ἔστιν ἡ ὥρα, Luc. XXII, 53; suos Consules, Cic. Mil. 33; ventus suos, Sen. Agam. 91; quæ loca laudat Drak. ad XII, 193. Add. inf. v. 480; IV, 650; VI, 707. Liv. IX, 19 extr. nostris locis, Cic. Verr. III, 19, horis tuis, Mart. X, 58, 7, dies meus, Polyb. XVII, 18, Σὺ νῦν ἡμέρα, σὸς ὁ καιρὸς et alia ap. Gron. Obss. I, 2, et ad Liv. 35, 12. —119. Silius more suo legit vestigia Virg. Æn. VI, 242 sq. ubi vid. Heyne. —nigra, quoniam omnia, quæ ad inferos spectant, vel ibi sunt, nigra, atra, furva dici solent. Cf. VIII, 116, 119; XIII, 405, 429. Magis hæc ὁρκωμοσία est et juramentum ἐπὶ τομίων, quam θυσία; et hic, ut ap. Hom. Iliad. τ, 266 et al., victima juramentum sequitur; D. Heins. —diva triformis, ut triceps, triplex, tergemina, τρίμορφος, τριπρόσωπος, τρισσοκάρηνος, Hecate, quæ triplicem personam, Lunæ, Dianæ et Proserpinæ, gerere credebatur, unde hæc nomina in rebus inferis promiscue usurpantur. —121. Silius habuit, quem sequeretur, Virg. Æn. IV, 63 seq. —Spirantes, ἀσπαίροντας, palpitantes.

Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ

Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:

125

«Ætolos late consterni milite campos,

Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.

Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,

Cujus in aerio pendent tua vertice castra!

123. vetustæ, nam haruspicina jam Pelasgis in usu fuit et ab Etruscis, qui maxime eam excoluerunt, ad Romanos pervenit. —124. Intravit sacerdos mentes Superum, ut i. in sensum, mentem, rerum naturam, terram, etc. ap. Cic. Or. II, 25; Fin. V, 16; Flacc. 10; Academ. IV, 39; h. exploravit, cognovit fata et consilia, νοῦν deorum, per extispicii ritus. Drak. laudat Stat. Achill. I, 507, irrumpere deos, et ej. Theb. III, 549, 633. Alio sensu deus vatem intrat. Vid. ad III, 697. —125. Frequens est in poetico sermone usus vaticiniorum, quæ tam per se, quam propterea quod grandiorem orationem admittunt, multum habent gravitatis, et quod Gallis intéressant dicitur. Cf. III, 570 sq.; VI, 613 sq.; VII, 435 sq.; XII, 320 sq. Virg. Ecl. IV; Æn. I, 254; III, 458; VI, 756, et inpr. VI, 86 sq., ubi similiter vates non modo futura prædicit, sed et omnia ut jam præsentia cernit. Conf. Jani ad Hor. Od. I, xv, 9. —campos Ætolos, h. Apulos, Cannenses, ut c. Diomedis, et Graium æquor, vid. Ind. Nam Diomedes, Tydei, Ætoliæ regis, filius, redux a Troja, in Daunia, Apuliæ parte, consedisse traditur. Vid. Heyne Exc. I ad Virg. Æ. XI, 243. —126. lacus, lacum Trasymenum. —Idæo, Trojano, h. Romano. —flagrantes Lefeb. exponit tepentes; melius Burmann. rubentes. Purpura certe ardens dicitur (vid. ad IV, 270), et genæ, vultus, oculi flagrantes, ardentes, ignei, flammei, αἴθωνες, φλέγοντες, μαρμαίροντες. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 216. Sed propr. tum coloris potius fulgor, splendorque (german. brennende helle Farbe, feurige, glühende Augen), non rubor innuitur, nisi forte ad fulgentem ruborem transferri possit. Conf. VII, 486, fulgebit strage Metaurus, quibus verbis vulgata lectio h.l. firmatur.

127. moles, Alpes. —128. pendent ob altitudinem, pro vulg. posita sunt. Cf. III, 556; XII, 531. Heinsii conject. crepitantia improbat etiam Withof. quia crepitent incendio virgulta aliaque, non mœnia, et sacerdos se futura cernere fingat, non etiam audire sonos in extis.

Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant

130

Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe

Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus

Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,

Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.

Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis

135

Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?

130. axe Hesperio, plaga occidentali. —tellus, Italia. —132. Eridanus, Padus, cruentus, quia Ticinus et Trebia, sanguine Romanorum infecti, eo miscentur. —133. Cf. Virg. Æn. VI, 856 sq. et ibi Heyne. Flor, II, 4. Propert. IV, ii, 39 sq. Res a Marcello in b. Punico II, gestæ satis notæ sunt ex Liv. inpr. XXIII, 16, 46; XXIV, 35 sq.; XXV, 23 sq., 31, 40, 41; XXVII, 12, 14, ut ejus mors ex Liv. XXVII, 26 sq. Conf. inf. XII, 278 seq.; XIV, 639 seq.; XV, 390 sq. —Tertia opima sc. spolia, ut III, 587; VIII, 256; XII, 280. —sublimis, ut ap. Virg. l.c. v. 856, 857, vel in sublimis, in altum, h. in Capitolium. —Tonanti, ad Jovem Feretrium. Cf. V, 167, 168.

135. Tempestas, quæ Pœnum a mœnibus Romæ repulit. Cf. XII, 612 sq. Liv. XXVI, II. —rupto polo, cælo, micat ignibus æther, cf. Virg. Æn. I, 90. Nubes et cælum fulmine rumpuntur, abrumpuntur, scinduntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æn. III, 199; XII, 451. Ἀιθέρος ἀμφιραγέντος ὑπαὶ νεφέων ἐπιδούπων dixit Q. Calab. et οὐρανόθεν ὑπεῤῥαγη ἄσπετος αἰθὴρ, Hom. Il. θ, 554; π, 300.

Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;

Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata

Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente

Conticuere: latent casus longique labores.

136. parant Superi, ut XII, 555. —tonat alti regia cæli, h. cælum altum. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 503; III, 261. —137. Jovem, cui proprium est, tempestates ciere et inmittere, ingeniose poeta pro Romanis pugnantem inducit. Juno autem hisce Trojanorum posteris inimicissima, ne Hannibalis animus in ipso rerum gerendarum principio frangatur, venientia, μέλλοντα, futura et novissima ejus fata adversa ex victimæ extis cognosci prohibet. Hinc fibræ repente conticuere (v. 138 sq.), h. exta nihil amplius signi, sc. augurii exhibuere, non pluribus signis voluntatem deorum declararunt. Sic vocem moribundo in corpore quærit augur, dixit Lucan., fibra locuta deos, Prop. IV, i, 104; viscera loquebantur, Martian. cap. I, p. 5; et Festus, «Muta exta adpellabant, ex quibus nihil divinationis animadvertebant;» quæ loca jam excitarunt D. Heins. et Drak.

140

Sic clausum linquens arcano pectore bellum,

Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,

Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,

Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.

141. Hamilcar Hispaniam petit ibique perit. —Gades (Cadiz) hominum finem, extremam Europæ ins. et opp. versus occidentem, ἐσχατόωντα Γάδειρα, Dionys. Per. Cf. XVII, 642, et Horat. Od. II, ii, 10. —sequi, petere, adire locum, ut II, 87. Virg. Æn. IV, 361; V, 629. —142. fert columnis Herculeis, ad columnas Herculeas, τὰς Ἡρακλείους στήλας, Calpen (Gibraltar) Europæ et Abylam (Ceutam) Africæ montem, laborum H. metas et monumenta, ut στῆλαι Διονύσου in extremis Indiæ montibus, ap. Dionys. per 1164. Montes illos dirimit fretum Gaditanum, seu Herculeum. (die Strasse). —signa, arma, agmina, Garam., Libyca, Punica. Vid. ad v. 414. —143. sævo certamine, in prælio adversus Vettones. Vid. Polyb. II, 1. Appian. b. Hannib. c. 2, et b. Hisp. c. 5; Corn. Nep. c. 4; Frontin. Strateg. II, 4, 17; Zonaras, Ann. VIII, 19. Castrum altum (forte Cuença in Castilla nova) locum ejus cæde insignem fuisse docet Liv. XXIV, 41. Sed teste Diodor. XXV, 2, cum Helicen obpugnaret, ab Orisone (al. Orisso) rege Hisp., socio suo, inproviso obpressus et fluvio, quem equo trajecturus erat, submersus interiit; unde Dausq. exponit: sævo, in undis, quod viris detestabile. Male!

Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,

145

Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,

Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.

144. rerum habenæ, ut alibi rerum freni, summa imperii. —Hasdrubal, Magonis f., Hamilcaris gener et successor, diversus ab Hasdrubale, Hamilcaris f., Hannibalis et Magonis fratre, cui bello in Italia orto, Hispania decreta provincia, et ab Hasdrubale, Gisgonis f., alio Poenorum duce in Hispania. —145. Hispania tribus modis designatur. —vulgus Hiberum, populum Hisp., propr. incolas ejus partis, quæ intra Iberum (Ebro) continetur. —146. Bæticolasque viros, adcolas Bætis fl. (Guadalquivir, corrupto nomine Arab. Wadi al Kabir, h. fluvius magnus) qui Hispaniæ Bæticæ nomen dedit. Cf. IX, 234. —Hispanos acerbe et crudeliter agitabat, h. vexabat, ut II, 530; III, 700; XVI, 683. Silium, communi Romanorum de Poenis judicio, de Hasdrubale nimis inique existimare, et ab aliis ejus comitatem humanitatemque, qua Hispanos magis, quam bello et armis, sibi conciliaverit, laudari, jam alii observarunt. Vid. Liv. XXI, 2; Polyb. II, 36; Appian. rer. Hisp. c. 4 et 6. Silio tamen Fabius ap. Polyb. III, 8, pr. adstipulatur, de cujus fide adversus Polybium disputavit Ernesti Opusc. philol. pag. 64 sq.

Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,

Et fructus regni feritas erat: asper amore

Sanguinis, et metui demens credebat honorem;

150

Nec nota docilis poena satiare furores.

147. Tristia corda, severa, inexorabilis, crudelis, sæva mens. Sic tristia jussa, h. dura, acerba, II, 2; dicta, VII, 548; XI, 84. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iii, 35. —148. fructus regni feritas, insolentia ejus et crudelitas, imperii summa ipsi tradita, crevit et effrenata esse cœpit. —asper, flagrans, vel sævus. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 14. —149. Demeos honorem esse credebat, si metueretur. An metui est substant., ut sensus sit, honorem metui committebat, firmabat? —150. Nec nota, nova, insolita, inaudita. Ingenio valebat ad insolitas poenas et exquisita supplicia invenienda.

Ore excellentem et spectatum fortibus ausis

Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque

Immemor, erecto subfixum robore mœstis

Ostentabat ovans populis sine funere regem.

151. Argute exornantur Liviana XXI, 2. Silius, ut poeta, isque scenas tristiores gravioresque maxime amplectens, hoc sibi licentiæ sumsit, ut ex historia mallet ambigua vitiorum Hasdrubalis documenta, quæque in pejorem adcipi possent, conligere, qnam expressiora virtutum ejus testimonia sequi. Ern. —153. robore erecto, cruce: quo supplicio Pœni non servos tantum, sed summos æque ac infimos adficere solebant. Drak. laudat. Polyb. I, 11; Justin. 18, 7; Liv. Epit. XVII. Add. Justin. XXII, 7. —154. sine funere, insepultum. —Ostentabat, quod summum olim scelus erat et mos barbarorum, a quo eos legum latores et philosophi religione sepulturæ reducere et avocare studebant. Cf. ad IV, 671; V, 156. Heyne ad Virg. Æn. VI, 325 sq.; IX, 485; et Obss. ad Tibull. III, ii, 15. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 23 sq.

155

Auriferi Tagus adscito cognomine fontis

Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.

Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet

Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro

Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.

155. Auriferi, χρυσοῤῥόου, fontis, Tagi fl. (Taio, seu Teio), in quo nunc quidem non arenæ, sed numi tamen et globuli aurei aliorumque metallorum partes reperiuntur. —156. ululatus, deploratus: ululare de quovis sono et cantu tam læto quam tristi, usurpatur, ut ὀλολύζειν et ὀλολυγὴ. Vid. Intpp. ad Callim. H. in Del. 258.

157. Mœonium vadum, Pactolum, Lydiæ fl. auriferum. —mallet, magis optaret, seu permutaret, h. permutasset ille, Tagus rex, cum Tagi fl. auro et opibus: h.e. ditissimus rex erat idemque (v. 160 sq.) fortissimus. Ludit manifeste poeta in Tago; cui nomini quum duplex notio, hominis et fluvii auriferi, adhæreret, et nunc efferenda esset sententia hæc: «capturam et cædem Tagi reguli Hasdrubali gratam fuisse,» placuit eam ita enunciare: hic Tagus Hasdrubali gratior erat, quam Pactolus et Hermus cum toto eorum auro; Ernesti, et jam olim Marsus. Quia ratione nihil contortius vidi, ille haud dubie est Tagus rex, ad quem et verba, quæ tam præcedunt, quam sequuntur, spectant; non Hasdrubal, neque etiam fluvius aurifer, quem, ut ceteris præstantem designari putat Lefeb. —Stagna Lydiæ, non Caici, Caystri et aliorum Lydiæ fluminum, sed, quoniam de auriferis fluviis sermo est, ejusdem Pactoli, qui nunc Sarabat dicitur æque ac Hermus, qui cum eo in Ægæum mare eodem alveo profluit. Uterque campos Smyrnæ et Phocidis dirimunt et sic fecundos reddunt, unde forsan aureas arenas, quæ jam Strabonis ætate frustra quærebantur, traxisse feruntur. —158. nec qui, etc., conf. Lucan. III, 210, et Virg. Ge. II, 137; ubi in nota Heynii pro Drakenb. leg. Dausq. Nam prior recte monet, Hermum poetis auriferum dici, et v. 159 arenas in campum, non a Pactolo in Hermum inlatas innui. —auro riguo, arenis aureis, quæ campum inrigant, vel fluvii, campum inrigantis. Riguum dicitur, quod inrigatur, et quod rigat. Cf. Virg. Ge. II, 485.

160

Primus inire manu, postremus ponere Martem.

Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis

Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta

Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas

Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.

160. Primus, etc., cf. v. 242. Sic de Hannibale Liv. XXI, 4, «princeps in prælium ibat, ultimus conserto prælio excedebat.» —161. habenis effusis, remissis, sublimis eques magis stans quam sedens, in concitato equi cursu, Ern. —163. erat, dabatur, licebat, ut est, erit, fit, fuerit, aderit, ἦν, ἔστι, ἔσται, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοντο, πάρεσται, εἶναι, pro ἐξῆν, ἔξεστι vel ἐστι δύναμις, seu θέμις, etc. Vid. Gronov. Obss. IV, 8, et Heins. ad Ovid. A. A. II, 28.

165

Quem postquam diro suspensum robore vidit

Deformem leti famulus, clam conripit ensem

Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,

Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.

At Pœni succensi ira, turbataque luctu

170

Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.

165. Cf. Liv. XXI, 2 et 6. Justin. XLIV, 2 et 5. Val. Max. III, 3. —166. Livius l.c. Hasdrubalem palam, Appian. de reb. Hisp. c. 8, et Hannib. c. 2, ex insidiis in venatione, sed Polybius, II, 36, ἐν τοῖς ἑαυτοῦ καταλύμασι νυκτὸς ὑπὸ τινὸς Κελτοῦ τὸ γένος, obtruncatum esse tradit.

Non ignes candensque chalybs, non verbera passim

Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,

Carnificesve manus, penitusve infusa medullis

Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ

175

Cessavere: ferum visu dictuque, per artem

Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,

Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,

Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.

171. Candentes laminæ in quæstionibus et tormentis adhiberi solebant. Vid. Cic. Verr. V, 63. —173. Carnifices manus, ut vindices manus, ap. Prudent. X, 447; carnifices epulæ et pedes ap. Claud. b. Gild. 179, et Martial. XII, 48; virgulta valle, h. virgultis obsita inf. XII, 354; grex minister, XI, 277; jussum magistrum, III, 387 et, quod ibi Drak. monet, manus serva, Ovid. Epist. X, 90; torus maritus, ib. II, 41; ventus pluvius, Hor. Od. I, xvii, 4; aræ dominæ, Stat. Th. V, 588; animi mares, Appul. Met. III, p. 131; et Elmenh. tempestas autumna, Gell. XIX, 7; genius maritus, Ennod. Ticin. I, 4; vitis autumna, Tertull. judic. Dom. 4; juvenca cornua, Pith. Catal. p. m. 572. Cf. Gronov. Obss. III, 24; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100; IV, 12; IX, 86; XIV, 19 inpr.; XV, 83; ad ej. Met. III, 728; ad Claud. nupt. Hon. et Marc. 88; b. Gild. v. 407; laud. Stil. I, 121; et ad Petron. c. 35. —174. infusa medullis Pestis, laminæ ardentes inustæ. Pestis, seu lues, quidquid noxium et exitiosum est, ὄλεθρος. Vid. Intpp. ad Val. Fl. II, 498; et Heins. ad Ovid. Met. IX, 197; h.l. ignis, ut passim. Vid. Ind. et Virg. Æn. V, 683; IX, 540 al. —175. ferum visu dictuque, δεινὸν ἰδεὶν καὶ λέγειν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 621. —176. extenti equuleo. Comparant Senec. Epist. 67; Prudent. hymn. I, περὶ στεφ. v. 105, et in Romano v. 109.

Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,

180

Spectanti similis, fessosque labore ministros

Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.

179. Mens intacta scil. doloribus, ut tangi h.e. adfici dolore dixit Prop. III, vii, 68 (al. III, vi, 34), et alii tangi cupidine, religione, etc. Withof. conj. invicta. Non male: sed illud exquisitius. Cf. Liv. XXI, 2. —181. Increpitat, reprehendit et objurgat, nisi malis exhortatur, ut ap. Virg. Æn. I, 738, ubi vid. Heyne. En summa dolorum contemtio! —reposcit pro simpl. poscit, vel sæpius poscit.

Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,

Erepto trepidus ductore exercitus, una

Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.

182. Inter funesta iræ piacula et pœnas, a Tagi famulo sumtas, qui eas spernebat, etc. —184. Cf. Liv. XXI, 3; et Virg. Æ. VII, 472 sq.

185

Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,

Hinc fama in populos jurati didita belli,

Hinc virides ausis anni fervorque decorus,

Atque armata dolis mens et vis insita fandi.

185. studia adcendit, favorem ei conciliat. Factiones, σπουδὰς, exponit Burm. ad Val. Fl. III, 628. —186. jurati, quod adversus Romanos se gesturum esse patri jurasset. —187. virides ausis anni, ætas ad audendum resque præclaras gerendas idonea, ob vigorem; unde viridis plerumque juventus dicitur. Ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, dixit Pind. Pyth. IV, 281. Cf. III, 255; V, 570; et Virg. Æn. V, 295; viridi juventa.

Primi ductorem Libyes clamore salutant;

190

Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:

Continuoque ferox oritur fiducia menti,

Cessisse imperio tantum terræque marisque.

Æoliis candens austris et lampade Phœbi

Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,

195

Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.

189. Populi tam Africæ, quam Hispaniæ eum imperatorem salutant. Illorum terra describitur v. 193... 219, horum 220... 238. Ipsi autem nominatim recensentur III, 231 sqq.

193. Non nisi fines imperii Carth. declarandi erant, quod ex v. 191... 193, intelligitur. Hunc parum apte h.l. totius Lybiæ situs, termini, cæli solique diversitas, et variæ veterum sententiæ de terræ divisione memorantur, doctrinæ ostentandæ causa. —195. Conf. Lucan. IX, 411 seq. Non defuisse inter veteres, qui Africam vel ad Europam, vel ad Asiam referrent, nota res est. Præter Lucan. l.c., vid. Agathem. II, 2. Sallust. Jug. 17. Varr. R. R. I, et L. L. IV, 2. Plin. III, 1 Eustath. ad Dionys. Per. 8; et Morus ad Isocrat. Paneg. cap. 48 pr.

Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus

Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:

At qua diversas clementior adspicit Arctos,

Herculeo dirimente freto, diducta propinquis

200

Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;

Nec patitur nomen proferri longius Atlas,

Atlas subducto tracturus vertice cælum.

196. Sic et Plin. III, 1, et alii. Nam veteres Geographi vel totam Ægyptum, vel ejus partem Asiæ partibus adjecerunt, excepto Strab. I, p. 60 sq. qui, Arabico sinu inter Asiam Africamque termino constituto, eam Africæ adjungit. —roseos ad ortus sc. solis. ῥοδοδάκτυλος Ἠώς. —Nilus dicitur h.l. amnis Lageus, h. Ægyptius, a Ptolemæo Lagi f., clarissimo Ægypti rege. Cf. X, 322; XVII, 592, et Lucan. I, 684. —197. Septeno gurgite in mare fluit, h. septem ostiis, quæ adhuc supersunt, teste Pocockio Itin. T. I, p. 29 sq., 433 sq. vers. german. —198. At qua parte clementior, temperatior calore et frigore, adspicit, sita est versus Arctos diversas, Ursam majorem et minorem, Helicen et Cynosuram, h. septemtrionem. —Arctos diversas, ut non æquas, III, 192 ubi vid. not. —199. diducta, diremta, divisa, jugis, montibus, Calpe et Abyla. Cf. ad v. 141, 142. —200. obsidet, claudit, terminat. —æquor, mare Atlanticum. —201. Atlas in occidentali Africæ ora ejus terminus est. —nomen Libyæ, h. Libyam ipsam proferri, longius protendi. —202. Manifesta imitatio ornatissimi loci Virg. Æ. IV, 246 sq., ubi vid. Heyne. —tracturus secum, detracturus cælum, si caput oneri subtraheret.

Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque

Erigit æternum compages ardua cervix:

205

Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris

Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,

Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.

Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;

Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,

210

Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.

203 sq. Hinc eum κίονα τοῦ οὐρανοῦ λέγουσι οἱ ἐπιχώριοι εἶναι, teste Herodoto IV, 184. Cf. Heyne l.c. —204. Erigit, fert. —206. Pinea silva Atlantis, quem Pausan. Att. 53 dicit ἄβατον ὑπὸ ὕδατος καὶ δένδρων, ἃ διὰ παντὸς πέφυκε, Ern. Cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 249. —207. rictu Nimboso, ore nimbis ventisque pulsato.

208. laterum cautes, h. cautes, sc. brachia Atlantis, quæ ab utroque ejus latere in mare procurrunt. —fatigant, commovent, turbant. Vid. ad v. 63. —cautes, quod Drak. monet, maria fatigant, cum undis undique inpactis resistunt et impetum fluctuum frangunt, quo sensu lassare et prædelassare dixerunt Ovid. Met. XI, 729, et Lucan. II, 618; VI, 265; IX, 453. —maria alta, mare Atlanticum, ut mox gurges. —209. Cf. Virg. Æ. IX, 913. —210. fumanti gurgite ob. vapores, quos, si procul spectes, sol tum producere videtur.

Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,

212

Serpentum largo coquitur fecunda veneno.

Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,

Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.

211. Sub zona torrida. —campis squalentibus, ut III, 655; IV, 375; XII, 373; XIV, 591, qui nimio solis et cancri ardore exusti, sordido colore ac nitore pulverulento obducti, tristes adspectu, inornati, vel inculti et steriles sunt, ut horrens campus ap. Virg. Ge. III, 161, et στυφελὴ χθῶν ap. Apoll. II, 1007; III, 411; quam Schol. exponit τραχεῖαν καὶ σκληράν: nisi poeta simul ad serpentes respexit, quorum mentio fit v. sq. nam Libyæ humus serpentibus atris squalet, ut utar verbis Ovid. Met. XIV, 410, et Lucan. IX, 384, et squalere est voc. propr. de serpentibus v.c. II, 547, 585; III, 209; XIII, 643; XV, 139. Vid. de hoc verbo Heyne ad Virg. Ge. IV, 91; Æn. X, 314, et XII, 87. Alii, v.c. D. Heins. ad III, 655. Drak. ad XII, 373, et Ern. ad Tac. Ann. XV, 42, squalentem campum interpretantur τὸ ἄνομβρον πεδίον, ut squalens significet siccum, aridum, quemadmodum τὸ αὐχμηρὸν sit id. qd. τὸ ῥυπαρὸν vel τὸ ἄνομβρον. —212. coquitur pro tingitur, inficitur; sed vi caloris, quo id efficitur, simul expressa.

213. Felix, fertilis, εὐδαίμων. Strab. II, eadem regio. Cf. ad IV, 359. —214. Nec Siciliæ, nec Ægypto fertilitate cedit. —Cerere Hennæa, vid. ad v. 93. —Pharos, parva Ægypti ins., cum Alexandria aggere (heptastadio) et ponte olim juncta, et notissima vel ob turrim excelsam et marmoream ejusdem nominis, a Ptolemæo Philadelpho per Sostratum Cnidium exstructam, in qua ignes nocturni erant et speculum arte elaboratum. Totam Ægyptum designat ap. Lucan. VIII, 433. Stat. Silv. III, ii, 22 al.

215

Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;

Quîs inter geminas per ludum mobilis aures

Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.

Altrix bellorum bellatorumque virorum

Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

215. exsultant equis, ut apud Virg. Æn. XI, 648, 663, exquisite de gente vaga et feroci. —gens inscia freni, quæ equos sine frenis, virga regit, ut hodie Mauri in Africa. Cf. II, 64; III, 293; XVI, 200. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 41. Lucan. IV, 682. Herodian. VII, 9. —217. lupata, seu lupi, λύκοι, frena asperrima, aculeis ferreis et inæqualibus, instar dentium lupinorum, quibus Galli utebantur ad equos feroces domandos, ut ap. Virg. Ge. III, 208. Horat. Od. I, viii, 6 al.

218. Altrix tellus, θρέπτειρα, μήτηρ, patria: quæ multa concitavit bella virosque fortes, Masinissam, Syphacem, Micipsam, Jugurtham et alios, genuit. —219. nudo ensi, μόνῳ τῷ ξίφει, ut γυμνὸς pro μόνος, D. Heins. et Drak. coll. XIII, 161, 198; Ovid. Met. XIII, 159. Lucan. III, 481; IX, 593 al. Cf. Burm. ad Petron. cap. 88. —fraudes de dolis adcipit D. Heins., ut VI, 307; XII, 52. Dausq. de veneno, quo barbari gladios et tela inficere solent, quod de Dacis et Getis ex pluribus Ovidii locis notum est. Cf. v. 322, 326, et Heyne ad Virg. Æn. IX, 773, et X, 140. Drak. comparat Lucan. VIII, 303, 304.

220

Altera complebant Hispanæ castra cohortes,

Auxilia Europa genitoris parta tropæis.

Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,

Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:

Non Eleus eat campo ferventior axis.

220. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani. Cf. Liv. XXVII, 14. —221. Europa, in E. —genitoris, Hamilcaris.— tropæis, victoriis.

222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam ornate splendideque expressit! —campos hinnitibus inplet, ut ap. Virg. Ge. III, 94. —223. juga bellica, currum bellicum, cui agitando generosiores equi olim adhibebantur. —224. axis Eleus, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum agebantur. —ferventior, celerius.

225

Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.

Namque ubi transcendit florentes viribus annos,

Inpatiens ævi spernit novisse senectam,

Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:

225. Hispanos olim ad αὐτοχειρίαν admodum proclives fuisse, more eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et Justin. XLIV, 2. —prodiga animæ, vitam spernens et profundens, tanquam rem vilem. conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. Am. III, ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (largus animæ). Claud. in Rufin. II, 183, et Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 17. Sic et projicere animam, vitam, etc. Vid. ad V, 226. Sic saxo, h.e. præcipitio mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio modo teste Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid. Val. Fl. VI, 123 sq. —227. Inpatiens ævi, vitæ pertæsus, spernit, non vult, recusat, ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21. —228. Fati modus, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus, in dextra est, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ, quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere tempora reservatur. De copia et celebritate auri Fodinarum in terris Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ gravesque fuerunt pugnæ, (unde debellata procul, etc. inf. IV, 59) Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75. Withof.

Electri gemino pallent de semine venæ,

230

Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.

Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus

Visceribus laceræ telluris mergitur imis,

Et redit infelix effosso concolor auro.

229. Electrum, ἤλεκτρον, h.l. non succinum, gemma illa ex resina, quam nos Bernstein, seu Agtstein, vocamus, sed nobilius metalli genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, ut ap. Hom. Od. δ, 73; ο, 459; ς, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. Vid. loc. class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, 522, et Æn. VIII, 402, 624. —gemino de semine, h. auro et argento.

231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq. —Astur, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum auri Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc fertilitas.» —233. Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall. Theod. 41.

Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,

235

Quique super Gravios lucentes volvit arenas,

Infernæ populis referens oblivia Lethes.

Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,

Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

234. certant tibi, ut pugnare, contendere, bellare, luctari alicui. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum Drak. ad IV, 592 luctari pro obluctari positum, vel cum N. Heins. ad XIV, 454, obluctari legendum censeat. Est potius græca loquendi forma, pro certare, etc. cum aliquo, ut μάχεσθαι, vel ἐρίζειν τινὶ h. σύν τινί. —In Durio (Duero) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque ac in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III, confectum dicitur. —235. Gravii, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium. Conf. V.L. et III, 366. Ubi Silius Gravios violato, h. corrupto nomine Graium, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid. Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys. Per. v. 483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak. ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat, putans, veteres Grabios esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine Grabow, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen Graviscæ, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia passim. —lucentes, aureas. Terra tam agri, quam vini culturæ idonea. —236. Lethes, ὁ Λήθης (vel ὁ τῆς Λήθης Strab., Oblivionis fluvius Plin.), qui et Limæas, Limæa, Limeas, Limia et Limius, nunc Lima vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl., inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui Lethe, Λήθη, femin. genere, ἀπὸ τῆς λήθης, h. ab oblivione, dicitur. Lusitani Celtici, Guadianam s. Anam fl. adcolentes, illum cum Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione, ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque amœnitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde referens obliv. I. L.) vi aquis propria, patriæ rerumque præteritarum oblivionem inducere credebatur et Oblivio nominari solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet, quod D. Junius Brutus, A.U. DCXVII pro consule huc missus, milites nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6. Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III, p. 153, C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl. Schweighæus. T. III, p. 295 sq.

237. Cereri indocilis, ut XI, 11. —238. Palladia arbore, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405, ubi vid. not. —Olea non alia major in Bætica arbor, Plin. XVII, 12.

Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,

240

Utque dati rerum freni, nunc arte paterna

Conciliare viros; armis consulta Senatus

Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,

Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,

Si valli festinet opus: nec cetera segnis,

245

Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat

Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;

239. Tyrio tyranno. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4. —240. arte paterna; πολλὰς πόλεις τῇ πειθῷ προσηγάγετο, de Hamilcare Diodor. XXV, 2. —partem laboris, operis.

Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ

Insignis sagulo duris certare maniplis:

Celsus et in magno præcedens agmine ductor

250

Imperium perferre suum: tum vertice nudo

Excipere insanos imbres cælique ruinam.

247. turbæ Libyss., militum gregariorum. «Multi sæpe militari sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt», Liv. XXI, 4. —248. duris certare maniplis, patientia et laboribus certabat cum milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato. —251. insana dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg. Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl. I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th. I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis προξένους, insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu Sardiniæ montes insanos (Liv. XXX, 39 et Flor. II, 6, 35), dictos putat. —cœli ruinam, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: nam, quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther ruere dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, 129. Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. I, viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii, 24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de cœlo ruit, seu decidit, intelligere, ut VI, 322, et ruina grandinis apud Lucretium, libro VI, versu 155.

Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,

Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis

Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes

255

Turbato transiret equo: nec pulvere fessum

Agminis ardenti labefecit Sirius astro.

252. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur. —253. Torquentem tela, ut Διὸς βέλος dixit Pind. et βέλος ἐνέσκηψε θεὸς Herod. —254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet. —Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II, 648. —venti Fulminis, et ib. VI, 594 turbo pro fulmine; ap. Claudian. Rufin. II, 222. madidis elisa tonitrua Coris; Ern. —255. Turbato equo, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767.

Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,

Candentique globo medius coquit æthera fervor,

Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:

260

Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.

258. medius fervor, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium cæli spatium tenet, μέσον οὐρανον ἀμφιβεβήκει, Il. θ, 68; π, 777. Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8. —Candenti globo solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725. —260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq. —Exercet sitim, h. exercet se in siti perferenda, tolerat sitim, ut ex. curas, XI, 374. Vid. ad v. 675.

Idem conreptis sternacem ad prælia frenis

Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;

Ignotique amnis tranare sonantia saxa,

Atque e diversa socios arcessere ripa.

261, 262. equum sternacem, ferocem qui facile equitem sternit, effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364. —262. Frangere equum, ejus ferociam, h. domare, ut fr. iram, vim, furorem, gentem, urbem, etc., ἐπιγνάμπτειν κῆρ Hom. Il. α, 569; ἐνικλᾷν νόημα Il. θ, 408; στρατηγοὺς κλαστήσεις Aristoph. Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et Gronov. ad Senec. Herc. Œt. v. 20. —263. lacerti letalis, ut fatiferæ juvenis dextræ, v. 641. —lacerti, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562. —264. tranare amnis saxa, h. amnem, in quo sunt saxa sonantia, fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551.

265

Idem expugnati primus stetit aggere muri;

Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,

Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.

265. agger, quidquid altum est (Anhöhe), v.c. vallum et murus, inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348. —aggeres murorum Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, a. viæ ibid. V, 273; a. fluminis h. ripa inf. X, 92; a. æquoris, h. fluctus, XVII, 275. —267. Sparsit ferrum, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et fundere, II, 109; V, 655; VII, 647; βέλεα χέειν Hom. Il. ο, 590. —rubet sanguine effuso. —limes, conf. IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, latumque per agmen ardens limitem agit ferro, etc.

Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,

Quo datur, interea Romam comprendere bello

270

Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.

Prima Saguntinas turbarunt classica portas,

Bellaque sumta viro belli majoris amore.

268 seq. Poeta res prius ab Hann. gestas omittit, quia poeticam tractationem non admittebant. —instat fatis, ut addere cursum fatis, XII, 45, fata irritare, V, 234 et fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653. Conf. ad II, 407. —fœdera vid. ad v. 294. —270. extremis terris, in Hispania, obpugnatione Sagunti. —pulsat Capitolia, δεινῶς ut II, 303.

272. Bella sumta, quæsita et adrepta, vel simpl. inchoata, suscepta ut XIV, 296. Conf. Burm. et Cuper. ad Petron. c. 89 et 122. Gron. ad Stat. Diatr. c. 57. Heins. ad Ovid. Epist. XVI, 371. In causam belli Saguntus delecta est, Flor. II, 6.

Haud procul Herculei tollunt se litore muri,

Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen

275

Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.

Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas

Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.

273. Poeta egregie describit originem, situm et fata Sagunti, urbis Hispaniæ Tarrac., ubi nunc Murviedro h. Muri veteres, in regno Valeniciæ. Conf. Liv. XXI, 6... 15, et Polyb. III, 17 seq. —Haud procul litore maris mediterr. vel Balearici, a quo alii bis mille passibus, alii v.c. Liv. et Polyb. ll. cc. septem stadiis Saguntum distare memorant. —muri Herculei, h. Saguntini, quos ab Hercule exstructos esse (cf. v. 505; II, 507, 654) et ab ejus comite, Zacyntho, nomen adcepisse, poeta comminiscitur. —274. jugo crescente, colle adsurgente. —Clementer ut ap. Tac. Ann. XIII, 38, et Germ. I. —275. Conditus, sepultus. Cf. II, 581 seqq. —sacravit pro vulg. dedit, ut ap. Virg. Æn. XII, 141. —Zacynthus, Dardani f., a quo Zacynthus insula et urbs dicta, notus est ex Dionys. I, 50. Pausan. Arcad. c. 24, p. 491 et Steph. Byz. in Ζάκυνθος. Alii, v.c. Strab. III, p. 110, ducti eadem nominis similitudine et more, origines populorum urbiumque a Græcis repetendi (vid. ad v. 235), Saguntum a Zacynthiis conditam tradunt, a quibus Silius urbem potius auctam esse v. 288 sq. memorat.

276. Alii Geryonis cædem Herculi Tyrio tribuunt. Sed poetæ omnes, quamvis diversissimæ indolis, fabulas in Herculem Thebanum transferunt. Vid. Heyne ad Apollod. p. 325 sq. —Alcidæ v. Heyne ibid. p. 338 sq. —remeabat Thebas, ut venere lacus, IV, 763 et similia, quæ, ut semel tironum causa id moneam, respondent Gr. ἔρχεσθαι, ἀπάγεσθαι, οἴχεσθαι, πορεύεσθαι, παραγίνεσθαι, ἥκειν πόλιν, etc., omissa præpos. εἰς vel κατὰ et πρὸς. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 2. Spanhem. ad Callim. in Pall. 18. —277. cælo ferebat, ad cælum efferebat facta Herculis. Vid. Heynium ad Virg. Æneid. lib. X, 548. Dixerat ille aliquid magnum... cæloque animum fortasse ferebat.

Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras

Armarat, ternaque caput cervice gerebat.

280

Haud alium vidit tellus, cui ponere finem

Non posset mors una viro, duræque Sorores

Tertia bis rupto torquerent stamina filo.

278. Hæc ad vim et magnitudinem Geryonis exprimendam valent; vid. Jani ad Horat. Od. II, xiv, 8, et Heyne ad Apollod. p. 385 sq. cf. inf. III, 422; VI, 629; XIII, 200 sq. Ceterum simile monstrum, Herilus, eodem fere orationis colore describitur a Virg. Æn. lib. VIII, v. 563 seq., cui tres animas... mater... dederat, terna arma movenda. —Paria quidem de Herilo refert Virgil. Sed tellus h.l. sola Hispania esse videtur; Withof.

281. duræ sorores, ut XIII, 74, et tristes s. ap. Tibull. III, 3, 35 (ubi vid. Broukh. et Heyne) h. Parcæ severæ, inexorabiles.

Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor

Armenta ad fontes medio fervore vocabat,

285

Quum tumidas fauces adcensis sole venenis

Calcatus rupit letali vulnere serpens;

Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.

284. medio fervore, die, ut medio æstu dixit Virg. Ge. I, 297. —Armenta... vocabat; conf. Virg. Æn. VII, 663, et ibi Heyne. vocabat, ducebat. —285. fauces tumidas veneno refer ad serpentem, qui eas rupit (immani fauces diduxit hiatu inf. III, 194) letali vulnere, ut vulnus letale infligeret Zacyntho, non ad Zacynthum; de quo dubitasse mireris virum doctum in N. Allgem. deutsch. Biblioth. T. VIII, P. II, p. 418. —letali vulnere ad vulnus letale infligendum. —287. Inachium virum Zacynthum, Græcum, ab Inacho, primo Argivorum rege.

Mox profugi ducente Noto advertere coloni,

Insula quos genuit Graio circumflua ponto,

290

Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.

288. Noto pro quocumque vento: alioquin poeta Eurum potius nominasset. —289, 290. Insula Zacynthos, ex adverso Elidis, in Ionio mari, inter Strophades et Cephaloniam sita, et olim etiam Hyrie dicta, nunc vero Zante. cf. Plin. IV, 12, et Heyne ad Virg. Æ. III, 270, et ibid in Exc. I, p. 345 edit. prior. Ex eodem loco Virg. v. 272 Silius. —Laërtia regna petiit.

Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,

Sedis inops; misit largo quam dives alumno,

Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.

Libertas populis pacto servata decusque

295

Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum.

291. Saguntum amplificavit colonia ab Ardea eo deducta. Conf. Liv. XXI, 7. —Daunia pubes, Rutuli, seu Ardeates, sic dicti a Dauno, Turni patre; a quo diversus est Daunus, priscus Apuliæ Dauniæ (Capitanatæ, seu Luceræ provinciæ) rex, Diomedis socer (Strab. V, p. 283 seq. Plin. III, 11. Tzetz. ad Lycophr. p. 60), unde Apulia Dauni arva, IV, 556, Daunia tellus, VII, 157, et Daunia regna, IX, 499. Tota vero Italia passim Daunia et Romani Daunia pubes, V, 631 et Dauni nepotes, IV, 504, dicuntur. Cf. Heyne Exc. VII, ad Virg. Æn. VII, et Cluver. Ital. ant. III, 5, p. 970 sq. —292. Sedis inops, misit, etc. Conf. v. 667 et ad VIII, 361. —Sedis inops hominum multitudine abundans, quam Ardea urbs non caperet; Ern. Pars Ardeatium, ob nimiam incolarum frequentiam, unde seditiones, potentiorum dominatus et factiones plerumque oriuntur, urbem patriamque deseruisse censenda est. Ver sacrum, ἔτος ἱερὸν, in causa fuisse suspicatur Lefeb. Cf. Heyne Op. acad. Vol. I, p. 296 seq. —293. viris, Dauno inpr. et Turno, ejus filio. —nunc Ardea nomen, nil præter nomen superest. Silius hæc mutuatus est a Virg. Æn. VII, 411, 413 ubi vid. Heyne in V.L. Quoad verba Drak. et alii cf. VI, 478; X, 583. Ovid. Met. XV, 430. Liv. V, 18; VII, 29. Catal. Pithœi, III, pr. Mel. II, 3. Cfr. Heins. ad Vellei. Pat. II, 30 et Liv. XXIX, 1.

294. Cum Hasdrubale (Hamilcaris in Hispania successore, XIII annis post finem b. Punici I, A.U.C. 526, a.Chr. 228) fœdus «renovaverat populus Rom., ut finis utriusque imperii esset amnis Iberus,» Liv. XXI, 2. Conf. infr. v. 480, 643; II, 449 seq. Flor. II, 6, ubi vid. Duker. p. 288. Polyb. II, 13; III, 21, 27. Sagunto dein obpugnata, Romani, Pœnos perfidiæ arguentes, responsum ab his tulere, Hasdrubalis fœdus non ratum a Senatu Carthag. factum, nec in eo Saguntum, versus occidentem ab Ibero situm, exceptum fuisse, cum de sociis utriusque populi, qui cis Iberum habitarent et qui tum essent, non de iis, qui, ut Saguntini, post pacem futuri essent, cautum fuisset. Conf. Liv. XXI, 18. Polyb. III, 29. Appian. Hisp. c. 7. Hannib. c. 2, et Pun. c. 6 et 67, ubi vid. Cl. Schweigh. et Heyne in Commentatt. de fœderibus Carthagin. cum Romanis, in Opusc. Acad. T. III, inpr. p. 73 sq.

Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor

Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.

Ipse caput quassans circumlustravit anhelo

Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,

300

Pandere jamdudum portas ac cedere vallo

Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe

Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;

296. flagrantia cupiditate pugnandi.— 297. castra, copias. —Verba latos quatit agmine campos refer simpl. ad incessum equorum et agmen in campos eductum, vel simul ad agrorum vastationem incolarumque perturbationem; (cf. Intp. ad Virg. Æn. VIII, 596 et XI, 513) nam Livius XXI, 7, Hannibal, ait, infesto exercita ingressus fines, pervastatis passim agris, urbem tripartito adgreditur; Ern.

298. caput quassans, iratus, ut ap. Virg. Æn. VII, 292. —299. mensus oculis. —301. longe esse eleganter pro, inutile esse, nihil juvare, ut contra adesse aliqui, παρεῖναι, pro opem ferre Drak. ad XVII, 80 laudat Passerat. ad Prop. I, 7, 17. Burm. ad Petron. c. 58. Gronov. ad Senec. Hippol. v. 974. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 435, et Freinshem. Ind. in Flor. Add. Heyne et Cerda ad Virg. Æ. XII, 52. Intpp. ad Flor. II, 6. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 2. —302. Ausoniam, fœdus et auxilium Rom.

Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque

In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer

305

Intorto sancit jaculo, figitque per arma

Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.

303. fidem, promissa, pacta, vel etiam auxilium. —Deos, fœderis testes, seu religionem et sanctitatem fœderis. —304. Verba, quæ modo dixerat, sancit, confirmat, ut ap. Virg. Æ. XII, 200. —305. jaculo Intorto, quo hostilitatis initium fecit. Conf. IV, 134 et Virg. Æn. IX, 52, 53. —306. Stantem, pro muro, h. in muro, ut ap. Virg. Æn. IX, 575.

Concidit exacti medius per viscera teli;

Effusisque simul prærupto ex aggere membris,

Victori moriens tepefactam retulit hastam.

307. medius teli, h. ita transfossus, ut æqua pars teli et a fronte et a tergo promineret, ut medius alni, XIV, 481, vid. Gronov. ad Liv. XXVIII, 6, ad Senec. Consol. ad Marc. c. 16. Heyne ad Virg. Æn. IV, 663 in V.L. —exacti, transacti, trajecti. Vid. Ind. et Gronov. ad Senec. l.c. et in gustu ad Stat. Th. VIII, 468. —exacti teli medius, exacto per media viscera telo, vel mediam partem teli corpore tenens, hinc mucrone, hinc capulo promiminente; Ern. coll. Ovid. Met. XII, 484. —308. aggere, muro. Vid. ad v. 265.

310

At multo ducis exemplum clamore secuti

Involvunt atra telorum mœnia nube.

Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque

Ora duci portans, ceu solus bella capessit.

311. nubes poetis metaphor. dicitur multitudo, inpr. avium, quæ instar atræ nubis aerem secant et tenebris quasi involvunt, ut II, 37; IV, 553; VI, 336. Virg. Ge. IV, 60. Æn. VII, 705; VIII, 637. Sic et nimbus (vid. Ind.), telorum tempestas ac ferreus imber, Æn. XII, 284. grando telorum et lapidum, tela pluunt, Gr. νέφος γεράνων Anthol. III, 25. Epigr. 60. ψαρῶν Hom. Il. ρ, 755. πεζῶν Il. δ, 274. Τρώων Il. π, 66, et doctius νέφος πολέμοιο Il. ρ, 243 et Pind. Nem. X, 16, unde nubes belli, V, 379; XVI, 651, et ap. Virg. Æn. X, 809 (ubi vid. Cerda et Heyne), et nubes simpl. pro bello inf. VII, 84. Cf. Weitz. ad Val. Fl. I, 396.

312. Quisque ante ducis oculos tam fortia facta edit, tamquam solus pugnaret. Contra dixit Val. Fl. VI, 200, mixta perit virtus, h. in tanta militum multitudine facta singulorum dignosci non possunt.

Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,

315

Terque levi ducta circum caput altus habena

Permissum ventis abscondit in aere telum.

Hic valido librat stridentia saxa lacerto:

Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.

314. fundit, χέει, jacit, emittit. Drak. monet, fundere esse voc. propr., quoniam teste Isidoro Orig. XVIII, 10, «funda dicta eo, quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur.» —Baliari, conf. III, 365. —verbere scil. fundæ, quæ verberatur, mittitur, ut ap. Virg. Ge. I, 309. —315. Verba Maroniana; vid. ad Æn. IX, v. 587, vol. IV, nost. edit. Ed.

317. Hic, ille, librat, jacit, mittit. Proprie a fluctuante libræ motu sursum deorsum movere denotat, unde passim de avibus adhibetur, quæ alas ita movent. Vid. Ind. —318. nodo, amento, loro hastarum et jaculorum, cujus ope fortius vibrantur. Vid. Ind., Eurip. Androm. v. 132. Lips. Poliorc. IV, 5. Barth. ad Stat. Th. IV, 153. Drak. adscripsit verba Isid. Orig. XVIII, 7, «Lancea est hasta amentum habens in medio: dicta autem lancea, quia æqua lance, id est, æquali amento, ponderata vibratur.»

Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,

320

Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,

Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:

Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas

Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:

320. Conf. Virg. Æn. IX, 535. —322 sq. vid. ad v. 219. —hydro, serpentum veneno. —bis noxia, vulnere et veneno. Stat. Th. VIII, 418 formidandæ non una morte sagittæ. —bis noxia, cuspide et veneno. Drak. comparavit Ovid. ex Ponto, I, 2, 17. Claud. Laud. Stilic. I, 351. Sidon. Apoll. V, 407. Iscan. bell. Troj. VI, 233. —323. Contendit nervo, arcu, quem nervo, νευρῇ, intenderat, emittit. conf. Heins. ad Virg. Æ. V, 520. —fraude ut v. 219.

Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,

325

Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno

Fundit apud ripas inopina binominis Histri.

325. acuere veneno imbuere, ut ap. Virg. Æn. IX, 773, armare veneno ferrum; Ern. gaudent emend. Livin. patrio veneno, ut ap. Claudian. B. Get. 237. Colum. X, 406, et Virg. Æn. XII, 857, ex ingeniosa emendat. Schraderi in Observatt. p. 18, ubi conj. Armatam sævo patrii quam felle veneni, etc. Withof. h.l. emendat. Spicula, quæ patrio gaudet tinxisse veneno, fundit, etc. coll. II, 610, et Ovid. ex P. IV, 10, 31. Sed ita nodus ferro secatur. —326. binominis Histri, ut ap. Ovid. ex P. I, 8, 11, et Stat. Silv. V, 1, 90, nam idem fluvius veteribus a fonte usque ad Mœsiam, quod b. Kolerus putabat et forte Mela II, 3 extr.; vel, teste Plin. IV, 24, ad Illyricum, vel denique, si fides habenda Agathem. Geogr. II, 4, Vindobonam usque Danubius, et inde, donec Pontum Euxinum influit, Hister seu Ister dicebatur. —Dacia (v. 324 ), in qua Getæ habitabant, hod. Moldavia, Valachia et Transilvania.

Cura subit, collem turrita cingere fronte,

Castelloque urbem circumvallare frequenti.

Heu priscis numen populis, at nomine solo

330

In terris jam nota Fides! stat dura juventus:

Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.

327. collem cf. v. 274. —turrita fronte, aggere, cui turres imponuntur. Cf. v. 331, et Lucan. III, 455, 456.

329. ut ap. Virg. Æ. VI, 879. Nota autem est Fides prisca, cana, antiqua. —330. dura juventus, infelix, dura patiens.

Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,

Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes

Intendunt vires; adductis stridula nervis

335

Phocais effundit vastos ballista molares,

Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,

Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

332. Ausonia Saguntus Modio et Barth. est Romanis addicta eorumque partes secuta Conf. IV, 650, 703. Ab Ardeatibus exstructam interpretatur N. Heins. prob. Drak., qui monet, Saguntum duplicis originis, partim Græcæ, ab Hercule Thebano et Zacynthiis, partim Latinæ, ab Ardeatibus repetitæ, fuisse, et h.l. Ausoniam, Latinam, in laudem, sed III, 178, Graiam per contemtum dici, ut Neapolin Graia munimina, XII, 41 et Græca seu Græcula passim, de quo vide Burmann. ad Petronium, caput 46. —333. omnes Saguntini. —334. stridula, ut λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν Il. δ, 125. —335. Phocais forte Ionica, Græca, et hinc Saguntina: nam poeta epithetis paulo longius petitis uti solet, et Saguntus tam Græca, quam Latina urbs fuit. Vid. ad v. 6, et 332. An Phocais dicta pro Massiliensis, ut sit epith. orn. (vid. Strab. IV, p. 171 sqq.) an pro Phocensis? quorum voc. discrimen ne veteres quidem satis observasse monet Spanhem. ad Callim. H. in Pall. 24. Hinc quodammodo defendi possit, quod Dausq. et alii monent, Saguntinos adpellari posse Phocenses propterea, quod Zacynthus, Thebanus, eorum urbem condiderit, et Phocis a quibusdam referatur ad Bœotiam, vel ager certe Thebanus Phocidem complectatur. Alioquin Phocais, Φωκαὶς, formatur a Phocaia, Φώκαια, Ioniæ seu Phrygiæ minoris urbe, a qua diversa est Phocis, Φωκὶς, parva Ἑλλάδος regio, unde Phocenses, Φωκεῖς, ut a Phocæa Phocæenses vel Phocæi, Φωκαῖοι, vocantur. Marsus suspicabatur, non probabat, Saguntinos ballistarum usum a Massiliensibus, Phocæorum colonis (vid. ad IV, 52) accepisse, qui Bellicarum machinarum fabricis inclaruerunt. —molares, ut ap. Virg. Æn. VIII, 250. Ovid. Metam. III, 59, et Stat. Th. V, 561. —337. Ferratam ornum, hastam ferro præfixam, ex orno, quæ et fraxinus, μελίη, poetis dicitur: nam orni sunt fraxini silvestres.

Alternus resonat clangor: certamine tanto

Conseruere acies, veluti circumdata vallo

340

Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes

Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?

Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,

Primitiæque ducis! Taline inplere paramus

Italiam fama? tales præmittere pugnas?»

340. super, insuper, ut ap. Virg. Æn. II, 71; XI, 226, 685, vel desuper, ut ibid. IX, 168; X, 384, e loco altiore, ex aggere. —341. Inter tela, arma, satæ, natæ, h. bellicosæ, armis tractandis bellisque gerendis adsuetæ. —stamus, segnes adstamus, hæremus, ut sedere.

342. ominis, Ovid. Fast. I, 178, omina principiis inesse solent. —343. bonæ primitiæ ducis, præclarum sane initium imperii, mihi delati! cf. Virg. Æn. XI, 156 sq. Vim sarcasmi facile senties.

345

Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis

Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.

Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt

Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,

Inponitque globos pugnantum desuper urbi.

345. haustus medullis Hannibal, egregie pro, animo concepta virtus et audacia H., qui nil nisi bella spirabat; vel pro, vox H. intima pectora et medullas penetrans; Ern. Cf. Gronov, ad Senec. Thyest. 53 et 242. Intpp. ad Val. Flacc. I, 263. Barth. ad Stat. II, 417 et loca a Drak. et aliis ad h.l. et VIII, 318, congesta, Juven. Sat. VIII, 72. Claud. Cons. Mall. Theod. v. 196. Lucan. VIII, 285. Senec. Troad. 614 al. —346. sequentia bella, Romana, cum hoc arte connexa.

347. cæsasque... dextras, cf. XIV, 490, 491, Lucan. III, 610 sq. —348. Subit, admovetur urbi, arduus agger, machina super muros urbis eminens, unde globus, turba militum inscendat, ut ap. Virg. Æn. II, 47, machina inspectura domos venturaque desuper urbi; Ern.

350

Armavit clausos, ac portis arcuit hostem

Librari multa consueta falarica dextra,

Horrendum visu robur, celsisque nivosæ

Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;

Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui

355

Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.

351. Similiter a Liv. XXI, 8, et XXXIV, 14, describitur falarica, seu phalarica, missile telum, a falis, sou phalis sic dictum, h. turribus ligneis, e quibus catapulta, adeoque multa dextra, emitti solebat. Conf. VI, 214, 273; IX, 339. Festus h.v., Serv. ad Virgilium Æn. IX, 705, seq. (ubi eam sola Turni manu librari monet Drak.; sed vid. ibi Heyne) Stewech. ad Veget. IV, 18, p. 377. Lips. Poliorc. V, 5. Salmas. ad Solin. p. 640 seq. et Casaub. ad Æn. Tact. 34. —353. Telum illud erat hastili abiegno, et cetera tereti, præterquam ad extremum, unde ferrum quadratum, tres longum pedes, et stuppa circumligatum inlitumque pice, exstabat, Liv. l.c. —cui plurima cuspis erat, v. Heyne ad Virg. Æn. I, 419, et Bentl. ad Hor. Od. IV, 2, 29. —354. lues vid. ad v. 174. —355. vid. Liv. et Serv. ll. cc.

Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis

357

Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.

Qualis sanguineo præstringit lumina crine,

Ad terram cælo decurrens ignea lampas.

356. Conf. Virg. Æn. IX, 705, 706. —357. sulcatum aëra, ut Οἷος δὲ οὐρανόθεν πυρόεις ἀναπάλλεται ἀστὴρ Ὁλκὸν ὑπαυγάζων dixit Apollon. III, 1376.

358. Silius more poetarum sequitur vulgi opinionem de his ἀστέρων διαδρομαῖς et ἀποῤῥοίαις, stellis transcurrentibus seu διάττουσι. vid. Intpp. ad Virg. Ge. I, 365. Æn. II, 693 seq. V, 527, et Spanhem. ad Callim. in Del. 38. —præstringere est vehementer stringere, et stringere vel destringere, sive leviter adtingere (vid. ad IV, 119), sive arte et firmiter prehendere, manu premere eaque desuper mota ramos inpr. exterioribus asperisque partibus, foliis ac frondibus privare, streinfein, abstreinfein; (vid. Cuper. Obss. IV, 5.) et hinc vel nudare re aliqua v.c. gladium vagina (vid. Drak. ad XVII, 164. Gronov. ad Liv. XXVII, 13. Heins. ad Ovid. Fastor. II, 99, 207.) et arbores fructibus, (ap. Virg. Ge. II, 368. Ecl. IX, 61.) vel minuere v.c. rem familiarem ap. Hor. Sat. I, i, 8, et inpr. aciem oculorum et mentis hebetare, obtundere, ut h.l. et ap. Horat. Od. II, i, 18. Cic. Sen. 12. Phil. XII, 2, et ad Brut. ep. 18. Stat. Th. V, 666. Plin. II, 18; XV, 14 extr. Plaut. Mil. I, i, 4. Gell. XII, 13 extr. Senec. ep. 71 extr. Liv. XL, 58, quibus locis in optimis edd. præstringere, non perstringere legitur. —sanguineo, rubente. Conf. v. 461, 462. Plin. II, 25. —crine, flamma ejusque radiis et longo tractu, ut v. 461; VIII, 638. Virg. Ge. I, 367. Æn. V, 528, et Valer. Flacc. I, 205; II, 42. Sic et coma ap. Senec. Œdip. 311 et Herc. Œt. 727. Catull. LX, 77, πυρὸς ἀμφήκης βόστρυχος apud Æschyl. in Prom. Conf. de stellarum comis Dorville ad Charit. p. 746. —crinis de face, quæ quum habet ignem solutiorem, aeris inpetu in caudæ criniumque passorum formam extendi solet; unde Artemidor II, 28, ἀστέρας παγωνίους barbatos adpellavit; Ern.

360

Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,

Adtonito ductore, tulit fumantia membra.

Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,

Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,

Arma virosque simul pressit flagrante ruina.

361. tulit ut XIV, 491.

362. Conf. Th. IX, 554 sq. Val. Fl. VI, 383, et Virg. Æn. IX, 535 seq. —363. Vulcanum exercet, ut Eurus ignem exercens dixit Ovid. Epist. XV, 9. Rem exercere, vel fatigare dicimur, qua multum utimur, ut quasi lassetur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 162 et ad Virg. Ge. III, 529.

365

Tandem condensis actæ testudinis armis

Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,

Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.

365. condensis, condensatis. Conf. Virg. Æn. IX, 514. —Testudinem scutorum, συνασπισμὸν, vulgo h.l. intelligunt, de qua vid. Liv. XLIV, 9. Sed in obpugnationibus magis in usu erat altera testudo, machina lignea, tabulis contexta et coriis vel centonibus obducta, quæ arietes, falces et musculos continebat, et tegebat eos, qui cuniculos agere murumque subruere conabantur. vid. Liv. X, 29; XXXIV, 29. Cæs. B. G. V, 42, 52. Vitruv. X, 19, 21. Lips. Poliorc. I, 8; V, 1. —366. Subducto vallo, h. sursum ductis, eductis, evulsis vel ablatis vallis, aggeri infixis: mox v. 368 aggere victo. An subducto est, simpl. convulso, proruto, ut forma loquendi petita sit a fundamento, quo subducto, ablato, totum ædificium corruit? —cœca latebra, testudine, ut tecta acies, armorum tegmina et cœcus Mars ap. Virg. Æn. IX, 513, 517, 518. Vulgo male de cuniculis cogitant, quos non tam ad murum subruendum, quam ad urbem ingrediendam spectare, jam monuit Drak.

Terribilem in sonitum procumbens aggere victo

Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,

370

Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis

Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa

Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

368. Cf. Liv. XXI, 12. —in sonitum, cum sonitu. —369. Herculeus labor; vid. ad v. 273. —371. Rupes aeriæ, altæ, ut apud Virg. Ecl. VIII, 39. Georg. III, 474; Æn. VIII, 221, scindunt montem, dum revulsæ chasma in monte faciunt; Ern.

Surgebat cumulo certatim prorutus agger,

Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent

375

Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.

373. Surgebat agger, e ruina murorum. Conf. Lucan. III, 508. —374. ni vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 686. —protenus non confestim expono, sed porro tenus, porro, ut ap. Virg. Æn. V, 485; IX, 337 et Ecl. I, 13, ubi vid. Heyne. —instent, insistant, vel incipiant, de quo vid. Græv. ad Cic. Div. X, 16, et Drak. ad Liv. XXX, 12. —375. ruina valli media, quum in medio esset.

Emicat ante omnes primævo flore juventæ

Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem

Matre Saguntina Graius, geminoque parente

Dulichios Italis miscebat prole nepotes.

376. Emicat ut ap. Virg. Æn. V, 319. —377. Rutulo vid. ad v. 291. —379. Dulichios, h. Zacynthios, Græcos, qui Saguntum auxerunt. Conf. v. 288 sq.; II, 603. —Dulichium, maris Ionii ins., prope Zacynthium et Cephaloniam. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 271.

380

Hic magno socios Aradum clamore vocantem.

Qua corpus loricam inter galeamque patescit,

Conantis motus speculatus, cuspide sistit,

Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:

381. In ipsa cervicis vertebra. Cf. Virg. Æn. XI, 691, 692, (ubi vid. Heyne in V.L.) et XII, 381. —382. Conantis clamare, et hinc caput tollentis. —sistit, clamare, vel progredi prohibet, dum transfigit. Cf. II, 98. —383. premens telo, ut apud Virg. Æneid. II, 530; VIII, 249, IX, 330, 793; X, 347. —voce urget, maledictis insectatur. Conviciis acerbisque verbis, αἰσχροῖς et ὀνειδείοις ἐπέεσσι, vel χαλεπῷ μύθῳ, et provocare hostem, et victum inprimis, aut male jam tractatum adhuc incessere, non magis barbarorum populorum, quam heroum vitæ consentaneum. Conf. ad v. 398. Burm. ad Val. Fl. IV, 313. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. II, 547; X, 737.

«Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus

385

Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?

Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam

Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;

Oraque dum calcat jam singultantia leto;

386. Quoniam Jovem Capitolinum bello quasi superare non potuisti, nunc Jovi Stygio, h. Plutoni, bella fer, infer. V. ad III, 365, in V.L. —387. in inguine v. Hom. Il. ν, 568, 569. —Hiberi, Hispani, ut vulgo putant. Sed nomen proprium est. —388. singultantia in leto, ἀποβλύζοντα, emittentia sanguinem cum singultu.

«Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,

390

O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»

Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,

Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

392. latus haurit, ut, V, 524, ubi Drak. comparat Ovid. Met. V, 126. Senec. Agam. 890. Val. Fl. VI, 554. Stat. Th. VIII, 666; X, 308. Liv. VII, 10. Curt. VII, 2; IX, 5. Cf. Heyne ad Virg. Æn. II, 600; X, 314.

Dives agri, dives pecoris, famæque negatus

Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.

395

Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ,

Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!

Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.

393. Dives agri ut ap. Virg. Æn. X, 563. —famæ negatus, famæ virtutis sibi comparandæ occasione, ob privatam, quam agebat, vitam, destitutus. —394. Bella feris agitabat, venatui operam dabat, Draken. proprie de bello feris inferendo cogitabat, vel bella feris movebat, inferebat.

395. vitæ opacæ, quæ in nemoribus et venando transigebatur, ut quies o. ap. Stat. Silv. III, 5, 17. Cellar. interpretatur privatam, a strepitu bellico remotam.

397. infesto vulnere, telo, quo vulnus infligitur. ut II, 92; V, 251. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid lib. II, v. 529, p. 274, T. II nost. edit. Ed.

Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris

Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi

400

Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte

Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,

Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.

398. sævum adridens, δεινὸν ἐπιμειδήσας, vel μειδιόων, adject. pro adverbio. Vid. App. μειδιόων βλοσυροῖσι προσώπασι Hom. Il. η, 212, laudatus a D. Heins. —Idem victoris sarcasmus IV, 288 sq.; V, 561 sq.; XI, 258. Præter Homerum Silio præivit Virg. Æn. II, 547 sq.; IX, 742; X, 829 seq.; XI, 688 seq., ubi vid. Cerda. Conf. Zinzerl. ad Val. Fl. IV, 313 et sup. ad v. 383. —399. post funera, stragem, cædem, vulgi, militum gregariorum, ut IV, 266, 267. Sic λαὸς ap. Hom., et populus, II, 579. —400, 401. alte Insurgens, ἐπερείδων Hom. vel ἀνασχόμενος sc. τὴν χεῖρα Il. γ, 362. Conf. Virg. Æn. XI, 697, et XII, 902. —cassidis cristatæ, Κόρυθος ἱπποδασείης. tegimen capitis, galeam. —402. ossa crepitantia, quæ perfracta sonant, IV, 380.

Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo

Septus, et horrentes effingens crine galeros;

405

Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta

Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;

404. horrentes effingens crine galeros, crines formans in speciem galeri, quum tot cincinnis implicati essent, ut galero similes viderentur. Male itaque Dausq. ex h.l. efficit, galerum nativam quoque comam, non semper adscititiam esse, quod jam monuere Drak., et Gronov. Obss. IV, 18. —405. cruda virens senecta, ex Virg. Æ. VI, 304. —crudus, ὠμὸς, proprie, non coctus, mollitus, corruptos, fractus et debilitatus, vel annis, ut h.l. et III, 386; V, 569; XII, 348, vel voluptatibus, ut III, 303, hinc et rudis, durus, asper III, 514, crudelis, ut ὠμὸν πρᾶγμα seu βούλευμα, et terribilis VII, 113, fortis V, 423; X, 98; XIII, 224, et malis insuperabilis IV, 35. —Cf. II, 439; III, 289; XVI, 236. —406. mulcere, domare. —fetas, non gravidas intelligo; sed enixas, quæ jam pepererunt (ut ap. Virg. Æn. VIII, 630. Ecl. I, 5 al.) et amori iterum indulgent: tum enim sævissimas esse eas, notum vel ex Virg. Ge. III, 245 sq.

Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;

Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,

Audax in fluctu laceras raptare carinas;

410

Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.

407. Imitat. Virg. Æn. VII, 792. In Bagradæ clipeo expressus sui nominis fluvius (vel urna potius, ejus emblema), ubi forte patria ejus, vel unde originem duxit; ut in heroum scutis, eorum origo et imago, vel historia majorum rerumque ab his et a toto olim populo præclare gestarum, adumbrari solebat. Conf. II, 158; IV, 153; VIII, 385 sq. (ubi Drak. hæc exempla jam excitavit), X, 175; XIV, 212; XVII, 397. De Bagrada fl. vid. ad VI, 140 seq. —cœlatus parmam urna fluminea, durior formula pro, parmam gerens, in qua urna, fluvii emblema, sculpta erat; Ern. —408. Nasamones, adcolæ Syrtis vastæ h. majoris, ex navium captarum spoliis ditescentes. Vid. Plin. V, 5; VII, 2; Lucan. IX, 438 sq., 891; Herodot. II, 32; IV, 172, 183. —409. Audax raptare, θρασὺς ἁρπάζειν.

Nec non serpentem diro exarmare veneno

Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,

Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.

411. exarmare veneno, ut contra armare v. dixit Virg. Æn. IX, 773. —412. chelydros graves, h. gravi fœtore, ut ap. Virg. Ge. III, 415, ubi lectio vulgaris ex h.l. firmari potest. Vid. ibi Heyne. —tactu sopire; nam præter carmina, etiam manuum tactu serpentes domare et sopire solebant ἐπῳδοὶ, vel ἀσπιδοθῆραι et ὀφιοδιῶκται. Conf. III, 302; V, 354; VIII, 498 sq. Heyne ad Virg. Æn. VII, 753 seq. et de utroque modo angues domandi, ut de arte ὀφιοδήκτοις medendi, Plin. VII, 2; Cels. XXVII, 5; Lucan. IX, 891 sq. 922 sq. (ubi de Marmaridarum Psyllis, ut inf. III, 302, agitur) Strab. XIII, p. 588; Gell. IX, 2; XVI, 11; Gronov. Obss. II, 1; Heins. ad Ovid. A. A. II, 102. —413. Afri et inpr. Psylli, genuinam sobolem ab adulterina, admotis anguibus, dignoscere et explorare, δοκιμάζειν, solent. «Mos Psyllis liberos genitos protinus objiciendi sævissimis serpentibus, eoque genere pudicitiam conjugum experiendi, non profugientibus adulterino sanguine natos serpentibus,» Plin. VII, 2. «Psylli quum arbitrantur, suppositum aliquem esse in stirpe, ei admovent, ut pungat, colubram. Quum pupugerit, si de genere sit, vivere: si non sit, mori.» Varro ap. Priscian. VII, 2; Cf. Lucan. IX, 891 sq. inpr. 906 sq. Solin. c. 27, p. 52; Tzetz. Chil. IV, hist. 135, v. 339; Ælian. Hist. Anim. I, 57, et Dio. LI, p. 453, qui posterior præter alia memorat, serpentes veste puerorum tacta continuo marcescere. Poetam h.l. agnoscas in variandis serpentum nominibus.

Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,

415

Insignis flexo galeam per tempora cornu,

Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas

Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.

Et jam corporibus cumulatus creverat agger,

Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.

414. Ad Iarbam militem traducta, quæ de Iarba, rege Numidiæ, Jovis Hammonis f., nota sunt vel ex II, 59 sq. VIII, 54 sq.; Virg. Æ. IV, 36, 196 seq.; Justin. XVIII, 6. al. —fatidicis lucis, in quibus oraculum Jovis Hammonis, de quo vid. III, 10, 673 sq. —Garamanticus, Libycus; vel Silio, ut aliis, laxior est geographia. Nam Garamantes longe ab hoc oraculo in Marmarica remoti erant, et vel inter Æthiopiam et Gætuliam, vel in extrema Africæ parte ultra Gætuliam, colebant. Septemtrionales autem diversi ab australibus, qui non nisi 20 dierum iter ab Ammoniis aberant. Vid. Plin. V, 4. Herodot. IV, 174, 183. Cl. Schlichthorst. Geogr. Afric. Herod. p. 7, 140, 155. Garamanticus pro Garamantice, ut ditissimus V, 260 al. —415. Galeam cornibus arietinis, insigni Jovis Hammonis, ornatam habebat, ut ipse ille deus, IX, 298; et ap. Diod. III, 73; et Nabis, ejus sacerdos, inf. XV, 682; regesque Macedonum post Alexandrum M., qui ejusdem dei filius haberi cupiebat, de quo vid. Spanhem. de Usu et P. Num. Diss. V, p. 346 sqq. Notus enim veterum mos, vel patriam et originem, vel illustria majorum facta exprimendi ejusmodi ornamentis, seu clipei, ut sup. v. 407 (ubi vid. not.), seu galeæ, ut II, 157; V, 79; Liv. XXVII, 33; Stat. Th. VII, 279; Herodian. I, 14, quæ loca Drak. ad XV, 682 excitavit. Nec minus nota res est, Jovi Hammoni, ut et Baccho, Pani aliisque, fluviorum inprimis, numinibus cornua, ad vim majestatemque declarandam apta, tribui: quæ idea priscis temporibus, quibus homines pelle serina vestium loco utebantur, orta et a Macedonum regibus renovata est. Vid. Lessing. Laoc. c. 8, p. 95, c. 9, p. 103; Broukh. ad Prop. III, 15, 19, 30, ad Tibull. II, 1, 3; Jani ad Horat. Od. II, 19, 30. —416. Oraculum mendax frustra incusabat. —sortes, κλῆρος, oraculum, quoniam oracula olim etiam per sortes, ψήφους, edebantur.

419. Cædes δεινῶς, depingitur. —cæde, sanguine, ut φόνος pro αἷμα. —Perfusæ cæde, adspersæ sanguine. Ern., exponit, mixtæ et confusæ cadaveribus, quod usui loquendi minus convenit.

420

Tum ductorem avido clamore in prælia poscit

Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,

Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto

Horrescit sætis dorso, et postrema capessit

Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,

425

Jamque gemit geminans contra venabula dentem.

420. ductorem Hannibalem poscit Murrus in prælia, ad singulare certamen provocat, more heroum. —421. Splendida comparatio, concinnata ad exemplum Virg. Æ. X, 707, 718, ubi vid. Heyne. —Fulmineus solemne apri et inpr. ejus dentium epitheton, quod nonnulli ab exertis utrimque dentibus, fulminis cuspides referentibus, repetunt; alii, qui ad Ovid. Met. VIII, 289, provocant, ab ardente et calido oris adflatu; alii vero inde, quod, ut fulmina non in rectum, sed in obliquum feruntur, sic et aper obliquo latrantes dissipat ictu, ut utar verbis Ovid. Met. VIII, 344; unde σῦς δοχμὸς et λικριφὸς αΐξας apud Hom. Il. μ, 148 et Odyss. τ, 451. Sed poetis fulminea potius dicuntur, quæcumque instar fulminis cum impetu ruunt, et tam terrorem incutiunt, quam omnia contundunt et necant, v.c. ira, XI, 99; juvenis, IX, 393; ductor, XVII, 549; Scipiadæ fulmina gentis et belli, VII, 106; Lucret. III, 1049; Virg. Æn. VI, 843; IX, 812; fulmen Carthaginis Hannibal, XV, 667; fulmina belli milites Pœnorum, VII, 223; patria fulmina, XV, 408; fulmen linguæ, VIII, 412; f. verborum Cic. ad Div. IX, 21, quo teste Orat. c. 9, Periclem fulgere et tonare dixit Aristoph. Conf. Virg. Ge. IV, 561; ἀστεροπῇ ἐναλίγκιος Hom. Il. ν, 242; πρηστὴρ κεραύνιος al. —Spartani canes præstantius genus. Conf. II, 689; III, 295, et Heyne ad Virg. Ge. III, 345 et 405. —422. perdidit silvam, h. securitatem et latebras in silva, spemque in ea positam; vel viam et reditum in silvam. Sic perdere terga, XIII, 171; p. fugam, viam fugæ amittere Martial. de Spect. XI, 2. —423. Horrescit sætis dorso; nam aprorum sætæ erigi solent, si ad pugnam se expediunt. Φρίξας εὖ λοφίην Hom. Od. τ, 446. Conf. Stat. Th. II, 129, XI, 531; Virg. Æn. X, 711, ubi vid. Heyne. Horrere autem, ut semel moneamus, poetis dicuntur, quæ erecta sunt, seu eminent v.c. segetes, arma, pili ac sætæ, (quæ in subito frigore et pavore, vel in ira vehementiore eriguntur) omniaque ea, quibus aspera est et squalida superficies, non lævor ac nitor. Sic et φρίσσειν, v.c. κάπρος φρίσσει τρίχας, seu ἐθείραις, λήϊον, vel ἄρουρα φρίσσει σταχύεσσιν, μάχη ἐγχείῃσι, etc. ap. Hesiod. Scut. 171, 391; Hom. Il. ν, 339, 473, ψ, 599 al. Conf. Heyne ad Virg. Æn. X, 237; nostræ Collect. Vol. IV, p. 122. et VII, 86. Ed.

At parte ex alia qua se insperata juventus

Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque

Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque

Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,

430

Cantato nuper senior quem fecerat igni

Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens

Fidebat magica ferrum crudescere lingua:

426. insperata, ex insperato, contra spem et opinionem. —430. Cantato, incantato, carmine incenso, magico, vid. ad v. 96, et VIII, 497; conf. Prop. IV, 5, 13; Ovid. Am. II, 5, 38 et Met. VII, 98. —431. Litore ab Hesperidum, ut sacerdos illa magici sacri, sup. v. 101, et ap. Virg. Æn. IV, 484. De Hesperidum hortis vid. Heyne ad Virg. l.c. ad Apollod. p. 406 seq. et Comm. de Theog. Hes. in Cer. v. 11, et Cl. Hermann. Mythol. T. I, p. 402. Conf. III, 282 sq.; IV, 638; VI, 184. —432. crudescere, crudius, sævius, et hinc nocentius et efficacius fieri.

Quantus Bistoniis late Gradivus in oris

Belligero rapitur curru, telumque coruscans,

435

Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella

Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.

433. Comparatio desumta a Virg. Æn. XII, 331 seq. ubi vid. Heyne. —Quantus, h. tantum furit H., quantum. —Bistoniis oris, Thracia, (vid. Plin. IV, 11) propria sede Martis. Conf. IV, 433; Hom. Od. θ, 361; Virg. Æn. III, 13, 35. Claud. in Rufin. I, 334 sq. De curru Martis conf. IV, 432 sq. et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 433. —434. telum coruscans, vibrans, πάλλων δοῦρα Hom. Il. γ, 19, ε, 495. Ἄρης στιβαρὸν δόρυ κραδαίνων Anacr. XLV, 9. —435. Titanum pro Gigantum, quos seriores inpr. poetæ confundere solent. Conf. Claud. Gigantom. 75 sq. —bella flagrantia, vehementia et acria, vel ardentia quæ cum ardore geruntur, ut flag. comitia dixit Plin. H. N. Præf. —436. adflatu, anhelitu.

Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,

Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,

Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;

437. Notus est poetarum mos, non numerum, sed nomina occisorum hostium recensendi, quod ad vim ornatumque narrationis, et ad animum lectoris in eam intendendum plurimum facit. —438. Flavus, ut ξανθὸς, solenne epitheton virorum fortium et heroum, quos et pulchritudo decebat, unde iis ξανθὸς τρίχας, seu ξανθὴν κόμην tribui notum vel ex Hom. Il. α, 197; β, 642; γ, 284; Od. ν, 399. flavus Achilles dicitur Claud. Paneg. VIII, 556. Hinc forte et flaua coma Bellonæ inf. V, 220, ut ξανθὰ Γλαυκῶπις Pind. Nem. X, 13. Flavi autem crines veteribus non minus ac nobis placebant, unde flava Phyllis et Chloe, flavus Ganymedes etc. ap. Horat. Od. II, 4, 14; III, 9, 19; IV, 4, 4, ξανθὰς μὲν ἀνήψατο χερσὶν ἐθείρας Medea ap. Apollon. VIII, 828. Conf. inf. III, 402, IV, 200. —439. demittere umbris, Orco, et hinc doctius neci, vel leto, ut X, 137; XI, 142; XII, 468; XIII, 459; poetis dicitur pro d. ad umbras, vel manes, ut IV, 342; XV, 470, ψυχὰς ἄϊδι πρόϊαψεν Hom. Il. α, 3, h. εἰς ἄϊδα, vel Ἄϊδος, Ἅδου δῶμα, οἶκον ἴαψε, seu ἔπεμψε ut Il. φ, 48, h. ἐφόνευσε. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. II, 85, 398, IX, 527; XII, 884.

440

Daunum etiam, grata quo non spectatior alter

Voce movere fora, atque orando fingere mentes,

Nec legum custos sollertior, aspera telis

Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ

Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta

445

Feminea fabricata manu, pretiove parata,

Exsulibusve datum dimensis litus arenis;

Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»

441. movere fora, judices. —orando causas, agendo, dicendo. —fingere ut πλάσσειν, propr. ex luto, vel cera aliquid formare; hinc id. qd. formare, docere, et h.l. flectere, movere mentes, ut ap. Cic. Brut. 38 et inpr. Legg. III, 40. Cf. Burm. ad Petron. 117, et, quos N. Heins. et Drak. laudarunt, Virg. Æn. VI, 80; Grat. 105; Stat. Silv. V, 3, 192, et Val. Fl. V, 534 ubi Burm. hærebat. Sic et formare, XI, 452, ubi Drak. contulit Hor. Od. I, 10, 3, ej. Sat. I, 4, 122, et Epist. II, i, 128 al. Vid. Græv. ad Justin. XX, 4. —443. Imitat. Virg. Æn. IX, 601 sq. —444. non hæc Sidonia tecta, etc., hæc urbs, quam obpugnas, non est Carthago, a femina, Didone, condita. Conf. sup. v. 24 sq. —445. pretio parata, conf. I, 24. —447. Fundamenta Deum, urbem, cujus fundam. Deus, Hercules, jecit. Vid ad v. 273. —Romana fœdera urbem fœderatam Romanorum.

Ast illum, toto jactantem talia campo,

Ingenti raptum nisu, medioque virorum

450

Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,

Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ.

Increpitansque suos inferri signa jubebat;

Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum

Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat

455

Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem.

451. lentæ iræ mandaverat, ut lonqa morte necabat ap. Virg. Æn. VIII, 488.

452. Increpitans vid. ad v. 181. —453. cædis, occisorum, ut VI, 603; VII, 614. —454, 455. cunctos ciebat nomine, nam quod Drak. jam monuit, magnum habet momentum ad animos militum duci conciliandos eosque ad virtutem incitandos, si quisque se duci, qui pro meritis omnes, vel præmiis, vel pœnis adficere potest, notum videt et ab eo nominatim adpellatur. Conf. IX, 245 seq. Lucan. VII, 286 sq. Heyne et Cerda ad Virg. Æn. XI, 731; XII, 758. Heins. ad Claud. Cons. Hon. VI, 255, et Burm. ad Val. Fl. IV, 649. —455. stantem, adhuc salvam, urbem militibus ad prædam proposuit. Conf. Liv. XXI, 11.

Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem

Diversam Marte infausto, Murroque secundos

Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens

Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.

456. Similis locus est Virg, Æn. IX, 691 sq. —adlatum, nuncius adlatus, nunciatum, ut, XII, 338. —a trepidis, ab iis, qui formidinis pleni festinabant. —fervere Marte, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. —457, 458. secundos, faventes. —458. ruit ocius amens Lymphato cursu, oratio turget. Conf. VII, 357; VIII, 153; XII, 545; Virg. Æn. VII, 377. —459. Lymphatus, νυμφόληπτος, h. ὁ τῇ Νύμφῃ λαμβάνεται, qui ob Nympham et quodcumque aliud numen, sive conspectum, sive iratum, furore conripitur; hinc terrore aliquo divinitus injecto perturbatus, vel simpl. perterritus, et, ut h.l., insanus. Cf. Cuper. Obss. III, 12, et Burm. ad Val. Fl. III, 46. —459. ingentes actus, res alia parte gestas et v. 426, 455 memoratas.

460

Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ:

Crine ut flammifero terret fera regna cometes,

Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes

Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum

Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.

460. Δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Il. γ, 337 et al. —Letiferum conf. ad v. 398. —Vim comparationis, quam Silius sublegit Maroni, Æn. X, 270, 275, nonnulli in cursu, propensione, aut prolapsione, alii vero (quibus favet locus Virg. ubi vid. Heyne) in fulgore cristarum ac cometæ, et Drak. denique in eo positam putat, quod, quemadmodum cometæ adparitio pestem, famem aliaque mala humano generi portendere atque inmittere credebatur, ita quoque terribilis adspectus Hannibalis cristarumque in capite ejus nutantium, quæ ipso motu impetum ejus iramque declarabant, letiferum Saguntinis terrorem incuteret. Confer VIII, 636; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25; Sueton. Ner. c. 36, et Claud. 46; Tibull. II, 5, 71; Cic. de N. D. II, 5; Lucan. I, 526 sq. Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Val. Fl. V, 370 sq. ubi vid. Burm. —461. Crine, vid. sup. ad v. 358. —fera regna, h. barbaros incultosque populos, physicæ rationis ignaros. —462. vomit, emittit. —atra, tristis, perniciosa, terribilis, ut mox sæva luce et dirum lumen. —463. Fax poetis dicitur ignis, inpr. cometæ et stellarum, v.c. Virg. Æn. II, 694; Val. Fl. l.c. Sen. Octav. 232. —464. extrema sc. mala.

465

Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique;

Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ

Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.

467. apex, eminentia, summa pars v.c. galeæ, λοφός, conus ap. Virg. Æn. X, 270; XII, 492, h.l. hastæ, h. cuspis, αἰχμὴ, ἐπιδορατὶς, ἀκωκή.

Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto

Per longum vasto Cori cum murmure fluctus

470

Suspensum in terras portat mare, frigida nautis

Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens

Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.

468. Quemadmodum fluctus, per longum, in alto, procul a litore, ubi frangitur, vento tumescens (qui nautis Hulle vel Surf. dicitur), ingenti cura impetu sonituque in litus fertur; sic Hannibal magno armorum strepitu, procul audito, præceps in hostes ruit. Conf. Lichtenberg. V. Cl. Magasin für d. physik T. II, P. III, p. 38. Egregia comparatio, repetita inf. IV, 243 seqq. et VIII, 428, 429, quam tamen Silius non minus debet Virg. Ge. III, 236 seqq. coll. Æn. VII, 528 sq. XII, 365 sqq. hic autem Hom. Il. δ, 422 seqq. (ubi vid. Koppen) coll. ν, 795, 799. Possis etiam vim ejus in terrore militum et nautarum quærere; sed ornatus tum minus placet. —Ægæum mare cum dilectu positum, quoniam tam propter insulas, Cycladas inprimis, et interjecta vada, scopulos ac promontoria periculosissimum, quam ob aquilones, vehementer in eo spirantes, procellosissimum est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 366. —469. Corus, seu caurus, ἀργέστης, Nordwest, ventus vehementior. vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 278; Plin. XVIII, 34. —470. Suspensum mare id. qd. mox unda curvata, alias sinuata, h. tumida, in altum sublata, ut XV, 154, κῦμα κυρτωθὲν Hom. Od. λ, 243, vel κυρτὸν Il. δ, 426, et ν, 799. Conf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 361, et Æn. III, 564; Burm. ad Val. Fl. I, 615, et Drak. ad h.l. ubi laudat Nonn. Dion. VI, 127 (Βορείοθεν ἀγκύλον ὕδωρ); Ovid. Met. XI, 505; XV, 508; Stat. Th. V, 384; XI, 437, et Avien. Descr. Orb. v. 296. —471. sonat ille procul, sæpe si plura milliara abest. —flatuque tumescens, nonnunquam ad altitudinem XX pedum. —472. pavidas, quarum incolæ pavidi sunt ob æstum maris. —transmittit, transit, ut IV, 345; VIII, 551 al. Conf. Virg. Æn. IV, 154.

Non cuncta e muris unum incessentia tela,

Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem

475

Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum

Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento

Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:

475. tenent, retinent. —tegmina galeæ, propr. capitis, ipsa Murri galea. —476. cruento, cruore adsperso, vel rubro, ut ap. Virg. Ge. I, 306. —477. turbidus infit, verba Maroniana Æn. XII, 10. —turbidus, ταραχθεὶς, seu τεταραγμένος, turbatus, commotus, ira furens. Conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 57; X, 648, 763; XI, 742, et inf. II, 529.

«En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,

Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo,

480

Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.

478. Amara irrisio Murri et fœderis, a Romanis cum Hasdrubale renovati, quo libertas Saguntinorum pacta, et Iberus finis utriusque imperii constitutus. Vid. Duker. ad Flor. II, 6, et sup. ad v. 294. —479. belli mora (quæ verba vs. præc. explicantur) ut ap. Virg. Æn. X, 428, ubi vid. Heyne. Mora, is qui moratur, ut principium, princeps, vel is, unde quid principium ducit; spes is, qui sperat; palma is, de quo victoria restat reportanda; imperium imperator, quæ comparavit Drak. ad VIII, 33; XV, 749; XVI, 504, 507. Conf. Intpp. ad Val. Fl. I, 23. —480. quid queant, quantum apud me valeant, quam vim habeant. —vester Iberus, qui vobis favet, quoniam nobis per pacta non licet, eum transire. Conf. ad I, 118 et IV, 648; Barthius Adv. VII, 15, hæc notat: «Quomodo vester, qui ab iis contemnebatur? an Iberum dicit modo a Murro in pugna occisum, ut vester sit, quem ad urbem vestrum concidi posse speratis?» Sed vid. Gronov. Obss. IV, 18.

Fer tecum castamque fidem servataque jura:

Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:

«Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,

Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum

485

Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima.

Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem

Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»

481. Castus, purus a vitiis, sanctus, inviolabilis, ut ἁγνὸς pro ὅσιος, unde fides casta, quæ sancta dicitur, II, 479; sacra, XIII, 281, et alma, h. venerabilis, Cic. Off. III, 29. Hinc castus etiam est fidus, qui fidem servat, III, 1, et XVII, 131 ubi Drak. monet, castum obponi perfido, vel perjuro, v.c. apud Cic. pro Rosc. Com. c. 7. Conf. Ernesti Clav. Cic. et ad Tac. Germ. c. 40. —Fer tecum, tibi habe. —servata jura, religionem in pacis legibus servandis. Inpia verba, sed ab heroum et Hannibalis animo (vid. sup. v. 56, 58) non aliena. —482. Deceptos Deos, per quos pejeravimus, ut VI, 693, unde mox fraudum pro perjurio. —483. olim, jamdudum. —484. Spe tui capitis, h. te occidendi. —485. Conf. Virg. Æneid. lib. X, v. 650, p. 164, T. IV, nost. edit. Ed.

486. Similis sarcasmus in Homero et Marone passim obvius. Conf. II, 325. —487. donat, h. condonat, remittit, (erspart) laborem hos montes transeundi, et per eos in fines Dardanios, h. Italiæ contendendi. Vid. Ind. et cfr. II, 325; Gronov. Obss. III, 23; Jani ad Horat. Od. III, 3, 33; Heins. ad Ovid. A. A. III, 85; Burm. ad Val. Flacc. I, 473; quosque Drak. ad h.l. et ad XV, 603, citavit; Sen. Œd. 1001; Lucan. IV, 764; VI, 58; IX, 1091. Val. Flacc. II, 473; Stat. Th. VII, 557; Ovid. ex Ponto II, 7, 51; Liv. VIII, 35; Græv. ad Cic. Ep. ad Div. V, 4; Gronov. ad Sen. Med. 1015, et Phœniss. 235, 456.

Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,

Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens

490

Aggere convulso saxum, et nitentis in ora

Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.

Subsedit duro concussus fragmine muri.

488. subeuntem ex loco inferiori. —489. fidum v. ad IV, 24. —490. nitentis, enitentis Hannibalis, conantis adscendere. —491. prono ictu, ex loco superiore. —492. Subsedit, ὑφιζάνει, delitui sub clipeo; vel potius decidit, delapsus est. Id non memorant historici.

Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit

Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro

495

Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.

493. Sunt fere verba Virg. Æn. V, 455, et XII, 666 seqq. —conscia Virtus, conscientia virtutis. —fallit, destituit eum. —494. pressa loco, obpressa, victa iniquitate loci. —ægro, ob vulnus —495. vetantia, obstantia, adscensu difficilia.

Sed postquam propior vicino lumine fulsit,

Et tota se mole tulit, velut incita clausum

Agmina Pœnorum cingant, et cuncta paventem

Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.

496. Subita animi perturbatio ingensque terror, propiore hostis adcessu, Murro injectus omnia in Hannibale augent, ut fortior subito majorque adpareat, et Murrus caligat, ἀμβλυώττει, occæcatur, tantam repente oculis caliginem pavore obfusum sentit, ut universo Pænorum exercitu cinctus sibi videatur. Caligant oculi vicini luminis fulgore. Conf. XIV, 89, et ad II, 299. —lumine, splendore armorum. Sed cf. Virg. Æn. I, 588. —497. tota se mole tulit, ut ap. Virg. Æn. III, 655; V, 373 et inpr. VIII, 199 ad quæ loca vid. Heyne, et Burm. ad Val. Flacc. VI, 104. —499. hostis latus, πλατύνωτος, ευρύνωτος, cujus humeri sunt lati, ὤμοι εὐρέες, quales decent heroem, qui ἀνὴρ πελώριος ἠΰς τε μέγας τε esse solet. Vid. Ind. v. latus et ingens, Intpp. ad Virg. Æn. I, 589; VI, 413; Clark. ad Hom. Il. γ, 226 et Drak. ad h.l. Sed h.l. potest etiam hostis latus esse, qui Murro paventi geminatus quasi videbatur. Conf. Virg. Æn. IV, 470, ibique Heyne. Quod proprie ad insaniam spectat, poeta ad terrorem transtulit.

500

Mille simul dextræ, densusque micare videtur

Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ.

Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos

Igne micet: trahit instanti languentia leto

Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:

505

«Conditor Alcide, cujus vestigia sacra

Incolimus, terræ minitantem averte procellam,

Si tua non segni defenso mœnia dextra.»

503. Conf. Virg. Æn. III, 140.— 505. Conditor Sagunti. Vid. sup. ad v. 273. —vestigia, locum, in quo ejus vestigia sunt. —sacra, divina, Dei. Cf. ad VII, 9. —506. terræ minitantem averte procellam, ut ap. Virg. Æn. III, 620.

Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex;

«Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis

510

Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus,

Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis

Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;

Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis,

Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»

509. ait scil. Hannibal, per ludibrium ejusdem Herculis auxilium implorans, cui se comparare solebat. Vid. Liv. XXI, 41, inf. II, 356; IV, 4 al. —512. fer numen, h. auxilium, ut ap. Virg. Æn. I, 666 (conf. V.L. ad v. 93), vel præsta te mihi propitium. —amicum, benignum, ut contra male amicum ap. Virg. Æn. II, 735. —513. Trojæ quondam primis memorate ruinis. Res satis nota, vel ex Hom. Il. ε, 638 seqq. Ovid. Met. XI, 194 sq. et Apollod. II, 6, iv. Conf. sup. ad v. 43. —514. Dexter, propitius, ades, fer opem mihi, populum Romanum Trojana stirpe oriundum delenti, evertere conanti. Conf. ad v. 14.

515

Sic Pœnus, pressumque ira simul exigit ensem,

Qua capuli statuere moræ; teloque relato

Horrida labentis perfunditur arma cruore.

Ilicet ingenti casu turbata juventus

Procurrit: nota arma viri corpusque superbo

520

Victori spoliare negant: coit aucta vicissim

Hortando manus, et glomerata mole feruntur.

515. pressum, inpressum, exigit, pro simpl. transadigit, sc. in Murri corpus. Conf. ad v. 307 et 383. —516. Qua, quatenus, quousque, moræ capuli, (ut m. loricæ, et clipei ap. Virg. Æn. X, 485 et XII, 541) —statuere, voluere, jussere, permisere. Conf. Burm. ad Grat. 110. —relato, extracto ex vulnere.

518. Si quem splendor quidam orationis et audacior spiritus delectat, eum hic locus inprimis tenebit, quo singula instar miraculorum aucta verbis, inpr. Junonis adparentis machinatio, quæ in Hannibalis favorem facta est. Ern. —ingenti casu, gravi malo, vel morte ingentis, magni viri. —520. negant, vetant, inpediunt. —521. feruntur, φέρονται, inruunt. —mole, multitudine.

Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis;

Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi

Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ,

525

Dereptumqum decus nutantum in cæde jubarum:

Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,

Et stant loricæ squamis horrentia tela;

Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.

Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.

522. Hæc adumbrata ex Marone, qui Turnum simili periculo exponit, Æn. IX, 806 sqq. ubi vid. Heyne. —525. cæde, sanguine, ut φόνος. —526. fluentia, pro fluens. Cf. Virg. Æn. III, 626. —527. horrentia vid. ad v. 422. —528. tegimen pectoris, h. loricam, telis ubique transfixam. —mutare cum alia adhuc integra, non datur, conceditur.

529. gestamina, θώρηκα, ὃν φορέεσκε. Conf. Virg. Æn. III, 286.

530

Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco

Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo

Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.

Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris

Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.

530. Non muliebriter suspirat et gemit Hannibal, quod putat Ern., sed immani labore, cui fortiter omnibusque animi viribus resistit, obpressus, suspiria, anhelitum gemitumque de alto pectore ducit, quod ab herois dignitate animique magnitudine non abhorret. Neque tamen diffiteor hanc displicere mihi orationis luxuriem, qua Silius exornavit verba Virg. Æn. IX, 812, 814. —creber, crebro. —531. ab ore sicco, sitiente, ἀφ᾽ αὑαλέων στομάτων ap. Callim. H. in Cer. v. 6. Conf. Virg. Æn. V, 199; IX, 812 sq. —nisu elisus anhelo, vix et difficulter editus. —532. fractum in casside murmur, sonus cassidis fractæ, vel potius sonitus non continuus, modo fortior, modo remissior. Conf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 72, et Stat. Theb. X, 323.

533. domat, superat, fortiter ferendo. —gaudet, animum recipit reputans etc. —534. decoris pretio discrimina pensat, ex gloriæ magnitudine pericula æstimat; pericula laude, quæ inde redundare possit, ponderat, et cum ea confert, ut adversa secundis, et nova maleficia veteribus pensare dixit Liv. XXVII, 40; et XXXVII, 1. Huic mentis constantiæ et herois dignitati gemitus male convenire videtur. Sed cf. Hom. φ, 272 sqq. Val. Fl. V, 311 al.

535

Hic subitus scisso densa inter nubila cælo

Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas

Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.

535. Jupiter, fœderis rupti vindex, triste Pœnis dat augurium, et lanceam, (tragulam apud Liv. XXI, 7.) quasi de cælo missam, ita dirigit, ut Hannibal ea saucietur. Egregium phantasma et commentum poetæ, quod ad nobilitandum vulnus Hannibali inflictum, magnumque hujus rei momentum declarandum, et hinc ad animos legentium excitandos permultum valet. Conf. Liv. l.c. —scisso vid. ad I, 135. Sic findi ap. Liv. XXI, 1, et in sacris quoque libris σχιζόμενοι οὐρανοὶ Marc. I, 10, οὐρανοὶ ἀνεῴχθησαν Matth. III, 26. Conf. Hard. ad Plin. lib. II, 26, et Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. —densa inter nubila, triste augurium, ut lætum, cælo sereno. Cf. Virg. Æn. VII, 141. Αἴσιον δ᾽ ἐπί οἱ Κρονίων Ζεὺς πατὴρ ἔκλαγξε βροντὰν; Pind. Pyth. IV, 40 sqq. 343 sq.

Inde inter nubes ventorum turbine cœco

Ultrix injusti vibravit lancea belli,

540

Ac femine adverso librata cuspide sedit.

538. turbine cœco Conf. V, 401, et Virg. Æn. XII, 320. —539. lancea vibravit scil. se, h. vibrata est, passive, absolute et intransit. ut passim. vid. Ind. Sic et advertere sup. v. 288, ubi vid. V.L. convertit, IX, 645, ubi Drak. monet, similiter dici vertit Liv. II, 62; V, 18, 49. Claud. in Eutrop. I, 251: præcipitavere Liv. V, 18: mutans Tac. Ann. XII, 29: effringet inf. I, 647. Ita quoque μεταβάλλειν ap. Aristot. παρακινήσαντα ap. Aristoph. in Βατραχ. et κεύθει ap. Sophocl. in Œd: Tyr. quos laudavit D. Heins. ad h.l. ut ναίω, ναιετάω aliaque omittam. Conf. Duker. ad Liv. III, 6. Cortii Exc. VI, ad Sallust. b. Jug. c. 85; Ernesti clav. Cic. vid. vibrare et convertere, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. I, 104; II, 208; X, 857. VV. DD. ad Hor. Od. IV, 10, 5, et Burm. ad Petron. c. 47. —540. sedit hasta, vulnus, etc. vid. Ind. et Heins. ad Ovid. Met. lib. XV, vers. 162. Burman. ad Lucanum lib. I, vers. 31.

Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum;

Et vos, virginea lucentes semper in ara,

Laomedonteæ Trojana altaria flammæ;

Heu! quantum vobis fallacis imagine teli

545

Promisere Dei? propius si pressa furenti

Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes,

Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.

541. Vobis, o Romani, quanta nunc spes adfulgebat, evitandi clades, a Pœno olim adcipiendas? —541. Tarpeiæ rupes, plur. pro sing. ut II, 33; VII, 56; VIII, 341; XI, 267. —Superis, a Jove, Junone et Minerva, habitabile, dignum quod habitetur, vel habitatum: saxum Tarpeium, scilicet mons Capitolinus. —542. ara virginea, virginis, Vestæ. —543. flammæ Laomedonteæ, Trojanæ, ignis et sacra Vestæ, quæ Æneas, capta Troja, secum in Italiam abduxisse credebatur. Cf. V, 82; XIII, 620, et Heyne Exc. IX, Virg. Æn. II. —En insignem tautologiam luxuriamque poetæ, qui Laomedonteæ et Trojana, aram et altaria jungit. —544. fallacis, quod Saguntinorum spes fefellit, quia Pœnum non necavit. —545. propius, altius; pressa, inpressa, infixa. —546. starent, essent, seu forent. —Alpes, via per A., quam post Herculem primus hominum munivit. —547. Nec Trasymenus lacus nobilior clade Romanorum factus esset, quam Allia, parvus fl. de quo vid. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æ. VII, 717. Clades Alliensis satis nota vel ex Liv. V, 37 sq.

Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ

Nava rudimenta, et primos in Marte calores,

550

Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,

Advolat, obscura circumdata nube, per auras,

Et validam duris evellit ab ossibus hastam.

548. In hunc locum omnino transferri possunt, quæ disputavit Heyne ad Virg. Æn. IX, 802; XII, 134, et inpr. in Exc. ad Æn. IX, 638, unde adparebit, Silium etiam vitia Maronis imitari. —549. calores, ardorem bellandi, primos conatus juvenis ferventis animo.

Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,

Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu

555

Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.

554. vestigia, pedem, Alternata trahens, ὀλίγον γόνυ γουνὸς ἀμείβων, Hom. Il. Λ, 546. Conf. Virg. Æn. IX, 797, XII, 386 et Val. Fl. II, 93 ubi vid. Burm. —nisu, vi. Cf. Ind.

Nox tandem optatis terras pontumque tenebris

Condidit, et pugnas erepta luce diremit.

At duræ invigilant mentes, molemque reponunt

Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,

560

Et fractis rebus violentior ultima virtus.

558. Saguntinos per noctem urbem, quantum potuerint, muniisse murosque refecisse, apte ad miserationem singulatim tradit poeta; Livius vero XXI, 8 et 11, per aliquot dies quietem Saguntinis ab certaminibus datam esse, quam sententiam Silius inf. v. 581, 583, expressit. Ern. —mentes duræ sunt, vel obduratæ, pertinaces, obfirmatæ, quæ flecti non poterant, et in fide erga Romanos obstinate manebant (ut ap. Val. Fl. IV, 175, ubi Burm.), vel induratæ ad bellum, laborem et quævis mala ferenda, ut III, 161; VIII, 516, 608, et ap. Virg. Ge. II, 170 et Æ. III, 94, V, 730; Liv. XXVII, 48 (Ligures durum in armis genus); Hor. Od. II, 12, 11; Ovid. Trist. V, 5, 51. Conf. inf. ad VI, 308. —molem, muros, et aggerem, ut v. 579. —reponunt, reficiunt, iterum exstruunt; nam ponere est condere. Vid. sup. ad v. 24, et Heins. ad Ovid. Fast. II, 63. —559. Vis desperationis exprimitur, ut X, 218 sq. et ap. Stat. Th. VII, 699. —acuunt, ad virtutem strenuamque urbis defensionem adcendunt. Cf. ad v. 113.

Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre

Certat opem in dubiis miserando nava labori,

Saxaque mananti subvectat vulnere miles.

561. Verba Maroniana, Æn. XII, 131 seq. quem locum ex Hom. Il. Σ 514, 515, adumbratum suspicor. Ceterum singula h.l. ad miserationem faciendam apta sunt. —562. in dubiis rebus, in ancipiti fortuna belli et ambiguo rerum exitu.

Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ:

565

Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,

Defessis subeant rebus, revocentque salutem,

Et Latia extremis inplorent casibus arma.

564. clari senum, gr. pro clari senes, h. γέροντες ἀριστῆες, Hom. Il. β, 404. —565. Amplificavit brevem narrationem Liv. XXI, 6 et 7. Proprie homines sunt defessi, seu fessi rebus adversis, vel simpl. fessi (cf. Ind. et Virg. Æn. II, 285; Horat. Od. II, 4, 11) qui malis, longaque inprimis obpugnatione et diuturno bello premuntur, viribusque exhauriuntur, ut ap. Virg. Æn. I, 157, 178; II, 109. Deinde ipsæ calamitates poetis res fessæ dicuntur v.c. II, 492; X, 275, et Virg. Æn. III, 145. Nam rebus h.l. sexto casu positum putare, paulo durius videtur. —566. subeant defessis rebus, auxilio, ut ap. Plin. II, 7. Vespasianus fessis rebus subveniens. —567. Latia arma, auxilium Romanorum.

«Ite citi, remis velisque inpellite puppim,

Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis

570

Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.

Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,

Antiquaque domo meliora arcessite fata.

Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»

569. fera δεινῶς Hannibal dicitur, ut Libycus leo, VII, 401, ubi vid. not. Conf. v. 638. —tempore rapto, quod properanter præterit, vel simpliciter raptim, festinanter utendum, vel denique, quæ ratio ceteris præstat, commodum tempus adripiendum, occasio amplectenda est, ut contra tempus amittere. Cf. VII, 531, et Virg. Æn. XI, 459. Rapere, seu corripere et carpere, Græce ἁρπάζειν, viam, iter, fugam, gradum, gressus, urbem, castra, letum, dies, tempus, campum, pugnam, poetis est raptim facere, seu perficere, et adcelerare, vel celeriter occupare et in usum suum convertere. Vid. Ind. et quæ loca adposuit Drak. Jos. Iscan. b. Troj. V, 358, cum tempore rapto Imperiale tonans, etc. (ubi v. Dresem.) et Lucan. X, 507, «Cæsar semper feliciter usus præcipiti cursu bellorum et tempore rapto.» Conf. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. II, 252, et ad Ovid. Epist. XIX, 74; Gronov. ad Liv. VI, 23. —570. ad clara, ἔνδοξα, claritatem nominis, ad gloriam, grassandum, omni studio contendendum est: ut ire periclis ad decus, IV, 36, at ad gloriam virtutis via grassari ap. Sallust. b. Jug. c. I.

571. deflete, etc. tristem eorum sortem exponite. —572. Antiqua domo, Roma, vel ex Latio, unde Rutuli Ardeates coloniam Saguntum deduxere. Vid. ad v. 291, domus, patria, ut II, 75, et X, 95, ubi Drak. laudat Cerdam ad Virg. Æ. VIII, 114.

Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,

575

Et fugiunt tumido per spumea cærula velo.

Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,

Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos

Adflarat montes, roseasque movebat habenas.

577. rutilus sonipes, equi Auroræ, cui non minus ac soli noctique equi et currus tribuuntur. —578. Adflarat montes, locutio Virg. Ge. I, 250, ubi vid. Heyne. —roseas habenas. Nota est Ἠὼς ῥοδοδάκτυλος, seu ῥοδόπηχυς (Hom. Il. α, 477. Theocrit. II, 148) h. pulchra, pulchritudine, more poetarum, per aliquam ejus partem, colorem roseum, expressa. Vid. ad VII, 448.

Jam celsa e muris exstructa mole juventus

580

Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.

Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto

Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,

Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.

580. nocturnis, noctu exstructis.

581. Pendere, ut hærere, intermitti, desinere, differri, v.c. ap. Virg. Æn. IV, 88. —Rerum actus, obsidio. Poeta ante oculos habuit Liv. XXI, 8, sed eamdem sententiam triplici modo expressit.

Interea Rutulis longinqua per æquora vectis

585

Herculei ponto cœpere exsistere colles,

Et nebulosa jugis adtollere saxa Monœci.

584. Rutulis, Saguntinis. Cf. ad v. 291 sq. —585. Rupes et promont. cum portu et templo Herculis Monœci, Μονοίκου λιμὴν, in Liguria erat, prope mare mediterr., ubi nunc Monaco est, inter Nicæam (Nizzam) et Genuam vid. Strab. IV, p. 139, 140, et VV. DD. ad Virg. Æn. VI, 831. Plin. III, 5, et Lucan. I, 405 sqq. —585. exsistere, emergere, in conspectum repente venire, et hinc eminere, conspici, ut exstare, surgere, exsurgere, erigi, et h.l. adtollere se, de montibus, etc. Conf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 264. Drak. ad Liv. XXV, 21, et, a quo hos jam laudatos video, Ernesti clav. Cic. —586. Nebulosus, νεφώδης, altus.

Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna

Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,

Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;

590

Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,

Haud ulli contra fiducia surgere vento.

587. Egregia aquilonis pictura, in cujus singulis partibus summum πάθος et exquisitiores imagines effulgent, quæ tamen in vss. 593, 594, nimis audaces videri possunt. —Boreas h.l. Thracius, ut VII, 570, Odrysius, X, 11, Hæmonius, (quæ vox tam ad Thraciam, quam ad Thessaliam spectat, quoniam Hæmus mons utramque dividit) et Virg. Æ. XII, 365, Edonus dicitur exemplo Græcorum; quibus Thracia, ἀνέμων οἰκητήριον, a septemtrione est. Cf. VV. DD. ad Hesiod. Ἔργα v. 507; Hom. Il. Ι, 5; Hor. Od. I, 25, 11; IV, 12, 11, Epod. XIII, 3. Burm. ad Val. I, 611; VI, 340, et inpr. Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 114, et in Del. v. 26 et 65. —588. Solus regna habet, non solus ibi flat, sed regnat, h. quam maxime sævit. cf. Lucan. I, 406 sqq. —589. Alas, velocitatis exprimendæ causa, ventis, ut VIII, 478 fulmini, a poetis adsignari, nota res est. —591. Nullus ventorum audet, cum eo pugnare. Conf. VII, 556 sq.

Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant

Æquora, et injecto conduntur gurgite montes:

Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.

595

Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem,

Alternos mæsti casus bellique marisque,

Et dubium rerum eventum sermone volutant.

592. anhelant exquisite pro sonant. Conf. ad III, 471. —fracta æquora, ad scopulos adlisa et repercussa. —594. Rhenum Rhodanumque, fluctus in iis. Nomina fluviorum ad ornatum spectant.

595. Disserunt inter se de discrimine urbis et eventu belli; quæ apte inventa est oratio hominum, patriam urbem desperatam et obsidione pressam relinquentium; Ern. —596. Alternos, alterne, ἀμοιβαίως. —597. Verba Virg. Æn. VI, 157.

«O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt

Fata loco? sacræne manent in collibus arces?

600

An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?

Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,

Si nondum insultat templorum Pœnicus ignis

Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»

598. Fides a Saguntinis præ reliquis diis culta. Nam, ut Livii verbis utar, fidem socialem usque ad perniciem suam coluerunt; et Florus II, 6, eorum urbem fidei erga Romanos magnum quidem, sed triste monumentum adpellat. Conf. ad II, 479. —quo sunt Fata loco, ut ap. Virg. Æn. II, 322; IX, 723. —599. arces vid. ad v. 7. —sacræ conf. ad v. 505.

601. Conf. Virg. Æn. III, 529, ibique Heyne.

Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,

605

Donec Laurentes puppis defertur ad oras,

Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,

In pontum flavo descendit gurgite Thybris.

605. Laurentes, Italiæ, vel Laurenti, urbis Latii, haud procul ab Ostia, ubi Tiberis in mare Inferum, seu Tyrrhenum influit. Vid. ad v. 110. —606. patres, quod prisco sermone honoris, reverentiæ, amoris religionisque vocabulum fuit, dicuntur Dii, reges et fluvii majores. Cf. V.L. ad III, 126, et VV. DD. ad Virg. Æn. I, 155. Val. Fl. I, 11, et Petron. c. 41. —Anio, seu Anien, hod. Teverone, ditior u. V. Burm. ad Val. Fl. IV, 720. —607. flavo v. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 447, et Jani ad Hor. Od. I, 2, 13.

Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ.

Concilium vocat augustum, castaque beatos

610

Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis

Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.

608. consanguineæ, ob communem originem. Cf. v. 655 et 671.

609. Præclara priscæ Romanorum simplicitatis, frugalitatis virtutisque descriptio, cui comparentur suavissima loca Hor. Od. I, 12, 33 seqq. II, 5, 10, 20. Juven. XIV, 160 seq. Ovid. Fast I, 197 sq. et Propert. IV, 1, quibus locis vetus simplicitas potissimum nos delectat eo, quod cum magnificentia elegantiaque serioris ævi comparatur. —Admodum languere hunc locum censet vir doctus in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, p. 418. Suffecisset sane simpl. memorasse, senatum a consulibus coactum esse. Sed quis ita poetam quasi in ordinem coget, et quis obfendetur imagine, in quam ille facile incidere poterat, quæque lectores tam jucundis adficit sensibus? —casta beatos Paupertate Patres cf. VI, 633, et Virg. Æn. VIII, 105. —beatos, felices, vel etiam divites et contentos re modica, non lauta, ut μάκαρες ap. Hesiod. Ἐργ. 549, vel μακάριοι et εὐδαίμονες. Conf. mox v. 615. Cuper. Obss. III, 1; Heins. ad Ovid. Amor. I, 15, 34, et, quos Drak. citavit, Varr. L. L. V, p. 24 et Claud. Cons. Olyb. et Prob. v. 46. —casta, integra et pura a scelere, paucis juste paratis contenta, nec divitiis per malas artes inhians. —610. Paupertas h. loco, non inopia est, sed fortuna mediocris, quæ nec lauta, nec tenuis et despecta est, vita simplex sine quæstus opumque cupiditate, Sen. Ep. 87 «Paupertas est, non quæ pauca possidet, sed quæ multa non possidet.» Conf. Jani ad Hor. Od. I, 1, 18, et, quos Drak. laudat, Lucan. X, 151; Hor. Serm. VI, 71; Val. Max. IV, 8, 2. (Fabius paupertatem inopia mutavit) et Broukh. ad Tibull. I, i, 3, et 5. —nomina parta triumphis, viros triumphis claros, abstr. pro concr. vid. App. Capitolinos, Torquatos, Corvinos, Coriolanos, Fidenatas, Messalas, qui tum temporis cognominibus inclaruerant, indicari observant Dausq. et Drak.

Facta animosa viros, et recti sacra cupido

Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa,

Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;

615

Exiguo faciles, et opum non indiga corda,

Ad parvos curru remeabant sæpe penates.

613. Adtollunt, claros et venerabiles reddunt. —hirtæ togæ, v. V.L. —neglecta mensa, frugalis, qualis M. Curii Dentati, Q. Ælii Tuberonis et aliorum fuit, de quibus vid. Juven XI, 78 seqq. Val. Max. IV, 3, et Aurel. Vict. de vir. ill. c. 33. —614. Dextera per aratrum non segnis, inutilis facta capulo, ad gladii usum, ad bellum. Conf. loc. sim. VIII, 398, et Claud. in Eutrop. II, 395. —Exemplo sunt C. Atilius Serranus et L. Quinctius Cincinnatus, de quibus vid. Virg. Æn. VI, 845; Liv. III, 26; Plin. XVIII, 3 seu 4. Alios laudat Sen. Ep. 86, et Flor, I, 11. —615. Exiguo faciles, qui tenuem victum, facilem paratu, parabilem habent, qui facile inveniunt pauca, quæ ad vitam sustentandam necessaria sunt, ut fere priscis introitu facilis, V, 52, et victu facilem ap. Virg. Æn. I, 445, ubi vid. Heyne in Var. Lect. et in Exc. XIV. Possint etiam faciles esse contenti: nam facilis dicitur argilla, seu cera, quæ fingi et tractari potest; (v.c. Tibull. I, 1, 40, ubi vid. Heyne) unde ad hominem transfertur, qui facile flectitur, qui εὐκίνητος est, commodus, comis, humanus, et hinc contentus, αὐτάρκης, ut difficilis est inexorabilis, durus, pertinax, morosus; ἀργαλέος, δύσκολος, δυσχερὴς, χαλεπός. Sic fere εὔκολοι ταῖς διαίταις ap. Plut. et contentus vivere parvo ap. Tibull. I, 1, 25. Nisi malis accipere, ut facilis soli XV, 718; periculis, XII, 464; morti ap. Lucan. IV, 506; injuriæ ap. Quintil. Decl. I, 16, et inanibus ap. Tac. Ann. II, 27, ut innuantur ad fortunam mediocrem, cui adsueti sunt, perferendam idonei. —Exiguum et parvum dicitur res modica, fortuna mediocris, v.c. Virg. Ge. II, 472 (exiguo adsueta juventus) et Æn. VI, 844; IX, 607. Tibull. l.c. et Horat. Od. II, 16, xiii. —616. parvos penates, humiles ædiculas, casas, in quibus et parva Penatium signa: Cf. VII, 173; Heins. ad Ovid. Metam. VIII, 637; Bentl. ad Hor. Ep. I, 7, 58, et VV.DD. ad Virg. Æn. VIII, 543. —curru sc. triumphali, sententia Marsi, Cell. et N. Heins. vid. ad III, 614; Drak. convenientius esse videtur, currus intelligere, quibus senatores, rure evocati, in curiam venerint, et inde domum redierint, unde sellæ curules ortæ. Sed poeta expressit Liv. III, 68; «præda parta, agro ex hoste capto, pleni fortunarum gloriæque simul publicæ, simul privatæ, triumphantes domum ad Penates redibatis.» Præclare autem parvos penates obposuit currui.

In foribus sacris, primoque in limine templi

Captivi currus, belli decus, armaque rapta

Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures,

620

Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,

Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,

Ægates cernas, fusaque per æquora classe

Exactam ponto Libyen testantia rostra:

617. In templis olim senatus haberi, legatique excipi solebant. Cf. Intpp. Virg. Æn. I, 505 sq. et VII, 192 seq. inf. VI, 454; XI, 72; Cic. Cat. I, 13; II, 6; III, 9. Legatis plerumque extra urbem, in æde Martis, seu Bellonæ, seu Apollinis senatus dabatur. —templum etiam dicitur omnis locus inauguratus et sanctus, et proprio is, quem augures certo ritu capiunt: hinc tribunal, rostra et curia. Cf. Liv. I, 30; XXXVII, 52, 53; XLI, 15, et Ernesti clav. Cicer. voc. templum. Ceterum Silius h.l. ante oculos habuit Virg. Æn. VII, 170 sq. inpr. v. 183, 186, ubi vid. Cerda et Heyne. Conf. etiam Perizon. Anim. hist. c. 7. —621. Punica bella, Ægates, spolia ex b. Punico I, pugna ad Ægates insulas finito; Cell. Ægates Punica bella Drak. putabat esse prœlium cum Pœnis ad Ægates commissum, cujus pictura in foribus templi dedicata fuerit. Sic bellum et Gr. πόλεμος passim occurrunt. Vid. Ill. Harles. ad Ovid. Trist. V, 10, 26. Cort. ad Sallust. b. Cat. c. 9, et Casaub. ad Polyb. p. 147, ed. Gronov. Sed bella etiam pro bellum, et hoc proprie adcipi potest, more poetarum, qui generali notione præmissa, specialem, quæ illam explicet, adjiciunt. —Verba Punica bella et Ægates non de pictura intellexerim, sed de tropæis et rostris navium, quorum adspectus victoriæ illius memoriam instauraverit; Ern. Recte opinor. —623. Exactam ponto Libyen, Pœnos in mari profligatos, et omnibus insulis, quotquot inter Italiam et Siciliam sunt, excedere jussos. Conf. Polyb. I, 62 et 63, 624, 626. Historia notissima vel ex Liv. V, 34, 49, et Flor. I, 13; cf. IV, 150 sq.

Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri

625

Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis

Arma revertentis pompa gestata Camilli:

Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa,

Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ

Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.

624. pensati inprobus Arbiter, iniquo ponderi explendo adjectus. Conf. Liv. V, 48 ext. —626. pompa, triumpho. Vid. Liv. V, 49. —627. Hic versus ad Pyrrhum, Epiri regem, a Pyrrho, seu Neoptolemo, Achillis filio, Æaci pronepote, et regni Epirotici conditore, genus paternum, ab Hercule maternum ducentem, (unde Æacides, dicitur Cic. de Div. II, 56; Off. I, 13. Ep. ad Div. IX, 25.) referendus videtur. Sed Æacides etiam esse possit Perses, seu Perseus, ultimus Macedoniæ rex, a L. Æmilio Paulo, qui LXX urbes Epiri una die solo æquavit, in triumpho ductus, et ab eodem Achille, Æaci nepote, oriundus. Conf. ad XV, 291 seq. Prop. IV, ii, 39, et inpr. Heyne ad Virg. Æn. VI, 840. —628. Liguria (nunc Genua et Lucca) varia cum Romanis bella, quæ Livius pluribus locis et Noris. Cenot. Pis. Diss. I, 1, copiose descripserunt, gessit, ut et Hispania; sed neutra ante b. Punici II tempora: unde Silius tempora turbasse, et forte Ligures cum Gallis Insubribus confudisse censendus est, æque ac Florus II, 3; cujus historia de rebus bellisque adversus Ligures non multo post belli Punici I finem gestis impeditissima est, et ad seriora tempora spectare videtur, quibus Fulvium, Bæbium et Postumium, quibus Floro, Livio aliisque testibus Ligures vicere, Consules fuisse constat. —parmæ rudes, informes, vel nulla pictura et cælatura ornatæ, ut p. alba et pura, ap. Virg. Æn. IX, 548, et XI, 711, ad quæ loca vid. Heyne. An sunt scuta, ex coriis tantum, sine ferro, confecta, ut minoris essent ponderis, qualibus Numidæ utebantur? Vid. Sallust. b. Jug. c. 94 pr. et Suid. πάρμαι, δερμάτινοι θυρεοὶ παρά Καρχηδονίοις. Utrumque infra ad III, 234, jam laudavit Dausq. qui h.l. verba Strab. III, p. 106 (ubi ἀσπίδιον Lusitanorum, quod sine fibulis, aut ansis erat, describitur) adposuit et hæc notavit: «Ubi Romani hactenus Hispanos debellarunt? Suspicio est, Hispanos fuisse in auxiliis Pænorum b. Punico I, devictosque in Sicilia. Sed quomodo rudes parmæ? Suspicio est fuisse tectas corio ἀδεψήτω: nisi iis carere subsidiis est, parmam esse rudem, et erudito expertove bellatori sat commodam, quo inclino.» —629. Alpina gæsa sumsit ex Virg. Æn. VIII, 661, 662, ubi v. Intpp. Alpina Cell. putabat esse, ex arboribus Alpinis, ut durioribus, confecta; Dausq. erepta Senonibus in obsidione Capitolii, aut Celtis, quos b. Punico I, in Pœnorum castris stipendia fecisse, Appianus in Libycis tradit; Drak. erepta Gallis Insubribus, Alpium adcolis, et a Romanis tempore inter b. Punicum I, et II, devictis. Vid. Flor. II, 3 et 4. —gæsa etiam Afris tribuuntur ap. Liv. XXVI, 6, et inf. II, 444 (ubi Drak. notat, his locis vulgatam lect. Polluc. VII, 156, vindicari posse) sed plerumque Gallis, vel Hispanis. V. Barth. ad Stat. Th. IV, 64.

630

Sed postquam clades patefecit et horrida bella

Orantum squalor, præsens adstare Sagunti

Ante oculos visa est extrema precantis imago.

Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore:

631. Orantum squalor, h. legati squalentes, seu squalidi. Squalorem et sordes tam reorum, quam lugentium et supplicantium, ad miserationem movendam pertinere, vel tironibus nota res est. Cf. v. 673, 674. —632. extrema, humillimis verbis, vel opem in extremis suis rebus.

«Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur

635

Marte satam populi ferro parere subacti,

Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.

634. Oratio gravissima, et ad vim malorum declarandam mentesque miseratione permovendas aptissima. —fide sacrata, sacra et inviolata; vel templo Fidei publice sacrato.

Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:

Et, quem insana freta, aut cœtus genuere ferarum,

Vidimus Hannibalem: procul his a mœnibus, oro,

640

Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete

Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes

Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?

638. Similiter Dido de Ænea ap. Virg. Æn. IV, 366 sq. Cf. sup. v. 569. —insana vid. ad v. 101 et 252. —640. Verba generosa, et ad benevolentiam adliciendam idonea! —tenete, h. detinete, ut XI, 450, ubi plura exempla congessit Drak. —641. Fatiferæ, ut II, 116, et fatalis II, 400, θανατηφόρου. Conveniunt fere verba Virg. Æn. XI, 283, 284. —mole, vi; vel quam magnas. —642. quantus crescit ut XII, 719. —crescit in armis, semper majora audet, Schmid. Sed poeta ad ea, quæ sup. v. 496 sqq. dixerat, respexit, vel sensus est: quanto major videtur in armis, si arma cepit, seu in bello. Cf. V.L.

Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,

Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis

645

Molitur populos, majoraque mœnia quærit.

Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus,

Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.

643. Ferocissimas gentes sibi conciliavit: quod sortem nostram adgravat. —Iberum superavit, et extra terminos egressus est, indignatus, fluvium esse medium inter Pœnorum et Rom. imperium, et utriusque finem. Conf. ad v. 294. —644. Excivit in bellum adversus Romanos Calpen, Hispanos, fretum Herculeum adcolentes. —mersos, obrutos, fortius quam habitantes. —645. Molitur, parat, movet, excitat ad bellum. Nam moliri de omni motu, opere, aut conatu usurpatur. Vid. Ind. et ad VII, 264. —majora, quam Saguntina, mœnia quærit, ad spem Romæ expugnandæ adspirat, et hujus rei occasionem quærit.

646. Conf. Senec. Med. v. 393 sq. —medio qui surgit ab æquore, qualem poeta descripsit sup. v. 468 sq. —647. effringet vid. ad v. 539. Æstuantis instar fluctus in Italiam inruet, nisi mature cœptis ejus obviam iveritis.

An tanti pretium motus, ruptique per enses

Fœderis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,

650

Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto?

Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,

Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.

649. jurata bella conf. sup. v. 118. —650. statuat jura, leges det.

652. Ne sero et frustra ad propulsandum periculum adnitamini, si nimis creverit.

Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc

Semina fumarent belli: vestræne Sagunto

655

Spernendum consanguineam protendere dextram?

Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,

Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.

653. Quod si vobis quoque nihil metuendum esset, et si belli, vobis inminentis, flamma non jam erumpere quasi e cineribus inciperet: nonne fœderis religio originisque similitudo vos ad opem nobis ferendam incitare debet? —Quamquam o! ut ap. Virg. Æn. V, 195, et XI, 415.

656. Tota nunc Hispania, Gallia et Africa vestro imperio exitioque inminet. —657. sitiens, commune epitheton populorum æstifero axi, h. calidiori cælo subjectorum: v.c. ap. Virg. Ecl. I, 65; et Ge. IV, 425.

Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis,

Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ,

660

Conservate pios, qui permutare coacti

Acrisioneis Tirynthia culmina muris.

658. vos scil. oramus (quod in hac precum formula sæpius omitti, docent exempla, in V.L. laudata) per sacra communia, quæ diu coluistis, et nos Saguntum ex Italia nobiscum deduximus. Conf. mox v. 666 sqq. —primordia, communem originem, a Rutulis ductam. —culta diu, quæ diu vobis quasi sacra fuit et venerabilis. An primordia sunt sacra arcana et antiqua, ut initia et μυστήρια? Cf. Tac. German. c. 39. —Rutulæ gentis, cf. sup. v. 291 sq. Dausq. nota est hæc: «culta sc. ab Ardeatibus, Saguntinorum patribus, qui templo Veneris, quod erat Latio commune, præfuerunt, teste Strab. V, p. 160.» —Primordia gentis Rutulæ de primis conditoribus, Ænea inprimis, unde et Rutuli, Ardeates, et ipsi Saguntini coloni; Ern. Sed quomodo Rutuli ab Ænea oriundi? —659. Hæc ad Penates et Palladium, quæ Æneas Troja abstulisse credebatur, spectare videntur; nisi pignora Trojæ æternum forte ignem Vestæ innuunt. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II. —Laurentemque, Italum, larem, ut Pergameum larem dixit Virg. Æ. V, 744, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad v. 110. —pignora imperii æterni. —genetricis, unde originem ducitis. —660. Conservate, adjuvate pios et fideles socios vestros. —qui permutare coacti, etc. Cf. mox v. 667 et sup. ad v. 291 sq. —661. Acrisionei muri, Ardea, Sagunti μητρόπολις (v. 291 sq.), quæ a Danae, Acrisii, regis Argivorum, filia vulgo condita putabatur. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 409-412 in V.L. et ibid. in Exc. VII. —Tirynthia culmina, mœnia Saguntina, ab Hercule exstructa.

Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni

Juvisse egregium; vos et Campana tueri

Mœnia, depulso Samnitum robore, dignum

665

Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,

Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,

Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,

Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,

Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.

670

Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,

Despiciar, vesterque luat cur fœdera sanguis?»

662. Zancle, vetustissimum Siciliæ opp. (Herodot. VII, 164) a Messeniis ex Peloponneso, teste Strab. VI, p. 178 et 185 sqq. conditum, vel certe amplificatum, et ab Anaxila, Rheginorum tyranno, ex Messene oriundo, nova colonia auctum (Thucyd. VI, 1); unde Messanæ, hod. Messinæ, nomen adcepit. Seriori ævo Mamertini, populus Campaniæ, quam olim Opici, Opsci, seu Osci, vetus Ausonum gens, incoluere (de quo vid. Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 732), Messanam occuparunt, quocirca civitas Mamertina vocatur Cic. Verr. II, 5. Conf. inf. XIV, 194 sqq. Priscum nomen a situ loci et curvitate litoris, seu portus, falcis formam referentis, (nam ζάγκλη, seu ζάγκλον, in lingua Siculorum τὸ δρέπανον, falcem significat) Thuc. VI, p. 413; Ovid. Fast. IV, 474, et alii repetunt, sed Silius XIV, 48 sq. inde, quod falx Saturni, qua Cæli patris pudenda amputasse fingitur, ibi abjecta et inventa fuerit. Cf. Macrob. Sat. I, 8, extr. Prior ratio hunc mythum peperisse videtur, qui propter Siciliæ fertilitatem facile priscorum hominum animis subnasci potuit. Saturnus enim, quem fabulæ antiquissimum Latii regem faciunt, ab initio nihil aliud, quam almæ naturæ vitæque mitioris, cujus initia agriculturæ, sationi messique debentur, symbolum fuit. Ceterum hæc urbs belli Punici I causa fuit, ope Romanorum a Mamertinis adversus Hieronem, Siculum tyrannum, et Pœnos, inplorata ac præstita. Vid. Polyb. I, 8-11. —663. egregium duxistis; non tam egregium, quam utile potius et necessarium; de quo vid. Polyb. I, 10 sq. —Campana mœnia, h. Capuam, a Samnitibus dolo occupatam. Vid. Liv. IV, 37; VII, 38 sqq.; Flor. I, 16. —664, 665. dignum Sigeis avis, communi origine, a Trojanis ducta: nam Sigeum, Σίγειον, promont. Trojæ; unde Romanus etiam IX, 203, Sigeus dicitur. —665. Ego et ipse non peregrinus, sed, ut Mamertini et Campani, Italus origine, vel Rutulus, vetus incola Dauni, ab Ardea oriundus. Vid. ad v. 291. Sicoris, princeps legatorum, personam Saguntinorum sustinet, unde v. 669 non ita intelligendus est, quasi ipse coloniam Ardeatium Saguntum deduxerit. Cf. v. 671. Testatur Numicum, seu Numicium, Latii fl. inter Lavinium et Laurentum, quia in finibus Rutulorum defluit, ejusque nomini religio aliqua inest. —666. fontes et stagna arcana Numici, h. sancta, sacra ἱερὰ, quoniam Anna Perenna et Æneas in eo interiisse, et tanquam numina, habitare credebantur. Cf. ad VIII, 28 sqq. et inpr. Heyne in Exe. III, et in not. ad Virg. Æn. VII, 150, 242, 797, et ad Tibull. II, v, 43. —667. Cf. sup. v. 291 sq. —668. Sacra videtur genus esse, cui, ut ap. Virg. Æn. II, 293 et 320, species subjunguntur, domus et avi penetralia Turni, h. sacra domestica et publica, Penates privati et publici. Sacra ferens, cf. II, 604, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 810. —avi, prisci. —Turni, pro Ardea, ut Dauni, v. 665. —penetralia signa, ut XIII, 62, h. penates, ut dii penetrales ap. Senec. Œd. 265, et Phœniss. 340. —669. Laurentia nomina, Latinos.

671. vester sanguis, Saguntini, consanguinei vestri (cf. v. 608 et 655), vobis cognati et ejusdem originis, ut III, 97; VIII, 405; et XI, 177; ubi plura exempla desideranti suppeditabit Drak. —luat fœdera ut ap. Virg. Æ. XII, 695... me verius unum Pro vobis fœdus luere, etc. —Sensus h.l. est: cur Saguntini (vester sanguis, v. not.), pœnas dent Pœnis, et deleantur propter fœdus vobiscum ictum? et cur id tam patienter feretis? —vestrique tuam cur fœdera sanguis, emend. vir doctus in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, pag. 418. Sed quo sensu hæc ab eo capta sint verba, vel capi queant, vix habeo dicere.

Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu!

Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,

Adfigunt proni squalentia corpora terræ.

675

Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

673. Submittere, ut ἀνιέναι et ἀναπέμπειν, sursum mittere, emittere, tollere. Vid. Ind. et Burm. ad Petron. c. 127; et ad Val. Fl. III, 528; Passerat. ad Prop. I, ii, 9. —Submissi palmas, græce pro palmis submissis, h. sublatis. —674. squalentia corpora, cf. ad v. 211 et 631.

675. curas fatigant, h. fatim, crebro, agunt, agitant; ut μοχθεῖν ὕπνον, δεσμὸν, κήδεσι, etc. ap. Hom. Il. κ, 106, et al. cf. ad v. 63. Proprie curæ nos fatigant et vexant, vel curis nos fatigamus. Sed exquisitius nos curas fatigare dicimur, ut exercere curas, XI, 374, et sitim supra 260.

Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti,

Poscendum pœnæ juvenem, celerique negantis

Exuri bello Carthaginis arva jubebat.

676. Cf. Liv. XXI, 6. Nomina Patrum, qui diversarum sententiarum auctores fuerant, poeta addidit, et cum delectu posuit. —ut cernens, etc., præclare de ferventis animi viro. —677. Poscendum pœnæ, ad pœnam, ut petere pœnæ Hann. II, 29, et alibi simpliciter poscere, deposcere, exposcere. —negantis, recusantis eum tradere.

At Fabius, cauta speculator mente futuri,

680

Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem,

Et melior clauso bellum producere ferro,

Prima super tantis rebus pensanda: ducisne

Ceperit arma foror, Patres an signa moveri

Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.

679. Q. Fabii Maximi artem bellandi et cognomen Cunctatoris poeta variis modis expressit. —680. Non lætus dubiis, periculo inminente. —lacessere Martem, ut pugnam et bella ap. Virg. Æn. V, 429; X, 10, (ubi vid. Heyne) et XI, 254, —681. melior, peritior belli caute gerendi. —684. Censuerint voc. propr. de Patribus, ut II, 375; VII, 513; XI, 565. —exacta reportent, ut exacta referre apud Virgilium Æn. I, 309.

685

Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto

Pectore præmeditans Fabius surgentia bella.

Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister,

Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,

Summo jamdudum substringit lintea malo.

685. ritu vatis, Conferunt Liv. XXX, 28, ubi pariter de Fabio, «Locum nimirum, non periculum, mutatum, cujus tantæ dimicationis vatem, qui nuper decessisset, Q. Fabium haud frustra canere solitum, graviorem in sua terra futurum hostem Hannibalem, quam in alia fuisset.»

687 sqq. Fabius ingeniose cum perito et cauto navis gubernatore comparatur, ut Flaminius cum inperito inf. IV, 713 seq. Conf. II, 289 seqq. —grandævus, adeoque usu peritus; epith. cum delectu positum. Hanc venustam comparationem infra etiam invenies lib. II, vers. 289: «Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo, Venturam pelagi rabiem, Corique futura Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.» Cf. etiam Quintil. Instit. Orat. lib. XII, c. XI, «Hos ille formabit tanquam eloquentiæ parens, et ut vetus gubernator litora et portus, et quæ tempestatum signa, quid secundis flatibus, quid adversis ratis poscat, docebit.» —688. Corum, vid. ad vers. 469. —689. substringit lintea malo, ut ap. Martial. XII, 29, quo sensu stricta carbasa deducere dixit Lucan. II, 697, et contrahere vela Hor. Od. II, x, 23. Conf. supra ad vers. 358.

690

Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes

Præcipitare latens fatum: lectique Senatu,

Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis

Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;

Nec Divum oblitis indicere bella morentur.

691. Præcipitare fatum, vid. ad IV, 731. —692. ductorem Pœnum. —surdus pactorum, ad pacta, fœdus nil curans, pro nihilo ducens, ut s. votorum, X, 554. —693. vertant se, vel iter. Cf. ad v. 539. —arces ut sup. v. 7. —694. oblitis Divum, quos scil. fœderis testes fecerint, adeoque Pœnis perjuris.

Liber I: Variæ Lectiones

3. Karthago Drak. ubivis, auctore N. Heinsio, edidit. Sed in numis, inscriptt. et marmoribus orthographia variat, neque auctoritas eorum tanta est, ut certa inde scribendi regula repeti, literaque K, quæ solis Græcis relinquenda videtur, Romanis obtrudi possit. Præterea in iisdem non passim modo Kanna, kastitas, kaput, kalumnia, karina, arka, evokatus, Volkanus, Parkarum, merkator et dedikaverunt, sed sæpissime etiam karus, karissimus, Kalendæ et Kæso vel K legimus, quam tamen scribendi rationem, si duo posteriora exceperis verba, nemo facile imitandam putet. Alii Kartago vel Cartago sine adspiratione, ut in quibusdam inscriptt. reperitur, scribendum præcipiunt. Vera autem veterum pronunciatio parum nobis nota est; quocirca nihil certi et in quibus tuto adquiescere possis, statuere licet, semperque lubricum in talibus judicium esse debet. Vid. tamen Cic. Orat. c. 48. —9. patrum potius scribendum videtur, ut pacta majorum, non Senatus, intelligantur. —11. placitam, h. quæ tam Pœnis quam Romanis placuit, et de cujus conditionibus inter utramque partem convenit, ex libris scriptis restituere Modius et N. Heins. cf. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 38 et inpr. X, 15. Gronov. Gust. ad Stat. Th. VII, 190. Heins. ad Ovid. Epist. XIX, 208 et Æn. I, 37. Vulgo placidam editur, prob. Dausq.; sed placidam pacem propr. turbari, placitam autem, h. pactam, sancitam, conventam, rumpi monet Drak. cf. III, 416. —13. periclum suspicabatur N. Heins., motus auctoritate Mureti et Gron., qui in optimis membrr. Livii XXI, 1 (vid. not.), propius periculum, non periculo, ut vulgo editur, invenerunt. Vulgaris quoque lectio ex ant. scriptura periclô vel periclom facile nasci potuit. Sed quoniam propior et proximus apud Silium plerumque tertio, non, ut ap. alios (vid Manut. ad Sallust. B. C. 11, et Gron. ad Liv. XXII, 40), quarto casui junguntur, nihil mutandum censet Drak. Huc adcedit, quod poeta orationem non variare tantum potuisse, sed, quia mox datum sequitur, ut κακοφωνίαν vitaret, etiam debuisse videtur. Cave tamen provoces ad auctoritatem Virg. Æn. VIII, 556, ubi vid. Heyne. —14. Quîs, pro queis, Col. et Ox. cum priscis edd. unde ubivis illud revocavit Drak., qui laudat Broukh. ad Prop. II, 10, 47, et Intpp. ad Virg. Æn. I, 95.

19. superumque tacite et invitis libris edidit Cl. Lefeb. Male!

24. solum pro locos Nicander, quem Asulanus aliique secuti sunt, primus refinxit, haud dubie, quod jam Drak. monnit, ex Virg. Æn. I, 367, quasi poetam dedeceret orationem variare. —25. litora ubivis pro littora, auctoribus N. Heins. et Drak., edendum curavi, etsi origo hujus voc. prorsus ignota est, quod tironum causa moneo, ne fidem habeant Lipsio, qui a litando, vel, quod magis dissuadeo, Lefeb. ad h.l. qui λίτος, litus, a λειόω, vel potius, quam nusquam reperire memini, ant. forma λίω, lævigo, complano, pavio, descendere putat. De origine ac propria vi voc. litus vid. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40. —27. Mycenen, non Mycenem, Oxon. et priscæ edd. —28. sedem pro gentem primus edidit Nicander, et post cum Aldus aliique. Male! —36. agmine Parm. magnæ Col. —37. terra Put. quod N. Heinsio adridebat et receptum est a Lefeb. coll. XIII, 865, XVI, 50, in fragm. restit. et Virg. Ecl. I, 12. Drak. vulgatum firmat ex III, 174, et XVII, 357.

39. Voces Punicas, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, Hannon, Hammon, cum adspirat. scribere jubent, auctoritate c. Col. et numorum moti, N. Heins. et Drak. probb. Cellar. Orthogr. lat. p. 109 sqq. ed. Ill. Harles., Corte ad Sallust. B. Jug. 5, p. 431 et Cl. Heusing. ad Corn. Nep. Hamilc. c. 1, quos secutus sum, etsi auctoritas fere par est, et Græci adspirat. respuere solent, ut in vocc. Ἀδρίακος, Ἀδρίας et Ἰβηρία, in quibus nihilo secius eam retinui, præeunte Drak., qui tamen harena quoque et harundo scribendum esse, minus mihi persuasit. Vid. ad v. 54, 145, et VIII, 440. —40. tum e scriptis recte, puto, restituere Heinsii, quoniam sententia sic melius procedit: quæ pro tum ex Rom. 2, in contextum recepit Lefeb. Vulgo cum. —41. haud inscia Col. et Ox. cum priscis edd. haud nescia Gryph., Ascens. al. aut inscia Put. venientum nescia Mars. Nut. al. —43. Interrogationis notam, vulgo post Dardaniam, et in sqq. verss. positam, recte delevit N. Heins. —46. capient. Tel. tibi, scil. Ticino, corrig. Grot. et Gronov. Obss. II, 9, ed. prior. Nam in poster. sententiam mutavit et jam ante in gustu ad Stat. Th. V, 579 monuerat, τὸ mihi h.l. eleganter παρέλκειν. Sic et tibi, nobis, vobis in omnibus fere linguis orationi inseruntur, ut plus ei vitæ vigorisque concilient. Drak. laudat Virg. Æ. V, 391; Liv. præf. med.; Stat. Th. VIII, 671; Claud. Cons. Hon. VI, 470; Serv. ad Virg. Ge. I, 45; Manut. ad Cic. Ep. ad fam. IX, 2; Heins. ad Claud. bell. Gild. 47; Broukh. ad Tibull. I, 4, 47; Burm. ad Petron. cap. CI, et Vechner. Hellenol. I, 6; cf. App. Sed præferenda videtur ratio N. Heins., qui τὸ mihi ad retrofluat refert, ut sit dat. comm., quia Romanis infesta Juno. —49. Thrasymenus ubivis scripsit Drak. et eo duce Lefeb. Alii Thrasumenus, Trasimenus, Trasumenus, Romani et Græci in hac voce scribenda parum sibi constant. Ταρσιμένην, non Θρασιμένην λίμνην exhibent omnes antt. libri Polyb. III, 82, teste Cl. Schweigh. Τρασυμένη dicitur Strab. V, p. 157, quem secutus sum. —54. Hadriaci, non Adriaci, Col. et lapp. prob. Drak. v. ad v. 39. Broukh. ad Prop. I, 6, 1. Cellar. Geogr. T. I, L. II, 9, et Intpp. ad Hor. Od. I, 3, 15, 16, 4.

56. sinistræ primæ edd. —57. exsuperans Ox. et Put. cum Med. Vulgo exuberans, perperam et adversante metro. Cf. Virg. Æ. XII, 19. Ovid. Trist. IV, 4, 2. Exsuperabat astu et Pœnos et hostes. Cf. v. 188, et Polyb. X, 30, Drak. æquis R. 2. —59. penitisque conj. Voss. in marg. libri sui. —60. his super, h. insuper, præterea, ἐπὶ τούτοις, scripti cum edd. Marsi, Junt. Ald. Nut. Gryph. et Ascens. conf. VIII, 21, 652; XI, 142; XII, 407; XIV, 333; Virg. Æn. I, 29; IX, 274; XI, 685; insuper ed. Ven. an. 1504 et aliæ, prob. Dausq. hic super R. 2, Parm. et Med. —61. paternum malebat N. Heins. refrag. Drak., qui monet, Hannonem, non Hamilcarem, ad Ægates ins. superatum esse. Ægades, seu Ægadas scribendum esse putabat Cluver. Sicil. ant. II, 15, p. 419, repugn. metro et melioribus libris. —62. detergere, h. detrahere, abolere ignominiam fœderis, ut ap. Claud. Eutrop. II, 10, et Gunther Ligur. I, 123 (ubi vid. Rittershus.); VII, 380, olim conj. N. Heins. sed postea damnavit. —63. et cladum, duo vett. libri, nescio qui, prob. et recip. Lefeb. coll. v. 41, et VIII, 26. Sed non opus est, vulgatam sollicitare, quæ potius exquisitior est. —64. nocturno nisu. h. ὁρμῇ, quæ in somnis a dormientibus fit, et Virg. Æn. XII, 910 conatus dicitur, h.l. et II, 621, emend. D. Heins. ingeniose; sed frustra in contextum recepit Cell. —66. ad limina scripti, quibus favent Gloss. vett., Virg. Æn. IX, 648, et Appul. Met. II, p. 241, ed Basil. in-8 ubi vid. Beroald. Vulgo ad lumina, h. de nocte, adcensis et inlatis luminibus, ut ita famuli, clamore Hannibalis territi, lumina intulisse dicantur, monente Drak. coll. Hor. Ep. II, 2, 97. Prop. III, 6, 1, et Burm. ad Petron. CIII. Dausq. perperam λυχνούχους s. λυχνάπτας intelligit.

71. Hunc versum a Silii elegantia abhorrere gravique interpolationis suspicione laborare censebat N. Heins. Sed vellem rationes hujus judicii adjecisset. Vid. not. tandem Ox. et Put. cum Parm. et Med. quod recep. Lefeb. cui vox emphatica videtur. —74. famulis Nut. famulum Asc. —75. Belidæ quidam libri impressi. —78. primaque Put. non male: primas voces, teste Lefeb., vetus unus, nescio quis. —80. sevit Ox. Vulgo, sævit.

81. Vulgo Elysæ, et pessime Elisæ. Sed Ἔλισσα dicitur, cf. Heins. ad Virg. Æ. IV, 335; ad Ovid. Ep. VII, 1, et Claud. laud. Seren. v. 147. —84. cælique arcebant lucida templa, formula Lucret. II, 1037, conj. P. Scriverius, a Vossio ad marg. libri sui laudatus. Male: nisi sacrum v. 81, cum Dausq. per templum, ἱερὸν, exponendum statuas, quod tamen non magis probandum videtur. —85. curis mortalibus, h. vita misera, qualis solet esse hominum, qui inde ægri et miseri Maroni, δειλοὶ et ὀϊζυροὶ βροτοὶ Hom. Od. δ, 197; λ, 19, Il. ν, 566 dicuntur. Sed suspicor fere poetam scripsisse curis mordacibus, ab amore scil. profectis, quæ Græcis θυμοβόροι, θυμοδακεῖς, ἀνίαι θυμοφθόροι, Callim. Fragm. 131, coll. Bentl., et γυιοκόροι, vel potius ex emendat. Cel. Ruhnken. γυωβόροι μελεδῶνες Hesiodo Ἔργ. 66, vocantur. cf. ad VII, 271. Quidquid tamen legas, sensus est, se tristi vita hic liberaverat, morte sibi conscita; non vero, in secretum hujus sacelli olim, h. nonnunquam secesserat, ut a curis humanis, imperii inprimis, animum abduceret, ut interpretatur vir doctus in Annal. liter. senens. (All. Lit. Zeit. 1789, N. 262, p. 551.) Nam poeta addit, ut perhibent, et respexit ad Virg. Æn. IV, 529 sq. inpr. 652, conf. inf. VIII, 128 sq. Curas Didoni amor Æneæ injecerat. —86. mœsto non mœstæ, omnes scripti, prob. N. Heins. ad h.l., ad Claud. Cons. Hon. VI, 379 et Val. Fl. II, 466 ubi inpr. conf. Burm. Uterque multis exemplis docet, statuas et imagines, summa arte elaboratas, sæpe a poetis ita laudari, ut eas quasi vivere ac spirare, et tam lætitiæ, quam mœroris indicia prodere dicant. Id vero alienum ab h.l., ubi nulla tristitiæ causa est. Vid. not. —90. Vulgg. Sichæo. Sed vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 343. —93. crinem effusa, ut ap. Virg. Æ. IV, 509, refingerem, si ubivis elegantias venari mihi placeret. —Æthnææ Ox. prob. Barth. Adv. VII, 15; XXI, 8. Alii Etneæ, et, non male, Ætnææ h. Siculæ. Ætneæ Med. et Antw. a. 1566. Ennææ Asc. Dausq. Cell. al. prob. Gron. Diatr. Stat. c. 59. Gr. Ἔννα. Sed Hennææ auctoritate numorum et prisc. membrr. defendunt Drak. ad h.l., Heins. ad Claud. R. Pros. I, 121; Salmas. ad Solin. p. 77; Spanhem. de V. et P. N. p. 906 et ad Callim. in Cer. 15; Jac. Gronov. Diss. Epist. in Liv. p. 31. Henneæ scribit Lefeb cui vox Punica videtur: nomina suspic. D. Heins. ut ad πολυωνυμίαν deorum referatur, refragg. Dausq. et Drak. Huic conjecturæ, quæ et nobis in mentem venit, favet locus Virg. Æn. IV, 508 sq. vid. ibi Heyne et ad Æn. VII, 337; it. Spanhem. ad Callim. in Dian. v. 7. Sed ex vulgata lectione eadem exsculpi potest sententia, si meminerimus, numen poetis primum voluntatem ejusque indicium, monitum et oraculum, deinde potentiam ac majestatem, vel opem et tutelam Dei, hinc vero ipsum deum, et denique ejus vel naturam, vel nomen quoque ac titulum dici. Vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 8, 133, 666; II, 123; III, 372; IV, 611; V, 56; VII, 119; VIII, 78; IX, 661; XI, 232. —96. inaccensi Ox. Parm. Med. al. conf. Heins. ad Claud. R. Pros. I, 225. Intpp. ad Sueton. Tib. 14, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 9. Vulgo in accensis, vel et accensi —101. expalluit Gryph. aras conj. D. Heins. quoniam ad aras hæc gesta sunt vid. II, 425 sq. et Liv. XXI, 1. Sed vulgatam, tam venustam lectionem, a librariis profectam esse, quis sibi persuadebit? —102. exspersaque suspic. N. Heins. coll. Virg. Æn. III, 625. Sed ita ipsos auctores vett., non librarios corrigere videbimur. —103. carmine Ox. Vulgo cardine.

106. recidiva, ut ap. Virg., Ox. Put. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. Nut. rediviva, Bas. Ascens. al. prob. Dausq. redeviva R. 2, conf. ad X, 257. —108. patriâ Put. Sed reliqui libri vulgatam tuentur, et sic aurium quoque fastidio occurritur. —109. Hæc tua laus, si, nate, velis, conj. D. Heins. velim malebat N. Heins. cui adstipulatur Drak. ut sit hiatus et cæsura, propter quam litera m producatur, si non absorbeatur. Vid. Broukh. ad Tibull. I, 5, 33, et ad Prop. II, 12, 1, 23, 101. Sed vulgata loco non movenda et poetico etiam sermone dignior videtur, modo ita exponatur: Si mihi forsan ipsi hanc patriæ ignominiam ulcisci per ætatem non licuerit; utinam velis, cupias, optes, postules, nate, ut hæc gloria tibi sit propria, tibi soli reservetur! Præter Heins. Drak. et Broukhus. etiam Oudend. ad Lucan. V, 526, putabat, ecthlipsi neglecta, literam m nonnunquam propter cæsuram produci, non elidi. Sed Schrader in emendatt. libro p. 136, 137 docet nihil simile Grammaticos, præstantiores quidem, tradere, atque adeo loca, quibus viri docti se tueantur, aut suspecta esse, aut perspicue mendosa.

113. haud mollia dicta, h. dura, irata, minacia, conj. Burm. et e R. 1, recepit Lefeb. coll. Virg. Ge. III, 41, et. Æn. IX, 804. Sed vulgata exquisitior. conf. v. 175. Sic et seria dictu ap. Horat. Art. P. 107. —mirabile dictu etc. —114. competat et conferet in antt. edd. —117. Non c. abstulerint Alp., T. s. Hanc mentem: juro etc. refinxit Nicander in Junt. ed., unde Ald. Gryph. aliasque occupavit. —121. Spirantis, non spirantes, Col. ἀρχαϊκῶς, unde recepi. —122. Hunc versum præcedentis glossam esse, ingeniose suspicatur vir doctus, ad v. 85 laudatus. Sed poeta forte ne quidquam, ut solet, intactum relinqueret, etiam τὸ consulit ex Virg. Æn. IV, 64, petiit et amplificavit, ut sensus sit: animam victimæ, quum jam in eo esset, ut aufugeret, extis raptim inspectis, vel properanter in extis, consulit. Hæc quidem verba salvo sensu abesse poterant: sed ejusmodi loca in luxuriantis, nec satis castigati ingenii poeta, qualis Silius est, ubivis occurrunt.

123. vetustæ scripti cum R. 3. Parm. Med. Vulgatum vetusto exquisitius videri potest. Sed poetæ epitheta a substant. sejungere, et librarii ea proximo voc. adcommodare solent. —126. fragrantes Oxon. manifestus error librarr., judicio Drak., non nostro. Sic agros olentes cædem dixit Lucan. VII, 821, τοῦ φόνου ὄζοντας Theophr. H. P. III, c. ult. stagnantes conj. N. Heins. Possis et fumantes, vel cum Drak. ex Virg. Æn. VI, 87, spumantes, et quot non alia? tentare. —128. Calpes R. 1. —129. crepitantia suspic. N. Heins. ut sonus incendii adumbretur. Ita legi posse concedimus: sed poetam quoque sic revera scripsisse, quo pignore contendas? Verendum potius, ne Silio elegantia aliqua, quam aut repudiavit, aut non recordatus est, obtrudatur: quod si satis secum reputassent Heinsii, Bentleii, Scaligeri aliique, quorum acumen ingenii admiramur, cautius criticam exercuissent. —133. tulerat R. 3. Parm. Med. Junt. Ald. Gryph. al. tulerit aliæ. —134. quianam conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. V, 13; X, 6, non improb. Drak. unde recepit Lefeb. Sed vid. ad v. 129. —135. ignibus malebat Drak. ex Virg. Æn. I, 90. Sed cur Silium in imitatores servum pecus reponere lubet? —140. arcano in pectore R. 1. —141. Calpenque, Parm. non Calpemque. —143. Occubuit Put. R. 3. Parm. Sed vulgatum occumbit forte non deserendum erat, quoniam fert præcedit; nisi id ipsum corrigendi occasionem præbuit. —145. Hiberus et Hiberia, ut in monum. antt., ubivis scripsit Drak. Gr. Ἰβηρία. —146. furiis Col. fatis Ox. Put. et antt. edd. quod minus poeticam dignitatem spirat. spatiis Dausq. Cell. al. —147. duci recte, opinor, corrig. N. Heins. et ex duobus antt. libris (qui sint, nescio) recepit Lefeb. iræ... feritas, quum Silius secundos casus maxime amet, emend. N. Heins. qui et vulgatam distinct. feritas, erat asper mutavit. —149. en! metui ex libro ant., nescio quo, recepit Lefeb. —152. Togum emend. Reines. Epist. 35 ad Rupert. et in Comm. ad Class. I. Inscr. 191. Sed vid. mox v. 155. —153. suffossum antt. edd. Sed conf. v. 165. —156. ululatur invitis libris edidit Lefeb. Recte, puto; etsi vulgata ferri, et forte puncto post Hiberis sublato adjuvari potest. —162. Quadripedem e R. 2, recepit Lefeb. nec est, cur improbet aliquis. vid. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 614 et 875. —166. Deformem leti in scriptis, h. deformatum et dehonestatum propter (ἕνεκα) fœdum et infame mortis genus. conf. Heins. ad Val. Fl. III, 342. Vulgg. D. lateri etc. D. lacerum Nut. letho R. 3. Parm. lœto Med. —167. Dilectus quædam edd. Male! conf. XVI, 68. Virg. Æn. VII, 640, et Val. Fl. III, 342. pernixque scripti, R. 3. Parm. Med. irrupit Ox. R. 3. Parm. Vulgo pernix irrumpit. —170. ruunt tormenta parare frustra emend. N. Heins. et pluribus illustrat ad Val. Fl. III, 133 et ad Claud. R. P. III, 387. —173. Carnificæve Ox. eum priscis edd. quod voc. nusquam reperitur. —174. luctantes, quæ invitæ quasi ad hunc usum adhibebantur, R. 3, et Med. probb. N. Heins. et Drak. nude tacite id recepit Lefeb. —176. sinebant et videbant in aliis edd. —177. rapto scripti. Vulgatum rupto retinuit Lefeb. —178. liquescentis non addicentbus libris emend. Lefeb., qui gravem hunc errorem a Drak. relictum miratur, quum sensus sit, ossa servi liquescentis vi tormentorum fumasse in ejus membris. Sed ex vulgata lectione liquefactis h. consumtis igne et tormentis, eadem sententia exoritur, nec metrum repugnat: nam secunda syll. verbi liquefacio non semper corripitur. vid. Ovid. Met. VII, 161; IX, 175; Catull. 88, 6. fervida Col. cum R. 2. Bas. Asc. et al. turbida edd. antt. et Gryph. Nut. al. torrida malebat N. Heins. nervis Col. cum ed. Gryph. et al. Non male: nec tamen minus aptum τὸ membris, qua voce etiam caro et inpr. musculi innuuntur. conf. II, 468.

185. Hinc ter continue in scriptis. Vulgg. Huic studia militum accendit, conciliavit; prob. Dausq. —186. didita Col. et R. 3 in marg., h. passim vulgata vel sparsa, ut IV, 1, Virg. Æ. VII, 144; VIII, 132. Drak. laudat Gifan. Ind. Lucret., Rittershus. ad Gunth. Ligur. p. 144. Grot. ad Martian. Capell. p. 2, et Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 91. Vulgg. dedita, et debita Med. —187. anni, non animi, scripti, R. 3. Med. Gryph. Nut. probb. Modio et Drak., qui monent, virides animos propriam senum laudem esse, qui plerumque animis frigent. conf. v. 60, 216; V, 414; XVI, 597.

189. Libyes, non Libyci, scripti et Parm. Libys, Λίβυς, pro Libycus, h. Carthaginiensis. vid. Ind. —194. Pestifero Ox. cum priscis edd. torretur Asc. probb. Dausq., N. Heins. et Drak. qui hoc in contextum recepit. Sed vulgata torquetur, si ex criticis præceptis arbitrium feras, tanquam difficilior et omnium fere librr. lectio, loco non movenda est, et poeta, propter conversionem terræ nostræ, subdita torquetur exquisite pro s. jacet, vel est, dicere potuit: τὸ torretur autem languet, quoniam cum candens, æstifero s. C. et lampade P. jungitur. Hinc vulgatum torquetur servavi cum Lefeb., qui illud ex Virg. Æn. VI, 798 (ubi tamen de cœlo agitur) et Cic. Ac. Qu. IV, 39 (terra circum axem se torquet) petitum putat. —195. mundi pro terris quidam libri, teste Dausq. Sed libri scripti et editi, quos Drak. consuluit, nihil mutant. —196. roseus quædam edd. —202. tactior Tell. tacturus Put. non improb. Lefeb., ut subducto pro sursum ducto positum sit. —206. quassant conj. N. Heins. ad h.l. et Ovid. Fast. V, 83. Non male; modo ita poetæ placuisse constaret. Conf. tamen Heyne ad Virg. Æn. IV, 249. —208. cautes Col. quod præter Drak. et Lefeb., olim etiam probavit N. Heins. ad Ovid. Fast. V, 83, qui tamen ad h.l. conj. crates, ut ap. Ovid. Met. VIII, 806; XII, 370, 396. Virg. Æ. XII, 508, forte quia imago tum continuatur. Vulgg. fauces. —215. Nomades, non Numidæ, Col. more Græcorum.

221. Europa scripti et priscæ edd. probb. N. Heins., Drak. et Lefeb., qui posterior Europa pro ex E. positum putat, ut prole VIII, 535, quem elegantem idiotismum adseruerint Jan. Gruter. in Criticis et Scalig. Lect. Anson. II, 12, p. 118, ed. Gryph. Aptius laudasset Virg. Æn. I, 167, V, 663. Propert. I, 2, 2, 4, 13; II, 31, 11; III, 17, 37, τεύχεα χαλκῷ Hom. Il. ζ, 504. Vulgg. Europæ, quo aures minus offenduntur. Europeis Tell. Europe conj. N. Heins. —222. hinc s. et Hinc juga scripti. Vulgo huic. Sed hic campos sonipes et Hinc juga Med. —234. Hic recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. —235. Gromos vel Grumos e c. Ox. (cujus alia excerpta, quæ Drak. possidebat, et Groinos habebant) et Gronios ex Put., quocum ed. Med. congruit, ad marg. Silii notavit N. Heins. Vossius ad Mel. III, 1, p. 228, monet, h.l. in melioribus Silii libris, quos vellem nominasset, Grovios inveniri, quam lectionem, in MSS. quoque Melæ, Plin. IV, 20 s. 34, et Ptolem. III, 6 (ubi Γρούϊοι) expressam, non improbat N. Heins. ad III, 366, ubi tamen omnes libri constanter vulgatam tuentur, excepta ed. Veneta, quæ Gravidos habet, manifesto operarum errore: nam h.l. Gravios exhibet.

240. Atque frustra emend. Lef. —241. Non deserenda videtur vulgaris distinctio, Conciliare viros armis, c. S. V. n. donis, h. nunc populos ad belli societatem sollicitare, nunc, etc. nunc scita pro consulta conj. Dausq. Sed vid. Gron. ad Liv. III, 37. —246. Alternum pro Naturæ malebat N. Heins. —246, 247. Ita distinguit Drak., ut sensus sit, Hannibalem noctu interdum vigilasse, interdum in terra nuda cubasse, sed semper armatum. Vulgo post armis colon, et post humi comma ponunt: quod posterius certe non spernendum videtur. Vid. not. —248. Insigni quædam edd. Incinctus sagulo corrig. N. Heins., refrag. Drak., qui monet, Pœnis sinus cingere inadsuetum fuisse ipsosque propterea passim discinctos vocari (vid. ad II, 56), Silii vero mentem esse, Hannibalem hoc præter reliquos duces insigne habuisse, quod gregarii militis habitu semper usus fuerit, quod etiam memorant Liv. XXI, 4; Frontin. Strat. IV, 3, ex. 7; et Saresb. Polycr. V, 7. —250. par ferro, tanquam dignius tanto duce, suspic. Barth. Adv. XLIII, 5. —251. ruinam scripti et primæ edd. Vulgo ruinas; non male, conf. Virg. Æn. III, 571 al. —252. exterritus Astur Ox. et Put. cum priscis editis, prob. Barth. Adv. VII, 15. Sed exquisitior est lectio Col., R. 2, et al. edd., exercitus Astur, pro Asturicus, h. Hispanicus, ἁπλοῦν et ἐθνικὸν ἀντὶ κτητικοῦ, simplex pro possessivo, ut exercitus Scytha dixit Claud. Eutrop. I, 508. Astur equus Martial XIV, 197. Ἕλληνα πόλεμον Thucyd. ap. Thom. Mag. Ἕλληνα στρατὸν, Σκύθην οἶμον, Ἄραψ τέκτων, ἄνθρωπον ἦθος, Κυζικηνὸς, Τυρσηνοὶ et similia alii, ut monent D. Heins. et Drak. ad h.l. et XVI, 180, cf. not. ad v. 14. Bentl. ad Hor. Od. I, 22, 2; II, 13, 8. Broukh. ad. Prop. I, 11, 30. Scalig. ad Virg. Culic. p. 5. Merul. ad Enn. Ann. 1, p. 42. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 310. Heins. ad Claud. R. Pros. I, 17, ad Ovid. Fast. IV, 362; V, 683, et inf. III, 339; XVII, 11, al. exerritus Tell. —254. ventorum ex flatibus edd. recentt. —258. æquora priscæ edd., h. campos, propr. apertos et æquabiles. ut passim; vid. Ind. —259. umenti j. s. umbra Col., unde humenti edidit Drak. et uventi conj. N. Heins., ut II, 469; III, 522; VII, 650; VIII, 227, 451, 460; IX, 30; XI, 510. Non ignoro quidem, sæpius propter rorem noctem humidam ejusque umbram humentem dici v.c. II, 469. Virg. Æn. II, 8; III, 589 (ubi vid. Cerda et Heyne) IV, 7, 351; V, 738, 835. Id vero ab h.l. alienum est, et horrenti potius refingerem, nisi satis apta esset vulgaris lectio, umbra arboris inventa, h. casu oblata, obvia, ut monent Burm. et Lefeb. —262. Fingere conj. Ulit. ad Grat. Cyneg., ut ap. Horat. Ep. I, 2, 64, et Macrob. Sat. VI, 2, conf. Bentl. ad Horat. Od. III, 6, 22, et Burm. ad Petron. c. 128. Sed vid. not. flammam R. 3, frameam conj. N. Heins. novandi prurigine. —264. Atque e diversa scripti cum Parm. Med. Bas. et al., h. adversa, obposita, contraria, ut, monente Drak., VIII, 351; XIV, 77. Sallust. Cat. 5. Curt. IV, 4, et aliis locis, quæ excitavit Broukh. ad Prop. I, 3, 31 et ad Tibull. IV, i, 45. Vulgo Gaudet et adversa, verbis forte e v. 270 conflatis. socios, non populos, scripti cum Parm. et al. edd. accersere Col. et omnes libri a Lefeb. consulti, ut XI, 204; XIII, 160 al. Tirones consulant Cl. Schelleri præc. stili bene lat. T. I, p. 38. —267. lato Nut. et al.

268. erumpere fœdera e R. 2 in contextum recepit Lefeb. coll. XIII, 865 et Virg. Æn. I, 580, ut sit, omnino et impune solvere. Verbum erumpere non sexto, sed quarto casui nonnunquam jungi, nemo negabit. Sed quis umquam erumpere fœdera dixit? —269. Quo Col. Vulgg. certus. Qua datur cet. vallo mallebat N. Heins. pro bello, quod voc. mox bis sequitur. —271. Saguntinas, non Sagunthinas, in priscis edd. et marmm. Σαγοῦντος Steph. Σαγοῦντον Ptol. Σάγουντον Strab. III, p. 159 et 167. Sic et in optimis membrr. Livii aliorumque, refrag. Schotto ad Aurel. Vict de vir. illustr. c. 42. —275. Zacynthos, non Zacynthus, scripti et primæ edd. h.l. et v. 290, conf. Virg. Æn. III, 270. Zazynthus Dausq. et al. perperam. Gr. Ζάκυνθος. —277. facta, non fata, Colon. cum R. 3. Parm. Med. gerebat R. 1, male, quoniam mox sequitur. —281. virum malebat N. Heins. quod nollem tanto viro excidisset. Nam haud alium... cui viro est exquisitior loquendi ratio pro, haud alium virum, cui; ut apud Horat. Sat. I, 10, 16, et alios passim. —283. Hinc, non Hic, scripti, h. a quo sc. Geryone, et hoc pro cujus, ut unde et Gr. ὅθεν pro ἐξ οὗ. Drak. laudat III, 106. Terent. Adelph. III, 3, 7, et Hecyr. II, 2, 4. Sallust. Jug. c. 14. Serv. ad Virg. Æn. I, 6; VIII, 71, et Bentl. ad Horat. Od. I, 12, 19. —288. advenere emend. D. Heins. Male! Advertere sc. se. h. advertebantur, (vid. not. ad v. 539) vel potius advertere sc. navem, proram, terræ, litori, ut adpellere et Gr. ἀνάγειν, κατάγειν, ἐπανάγειν, ἐλαύνειν, προσβάλλειν, ἐμβάλλειν, εἰσβάλλειν scil. τὴν ναῦν ap. Luc. V, 3. Joh. VI, 19. Eurip. Cycl. 99, et Bacch. 1043. Thucyd. II, 47. Aristoph. Equ. 599 et Ran. 208. Polluc. I, 9, al. Sic et advertere scil. mentem, προσέχειν, ἐπέχειν, προσποιεῖσθαι scil. τὸν νοῦν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 35; VIII, 101. —290. ausit Put. hausit R. 3. aluit Parth. —294. populi Put. —295. at Pœnis corrig. Modius et Dausq. ubi imp. Col. et Put. Hinc postquam pro ubi in contextum vulgg. edd. e glossa irrepsisse suspicor. Sed urbi recte, puto, emendavit et post negatum pro commate punctum posuit N. Heins.

297. latos q. a. campos Col. et Oxon. cum ed. Ald. in marg. Proprie agmen vel equi potius campum quatiunt; quo spectant exempla a N. Heins. congesta. Vulgg. lætas q. a. causas, quæ Marsus interpretatur: quærebat, Dausq.: movebat causas belli Romanis inferendi. Latias causas Parm. —306. minitantem vana Caicum Col. h. μάτην ἀπειλοῦντα, vel, monente D. Heins., μάτην πομπεύοντα καὶ λοιδοροῦντα, sine effectu ullo conviciis hostes proscindentem, et multa quidem jactantem, nihil vero præstantem, conf. XII, 662. Horat. Sat. II, 3, 9 et Ep. I, 8, 3. Ita nihil amplius est, quod in h.l. nos morari possit: sed magna hic est varietas lectionis, quæ quomodo ex his verbis orta videri queat, vix adparet. monstrantem membra Bas. Gryph. al. monstrantem tela Nut. motantem membra quidam libri. mutantem membra Put. R. 3. Asc. nutantem membra Ox. Cell. al. mutantem verba, altercantem, convicia facientem, malebat Victorius ad Varr. R. R. II, extr. Melius nudantem membra olim emend. Heins. ad Claud. bell. Gild. v. 281; ut XIII, 211; XVII, 445, et ap. Virg. Æ. V, 586. Possis et refingere sudantem membra, vel minitantem magna, μεγάλα, ἔπος μέγα vel turgentem vana et muro atque tumentem vana, ut XVII, 434, et ap. Virg. Æn. XI, 854. Caicum Col. cum Med. et Parm. Recte: nam Silius, Maronis exemplo, nomina militum non modo ab insulis, populis et urbibus, sed etiam inpr. a fluviis, et plerumque ejus regionis, unde orti sunt, repetere solet. Sic Tagus, Durius, Galæsus, Sicoris, Bagrada, Cydnus, Rhyndacus, Farfarus, Metaurus, Padus, Symæthus, Mincius, ut alia omittam, sunt nomina fluviorum, quæ in virilia convertit. cf. Gronov. Obss. IV, 18. Caïcus vero, Κάϊκος, est Mysiæ Phrygiæque fl. satis notus vel ex Virg. Ge. IV, 370 et præterea militis nomen ap. Virg. Æn. I, 183; IX, 35, et Val. Fl. VI, 688. Caycum, Naicum et Vaicum alii. —307. exacti medius teli scripti et priscæ edd. ante Nycandrum, qui in Juntina primus edidit injecto medius telo. —309. retulit, non rettulit, Col. ubivis, prob. Drak., qui monet, syllabam re in verbis compositis, quæ a consona incipiunt, apud veteres ancipitem fuisse, ut contra brevem in iis, quæ hiatus vitandi causa literam inserebant, ut in redeo, redoleo, aliisque; cf. Broukh. ad Prop. IV, 8, 44. Heins. ad Ovid. Epist. XIV, 46. Doctrinam Drak. falsam esse h.l. monet Schrader in Emendatt. libro Præf. p. XLIII, ubi docet, ab optimis poetis primam syll. verborum refero, reperio, repello semper produci in præs., et conripi in præter. temp. —313. capessit scripti et editi ante Martin Herbipol., quo præeunte editores recentt. capessat substituerunt. —314. Baliari pro Baleari ubivis reposuerunt N. Heins. et Drak., quoniam Baliaris III, 365 in Col., Βαλιαρίδες in Steph. Byz., Βαλλιαρίδες in Strab., et Baliares, teste Tenull., in plerisque MSS. Frontini II, 3, 16, reperiuntur. cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 199. Plerumque tamen Græcis Βαλεαρεῖς dicuntur. —316. adscendit scripti, accendit conj. N. Heins., quod impense arridebat Drak. coll. Virg. Æ. IX, 588. Stat. Th. X, 528. Ovid. Met. XIV, 825, et Lucan. VII, 512. Uterque tamen profitetur, vulgatam bene se habere, ut sensus sit, glandem funda emissam tam alte evolasse, ut aciem oculorum effugerit. —323. venenis pro pharetræ Tell. —325. qui pro quæ vel invitis libris scribendum videtur, judice etiam N. Heins., nisi malis, gaudet fucasse, ut ap. Virg. Ge. II, 465.

329. at, non ac, Col. —332. Sagunto scripti. Vulgo Saguntum prob. Dausq., qui exponit: universum Saguntum putat, esse suam mortem dignam Ausonia, si ob fidem servatam interirent, quum contra Italiam violata fide prodituri sibi viderentur, si fœdera refringerent. Sagunton vel Ausoniæ... Servata fide etiam legi posse observat N. Heins. —334. Intendi (infin. hist.) corrig. idem. Non male; sed non necesse. conf. ad II, 333; IX, 645. eductis Put. ut idem et Col. II, 127. Sed adducere nervos, arcus, etc. (ut ap. Virg. Æn. V, 507; IX, 632; Ovid. Met. I, 455 et aliis locis, a Drak. adductis) proprie dicitur, ut ἀνέλκεσθαι τόξον ap. Aratum. Qui tamen critica prurigine laborat, malit forte h.l. legere ac vel et ductis, ut ducti nervi arcus, II, 127. ducere cornua nervo Val. Fl. VI, 376, et Virg. Æn. XI, 860. ducere remos Ovid. Met. I, 294: ἕλκειν νεῦρα et τόξον Hom. Il. δ, 122; λ, 582. conf. Gron. Obss. I, 13. Heins. ad Val. Fl. I, 122. —335. Pro Phocais vix temperare mihi possum, quo minus reponam Phœnissa, cujus. voc. syllaba posterior propter elisionem facile excidere poterat. Ballistæ et fundæ a Phœnicibus inventæ, si fides habenda Plinio VII, 56, et Strabo VIII, p. 357, Ætolis quidem fundæ inventionem tribuit, sed p. 167 Baliarium incolas optimorum funditorum famam tenuisse memorat, ex quo Phœnices hasce insulas occupaverint. Ab inventoribus autem epitheta rerum peti solent, unde tuba Tyrrhena aliaque passim obvia. —340. fores conj. N. Heins., qui ejusmodi elegantias omnibus locis intrudere solet. clamantque scripti, quod respuunt, quum Hannibalis verba sint, quæ sequuntur. Hujus tamen subjecti ellipsis non minus forte dura est, quam si exponas, Hannibal et principes Pœnorum undique milites increpant stimulantque: nisi legere malis, clamorque sc. fuit, resonat. Emendatio, a N. Heins. proposita, clamatque vel clamansque super, Tot millia gentis tanto Critico indigna est. Exquisitiorem formulam Silius Maroni debet Æn. IX, 132, ubi τὸ gentes ex nostro quoque loco firmari potest. Ceterum vulgo male interpungunt: clamatque super tot millia: Gentes... hoste. Anne, etc. —342. Nonne Col. recte, opinor. ominis, non omnis vel omneis, Col cum Med. et al. edd. —344. promittere opinabatur N. Heinsi.

346. stimulantque, non stimulatque, scripti cum R. 3. Parm. Med. —351. Vibrari conj. Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 342, frustra. —353. secta malebat N. Heins, coll. Virg. Æneid. II, 85; IV, 505; VI, 214. Idem v. 355 fumat corrig., quod recepit Lefeb. Non male, ut sensus sit: falarica fumat κατὰ cetera. —358. perstrinxit Put. perstringit priscæ edd. vid not. præstringit Col. et Oxon. quod multis exemplis Drak. defendit adversus Lambin. ad Hor. Epist. II, i, 14, ad Lucret. III, 1058, et ad Cic. pro Rabir. 16, ubi voc. præstingere damnat, eique ubivis præstringuere substituendum putat. conf. Gifan. Ind. Lucret., Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. II, 86. Grutter. ad Cic. in Vatin. 10. Taubman. ad Plaut. Mil. pr. Heins. et Oudendorp. ad Lucan. I, 154, cujus verba, obliqua præstringens lumina flamma, simul docent, causam non esse, cur nubila h.l. pro lumina, auctore N. Heins., reponamus. —362. quassæ pro vastæ malebat N. Heins. ceu, non cum, Ox. cum Med. Ald. Junt. Gryph. al. —363. adustis quædam edd. Sed conf. Virg. Æn. IX, 537, et Heins. ad Ovid. Am. I, 15, 41. —365. arctæ scripti et Parm. apte Med. aptæ R. 3. Sed testudo proprie agi dicitur. vid. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Virg. Æn. II, 441 (ubi conf. Heyne) IX, 505. Cæs. B. G. V, 43, et Sallust. b. Jug. c. 94. —369. resolvens, non revolvens, scripti, ut III, 643. —370. Male quidam, cælo dedit Alpibus altis. Aëriæ etc. distinguunt: cæli dedit Col. et Ox. casu dedit Junt. Ald. Gryph. Male! cf. v. I, 277, 508; II, 353; XII, 410 al. —373. certatim Col. Vulgo certantum, non male. certantem Oxon. prorutus, non protinus, Col. Asc. Gryph. prob. etiam Dausq. Drak. laudat III, 642; IV, 602 al. conf. Gronov. ad Liv. IV, 29, et ad Tac. Ann. I, 68. —374. ni non ne, omnes scripti et R. 2, unde cum Lefeb. reposui: nec adsequor, cur N. Heins. et Drak., qui tamen archaismos, inter quos vulgo ni refertur, sectari solent, id spreverint. cf. a Drak. jam laudati Intpp. ad Virg. Æn. III, 686. Broukh. ad Prop. II, 6, 3, et Noris. ad Cenotaph. Pis. IV, 5, p. 474.

376. primævæ f. i., ut XVI, 405, emend. N. Heins. cui Drak. obponit V, 18; VI, 65. Virg. Æn. VII, 162. Senec. Hippol. 620. Sed vid. ad v. 113. —380. Aradum Col. et Ox. cum Med. Arados (hod. Laraca) Phœniciæ, seu Syriæ ins. vel potius petra. vid. ad v. 306. Pœnos autem, ex quorum numero hic Aradus, ductu Didonis ex Phœnicia in Africam venisse, monet Drak. —387. in inguen R. 3, in marg. —388. singultantia cæde h. sanguine, ut pro φόνος pro αἷμα, paulo calidior quis conjicere possit, coll. Virg. Æ. IX, 333. —394. Bella ferens scripti cum R. 3. Parm. Med. unde serens omnino legendum putabat N. Heins, qui hanc elegantiam et III, 365, VIII, 266, sæpiusque sectatur et male comparat sup. v. 80, et Liv. XXXI, 6, bella ex bellis serere. Aptiores sunt dictiones, serere certamina, discordias, mentionem, lites, etc. pro movere ap. Liv. II, 1; III, 40, 43; XXIV, 31, al. prælia serere, h. conserere, ap. Tac. Hist. V, 11. vulnera serere V, 235, et ap. Lucret. V, 1292, ut alibi spargere vulnera, tela, de quo vid. not. ad v. 267. Si quid tamen mutandum h.l., præstat forte, judice quoque Lefeb., lectio ed. R. 2. famæque n. κατὰ Bella, feras, etc. agitabat, olim, in patria; cujus verbi tempus imperf. cur plane alienum ab h.l. visum sit viro docto in N. Allgem. deutsch. Bibl. T. VIII, P. II, p. 418. haud adsequor. Idem v. 403 probat vibrantem capillum, ut respondent verbis horrentes e.c.g. —396. tenuasset, h. minuisset, consumsisset paulatim, aliquando malebat N. Heins. coll. Stat Achill. I, 644. Claud. Cons. Hon. VI, 128 al. —397. Lagmus et Lagnus alii. Laudus Oxon prob. Drak. quia Laudia Ptolem. est opp. Mauritaniæ Cæsariensis, et Laud Plinio Mauritaniæ Tingitanæ fl. Hinc tacite id in contextum recepit Lefeb. Latmus conj. N. Heins. a Latmo ins., quam mihi ignotam esse fateor: fuit quidem hujus nominis Ciliciæ fl., et Cariæ, seu Ioniæ mons et urbs: sed h.l. Pœni mentio fit. —399. funera vulgi scripti, R. 3. Parm. Med. Paris. Vulgo vulnera vulgi, sono auribus ingrato. —402. tegimen, non tegmen, in optimis membrr. ubique, prob. N. Heins., qui tamen ad Virg. Æ. III, 594 et VII, 666, utramque scripturam damnat, et tegumen defendit. —403. Chromis i. vibrante emend. N. Heins. quoniam vulgata in leges metricas peccat. Sed Chromis mox v. 439. inter Saguntinos memoratur. Chremetes corrig. Gronov. Obss. IV, 18, et umbrante, pro vulg. vibrante, ex Col. et Ox. recipiendum putabat, prob. Drak. ubrante Put. Versus 403 et 404 in edd. Junt. Ald. et Nut. duobus sequentibus postponuntur. —406. Karthalo (pro quo rectius forte Carthalo scripseris; vid. ad v. 3), Gr. Καρθάλων, non Harcalo, vel Cartalo, Colon. probb. N. Heins. et Drak. coll. XV, 453. Liv. XXII, 15, 58. Justin. XVIII, 7. Polyb. I, 53, et Appian. Hannib. c.49. Add. Liv. XXVII, 16, et Appian. Pun. c. 68 et 74. —407. Bagrada, non Bragrada, Col. R. 3. Parm. Med. vid. ad VI, 141. —411. serpentem, non serpentes, scripti. —412. Athyr, non Atyr, Col. —417. Iarba, non Hyarba Col. ut II, 58, al. vid. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 36 et 196. Hiarba cum adspirat. Cell. et more suo Drak. —418. En, jam tacite edidit Lefeb. —419. Confusæque ed. Junt. et inde expressæ Nut. al. prob. Dausq. Male! fumabant, non fumabat, vel fervebat, scripti et pleræque melioris notæ edd. —421. latrantibus etiam legi posse monet N. Heins. Sed vulgata exquisitior, quam Drak. ex Virg. Ge. III, 412. Ovid. Metam. XIII, 806, et Fast. II, 231 firmat. —423. sætis, non sævus, Col. prob. N. Heins. nisi quod sætas maluerit. —424. canentem Col., h. spuma cana mixtum et mandendo in eam mutatum, ut cana aqua, πολιὴ ἅλς, seu θάλασσα. Spumas cruentas inversa loquendi forma dixit Virg. Ge. III, 203. Drak. conf. IV, 252, et Claud. laud. Stil. II, 350, ubi vid. Heins. spumantem R. 3. Parm. Med. ex interpr. tenentem Ox. et Put. Vulgg. candentem, et quidam ferventem. —425. Jamque gemet geminum c. ven. dentem Col. Sic et Oxon. nisi quod vitiose in eo decem pro dentem. Vulgg. J. gemens geminum c. v. torquet; sed τὸ torquet, quod nec scripti, nec meliores editi agnoscunt, grammatici potius acumen sapit, quam dentem, cujus ellipsis dura est. J. gemens geminum v. c. fertur Put. et R. 3. quam lectionem ex verbis Virg. Æ. IX, 553 margini adscriptis ortam suspicor. Ad hæc corrigenda viri docti certatim operam suam contulere. J. acuens geminum c. v. torquet conj. Barth. Adv. VII, 15. J. ciet geminum c. v. dentem, vel J. fremens genuino intra v. fertur, vel J. fremens genuinum intra v. torquet, vel denique, quod ipsi et Drak. præ reliquis placebat, J. fremens genuino intrat v. dente, tentabat N. Heins. Fremere voc. propr. de feris iratis; dentes vero genuini sunt posteriores et novissimi in extrema gena, seu gingiva, κραντῆρες et σωφρονιστῆρες. conf. X, 298 et vid. Fest. h.v., Cic. N. D. II, 54; Plin. XI, 37. J. gemens gemituque intra v. fertur, vel geminum cornu in. v. torquet, vel gemino cornu in v. fertur invita Minerva emend. Ulit. ad Grat. 109. J. gemens genuinum intra v. torquet Scalig. in marg. libri sui. Mea qualicumque sententia, quam tamen ex VV. DD. judicio, vel stare jubebo, vel cadere patiar levissima, quam propterea in textum recepi, mutatione lectionis vetustiss. codd. Col. et Ox. locus haud dubie corruptus, optime ita reconcinnari potest: J. gemit geminans, ut capessit mandens vs. sup. gemit propter vulnera a venatoribus canibusque inflicta, ut ap. Hom. in simili loco de leone saucio Il. υ, 169, ἐν δὲ τέ οἱ κραδίῃ στένει ἄλκιμον ἦτορ, et Il. π, 489, ὤλετο στενάχων taurus. cf. Avien. fab. 17, et Virg. Ge. III, 226; ex quibus locis patet, hoc verbum immerito a Scalig. Poetic. V, 15 carpi, quod gemitus non sit iracundi et rabidi, sed mœrentis; quod Drak. etiam refellit coll. Virg. Æn. VII, 15. Lucan. VI, 688. Petron. Sat. 115, al. conf. Heins. ad Val. Fl. I, 768, qui tamen h.l. in Scalig. sementiam discedit. Taceo, cujuscumque generis sonum et strepitum verbo gemere exprimi, (ut ap. Virg. Ge. III, 133, 183; IV, 173. Æn. V, 806; VI, 413; XI, 138, et Hor. Od. I, 14, 6) quia non video, cur gemitus a feris sauciis alienus sit. geminans dentem, h. dentium ictus, ut ap. Virg. Æ. V, 434, 457; XI, 698; XII, 714. Hor. Od. I, 16, 8. Hæc scripseram, quum deinde animadverterem, in eandem fere conject. incidisse Cl. Lefeb., qui coll. v. 168, 537; Virg. Æ. XI, 698, et Val. Fl. VI, 379, edidit. J. gemens geminat c. v. dentem, quæ lectio probatur in Annal. liter. Gœttingen., Additam. XVII, p. 262, a. 1782. Et sensu quidem a nostra non differt, sed ab ea, quam antiquiss. MSS. exhibent, paulo longius recedit, et perperam certe gall. vertitur, de ses broches il déchire à coups redoublés les filets des chasseurs. Cæterum non magnopere intercedo, quo minus tota cod. Col. lectio servetur, excepto verbo gemet, in cujus locum varia substituere possis, quæ tamen nemo præstare ausit, v.c. terit, aut acuit, ut ap. Hor. Od. III, 20, 10. Virg. Ge. III, 255, et σῦς seu Κάπριος θήγει ὀδόντας ap. Hom. Il. λ, 416; ν, 475, et ὑπαὶ δέ τε κόμπος ὀδόντων Γίγνεται, Il. λ, 417; μ, 149, vel premit, ut dentes in vite premere dixit Ovid. Fast. I, 355, nisi malis fremit, vel, ut ap. Virg. Æn. IX, 552, furit contra v. κατὰ geminum dentem, qui in ore apri utrinque prominent, ut ap. Ovid. Metam. VIII, 400.427. Expulerat Asc. et Nut. —431. Temisus Col. Remsus Parm. Rhemisus Med. Ald. Gryph. al. Hinc librariorum stupore in c. Oxon. irrepsit remissus, quod quum in versus legem peccaret, plerique editores missus reposuerunt, forte etiam obfensi locutione nostra, Temisus ab litore A., quæ tamen passim obvia. cf. Liv. I, 50, pr. Virg. Ge. III, 2, et, quæ loca Drak. ad V, 271, excitavit, inf. VI, 42; X, 174. Prop. IV, 6, 37, Val. Fl. I, 365, Liv. XXXI, 23. Plura exempla desideranti satisfacient Intpp. ad Petron. c. 38, et Heins. ad Ovid. Amor. II, 6, 1. ubi eodem modo etiam mox v. 433 ab oris legendum putabat. Sed cave quidquam mutes. —436. tonat R. 3. Parm. Med., h. tonare facit, cum strepitu edit. cf. Martial. VIII, 2, 14, et Heins. ad Claud. in Cons. Olybr. et Prob. v. 208. Prospera vibrati tonuerunt omina nimbi. Proprie arma et belli tonant, ut XII, 300, vel heros tonat armis, tonat et fulminat bello, ut IV, 254; XIV, 299. Virg. Ge. IV, 561. Justin. XXXII, 4. Vulgg. domat, quod Lef. cum aliis damnat, cui tamen Scalig., qui idem fecerat, ineptire videtur. donat Junt. —437. Ostum Col. unde Oscum conj. N. Heins. ab Osca, colonia Rom. in Hispania. Vulgg. Hoscum. Sed Hostum ex Oxon. Parm. et Med. recepit Drak. propterea, quod Hostus, et inde Hostius ac Hostilius nomina fuerint Romanis notissima, (prius avo et patri Tulli Hostilii, aliisque fuisse, tradunt Macrob. I, 6, Liv. I, 12, IV, 30) et Hostus, Hampsagoræ f., memoretur XII, 347, 403, 413, qui Hiostus, Hampsicoræ f., dicitur Liv. XXIII, 40, conf. Salmas. ad Solin. p. 24. Rutilumque Dausq. Pessime rutilumque Cell. conf. v. 261 sq. Metiscum vid. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 469. —438. Durium, non Dyrium vel Dirium, Col. Ox. Parm. Med. conf. V, 323, et sup. ad v. 306. Galæsum pro vulg. Galesum reposuit N. Heins. Γαλαῖσος, hod. Galaso, Calabriæ fl. juxta Tarentum. vid. Intpp. ad Virg. Ge. IV, 126. Æn. VII, 535, 575, et Hor. Od. II, 6, 10. —439. Chromin Col. Chromim Put. Chronim Oxon. Vulgo Chronum. cf. Virg. Ecl. VI, 13, et Æn. XI, 675 ubi Heinsius non Chromin, ut h.l., sed Chromim scribendum putabat. Tantum itaque abest, ut viri docti in ejusmodi nominibus inter se consentiant, ut ne ipsi quidem satis sibi constent. Gyan, non Gyam, Col. Put. et priscæ edd. conf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 222, 612; V, 118, 152; X, 318. dimiserat Put. et Med. quod, nescio quare, concinnius videbatur N. Heins. ad XI, 142; qui tamen aliis locis (vid. not.) recte damnavit. —441. figere malebat Modius. Male! —443. Quænam, non quonam, scripti, R. 3. Parm. Med. Forte quianam, h. cur, præstiterit h.l. et II, 645; IV, 647 al. —444. furiæ, h. furor, insania, non Furiæ cum Drak. scribendum videtur, ne de Furiis propr. sic dictis h.l. cogitetur. Quæ vos dementia adegit ap. Virg. Æn. IX, 601. conf. inf. II, 645; IV, 648; X, 117. —446. dimensæ litus arenæ malebat N. Heins. —454. cuneosque emend. idem h.l. cf. ad IV, 144. Sed vid. not. —455. prædam Tell. a m.pr. quod recepit Lefeb., qui verba nostra e Cic. Phil. IV, 9, c. 4, petita putat. Sed vulgata doctior.

460. Letiferum nutant Col. probb. N. Heins. et Drak. coll. v. 501, 524; II, 399; IV, 353; XVII, 397. Stat. Th. VII, 528; XII, 410. Claud. Cons. Olyb. et Prob. 4, 119 (ubi vid. Heins.) et in Rufin. II, 355. Hom. Il. ν, 115; ο, 481; π, 138. Vulgg. Letiferumque micant; sed sane satis erat, fulgentes cristas dixisse, monente N. Heins. Letiferumque nutant tacite et vitiose edidit Lefeb. Letifero nutant surgentes Parm. Letiferæ alii. —463. læva luce suspicari possis, coll. Virg. Æn. X, 275. —466. Æque ambæ R. 3, et Parm. Non male. —468. Talis, non Qualis, scripti. Egeo Dausq. Male! Est Ἀιγαῖον, cui αἶγες h. τὰ κύματα, fluctus et procellæ nomen dederunt, monente D. Heins. —472. Turbatis gravidas emend. D. Heins. coll. XIII, 494. Male! —481. Fert equum scripti, unde Fer tecum ingeniose reposuit D. Heins. Cf. loca a N. Heins. et Drak. adscripta, Avien. fab. XLII. Senec. Med. 270. Juven. Sat. III, 276. Quintil. Declam. III, p. 38. Vulgg. Ferto equum, et Fer æquum Parm. cassamque, h. inanem, nil profuturam Saguntinis, ut III, 17; X, 116, malebat N. Heins.

489. Vulgo post loci distinguunt; sed sensus verborum est: altitudinem loci sibi favere. Per prærupta loci et v. 491, actu conj. N. Heins. —495. vetantia Col. quod coll. IX, 262. Claud. in Ruffin. II, 184 et Gronov. Diatr. Stat. c. 45, tuetur N. Heins. etsi negantia quoque scribi posse monet. Vulgg. minantia; alii mutantia, micantia, nutantia. nisu, non nixu, Col. Parm. Med., ut ubivis scribendum præcipiunt N. Heins. et Drak. —496. propior, non propius, scripti R. 3. Parm. Med. —499. læto corrig. Dausq. Male! —501. innumera conj. N. Heins. —503. ingenti pro instanti Tell. unde urgenti reposuit Lefeb. coll. Virg. Æn. II, 653. Non male, sed frustra. —506. sacra terra, vel terræ huic suspic. N. Heins. —507. defendo Col.

515. utero, vel humero, pro ira, suspic. N. Heins., qui tamen vulgatam lect. quodammodo ferri posse fatetur, coll. IX, 382. —516. mora Parm. Qua c. stant ære moræ conj. Livineius, et Qua capulus dat in ære moras N. Heins. coll. Stat. Th. IX, 104 et 327. Lenior forte medicina. Qua c. voluere moræ, vel Qua c. datur ob moras. —517. labentis sc. Murri, scripti et priscæ edd. Vulgo labenti, probb. Barth. et Dausq. —524. decisæ vertice Col. Parm. Med. prob. N. Heins. qui tamen et decussæ, vel detersæ, vel præcisæ scribi posse observat. et dempsæ vertice Put. et densæ v. Ox. et R. 3. Vulgg. decisæ in v. —525. Dereptumque, pro direptumque, reposui cum Lefeb., qui id in veteribus quibusdam, quos vellem nominasset, reperiri testatur. Deripere est deorsum rapere, detrahere sc. auferre per vim; diripere vero in partes et loca diversa rapere, distrahere, discindere: cujus differentiæ N. Heins., quem h.l. vulgata lect. non obfendisse videtur, rationem habuit ad IX, 29; X, 319, 599; XI, 377; XII, 309; ad Virg. Æn. I, 211; X, 475; XI, 743, ad Ovid. Amor. I, 5, 13, 14, 12, et Mett. III, 52; VI, 566; XI, 29. —527. Extant corrig. N. Heins. Sed τὸ stant, h. hærent in squamis, iis infixa, firmat Drak. ex. IV, 142. conf. ad II, 639. —533. gaudetque scripti et R. 3. Parm. Med. suadetque primus edidit Marsus, qui exponit, suadetque sibi. Dausq. militibus, inquit, exemplo suo suadet, et facit, ut duris enitescere ament, quoniam efficacius res gestæ, quam verba suadent.

540. femine, non femore, Col. vid. Heins. ad Virg. Æ. X, 788, et, quos Drak. laudat, Gell. VII, 12. Plaut. Mil. II, 2, 48. Varr. R. R. III, 9. Plin. XXVIII, 2. Gron. ad Liv. XXX, 18. Broukh. ad Tibull. I, 9, 26 al.

549. Nava, h. strenua (unde navare), fortia, Col. cf. ad v. 60, IV, 485; V, 412; VII, 350; XVII, 126. Heins. ad Ovid. ex P. I, 10, 12, et Trist. V, 3, 37. Vulgg. Vana, prob. Dausq., qui primos inritosque conatus Hannib. in Sagunto expugnanda intelligit. —550, 551. Hos versus, vulgo omissos, e c. Coll. restituit Modius, qui recte monet, a Junone, quæ in vertice Pyrenes stare fingitur, hastam ex H. corpore non potuisse evelli. Præterea v. 552. Et validam in omnibus scriptis et edd. Med. Marsi et Martini Herbipol. legitur, unde nonnulla hic excidisse adparet. Hinc Nicander primus in Juntina Invalidam hastam dedit, quam nonnulli explicant valde validam, ut incana menta ap. Virg. Ge. III, 311, Dausq. autem, quæ, licet duris ossibus inpacta, tamen Pœnum non necare valuerit, ut fallax telum v. 544. Evalidam R. 3, et Parm. prob. Gesnero in Thes. philol. qui non satis validam exponit, ut edurus, egelidus, exalbidus. Et calidam, sanguine tepefactam, malebat Burm. —555. aversus, Col. et Ox. cum plerisque editis. adversus Put. et priscæ edd.

561. puer et mox nava, non pueri et vana, Col. —564. carisque Put. —566, 568. Ita hunc locum e c. Col. restituit Modius. In Oxon. et Put. non nisi verba Defessis s. r., revocentque leguntur. Quæ in vulgg. edd. adduntur, revocentque Sagunto Sidonias flammas, nunc ite, impellite puppim, a manu Pomponii Læti esse, in Vatic. quodam cod. adnotatum vidit N. Heins. Sed in edit. Pomponii vacuum relinqui locum, adeoque famam ejus inmerito ab Heins. lacessi monet Lefeb.

569. sacris pro castris Parm. clathris conj. N. Heins., qui hac voce, qua lignum, seu ferrum innuitur, quo transverso cancellorum instar caveæ, januæ et fenestræ muniuntur sepiunturque, gr. κλεῖθρον, magnopere delectatur. vid. eum ad Claud. de laud. Stilic. III, 272. tempore M. rapto Col. et plerique editi, rupto, h. interrupto, propter vulnus H. et noctis tenebras (vid. Liv. XXI, 8) Ox. R. 3. Parm. Med. et al. tempore Marti rapto, h. quod veluti rapitur Marti, dum quiescit H., satis confidenter edidit Lefeb. male provocans ad verba Stat, Th. VII, 611, præceps tempore Tydeus utitur, quæ vulgatæ potius lectioni favent. —572. accersite, quædam edd. vid. ad v. 264. —579. et structa Tel. —583. tanto d. c., non tanto in d. c., libri veteres.

586. Menœci quidam vitiose. —589. plangit Col., h. tundit, percutit, πλήσσει, κόπτει, quod proprium est alarum. conf. Heins. ad Ovid. Metam. V, 675. tangit Ox. et Put. cum priscis edd. Vulgg. frangit; non male, et majore cum vi, de conatu conf. Virg. Ge. II, 441. —602. Pœnicus Col., antiqua forma, ut ap. Gruter. in fastis triumphal. p. 297. col. 2. Sic et mœnera, mœrus, etc. vid. quos Drak. laudat, Gifan. Ind. Lucret. vid. pœniceus et mœrus, Lambin. ad Lucret. I, 30. Heins. ad Ovid. Am. III, 7, 29, et Met. XII, 104. Add. Heins. et Heyne ad Virg. Æ. X, 24, 144; XI, 382. penitus Ox. proxime verum. Vulgo protinus prob. Dausq. qui explicat continue, jugiter, ut ap. Virg. Æn. III, 416. —607. Alii Tybris et Tibris, conf. Virg. Æn. VIII, 330 sqq.

613. hirtæque togæ (vestitus incomtus) e Col. recepi cum Modio et Lefeb. qui bene laudant Tac. Dial. de Orat. c. 26, pr., inpr. Lucan. II, 386 ubi Cato dicitur Hirtam membra super romani more Quiritis Induxisse togam, et Propert. IV, i, 11. Curia, prætexto quæ nunc nitet alta senatu, Pellitos (pellibus vestitos) habuit rustica corda patres. Add. Theogn. Sent. v. 55. Prudent. Psychom. 226, et Ernesti clav. Cic. vid. pellitus. Nec tamen spernenda est vulgata lectio, hirtæque comæ. Priscis enim temporibus Romani crinem et barbam alere solebant, nec seriori ævo deerant, qui hunc morem servarent, et tam intonsi quam barbati essent, v.c. Regulus, VI, 426 seq. Pompeius M. XIII, 861 seq. et ap. Lucan. VIII, 679 sq. Cato ap. Horat. Od. II, 15, 11, et Lucan. II, 372 seq. Curius ap. Horat. Od. I, 12, 41. Hinc imagines hirsutas, h. vetustas, dixit Martial. IX, 48, 2. cf. Ovid. Fast. II, 30; VI, 264, et Intpp. ad Tibull. II, i, 34, et Plin. VII, 59. —614. ad curvi capulos non segnis aratri, vel a curvi capulo non segnis aratri, conj. N. Heins.

Idem v. 618 Captivæ exuviæ scribendum putabat, ne currus bis repeteretur. Sed quot poetarum loca sollicitanda essent, si ad hanc normam ea exigere liceret! v. a Drak. laudatus Barth. ad Stat. Th. X, 449. —621. vela pro bella malebat N. Heins., h. vexilla navalia, quibus non minus, ac rostris, inter tropæa erat locus. —628. horrentes coni. Col., h. galeæ, ut cristæ capitum apud Virg. Æn. VII, 185. et galeæ Senonum sup. v. 624. horrentes tonsæ, h. remi, Oxon. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. Honor. VI, 48, cui Drak. obponit, Romanos nunquam captarum navium remos in templis suspendisse, neque in toto bello Ligustico vel semel pugnam navalem commisisse. Vulgata lectio horrentesque comæ ab h.l., ubi de spoliis et tropæis agitur, abhorret, nec juvatur Dausq. distinctione, hic E. signa, Et Liguram, (signa) horrentesque comæ.

635. subacti, non coacti, Col. Put. Parm. Med. quod Drak. firmat ex XIII, 709; XVII, 576. Virg. Æn. III, 257; VII, 214, al. conf. Heins. ad Virg. Ge. IV, 85, ad Claud. in Rufin. II, 314, et Ovid. Met. VI, 497. —636. emensum Ox. Put. Parm. Med. passivo sensu, ut III, 648. Virg. Æ. II, 181. Appul. Met. VI, pr. Ita Drak. conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 226. Lefeb. id recepit, nec male, quoniam doctius est. —642. Exigit, h. jacit, emittit, Ox. Parm. et Med., quod multis exemplis illustrant N. Heins. et Drak. conf. not. ad v. 307. Erigit Put. Exycit Col. Vulgg. Conjicit, ex glossa, in arma suspicari quis possit, ut quantus In clypeum adsurgat ap. Virg. Æn. XI, 284 ubi v. Heyne. —647. nostras Ox. vestra se franget in urbe emend. et recepit Lefeb. forma loquendi vulgari, quam Ciceronianam vocat, poeticæ substituta. vestras se franget in urbes malebat Barth. Adv. VII, 15. vestras se inpinget in u. N. Heins. —650. superatæ Col. Vulgo superata, quod fraudi fuit Cellar., hanc ex verbis, ut jura statuat, sententiam exsculpenti: ut quæ dudum rupit fœdera, deleta Sagunto, vobis custodiat sanctius et finem ponat potentiæ? —656. Ita veteres scripti editique, prob. N. Heins., quoniam Ἰβὴρ posteriorem producit: præterea h.l. est cæsura. Plures, versui metuentes, ordinem verborum mutarunt: Omnis H. rapidis, omnis f. G. t. —658. Per vos culta, non Vos per culta, scripti editique antiquiores, quod concinnius est et in obtestationibus usitatum. cf. V, 82; XII, 79, 80. Virg. Æn. IV, 314; V, 597. Lucan. X, 370. Plaut. Rud. III, 2, 13, et Bacchid. IV, 8, 64. Tibull. I, 5, 7; III, 1, 15; Ovid. Met. X, 29, et Epist. X, 73. Senec. Herc. fur. 1183 in Medea 285 et Agam. 929. Val. Fl. VIII, 266. Stat. Th. VI, 170. Liv. XXIII, 9. Curt. V, 8. Appul. Met. IV, p. 156. Præter hæc exempla, a N. Heins. ad h.l. et Drak. ad V, 82, congesta, vid. alia ap. Scalig. Catal. p. 71. Gronov. ad Liv. XXIX, 18, et Intpp. ad Virg. Æn. X, 369 et 903. —662. Zanclen, non tandem. Col. Vos etiam tandem Siculos emend. Scaliger ad oram libri sui. Vos et Mamertem conj. Baptista Pius. —665. Sigæis scripsere Drak. et Lefeb. Sed est Σιγείοις. —667. nimiam emend. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. VII, 21, idque recepit Lefeb. Parum interest. Numidum Put. —669. nomina scripti. Vulgg. numina; non male. duxi Col. et Ox. nam legatus in persona quasi urbis loquitur. duxit Put. Vulgo vexit. —670. a corpore, non e c., scripti. —671. Despiciat quidam libri. vesterque luam corrig. N. Heins., quoniam ipsa urbs ore legatorum loquitur. nosterque luat e libris quibusdam vett. recepit Lefeb. et luat sua e R. 2. Sed vulgata ponderosior, et cur ἐναργῶς repetitur; nec fœdus a Saguntinis, sed a Romanis ictum.

673. Hunc versum, a Marso aliisque, cum secutis, omissum agnoscunt Col. et Put. cum edd. Parm. Med. et aliis. Submissis palmis Col. Vulgata doctior. —674. Adfligunt conj. Gifan. in Ind. Lucret. vid adfigere. Non male. Hæc verba a librarr. centies confusa esse, docent Gronov. Obss. IV, 8. Broukh. ad Prop. III, 5, 15. Bentl. ad Hor. Serm. I, i, 81, et Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 171, et ad Ovid. Metam. XII, 139, ubi Gifanii emendat. probat, quam in not. ad h.l. damnavit, coll. Corippo Africano III, 259. Adfigere corpora terræ est humi procumbere, eumque habitum aliquamdiu retinere: sed adfligere c. t. s. ad terram, cum vi et impetu humi prosternere, terræ adlidere, προσουδίζειν, vel οὔδει ἐρείδειν. Utrumque huic loco convenit, sed posterius forte nervosius, et propter verba, miserabile visu et lacerato t. v., aptius: nam in magno luctu, et vestes scindi, et terræ corpora adfligi, solumque capite et pectoribus tundi solet. Vide a Drak. cum reliquis jam laudatum Bentl. ad Hor. Sat. II, 2, 79, et cf. VII, 613; IX, 631; X, 181, 208; XI, 83. Lucan. II, 31, et Appian. de reb. Pun. c. 81, ubi legati Pœnorum ἔς τε γῆν σφῆς ἐῤῥίπτουν, καὶ χερσὶ καὶ κεφαλαῖς αὐτὴν ἔτυπτον. —679. At, non Ast, omnes scripti. —680. parcusque, non parvisque sc. ex causis, Col. conf. VIII, 462. pernixque, repetita negatione, nec pernix, etc., conj. Dausq. coll. Hor. A. P. 165, quia vitiosum pervisque in ed. Nut. invenerat.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SECUNDUS.

ARGUMENTUM.

Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt; 1-24.

Hac occasione usus, dux Pœnorum milites ad periculum sibi inminens propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde Romanis inferendum exstimulat; 25-55.

Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique adsueta, cum grege mulierum Pœnis auxilio venit; 56-88.

Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e muro se præcipitat; 89-147.

Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam, interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205.

Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt; Theron autem, dum suos revocare et mœnibus hostem prohibere conatur, gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes raptatur; 206-269.

Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus, frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit. Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille, inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.

Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis, duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene, inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.

Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Pœnis indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.

Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis, singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.

Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis famem tolerare cogantur; 457-474.

Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota, fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non recusent; 475-525.

Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.

Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant; 543-579.

Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit; 580-591.

Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum, conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto, Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.

Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis

Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,

Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,

Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis

5

Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori

Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.

1. vadis, mari. Vid. ad I, 52. —Dardana ut I, 14. —2. Tristia cf. ad I, 147. —3. Primores Patrum, Fabium et Poplicolam. Priorem nominat etiam Flor. II, 6, 7, ubi vid. Duk. Sed Q. Bæbium Tampilum et P. Valerium Flaccum, qui a nostro Poplicola non diversus est, missos tradunt Cic. Phil. V, 10, et Liv. XXI, 6, qui c. 18 novæ legationis, cui Fabius interest, mentionem facit. —Tirynthia proles. Nam Fabius, auctor gentis Fabiæ, ex Herculis cum Vinduna, Evandri filia, concubitu natus dicitur. Conf. Vaill. Numism. Cons. Gent. Tab. VIII, et inf. VI, 627, 636; VII, 36, 44; VIII, 217; Plut. vit. Fab. M., Juven. VIII, 14; Ovid. Fast. II, 237, 375 sq. et ex Ponto III, 3, 99; Prop. IV, i, 26; ubi v. Intpp. —4. Conf. VI, 637 sq.; VII, 40 sq. et Perizon. Animadv. hist. c. 5, p. 194 sqq. Res vel tironibus nota ex Liv. II, 48 sq.; Dionys. IX, 22; Flor. I, 12; Ovid. Fast. II, 193 seq. —Ter centum, numero rotundo et poet. pro CCCVI, quot periisse omnes fere memorant. —turbine Martis, infelici pugna, ut passim. Vid. Ind. vortex pugnæ IV, 230. —5. Fors non æqua, iniqua, adversa, labori, conatui et virtuti. Conf. ad v. 364, et III, 2.

Huic comes æquato sociavit munere curas

Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.

Is, cultam referens insigni nomine plebem,

10

Ausonios atavo ducebat consule fastus.

8. Poplicola, seu Publicola (v. V.L.) notum cognomen, quod P. Valerius, L. Bruti collega, in locum Tarquinii Collatini, primi Cos., subfectus, a populo colendo primus adceperat, quum fasces populo in concione submisisset, secures teste Plut. ab iis sustulisset, legemque de provocatione a Consulibus ad populum dedisset. Cf. Liv. II, 7 et 8; Flor. I, 9 (ubi vid. Duker. p. 80.); Dionys. L. V. Valerius noster, vir consularis, legatus ad Pœnum missus, propr. cognomen Flacci habuit, sed poeta ei longe nobilius majorum cognomen tribuit, ut inf. VI, 62, Atilius, M. Reguli filius, Sarranus dicitur, etsi idem, quod pater, nomen habuit: quod recte jam monuit Periz. Anidmadv. hist. c. 1, p. 24. Valerium Volesum, seu Volusum, P. Valerii Poplicolæ, prisci Cos., patrem, ex Sabinis oriundum, cum Tatio, Sabinorum rege, Romam venisse, refert Dionys. Halic. II, 46. Inde h.l. Spartana propago, quia Sabini originem ducunt a Spartanis, e quibus quosdam acerbis Lycurgi legibus ad patriam deserendam commotos, et cum Sabinis permixtos fuisse, idem Dionys. II, 49, 51, et Plut. Qu. Rom. 15, tradit; quod jam animadvertit Drak., qui etiam comparavit inf. XV, 546 Amyclæum nepotem, h. Claudium Neronem, quod Claudia quoque gens a Sabinis Romam translata, unde idem Nero VIII, 412; similiter Therapnæo (Spartano) a sanguine Clausi ortus dicitur.

9. Versus, qui nimio doctrinæ ostentandæ studio debetur. —10. Sensum huj. vers. non percepit Ern. qui eum ita interpretatur «in fastis Rom. post avum consul inscriptus, seu in annalibus Rom. illius nepos denominatus; quam formulam luculentius elatam vid. ap. Hor. Od. III, 4, 5.» atavo consule, uno ex majoribus, Valerio Publicola; Volesi f. et Bruti collega; atav. non propr. dicitur: nam Valerius noster non quinto, sed nono gradu primi Publicolæ domum contingebat. —fastus Ausonios, annales Rom. —ducebat, incipiebat, h. ejus nomen in principio fastorum inter primos Consules legebatur. Sic fere ducere orationem, causam, etc. dicitur. Durior videtur Schmid. explicatio «longam seriem majorum habebat, qui fuerant Consules.»

Hos ut depositis portum contingere velis

Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,

Jam medio seram bello poscentia pacem,

Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas;

15

Ocius armatas passim per litora turmas

Ostentare jubet minitantia signa, recensque

Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.

«Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,

Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.

20

Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis

Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,

Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»

Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,

Converso Tyrios petierunt remige Patres.

11. Conf. Liv. XXI, 9. —depositis, deductis, contractis, velis, ἱστία στείλαντες, ut remis in portum ageretur navis. —14. conceptas, verbis conceptis inter pacis conditiones relatas.

18. strepere omnia clangore tubæ pro, clangorem tubæ ubivis strepere, resonare, ut ap. Virg. Æn. VI, 709. —19. tuba Tyrrhena, σάλπιγξ Τυῤῥηνὴ pro Τυῤῥηνικὴ, a Tyrrhenis, h. Tuscis, seu Etruscis, inventa. Conf. ad V, 12 sq., VIII, 488; Cerda ad Virg. Æn. VIII, 526; et Diodor. V, 40. —20. relegant pontum, ut simpl. legere æquora, etc. v. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxiv, 5. —23. inhospita litora, quia ab iis repellebantur legati. —24. Converso petierunt remige, h. navi Carthaginem. Male πρύμναν κρουσάμενοι explicabat Scalig. ad Manil. V, 38; ut nautæ mutato situ, navem aversam in puppim inpulerint, non, ut antea, in proram. Hæc refutarunt a Drak. laudati Gronov. Obss. IV, 26; Scheffer. Mil. Nav. III, 4, et Salmas. Ep. 113 et 114. —Eodem modo Virg. Æn. XI, 713 conversas habenas pro equo dixit; Ern.

25

Hic alto Pœnus fundentem vela carinam

Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,

Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.

Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!

Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.

30

Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri

Ante exspectatum; portisque focisque timebis,

Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.

Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa

Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,

35

Nullo jam capti vitam pensabitis auro.»

25. Egregia et adfectus plena oratio viri irati, suæque virtutis sibi conscii. —fundentem, solventem, expandentem. —26. Incessens dextra, persequens, h. dextram intendens ad navem, ut milites in eam oculos converterent; qui minantis et irati gestus est. —27. Nostrum ἐναργῶς repetitur, ut passim alia verba. Drak. laudat inf. v. 302, 531; XV, 362; Virg. Æn. VIII, 84; Lucan. I, 203; Stat. Th. III, 62; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 402; Bentl. ad Horat. Od. III, xxiv, 25; et Gronov. Diatr. Stat. cap. 20.

29. pœnæ petit, ut mox deposce sc. in pœnam. Conf. ad I, 677. —Hannibalem δεινῶς pro me. Drakenb. comparat XII, 198; Virg. Æn. V, 194; Ovid. Met. VII, 11; Lucan. I, 202; Senec. Thyest. 180; ubi vid. Gronov.

31. Ante exspectatum, ut ap. Virg. Georg. III, 348 (ubi vid. Intpp.) et Ovid. Met. IV, 789; VIII, 5; Drak. —portisque, etc. Tuæ urbi timebis, o Roma, quæ nunc peregrinam Saguntum defendis.

33. Licet iterum in Capitolium, confugiatis, ut olim, quum Galli Senones in urbe essent; nullo tamen captivi auro vitam pensabitis, h. auro penso, ut tum temporis, redimetis, ut XII, 428; Confer ad lib. I, vers. 624.

Incensi dictis animi, et furor additus armis;

Conditur extemplo telorum nubibus æther,

Et densa resonant saxorum grandine turres.

Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,

40

Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ.

36. furor additus, verba Virg. Æn. II, 355. —armis, armatis. —37. telorum nubibus, vid. ad I, 311.

39. Ardor agit, (ut ap. Virg. Æn. VII, 293.) incitat Pœnos, exercere M., ad obpugnationem strenue continuandam. —provecta sc. carina: quod verbum ex vers. seq. repetendum monent Drakenborch ad h.l. et Gronovius in Gustu ad Stat. Thebaid. lib. I, vers. 112.

Ipse autem incensas promissa piacula turmas

Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,

Ac repetens questus furibundo personat ore:

«Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas

45

Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.

Si tædet cœpti, culpandave movimus arma,

Ausoniam ponto propere revocate carinam;

Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.

41. Ipse Hannibal ab incensis militibus promissam flagitat ultionem, et vulnus, adverso femori in obpugnatione urbis inflictum, nudat, ut animi eorum benevolentiæ misericordiæque sensu adficiantur. —piacula, ultionem ducis sui pœnasque a Romanis petendas. —promissa, quod v. 36 satis innuitur. Et quis poetam ad annalium formulam et subtilitatem exiget? —Ernesti V. Cl. non persuasit mihi hanc explicationem: «Oratio Hannibalis, callida quadam ironia se ipsum fœderis rupti piaculum Romanis obferentis, atque ita, nudato insuper vulnere, quod nuper adceperat, milites ad odium Rom. suique commiserationem incitaturi, a Silio ficta est et nititur ipsis H. verbis v. 29, 31. Ergo promissa piacula, h.e. pœnam Romanis a se ipso promissam, milites flagitat, dum postulat ab iis, ut id promissum ipsi exsequantur, seque Romanis, ut hi volebant, tradant, quo pertinent verba seq. vss. 47, 48. Ut igitur milites acrius sentiant iniquitatem Hannibalis hostibus tradendi, irasque majores adversus Romanos concipiant (v. 54, 55.), his veluti τέχναις utitur, vulnus ostentans, virtutis suæ documentum, et Romanos victores adpellans.» —44. Orationem gravissimis adfectibus insurgere, ecquis est qui non sentiat? —Poscimur, poscor ad pœnam, ut flagitor. —catenas quasi ostentat, præclare, quoniam ducem ipsum in pœnam fœderis rupti deposcebat. —45. domini, dominici, dominantis, superbi, ut nostrum herrisch, gebieterisch, et κύριος pro κυριακός. Sic hasta, manus, mensa, terra domina, quibus obponuntur famulæ aquæ, manus etc. Confer ad I, 173; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100, et Fastor. I, 286. —vocat in jus, et ad rationem reddendam.

Nam cur, Eoi deductus origine Beli,

50

Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis,

Servitium perferre negem? Rhœteius imo

Inperet æternum, et populis seclisque propaget

Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»

Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt

55

In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras.

49. Eoi, orientalis regis, Beli. Conf. I, 73 et 87. —51. Rhœteius, Romanus. Vid. ad I, 115. —53. tremere aliquid, ut VIII, 60; XVI, 666. V. Burm. ad Val. Fl. V, 520; Heins. ad Claud. in Rufin. II, 125.

54. Nota est superstitio veterum, qui, quum aliquid mali omnis adcidisset, aut dictum esset, ejus eventum hostibus inprecari, et formula, omen Dii auertant, uti solebant. Cf. ad v. 377. Casaub. ad Theophr. περὶ δεισιδαιμ. p.m. 212; Heyne ad Tibull. III, iv, 1; ad Virg. Georg. III, 513, et, quos Drak. citavit, Daniel. proph. IV, 16, Ovid. Amor. III, ii, 16; Art. Am. III, 247; Met. VI, 212; Fast. III, 494; Broukh. ad Prop. III, vi, 20.

Discinctos inter Libyas populosque bilingues,

Marmaricis audax in bella Œnotria signis

Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.

56. Ad Asbyten Silius transtulit multa ex iis, quæ de Camilla memorat Virg. Æn. VII, 803 sqq. et XI, 552 sqq. —Discincti propr. dicuntur, qui veste laxiore, aut fluente utuntur, et hinc, qui negligenter, molliter et luxuriose vivunt. Silio h.l. præivit Virgilius Æneid. VIII, 724; ubi Cel. Heyne dubitat, an is proprius Afrorum habitus fuerit. Sed inf. certe III, 236, Afris, etiam pugnantibus, sinus cingere inadsuetum fuisse, poeta memorat, et Liv. XXXIV, 11, Nomadum discinctus eques, ut Auson. Grat. Act. c. 14, discincta Carthago dicitur. —bilingues, ut ap. Virg. Æn. I, 661; δίγλωσσος, vel δίπτυχος γλῶσσα ap. Eurip. Troad. v. 286; german. zweyzüngig. Pœnus bisulcilingua ap. Plaut. Pœn. V, 2, 74. Alia exempla vid. ap. Drak. ad XVI, 157. —57. Marmarica, inter Cyrenaicam et Ægyptum, contra Cretam, hodie Barca. —58. Garamantis Iarbæ conf. ad I, 414 et seqq. et Virgilii Æneid. lib. IV. vers. 198 et seqq. quem locum Silius hic ante oculos habuit.

Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ,

60

Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes

Battiadas late imperio sceptrisque regebat;

59. Medusæ pater erat Φόρκυν, al. Φόρκος et Φόρκυς, unde ipsa Phorcynis dicitur. Poeta autem, quod alii jam observarunt, h.l. expressit Lucan. IX, 624 seqq. quem vide, ut de Phorcydum et Gorgonum genere, nominibus et sede, quam poetæ antiquiores in extrema Occidente marisque Atlantici insula, seriores vero in terra continente Libyæ iis adsignant, Heyne ad Apollod. I, 2, p. 24 sq.; II, 4, p. 295, 305; et Comment. de Theog. Hesiodi, p. 142 sq. it. Cl. Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 38 et 401. —antra Medusæ conf. X, 174; et Ovid. Met. IV, 771 sqq. —60. Macæ, οἱ Μάκαι, populus Syrticus. Conf. III, 275; IX, 11; Plin. V, 5. —Cinyphius, al. Cinyps, Κίνυφος et Κίνυψ, Libyæ fl., fertilibus, qui adjacent, agris celebratus, inter duas Syrtes per Macas in majorem Syrtin (il Golfo di Sidra) influit, et nunc Wadi-Quaham dicitur. Conf. III, 275: d’Anville Geogr. Anc. III, p. 71; Mémoires de l’Acad. des Inscr., T. XXVI, p. 78; Herodot. IV, 175 et 198. —61. Battiadas, Cyrenæos, ut III, 253, et Βαττιάδαι ap. Pind. Pyth. V, 73, et Callim. H. in Apoll. v. 96. Hinc et Callimachus passim Battiades dicitur, vel quia a Batto originem ducebat. V. Burm. ad Ovid. Amor. I, xv, 13. —iniquo sole, nimio æstu, ut ap. Virg. Æn. VII, 227. iniqua dicuntur ea omnia, quæ nimis, vel parva, vel magna sunt. Ager autem Cyrenarum, etsi in desertioribus Libyæ locis situs, propter fertilitatem, quam potissimum fontibus debet, prædicatur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 65. Ceterum Cyrene et mox Barce per πρόληψιν h.l. sed exemplo Virg. Æ. IV, 43 (ubi vid. Heyne) nominantur; nam Battus ejusque nepotes, harum urbium conditores, longo tempore post Iarbam vixere. Conf. ad I, 628, et VV. DD. ad Herodot. IV, 160.

Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce,

Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis

Parebant, nullaque levis Gætulus habena.

65

Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,

Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,

Et sua fatidico repetebat nomina luco.

62. Nasamon vid. ad I, 408. —patrius, ejusdem patriæ, circa lucos Hammanis in Marmarica, quem vulgarem errorem geograph. notat Cellar. ad Curt. lib. IV, 7, 19. —Barce urbs mediterr. Cyrenaicæ, et etiamnunc caput regni Barcani, inde denominati, quod inter Ægyptum regnumque Tunetanum litori prætenditur. —arida cf. III, 251; Virg. Æ. IV, 42; Claud. bell. Gild. v. 160. Tota regio Barcana soli asperitate et siccitate sterilis, latrociniisque infesta est. —63. Autololes, populus Mauritaniæ Tingitanæ et Gætuliæ ad montem Atlantem oramque maris Atlantici. Cf. III, 306 seq., XI, 192, Plin. V, 1, 2. —infidæ, latrociniis et naufragiis infestæ. —64. Gætulus levis, agilis ad cursum et ad equos regendos nulla habena. Vid. ad I, 215. An levis est vagus et palans, more Nomadum, et habena h.l. imperium? Gætuli certe, ut verbis Sallust. Bell. Jug. c. 18 utar, neque moribus, neque lege aut imperio cujusquam regebantur: vagi, palantes, etc. Sed alterum magis h.l. convenit.

65. is, Iarbas, et mox regina Asbyte. —fundari et fulciri familia dicitur, uxore ducta liberisque ex ea susceptis, quibus mortuis δόμος ἡμιτελὴς Il. β, 701. Filii patrum σθένος, vel στύλοι οἴκων ap. Eurip. in Taur. v. 57; Troad. 570; al. conf. Burm. et Weitz. ad Val. Fl. I, 721; VI, 689; et quos Drak. laudat, Stat. Silv. IV, vii, 30; Auct. Octaviæ v. 532; Prop. IV, ii, 69; Appul. Met. VII, p. 136; ubi v. Pric. (et p. 350); Virg. Æn. XII, 59. —nympha Tritonide, h. Tritonidis paludis et fl. prope Syrtim minorem. Conf. Virg. Æn. IV, 198. Cellarius suspicabatur, Silium adlusisse ad Amazonidas Afras, quas circa hunc lacum habitasse tradit Diodor. III, 53. —66. proavum si proprie dixit poeta, vel proles v. 58 non filia, sed neptis est, vel avi materni pater innuitur, ut Asbyte tam paternum, quam maternum genus a Jove fingatur duxisse, quod ad summam ejus nobilitatem valeret.

Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili,

Venatu et silvis primos defenderat annos:

70

Non calathis mollita manus, operatave fuso,

Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta

Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.

68. Conf. Virg. Æn. VII, 805 sq. Pind. Pyth. IX, 33 seq. —ignara, expers, viri, ut ap. Hor. Epist. II, i, 132; ἄνδρα οὐ γινώσκω Luc. I, 34. Musæi locutionem γάμων ἀδίδακτος cf. D. Heins. —70. mollita, mollis facta, vel effeminata calathis flectendis, vel lana trahenda et facienda. Conf. Virg. l.c. —operari, operam dare, v.c. textis, Musis, sacris, etc. Cf. v. 674; Heyne ad Tibull. II, i, 65; iii, 36; Bentl. ad Horat. Od. III, xiv, 6. —71. Dictynna prop. Britomartis, Nympha et Dianæ socia, h.l. ipsa Diana. Vid. Heyne Exc. ad Virg. Cir. v. 200, et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 190, 197, 205. —planta, calcaribus, inpellere, ut p. fodere VI, 212; VII, 67; VIII, 556; Virg. Æn. VI, 882. —72. stravisse, ἀορίστως.

Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant

Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant

75

Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque,

Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.

73. Comparatio petita ex Virg. Æn. I, 316 sq. et XI, 659 sq. ipsa autem Thraciæ, cujus montes populique h.l. recensentur, descriptio ex ejusd. Georg. IV, 461 seqq. conf. inf. VIII, 428 seq. —Threiciæ (Θρηΐκιαι, ex forma Ion. Θρήϊξ pro Θρᾶξ) sc. virgines, vel Amazones, quæ cur Thraciæ dicantur, docet Heyne ad Virg. Æ. XI, 659. —74. cursuque fatigant v. Heyne ad Virg. Æn. VII, 807: fatigare, fatim agere, sæpius tractare, exercere, frequentare (vid. ad I, 63 et 675.) v.c. amnem remis, h. crebro movere silvas venatu, sæpius pererrare, ap. Virg. Æn. VIII, 94, et IX, 605; ad quæ loca vid. Heyne. Sic cursu Hebrum, maximum Thræciæ, quæ hiemis sedes est, flumen, glacie scil. adstrictum, fatigare significat, cursu eum frequenter transmittere. Conf. Hor. Epist. I, iii, 3, et, quos Lefeb. jam laudavit, Virg. Æn. XI, 660, Amazones flumina Thermodontis pulsant, et Martial. VII, 6, Et ungularum pulsibus calens Ister. Hæc ratio linguæ convenientior videtur, quam si cursu fatigare simpl. pro cursu vincere, superare, accipias. Conf. tamen Virg. Æn. V, 253, et inpr. Æn. I, 317 volucrem fuga prævertitur Hebrum, quæ lectio nostro forte loco firmari potest. Vid. ibi Heyne. —75. Hebrum... fatigant, Schmid. interpretatur campos Hebro adjacentes ut arare fluvium, et similia, quæ illustrat Burmannus ad Grat. Cyn. 314 —innupta manus: «Amazones cum contemtu virorum se tuentur.» Justin. loco class. II, 4. Ἀμαζόνας ἀντιανείρας Hom. Il. γ, 189; ζ, 186; Ernesti: sed Homerus alio sensu eas ita dicit; eo, quo Virg. Æneid. lib. I, 493, audetque viris concurrere virgo. —Spreti Ciconesque, etc. pro, quæ spernunt connubia et consuetudinem Thracum. —Cicones, Thraciæ populus prope Hebrum fl., qui nunc Marizza dicitur. —Getæ Thracibus adnumerantur exemplo Virg. Ge. III, 462 et IV, 463; ad quæ loca vid. Heyne et Voss. —76. domus conf. ad I, 572. —Rhesi domus v. Heyne ad Virg. Ge. IV, 461 et Æn. I, 469. —lunatis armis, h. peltis, scutis parvis, Amazonum inprimis, quæ formam mediæ, vel corniculatæ lunæ referebant. Cf. Virg. Æn. I, 490; XI, 663; Senec. Hippol. v. 400; Lips. Mil. Rom. III, 1 et 2, et loc. class., a Drak. adpositum, Quint. Cal. I, 146 sq.

Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem

Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci

Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam

80

Thermodontiaca munita in prælia pelta,

Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.

78. De Hesperidibus vid. ad I, 431. —donum Hesperidibus est aurea fascia, seu reticulum, ab Hesp. adceptum: poetam autem puto cogitasse de aureis pomis in hortis Hesperidum crescentibus, qui quum siti essent in finibus Mauretaniæ, obvia fictionis illius occasio fuit, inpr. Silio, qui his adlusionibus e longinquo repetitis delectatur; Ern. nodo omnino legendum putabat etiam Withof. —dextrum κατὰ latus, mammam, nuda Marti, ad pugnam, ut eo expeditius pugnaret. Cf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 492, et Heyne ad Æ. XI, 649; cujus explicatio nostro quoque loco comprobatur. —79. tegmine, pelta, quæ lævum latus tegebat. —80. Thermodontiaca, Amazonia. Vid. ll.cc. in var. lect. —81. Fumantem, ut VIII, 282. Cf. Virg. Ge. III, 107 et Hor. Od. I, i, 4.

Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso

Fertur equi; nec non Veneris jam fœdera passæ

Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.

85

Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos

Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,

Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras

Spicula contorquens summa ponebat in arce.

84. virgine densior ala est, quædam mulieres, quæ Asbyten comitabantur, etiam nuptæ erant, sed major pars virgines. Male intp. quidam «major pars virginum equo merebat.»

85. mapalia h.l. sunt forte vici et pagi, qui ex mapalibus constant, ut ap. Sallust. b. Jug. c. 18 et 46. De mapalibus, tuguriis Nomadum, Hamaxobiorum, quæ plaustris inponunt, v. Heyne ad Virg. Ge. III, 340, et Æn. I, 421. —longa, longinqua, remota. —87. Dum tumulum propinquum arci Sagunt. circumequitat, unde gyri efficiuntur: nam campum sequitur (ut apud Virg. Æn. II, 737, v. 629), qui in ipso campo progreditur eumque emetitur; Ern. Vid. var. lect.

Hanc, hasta toties intrantem mœnia, Mopsus

90

Non tulit, et celsis senior Gortynia muris

Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras

Dirigit aligero letalia vulnera ferro.

Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris,

Dictæos agitare puer levioribus annis

95

Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.

90. Gortinia Tela, h. Cretica: nam Gortyna, seu Gortynæ (nunc Gurtina) urbs Cretæ (Candiæ) ex qua insula Mopsus Saguntum venerat. Conf. mox v. 101. Epitheton simpl. ornat, ut harundo Cydonea X, 261, et Dictæa XIII, 184; XV, 634. Cydon, vel Cydonia (hod. Canea) urbs, et Dicte mons Cretæ. Λύκτιον, seu Λύττιον ἀεμμα ap. Callim. H. in Apoll. v. 3; ubi vid. Spanhem. Poetæ a præstantiore aliquo genere epitheta repetere solent: Cretenses autem nobilissimi olim sagittarii fuere, quorum hinc ope Romani sæpius usi sunt, Cretaque abundabat canna, sagittis aptissima. —91. fugat, jacit, sonante nervo. λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν, Hom. Il. δ, 125. —92. Dirigit vulnera, h. sagittam, vulneris infligendi causa, ut ap. Sen. Herc. Œt. v. 159; Virg. Æn. X, 140; XI, 654; XII, 490. Conf. ad I, 397. —aligero ferro, ut πτερόεντες ὀϊστοὶ, ἰὰ πτερόεντα. Conf. v. 95.

93. Curetum, de quibus vid. loc. class. Strab. X, p. 310, 326, al. p. 465 seq. Conf. Heyne ad Apollod. p. 15, 16. Spanhem ad Callim. H. in Jov. v. 2, 53. —antris, antro Dictæo. —ærisonis, χαλκοφώνοις, χαλκοκτύποις, propter Κνώσσια ὀρχήματα, vel πυῤῥίχην et ἐνόπλιον, quam saltationem armatam invenisse, et nato quoque Jove instituisse feruntur. Vid. Spanhem. l.c. —94. agitare saltus (propr. feras in iis v.c. ap. Virg. Æn. IX, 686) ut fatigare dixit Virg. Æn. IX, 605.

Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem,

Ille procul campo linquentem retia cervum

Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu

Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.

100

Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,

Eois quamquam certet Gortyna sagittis.

96. Innuitur dexteritas et impetus, quo telum emittitur. Gron. Diatr. Stat. c. 16, v. 98 per hypallagen interpretatur: ante rueret fera incauta sub inopino ictu. Sed incautum h.l. et ap. Lucan. IV, 719 non modo eum dici, qui sibi non caveat, sed etiam, qui non caveatur, putant Barth. Adv. XXXV, 3, et Drak. ad h.l. ubi multis exemplis probat, plura adjectiva, quæ vim activam habeant, v.c. nescius, ignarus, dubius, incredulus, surdus, cæcus, infestus, passive, et contra ignotus, notus, suspectus, innocuus et alia active sumi. Conf. quos laudat VV. DD. ad Phædr. I, 11, et ad Gell. IX, 12; Gronov. ad Sen. Œd. v. 1; Boxhorn. ad Plaut. Rud. I, v, 17; Heins. ad Ovid. Met. VII, 672; Hottom. ad Cic. Verr. I, 7; Pric. ad Appul. Med. IX, p. 190; Æmil. Port. in Lex. Ion. Vid. Ἄκριτος et al. Add. Intpp. Tac. Ann. I, 50, et Cort. ad Sallust. b. Jug. c. 49, 5. —99. poneret, deponeret, finiret.

100. Nec ullus Cretensium Mopso tum arte jaculandi antecellebat. —101. Eois certet sagittis, de arte sagittandi contendat cum Orientalibus, forte Parthis. Cf. Virg. Æn. XII, 858, et Lucan. VIII, 300, 311.

Verum ut opum levior venatu extendere vitam

Abnuit, atque artæ res exegere per æquor,

Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes

105

Intrarat miseram fato ducente Saguntum.

Coryti fratrum ex humeris calamique paterni

Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.

Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen

Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.

102. levior opum, ut contra largus opum. —103. artæ res, ut angustæ ap. Hor. Od. II, x, 21. —104. inglorius ut ap. Virg. Æn. XI, 793 ubi v. Heyne.

106. Cozytus in Gloss. ap. Reines. Inscr. p. 106; θήκη δερματινὴ βέλων, adeoque pharetra, ut ubivis fere ap. poetas, etsi propr. arcuum, non sagittarum theca est, si fides habenda Schol. ad Hom. Od. φ, 54; Lutat. ad Stat. Th. IX, 730, et Serv. ad Virg. Æ. X, 169; ubi vid. Heyne in V.L. —fratrum, Dorylæ et Icari, filiorum Mopsi. Cf. v. 126 et 133 sq. —107. tela, arma, Minoia, Cretensia.

108. medius juvenum, inter filios. —Massylæ gentis conf. ad I, 101. —109. Cydoneo vid. ad v. 90, et conf. Virg. Ecl. X, 59, et Æ. XII, 858 ubi vid. Heyne.

110

Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes

Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ,

Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum

Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.

Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,

115

Desertum non grata Jovem per vota vocabat.

111. levis penult. longa, propr. politus, λεῖος, non asper tactu; hinc mollis, tener, inberbis, inpubes. Cf. Tibull, I, viii, 31, et Hor. Od. II, ii, 6, ubi vid. Jani. Drak. putat, Bagam fingi inpilem, qui barbam sibi vellat exemplo mollium virorum, quod et Cæsarem aliosque fecisse constat. —112. et Lyxum, inpubem κατὰ malas, ideoque indignum occurrere (græce pro, ut, vel qui occurreret) sagittæ tam certæ, cujus ictus tam certus erat, quæ non fallebat et aberrabat, adeoque digna erat, quæ virum fortiorem majoremque natu interimeret. Cf. Virg. Æn. XI, 767; Hor. Od. I, xii, 23 al. ἰοὺς ἀφύκτους adpellat Sophocl. Phil. 105. Vid. Valcknar. ad Eurip. Hipp. p. 317. —113. Fuderat humi, pro straverat, ut ap. Virg. Æ. I, 193, κέχυνται Hom. Il. ε, 141. —114. vultum intendens, τιτυσκόμενος D. Heins. —vultum intendens telumque ut ap. Virg. Æn. V, 508. —115. per vota vocabat ut votis, et in vota ap. Virg. Ge. I, 42. et Æ. V, 234, ubi v. Heyne. Frustra invocabat opem Jovis, ab ipso contemti, quoniam Cretam, natale hujus Dei solum, deseruerat. Conf. v. 141. Ita Cell. et Dausq. quem... nescio quare... nihil h.l. vidisse pulabat N. Heins. ad Ov. Met. XIII, 707. Nil potius vidit Barth. Adv. VI, 25, ubi intelligit Jovem desertum Hannibali ejusque militiæ, ut sæpe temeratus dicitur violato foedere; per vota non grata, quia puella erat Asbyte, et Jupiter magnus mulierum amator.

Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,

Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe

Corpore præripuit letum, calamumque volantem,

Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,

120

Et primæ ferrum a tergo videre sorores.

At comitis frendens casu labentia virgo

Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes

Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris

Viribus intorquet letalem in mœnia cornum.

125

Illa volans humerum rapido transverberat ictu

Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus,

Et ducti spatium nervi complente sagitta,

Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.

116. converti scil. in Asbyten. —117. Cf. XIII, 657. —insidiis, ictui clandestino Mopsi. —Nasamontas, vid. V.L. et ad I, 408. —118. letum reginæ intentatum præripuit, telum suo corpore recipiens.

121. virgo, Asbyte. —122. oculos natantes, dubio motu fluctuantes, modo labentes, modo iterum se aperientes, ut dormitantium ebriorum et moribundorum oculi esse solent. Cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 496, et Æn. IV, 691 (oculis errantibus Quæsivit lucem); V, 856; Ov. Met. V, 71, et Fast. VI, 673; Stat. Th. II, 638. —123. totisque adnisa, etc. Drak. Conf. inf. v. 627; V, 325; Virg. Æ. IX, 744, et Ovid. Met. V, 32, 33. —124. cornus, hasta, ut alia quoque belli instrumenta ex corno, quæ arbor bellis adcommoda dicitur: Claud. R. P. II, 107. Vid. Virg. Ge. II, 447.

126. Conf. Virg. Æ. IX, 622 sq. et inpr. XI, 859 seq. Hom. Il. δ, 122 seq. —Conantis excutere in ventos, h. qui in eo jam erat, ut sagittam emitteret. Similiter intento jam arcu occiditur Cleades VII, 659. —127. complere et implere artis sagittatoriæ vocabula esse docent a Drak. laudati Savar. ad Sidon. Apollin. I, 2, eoque præeunte Cerda ad Virg. Æn. XI, 860. —ducti vid. V.L. —128. resoluto, sublato, pollice relaxante nervum, quem adstrinxerat.

Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis

130

Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra

Effusi versa calami fluxere pharetra.

Exclamat paribus frater vicinus in armis

Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:

Atque illum, raptim promentem in prælia telum,

135

Hannibal excussi prævertit turbine saxi.

Labuntur gelido torpentia frigore membra,

Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.

129. in vulnus devolvitur conf. Virg. Æn. X, 488, ubi vid. Heyne. —131. Sagittæ ex pharetra, quum de muro decideret, versa effluxere. —fluere et defluere, decidere. Vid. si tanti est, N. Heins. et Ind.

132. paribus in armis, pariter armatus, ut in ferro, in Tyriis, in Cois, in hasta, vel in toga laxa esse; Drak. laudat IV, 380; Virg. Æ. V, 550, Appul. Met, III, p. 46; Val. Flacc. I, 641; V, 463; Stat. Th. IV, 221; Salmas. ad Pollion. Tyrann. XXX, 32; Gronov. in Gustu ad Stat. Achill. I, 558; Broukh. ad Prop. IV, ii, 28, et ad Tibull. I, ix, 70, et II, iii, 78; ubi cf. Heyne. —134. Atque pro atqui positum videtur, ut in periodorum initiis et transitionibus, ap. Cic. Arch. 7; Phil. III, 9, et Catil. III, 2; ap. Terent. Andr. I, iii, 20; v, 65; IV, i, 16, et ap. Plaut. Cas. II, vi, 12, et Bacch. I, i, 53; V, ii, 68; nisi potius his locis cum Cl. Schellero in Lex. atqui legendum censeas, ut et ap. Virg. Æ. VI, 162. —promentem ex pharetra. —135. turbine saxi, ut ap. Virg. Æn. XII, 531. Vid. Heyne.

137. remisit, reddidit tela, nondum depromta.

At pater in gemino natorum funere Mopsus

Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:

140

Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.

Pœnitet heu! sero, dulces liquisse penates,

Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,

Postquam ævum senior percussaque pectora frustra

Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,

145

Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris

Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono

Membra super nati moribundos explicat artus.

138. Eximia suavitas et δεινότης horum versuum, qui summum amoris paterni adfectum animique perturbationem spirant. Sed præivit Virg. Æn. VI, 32 seq. ubi vid. Heyne. —139. ab ira, ira motus. Vid. Ind. et si tanti est, Drak. ad XI, 246; ubi præter alios laudat Gronov. ad Liv. XXIV, 30; XXVI, 1. —140. notas artes v. sup. v. 96 sq.

141. penates, patriam, Cretam. —Apta nunc patriæ cogitatio: si in patria mansissem, filios non perdidissem; sed absonum videtur, quemquam, ut sibi ipse mortem consciscat, saxum adhibere: ergo ad doloris perturbationem, et mortis adcelerandæ cupiditatem Mopsi consilium referendum est; Ern. —147. explicat, extendit, in longum porrigit.

Dum cadit externo Gortynius advena bello,

Jam nova molitus stimulato milite Theron,

150

Alcidæ templi custos aræque sacerdos,

Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,

Et fera miscebat reserata prælia porta.

Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,

Sed fisus latis humeris et mole juventæ

155

Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.

148. Cf. Virg. Æn. X, 317 seq. (ubi vid. Heyne) et Hom. Il. η, 136 sq. Gortynius advena Mopsus Cretensis vid. ad v. 90. —150. Sacerdotes pugnantibus quoque intersunt, ut V, 175 sq. et ap. Virg. Æn. X, 637, et XI, 768, ubi vid. Heyne. —custos, minister, antistes, sacra curans, ut v. 237, et ap. Virg. Æ. VIII, 270; coll. Macrob. Sat. III, 6. —151. Non exspectatum Tyriis, (h. Pœnis) junge et conf. X, 301. —effuderat, catervatim emiserat, ut ap. Virg. Æn. VII, 522. Proprie agmina effundunt se, vel effunduntur, ἐκχύονται, ἐκχέονται, seu ἐπιχύονται Hom. Il. θ, 158; ubi v. Schol. π, 295; Od. θ, 515, al. h. instar fluvii et torrentis cum impetu ruunt, ut IV, 520 sq. et XII, 185. Conf. Ind. et loca a Drak. congesta. Sic et simpliciter fundi, seu fundere se VI, 572, 648; Val. Fl. I, 610; II, 662.

153. Imitat. Hom. Il. η, 140. —154. mole juventæ, h. corporis juvenilis. Cf. Virg. Æ. V, 430 sq. —155. Theron, qui Herculis sacerdos est, ejus quoque arma gerit, ut Aventinus, Herculis filius, ap. Virg. Æn. VII, 655 sqq. quem locum Silius imitatione expressit. —155. clava etiam omnino heroes utuntur, quibus poeta insignes et Herculeas vires tribuunt. Comparant Hom. Il. η, 141; Virg. Æ. X, 318; Stat. Th. XI, 45.

Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis

Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.

Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat

In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.

160

Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam

Nomine avi, Maurumque Sacen, a mœnibus actos

Palantesque fuga præceps ad litora cursu

Egerat, atque una spumabant æquora dextra.

156. Utebatur rictu leonis pro galea, ut alii aliarum ferarum exuviis. Cf. IV, 559; V, 132; VIII, 493; Stat. Th. VII., 276, et Virg. Æ. VII, 666 sq. ubi vid. Heyne. Pelle autem ferina cingebatur, more barbarorum et heroum. Conf. VII, 288; VIII, 523, 570; Virg. Æn. II, 722; V, 37; VIII, 553; Hom. Il. κ, 23, 29, 326, al. vid. ad I, 415, et Burm. ad Val. Fl. I, 34. —tegimen leonis nihil differt ab exuviis. Conf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 275, 323; VII, 666.

158. Verba Virg. Æn. VII, 657, 658. De forma clipei v. ad I, 407. In numero autem anguium capitumque quæ tribuuntur hydræ L., quam Silius tribus loquendi formis designat, veteres variare, satis notum est. Vid. Heyne ad Virg. l.c. et ad Apoll. II, v, 2, p. 345; Heins. ad Ovid. Met. IX, 70; Schol. et VV. ad Hesiod. Theog. v. 312, et quos Drak. laudat, Tristan. Comment. hist. T. II, p. 301, et Spanhem. de V, et P. N. Diss. III, p. 233 sq. —159. geminam, quia uno capite reciso duo renascebantur.

162. Palantes fuga Egerat, ut IV, 571, et ap. Virg. Æ. V, 265; XI, 734. —163. æquora, h.l. vel campus, vel mare.

Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,

165

Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ,

Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ

Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ,

Atque in belligera versabat virgine mentem.

Quem ruere ut telo vidit regina cruento,

170

Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem

Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,

Adverso rapitur sinuata per æquora curru.

Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,

Incita pulveream campo trahit ungula nubem,

175

Adversum late stridens rota prolerit agmen,

Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.

166. læva radians est splendens auro intertexto, ut sup. v. 79 fulgens tegmine læva, et ap. Val. Fl. III, 98 stellantia tegmina; Ern. —lænæ, χλαίνης, radiantis, purpureæ, ut Tyrio ardebat murice læna ap. Virg. Æn. IV, 262. —167. lumina, pulchritudinem et splendorem v.c. clipei ut mox v. 211 et ap. Claud. Cons. Prob. el Ol. v. 95; vel ferri ap. Val. Fl. III, 100; ubi vid. Burm. —lumina peltæ, splendidam, fulgentem peltam. —gemmata lumina peltæ, peltam gemmis fulgentem, in margine vel ὀμφαλῷ, umbilico.

170. Lævam in partem equos flectit, ut hoc fallaci gyro ictum Theronis effugeret, simulque lævam pelta tectam, et dextram ad tela in hostem conjicienda expeditam haberet. Conf. Virg. Æn. X, 885 ibique Heyne. —171. secare campum, æthera, viam, τέμνειν ὁδὸν, τρίβον, κέλευθον, ἀέρα, θάλασσαν, formæ loquendi a sulcis agrorum petitæ. —velut ales, celeriter, rapitur per æquora sinuata, per campum, quem sinuosis flexibus percurrit. Ita campus sinuatur ap. Tac. Ann. II, 16.

174. pulveream nubem, ut et νέφος et ὁμίχλη κονίης ap. Hom. Conf. ad I, 311.

Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen

Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,

Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,

180

Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica

Fallacis toties revoluto stamine telæ

Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:

Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem

Adfecit leto, tædæque ad funera versæ.

185

Gens extrema viri campis deletur Iberis

Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,

Et servat cursum perfractis ossibus axis.

178. Eurydamas ille, a quo noster originem ducit, unus ex procis Penelopes erat, quorum principes Antinous et Eurymachus notiores sunt: unde Dausq. hunc Eurydamanta ex stirpe Eurymachi fuisse suspicatur. Sed Eurydamantis quoque mentionem facit Hom. Od. ς, 296 et, quem locum a Drak. jam notatum video, Od. χ, 283; ubi Ulyssis manu periisse traditur. —parentis, cujusdam ex majoribus. —180. Ithaci, Ithacii Ulyssis, ut ap. Virg. Æ. II, 104 et 128. Cf. ad I, 14, et App. —arte, quæ notissima est ex Hom. Od. β, 93 seqq. et τ, 149. —pudica, pudicæ Penelopes. —181. Fallacis toties telæ, quæ toties procorum spes fallebat. —revoluto, retexto. Cf. ad I, 115; Heins. ad Ovid. Metam. II, 654, et VV. DD. ad Prop. IV, vii (al. 8.), 51. —182. Id tamen non nisi de Eurymacho memoratur Homer. Od. β, 182 sqq. —Quum non sit credibile, lectionem bis depravatam fuisse, existimo Silium memoria lapsum Eurydamantem pro Eurymacho, de cuius cæde vid. Odyss. χ, 81 seqq., posuisse; Ern. —184. tædæque ad funeta versæ, faces nuptiales in sepulcrales mutatæ, h. in ipso nuptiarum adparatu occisus est. Conf. XIII, 547.

185. Gens extrema, h. ultima proles, soboles, progenies, γένος (ut ap. Virg. Æn. X, 228; XI, 305 et aliis locis, quæ tam in Ind. quam a Drak. ad h.l. et a Gronov. ad Sen. Hippol. 900 laudantur) adeoque ultimus ex posteris viri, Eurydamantis illius, ab Ulysse interemti, campis Iberis, in Hispania. —186. Nomados, Asbytes, Afræ.

Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam

Distringi Therona videt, sævamque bipennem

190

Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum

Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.

Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos

Adversus consurgit equos, villosaque fulvi

Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.

195

Adtoniti terrore novo rictuque minaci

Quadrupedes jactant resupino pondere currum.

Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas

Occupat, incussa gemina inter tempora clava,

Ferventesque rotas turbataque frena pavore

200

Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,

Ac rapta properans cædem ostentare bipenni,

Amputat e curru revolutæ virginis ora.

189. bipennem, quam Camillæ etiam tribuit Virg. Æn. XI, 651. —191. Herculeasque exuvias, h. leonis, quales gerebat Hercules. Conf. v. 150 et 156. —Dictynna vid. ad v. 71.

193. Conf. ad v. 157.

198. Occupat, prævenit, antevertit, vel obprimit. —199. turbata frena, frena equorum turbatorum, adtonitorum.

Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta

Spectandum caput; id gestent ante agmina Pœnum

205

Inperat, et propere currus ad mœnia vertant,

Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore,

Vicino Theron edebat prælia leto.

Namque aderat toto ore ferens iramque minasque

Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum

210

Infandum capitis furiata mente dolebat.

Ac simul ærati radiavit luminis umbo,

Et concussa procul membris velocibus arma

Letiferum intonuere, fugam perculsa repente

Ad muros trepido convertunt agmina cursu:

206. cæcus, ignarus, fati, mortis sibi imminentis. —divumque abeunte favore: Comparant Virg. Æn. VII, 584, et Stat. Th. II, 540. —207. Vicino, ipsi instante.

210. furiata mente, ut ap. Virg. Æ. II, 407.

211. umbo ærati luminis, h. clipeus, bractea ærea inductus et fulgurans. Conf. ad v. 167. —214. agmina Saguntinorum, qui cum Therone eruperant.

215

Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis

E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;

Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ

Sparsa super flores examina tollit Hymettos,

Ad dulces ceras, et odori corticis antra

220

Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu

Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.

Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur.

Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur

Mors reditura metu, nascentique addita fata?

215. Conf. Virg. Ge. IV, 434. —217. Comparant Hom. Il. β, 87 sqq. π, 259 seq. Add. Virg. Æn. I, 430 sq. VI, 707 sq. et Apollon. I, 879 sq. —Cecropius, mons Atticæ, qui cum dilectu ponitur. —217. formidine nubis aquosæ conf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 166 et 191 seqq. —218. tollit, propr. aves se tollunt ex monte. —219. corticis vid. Intpp. Virg. Ge. II, 453, et IV, 33. —antra, alvearia, caveas. —221. Conf. Virg. Ge. IV, 257.

222. feruntur, φέρονται, fugiunt. —223. Poeta h.l. ex Stoicorum disciplina, qua imbutus mortem sibi ipse tædio vitæ adceleravit, de stulto vitæ amore et fato philosophatur. Cf. XIII, 883 seq. et Virg. Æn. XII, 646. —Heu blandum cæli lumen ut XVI, 73, conf. Virg. Æn. III, 600; VI, 363. —224. reditura, συνθετὸν ἀντὶ ἁπλοῦ, pro ventura, (quam metus et fuga non remorantur) D. Heins. refrag. Dausq. qui hæc habet: «Mors fugacium istarum oculis obversabatur, advenerat, jam fugitant: verum (certior paratiorque per fugam et metum) reventura est.» —fata, fatum, μοῖρα, mors addita nascenti, cuivis homini, dum nascitur, jam destinata, ut III, 134, 135, et ap. Manil. IV, 16, a Barth. Adv. VI, 25 citatum: Nascentes morimur, finisque ab origine pendet. Conf. Clark. ad Hom. Odyss. δ, 208, et Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 104.

225

Consilium damnant, portaque atque aggere tuto

Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,

Interdumque manu, interdum clamore minisque,

«State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ,

State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti

230

Hac abigam Pœnos dextra: spectacula tantum

Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,

Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»

228. Cum ipso animi fervore incalescit oratio, et homini conturbato auxiliumque præsentissimum efflagitanti egregie convenit. Cf. Val. Fl. VI, 29, et inf. V, 636 sq.

At Pœnus rapido præceps ad mœnia cursu,

Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,

235

Tendebat: stat primam urbem murosque patentes

Postposita cæde et dilata invadere pugna.

Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ,

Emicat, et velox formidine prævenit hostem.

Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.

240

«Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,

Supplicium, ut pandas, inquit, tua mœnia leto.»

234. trepidi rerum, ut ap. Liv. XXXVI, 31, et Virg. Æ. XII, 589; ubi vid. Heyne, et ad Æn. I, 178, 462, conf. inf. XII, 13. Similiter fessi salutis sc. defendendæ causa. —fessi rerum ap. Virg. Æ. I, 178. —fessi bellique viæque ap. Stat. Th. III, 398. —235. stat scil. consilium, seu sententia, ut III, 68; VI, 510, et ap. Virg. Æn., II, 750; XII, 678.

237. Herculeæ custos aræ, Theron. cf. v. 150. —238. Emicat, prosilit, et subito se ostentat.

239. Gliscit, crescit, augetur, ira, ut ap. Virg. Æn. XII, 9; ubi vid. Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 278. —Elissæo tyranno Hannibali, Pœnorum duci vid. ad I, 81.

240. bone janitor ironice, ut ap. comicos bone vir, bone custos, bona libertas, Drak. qui conf. I, 342; VIII, 269; XI, 570; Stat. Th. II, 460; Add. Ter. Andr. III, v, 10; Cic. Rosc. Am. 2, et Verr. V, 6; Virg. Æn. XI, 344. Theron autem ad portam urbis stabat.

Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum

Mucronem: sed contortum prior impete vasto

Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore

245

Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant

Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.

At viduus teli, et frustrato proditus ictu,

Pernici velox cursu rapit incita membra,

Et celeri fugiens perlustrat mœnia planta.

250

Instat atrox terga increpitans fugientia victor.

244. Daunius juvenis, Theron: nam Saguntini ab Ardeatibus, quorum rex olim Daunus fuisse dicitur, originem trahunt. Vid. ad I, 291 seq. —huic, in hunc Hannibalem. —robur, clavam. conf. v. 155 et mox 246; Virg. Æn. VIII, 220. —245. alteque resultant, etc. pro vulgari, clava resilit ab ære cavo, hoc est, clipeo, ut ap. Virgilium Æneid. lib. III, vers. 286.

247. viduus teli ut III, 601; XII, 370, et Lucret. V, 841. —prodere, decipere, deserere, rem sibi creditam destituere; unde ictus prodit, quum non perficit, quod intendebat is, qui inferebat. Ita N. Heins. et Drak. ad XVI, 621; ubi id firmant ex V, 571; XV, 712; XVI, 433; XVII, 138, 450; Virg. Æn. XII, 42, et al. conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 113; IV, 715, et. Met. XII, 596; Gronov. Obss. III, 20; Muncker ad Hygin. fab. CCL. et Gesner in Thess. —248. Luxuriantis ingenii verba.

Conclamant matres, celsoque e culmine muri

Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto

Adpellant, seras fesso nunc pandere portas

Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror,

255

Ne simul adcipiant ingentem mœnibus hostem.

Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti

Pœnus, et ostentans spectantem e mœnibus urbem,

«I, miseram Asbyten leto solare propinquo.»

Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam

260

Infestum condit mucronem, ac regia lætus

Quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis,

Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen,

Victor agit, curruque volat per ovantia castra.

251. Cf. Virgilium Æneid. lib. XI, v. 77 sqq. 891 sq. Feminæ viros pugnantes e muris prospectant, prisco more, satis noto vel ex Homero Il. γ, 141 seq. 383. Confer Burmannum ad Valerium Flaccum, lib. VI, vers. 484.

256. umbo, ὀμφαλὸς ἀσπίδος, quo hostes propellebantur. —257. urbem, cives, ut πόλις, Ἄργος, Ἑλλὰς, etc. Conf. Cl. Facius ad Eurip. Orest. v. 46. —258. solare, ejus cædem expia; vel eo, quod te tam cito visura sit in locis inferis.

260. regia Quadrupedes spolia, equos currumque Asbytes, quos Theron ad urbem duci jusserat sup. v. 205.

At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi

265

Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,

Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.

Hinc letale viri robur tegimenque tremendum

In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,

Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.

264. Nomadum, Afrarum, cohors, exercitus Asbytes. —265. Deproperat, σπεύδει, properanter perficit. —honorem tumulique ut ap Virg. Æ. V, 58; X, 493. —266. rapto corpore Theronis circum cineres Asbytes ter, ut ap. Hom. Iliad. ω, 14 sqq. et Virg. Æn. I, 483. —lustrat, circumit, ut in lustratione fieri solebat.

267. De Theronis clava et exuviis leonis cf. v. 50, 155, 244.

270

Pœnorum interea quîs rerum summa potestas,

Consultant bello super, et quæ dicta ferantur

Ausoniæ a populis, oratorumque minaci

Adventu trepidant: movet hinc fœdusque, fidesque,

Et testes Superi, jurataque pacta parentum;

275

Hinc popularis amor cœptantis magna juventæ;

Et sperare juvat belli meliora: sed olim

Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,

Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:

«Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum

280

Iræ se valuere) premunt formidine vocem.

270. Confer Liv. XXI, 18. —275. juventæ, Hannibalis. —276. Hanno, qui jam olim censuerat, Hannibalem militari disciplina non imbuendum, nedum in Hispaniam mittendum esse, nunc auctor est, ut Romanis dedatur. cf. Liv. XXI, 3 et 9 sqq. Idem odium in H. expromit inf. IV, 770 seqq. et XI, 542 sq. Duæ factiones, in quas senatus Carthag. divisus erat, Barcina et Hannonis, satis notæ sunt vel ex Livio, XXI, 2 sqq. —278. Juvenes comparent Liv. XXI, 10, ut intelligant, quantum poeta ab historico scriptore differat. —studia et favorem, quo Barcina factio Hannibalem amplectebatur, ut v. 275 amor c. m. j. —279 sqq. Recte conferunt Virg. Æ. XI, 344, 350.

Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.

Testabor Superos, et cælo nota relinquam,

Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit.

Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto

285

Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi

Pectora; ne castris innutriretur et armis

Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,

Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;

Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo,

290

Venturam pelagi rabiem, Caurique futura

Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.

281. propinquent ut ap. Virg. Æn. X, 254; ubi vid. Heyne.

282. cælo, diis, nota reliniquam, silentio prætermittam (ut ap. Cic. Verr. III, 44, et Provinc. 3.) —283. Quæ, etc. Silius expressit Maroniana Æn. XI, 343 seq. «Rem nulli obscuram, nostræ nec vocis egentem... Quid fortuna ferat populi», etc.

284. Cf. Liv. XXI, 3 et 10. —288. virus, propr. vis odoris, seu saporis et vini, h.l. animi vis, æstus, vehementia. Conf. IX, 476 et XI, 560. —flatus, arrogantiam, elatos spiritus, ut tumor, (vid. Ind. hh. vv.) et φύσημα, φυσίωσις, (2 Cor. XII, 20; ubi vid. Intpp.) ὄγκος, οἴδημα, οἰδαίνειν, Apollon. III, 383; πνοαὶ Euripid. Phœniss. 457. Conf. Burm. ad Val. Fl. III, 631, et Intpp. ad Virg. Æn. XI, 346. —289. Præclara comparatio, cui fere similem legimus I, 687 sq. Sed ab adfectu et indole æstuantis animi, qui impetum suum sequi, neque ornatum sectari solet, aliena videri potest.

Consedit solio, rerumque invasit habenas.

Ergo armis fœdus, fasque omne abrumpitur armis:

Oppida quassantur, longeque in mœnia nostra

295

Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est.

Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ,

Ac funesta sacra, et conversi fœdere rupto

In caput infidum Superi, Massylaque vates.

292. Invidiam Hannibali conciliaturus, regiam dicit potestatem adfectare; Cellar.

293. fasque omne abrumpitur armis ut ap. Virg. Æ. III, 55; ubi vid. Heyne. —296 sq. Furorem Hannibali et insanam cæcamque bellandi cupiditatem injiciunt Manes, etc. Cf. I, 78 sq., 101 et 119 sq. —296. furiæ, bellandi furor, vel ira in Romanos. Cf. ad I, 32.

An nunc ille, novi cæcus caligine regni,

300

Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,

(Sic propria luat hoc pœna, nec misceat urbis

Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros

Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.

299. novi cæcus caligine regni, ut XIV, 89. —Vir doctus in Algem. litt. Zeit. a. 1796, n. 139, p. 276, emend. Heu, nunc ille, novi cæcus c. regni, E. a. quatiens, Tirynthia tecta, etc. ut congruant verba Liv. XXI, 10. «Juvenem, flagrantem cupidine regni ad exercitus misistis... Saguntum vestri circumsident exercitus, unde arcentur fœdere: mox Carthaginem circumsidebunt Romanæ legiones.» Withof. conj. «Haud nunc ille, novi c. c. regni, E. a. quatit, haud T. tecta, sed (propria luat... Fata suis) nunc hoc, hoc inquam t.m., etc.» Ernesti tuetur vulgatam lect. «Exagitant manes Massylaque vates. Annuit. Ille novi c. c. r. E. a. q. ut T. tecta, sic propria... Fata suis: nunc hoc, etc.» hoc sensu: adnuit, sequitur Hannibal furorem, quo manes paterni, funesta sacra, et ira Deorum eum exagitant: sed quemadmodum propria novi regni libidine motus Saguntum vexat, ita etiam fas est, ut eam libidinem propria pœna luat; iniquum autem, ut pœnam, quam ipse meruit, in Carthaginem convertat. At quis poetæ tam scabram obtrudet orationem? —302. hoc in tempore N. Heins. adcipit, ut in tempore tali VII, 228, et XII, 311. —303. Ut sup. I, 270.

Lavimus Hennæas animoso sanguine valles,

305

Et vix conducto produximus arma Lacone.

Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra,

Classibus et refluo spectavimus æquore raptis

Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.

Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!

304. Campos Siciliæ (ubi princeps b. Punici I, theatrum fuit) milites nostri animosi sanguine suo inbuerunt. Hæc cladium olim adceptarum commemoratio spectat ad Pœnos a novo bello absterrendos. —Hennæas vid. ad I, 93. —305. produximus arma, bellum duximus, traximus. —Lacone, Xanthippo. Cf. VI, 301 sq.

306. Hæc spectant ad pugnas navales, quibus victi sunt Pœni in freto Siculo, in quo Scylla et contra eam Charybdis, quæ naves refluo æquore raptas suisque vorticibus in gyrum tractas absorbet, et fractas earum partes ad litus Tauromenitanum, quod inde Copria, Κοπρια, dicebatur, evomit. cf. inf. ad XIV, 254 sqq. Lucan. IV, 455, et Hom. Od. μ, 73 seqq. de Scylla et Charybdi Heyne ad Virg. Æ. III, 420 sq. et Hermanni Mythol. Hom. et Hes. p. 373 sq. de ipsa vero re Polyb. I, 21, 23, 24, 25, 28, 60, 61, et Flor. II, 2, 36. —antra, κοῖλον σπέος, ἐνθα δ᾽ ἐνὶ Σκύλλη ναίει, etc. Hom. Od. μ, 84 sq. 93 sq. —spelunca ap. Virg. Æn. III, 424. —307. spectavimus tantum, non malum etiam depulimus, Dausq. perperam. Ipsum potius Hannonem his præliis interfuisse putabat Drak. coll. V, 322 sq. Ne hoc quidem necessarium existimem, quia Hannon oratoris partes agit, et fortunæ civium suorum particeps est. Sed conf. v. 322. Verba classibus raptis ad ferreas manus et corvos, quibus classis Pœnorum a Romanis, Duillio duce, tam dilata, quam dilacerata sit, male refert Dausq. cui Charybdis indoles parum nota fuisse videtur, quam multis poetarum locis citra necessitatem declarat Drak.

309. Æstuantis animi adfectu abreptus ipsum Hannibalem, tanquam præsentem, adloquitur. —pectus inane Deorum, religionis fœderumque contemtor.

310

Ægates, Libyæque procul fluitantia membra.

Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris?

Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis,

Subsident Alpes! subsidet mole nivali

Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!

315

Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis

Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?

Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.

Pubescit castris miles, galeaque teruntur

Nondum signatæ flava lanugine malæ.

310. Ægates, h. cladem, ad has insulas adceptam. conf. I, 34. —membra Libyæ, corpora Pœnorum e Libya. Sed. vid. V.L. Membra Libyæ egregie classem adpellat, in qua Carthaginis vis omnis et robur consistebat, N. Heins. Ita vocat Pœnos, in classe militantes, Drak. qui male provocat ad I, 670; nam cives reipubl. quidem, tanquam corporis, non terræ membra dici solent.

312. Acerba irrisione perstringit audax juvenis consilium, Alpes et Apenninum transeundi. —Scilicet, num utique subsident Alpes? Sed præstat, puto, ironice et cum vi dictum adcipere, ut ap. Virg. Æn. IV, 379; Hor. Od. III, v, 25; Cic. Sull. 24; freylich, es versteht sich! Hinc notas exclam., non interrog. posui. —313. mole niuali, etc. ut ap. Virg. Æn. XII, 703. —subsidet, decrescet quasi, et se submittet, ut expeditius sit iter tuum.

315. Sed fac, campos et in iis pugnandi facultatem tibi dari, montibus superatis, num Romanos timidi humilisque animi esse putas? —316. Mortalis, oppos. τοῦ divinus, egregius; vel, qualis mortalium esse solet; vel ejus, qui vinci potest. conf. mox v. 338. —fatiscere, lassescere, fatigari, hinc debilitari, vi, cui impar sis, cedere.

317. Cernes tibi non cum Saguntinis rem esse. —Neritia proles, Saguntini, coloni a Zacyntho aliisque insulis, quibus Ulysses imperabat, deducti. Cf. I, 290 seq. Neritos, Ithacæ mons et vicina maris Ionii insula. Vid. VV.DD. ad Virg. Æn. III, 271; Strab. X, p. 312 seq. Hom. Il. β, 632; Ovid. Metam. XIII, 712, 318, 319; Comparant IV, 425 seq. X, 64 seq. Virg. Æn. X, 324.

320

Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo

Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.

Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas

Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;

Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.

325

Si bello absistis, nec te victoribus obfers,

Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»

320. ævi, senectutis, requies et otium a bello ac negotiis non nota Romanis res est. —exsangues merendo, militiæ laboribus fracti et debilitati. —321. letum lacessunt, mortem ultro adeunt, se ei obferunt. Vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 10. —322. Ipse ego vidi, cum emphasi, ut v. 340, et ap. Stat. Silv. V, ii, 113; Drak. —323. Tela e corpore suo tracta, quum alia deficerent, in hostem mittentes vidi. —324. decoris, του κλέους, gloriæ furorem. Vid. ad I, 32.

326. donat conf. ad I, 487.

Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat

Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis

Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:

330

«Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu,

Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum

Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.

327. Turni exemplum Drancem refutantis ap. Virg. Æn. XI, 376 seqq. sequutus est poeta: Livius XXI, 11; aliique historici non definiunt, quinam Hannoni nominatim contradixerint; Ern. —Gestar, aliquis ex Barcina factione, quæ apud milites plebemque plurimum valebat. Ipsum nomen a poeta effictum. —asper, τραχὺς, iratus. —coquere iram eleganter pro lente parare eam, ut v. 540; VII, 404; πέπτειν, seu πέσσειν χόλον Hom. Il. δ, 513; πέσσειν κήδεα μυρία Il. ω, 639. Contra dolor, vel ira decoqui, h. defervescere, deflagrare dicitur ut χόλον καταπέπτειν Hom. Il. α, 81; ubi v. Schol. et Kœppen Drak. laudat Claud. in Eutrop. II, 350; Isean. bell. Troj. III, 131, et Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Hinc etiam coquere consilia, bellum, extrema cœpta, pro parare et clam moliri, inf. X, 430; XVI, 3; et ap. Liv. III, 36; VIII, 3; XL, 11. Exquisitius vero ipsa ira nos coquere, h. vexare dicitur, ut IV, 538; XIV, 103, et Virg. Æ. VII, 345; ubi vid. Heyne. Ratio harum locutionum in eo quærenda, quod gravis ira acerrimum motum ebullientis sanguinis, et in primis oleosarum ejus partium, a quibus bilis in jecore secernitur, excitat, quo fit, ut bilis largius ex jecinore effluat. Vid. inf. ad v. 626; in V.L., Platner’s Briefe ein. Arztes über d. menschl. Körper, T. II, p. 460. et Jani ad Hor. I, xiii, 4. —330. Num concilio nostro Romanus interest, qui tantum non arma cepit? nam quoad ceterea, alioquin hostis speciem satis manifestam præbet Hannon. τά γὰρ ἄλλα ἐχθρός οὐ λανθάνει ὤν; quæ solemnis Græcorum locutio. D. Heins.

Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,

Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas;

335

Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat

Dardanias: tanta adcumulat præconia leto

Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.

Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi

Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.

340

Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis

Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,

Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis

Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens,

Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.

333. geminas Alpes Dausq. perperam exponit fissas ab Hannibale, quasi duas ex unis factas: sed melius N. Heins. et Drak. Alpes ipsas et Pyrenen, ut ap. Sidon. Apoll. V, 593, et binæ A. ap. Prudent. Pass. Laurent. v. 38. —335. Nec multum abest, quin Romanos etiam occisos pertimescat. —336. adcumulat præconia leto, ut ap. Ovid. Fast. II, 122.

338. Mortalem... hostem: cf. sup. v. 316; Virg. Æn. X, 375; Hom. Il. π, 622; φ, 568, 569. Gestar oratoria arte singula fere Hannonis argumenta adsertaque refellit, et iisdem sæpe verbis utitur. —340 seq. Hæc obponit iis, quæ Hannon v. 322 seq. dixerat, et vim virtutemque hostium non magnopere extimescendam esse, probat ex eo, quod Pœni Regulum, summum Romanorum ducem, captivum duxerint. —342. gentis Hectoreæ, Trojanæ, et hinc Romanæ, ab illa oriundæ. —343, 344. Vide notas Argum. Lib. VI, subnexas.

345

Nec vero terrent puerilia protenus ora

Sub galea et pressæ properata casside malæ.

Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ

Quot Libycæ certant annos anteire labore,

Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,

350

Quum primam tenero vocem proferret ab ore,

Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem

Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.

345. Refutat et irridet verba Hannonis sup. v. 18 seq. —346. properata, ante justam militaremque ætatem sumta.

348. annos anteire labore plus laboris et ante, quam ætas patiatur, suscipere. Drak. conf. IV, 426; Stat. Theb. XI, 34, et Silv. V, ii, 13 seq. —349. nudis, infrenatis, equis. Vid. ad I, 215. —forte etiam, sine stragulis. Conf. inf. XVII, 64, 65. —Conf. I, 78 sq. et XIII, 744 seq. ubi tamen decimo ætatis anno Hannibal jurasse dicitur, ut nono Liv. XXI, 1; Polyb. II, 1; III, 11 al. —350. primo ab ævo inf. v. 428. —352. patria arma, bellum adversus Romanos, quod pater jam meditabatur, animo movebat. Conf. ad VII, 586.

Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos

Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,

355

(Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)

Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas

Desperare vias, laudemque timere secundam.

353. Hæc spectant ad verba Hannonis v. 312 sq. —Proinde, ut ap. Virg. Æ. XI, 383; ubi vid. Heyne. —coruscos, quia Apenninus est ὄρος νιφόεν, vel ei inminent silvæ, seu arbores coruscæ, de quibus vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 164 et XII, 701. —355. stimulent ad virtutem, reficiant, confirment, mentem atram h. tristem et timidam, ut nigram; (vid. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719; et Burm. ad Petron. c. 82.) nisi malis, stimulent, ad iram, vel vexent, crucient, mentem atram, invidam, malam, gloriæ virtutique Hannibalis obtrectantem, ut ap. Hor. Epod. VI, 15; VIII, 3; Epist. I, xix, 30, et Sat. I, iv, 85. —Ernesti maluerit, ut stimulent, sic paulisper adtollant, artam, timidam, vel inania, aucta in miraculum et hyperbolica, mentem. —356. Hercule, qui primus Alpes transiit, unde et ara ei sacra in ipsarum valle erat. Conf. Ind. it. Barth. Adv. VI, 15; Liv. V, 34; Plin. III, 17; Diodor. IV, 19 sq. et al. —357. timere, non sperare, ad eam non adspirare.

Sed Libyæ clades, et primi incendia belli

Adgerat, atque iterum pro libertate labores

360

Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus,

Parietibusque domus inbellis femina servet

Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,

Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa,

Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,

365

Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,

Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam

Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.

358. incendia belli ut ap. Virg. Æ. I, 566. —359. Aggerat conf. v. 304 sqq. —361. inbellis femina Hannon dicitur, sarcasmo satis noto, ut adeo non opus sit tot exemplis, quot laudarunt Dausq. et Drak. —362. Singulantem animam D. Heins. docte magis, ut solebat, quam vere explicabat cessantem, otioque torpentem, ut in lacrimantibus fieri soleat, quibus a singultu subinde vox inhibeatur, ἀμβλήδην σχολάζουσαν καὶ ἀργοῦσαν cum adverb. Hom. Innuit potius summam tristiam mortisque timorem: singultant enim vel lacrimantes vel morientes. —363. Tyria Byrsa, ut ap. Virg. Æn. I, 367; ubi vid. Intpp. —dominos ut sup. v. 45. Summa vis et πάθος in his, et qui sequuntur, versibus, ut in tota oratione! —364. Jove non æquo, iniquo, irato, invito et non favente, ut contra æquus est propitius. Cf. Ind. et ad III, 2; Virg. Æ. I, 479; VI, 129. Jovis autem ira metuenda, quoniam ὅρκιος est. Vid. ad I, 9. —365. Hæc Dausq. ad h.l. et Drak. ad XII, 517 referunt ad vulgarem veterum opinionem, Deos tutelares geniosque locorum expugnanda et expugnata urbe excedere vel omnino rebus adversis suos deserere, et ad hostes transire; unde ab his evocari, (Liv. V, 21; Plin. XXVIII, 2.) sed ab oppidi incolis in tuto arcanoque loco recondi, et catenis etiam constringi solebant. Conf. v. 590 seq. Tac. Hist. V, 13; Plut. Alex. c. 41; Curt. IV, iii, 21; Drak. l.c. et Intp. ad Virg. Æ. II, 351 seq. Sic contra Dii præsentes esse, vel adesse, quibus favent, et redire dicuntur, (v.c. VIII, 235, et Val. Fl. II, 485) fortuna mutata, cœptisque nostris iterum adspirante. Sed hæ loquendi formulæ etiam sensu forensi et poetico adcipi possunt; ut h.l. —365. Mavors de belli fortuna. Altera interpretatio præferenda, si Carthago Martem præ ceteris diis coluit; quod poeta etiam I, 118, innuisse videri potest. Idem Marsus colligebat ex portento capitis equini, inter fundamenta urbis inventi. Sed vid. Heynii Exc. XIV, ad Virg. Æn. I, et conf. sup. I, 26 sqq. —367. liberque Acheronta videbo ut ap. Ovid. Met. XIII, 465; Senec. Troad. v. 144 seq. et Lucan. VII, 612; Drak.

Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma

Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;

370

Tum delecta manus scutorum incendat acervos,

Uranturque rates, ac toto absistite ponto.

Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti

Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas

Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit,

375

Factaque censendi, Patrum de more, potestas;

Hic Hannon reddi propere certamine rapta

Instat, et auctorem violati fœderis addit.

373. prohibete nefas, ut ap. Virg. Æn. V, 197; ubi vid. Intpp. —solutas manus, libertatem. —376, 377. Cf. Liv. XXI, 10, extr.

Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,

Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen

380

Oravere Deum. At postquam discordia sentit

Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;

Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,

Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis

Bellum se gestare sinu pacemque profatus,

385

Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis

Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu,

Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,

«Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori

Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus.

390

Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.

378. Templo vid. ad I, 617. —380. Oravere Deum, in cujus templo erant, ut omen in Latium converteret. Conf. Virg. Æn II, 190, et sup. ad v. 54. Conf. omnino Liv. XXI, 18, extr. Flor. II, 6; ubi vid. Salmas. Appian. Hisp. c. 13, et Polyb. III, 33. —382. Non patiens, μή δυνάμενος. —385. sedeat, ut stat II, 235; pro sedeat animo, h. statutum cum animo ac deliberatum habeant, certum sit ac decretum. Nam sedere est firmum et inmobile esse, v.c. VIII, 648. Cf. Ind. et Virg. Æn. II, 660; IV, 15; V, 418; XI, 551.

390. Poeta omittit, quæ Livius libro XXI, 19; tradit.

Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ,

Adcisis velox populis, quîs ægra lababat

Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus

Ad muros Pœnus revocaverat arma Sagunti.

392. Adcisis, obpressis, populis, Olcadibus, Oretanis Carpetanisque, qui delectus acerbitate consternati metum defectionis præbuerant. Vid. Liv. XXI, 11, et Polyb. III, 13, 15. —Adflictis, h.e. male mulctatis, emend. Withof. quia Livius illos populos tantum obpressos dicat celeritate Hannibalis. At vid. var. lect. —labare, ut Drak. verbis utar, est deficere, labefactari, minari ruinam, nutare, propemodum labi, nondum tamen labi, ut egregie notavit Gronovius a Livii Præfationem, et ejus librum XXII, cap. 61. —ægra, infirma.

395

Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem,

Oceani gentes ductori dona ferebant,

Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis

Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni

Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;

395. Splendidum hunc locum de Hann. clipeo Silius tractavit ad exemplum Virg. Æ. VIII, 626 sqq. Varia de hoc episodio dicenda essent, nisi otium nobis fecissent Ill. Heyne in Exc. IV, ad Virg. Æn. VIII, et Cl. Schlichtegroll über den Schild des Herc. quorum observationes ad h.l. transferre magni nec negotii nec ingenii est. Conf. ad VI, 653 sq. —sævo, δεινῷ summo. Conf. ad I, 2, et Perizon. ad Ælian. V. H. I, 1. —397. Callaicæ telluris dona sunt, quoniam ea metallis, maxime auro, abundabat. vid. Martial. X, 16; XIV, 95, et 139, extr. Callaici, Καλλαϊκοὶ ap. Ptol. et Strab., vulgo Καλλαίκοι, Callæci, populus Hispaniæ Tarrac. inter Durium et Minium fluvios, versus Oceanum, ubi nunc fere Gallæcia, seu Gallicia est, et superior Portugaliæ pars. Nomen adcepisse dicitur ab ant. urbe Calle, cujus portus adhuc nomine Puerto, vel Port a Port insignis est, unde Portugalia denominata. Hinc minus recte Gallæci et Gallœci adpellantur. —398. Subnixam, conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 217; Heins. ad Ovid. Met. VI, 715, et Gronov. Diatr. in Stat. c. 55. —399. Albentis coni, propr. clari, vel splendidi, λευκοὶ, et hinc, vel ænei, vel aurei, ut fulva cassis V, 78; VII, 637, aurea galea, Virg. Æn. IX, 50: κόρυθες λαμπροῖσι φάλοισι Hom. Il. ν, 132.

400

Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;

Præterea textam nodis, auroque trilicem

Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.

Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo,

Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis

405

Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.

400. multis fatalem: elegantissime: πολλοὺς ἀναιρησομένη; D. Heins. —401. Lorica texta, contexta, nodis, χιτὼν λεπιδωτος, vel στρεπτος Hom. Il. ε, 113, φ, 31, et conserta hamis ap. Virg. Æn. III, 467; ubi vid. Heyne. Nam nodi dicuntur quæcumque vincula, et h.l. catenulæ, (conf. Virg. Æ. I, 296.) annuli, seu circuli, inter se inplexi, quibus squamæ junguntur, quique Maroni et inf. V, 140, hami vocantur; bilicem Loricam (ut θώρηξ διπλόος ap. Hom. Il. δ, 133.) memorat Virg. Æ. IX, 707, et XII, 375; sed trilicem, Æn. III, 467; V, 259, et VII, 639; ad quæ ll. vid. Heyne.

404. opibus Tagi, auro vid. ad I, 155, 234. —per singula lustrat, pro, perlustrat singula, Draken. —Conf. Virg. Æn. VIII, 617 seq. et 730. —405. gaudet origine regni h. cælatura armorum, clipei in primis, originem Carthaginis adumbrante. Male Schmid. dona illa futuri regni putat indicia.

Condebat primæ Dido Carthaginis arces,

Instabatque operi subducta classe juventus.

Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque

Partiris, justæ Bitia venerande senectæ.

410

Ostentant caput effossa tellure repertum

Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.

Has inter species orbatum classe, suisque,

Ænean pulsum pelago, dextraque precantem

Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.

415

Infelix, ac jam vultu spectabat amico.

406. Argumentum clipei exponit poeta, et vv. 406, 425; in epitomen redegit, quæ Maro de Ænea et Didone pluribus verbis refert. Condebat, Instabat, claudunt, etc. eleganter pro, in clipeo videbat imaginem Didonis arcem C. condentis, etc. —primæ, vel ut primam sup. v. 235, ubi vid. V.L., vel antiquioris C. Nam est quoque Carthago Nova in Hispania, de qua vid. ad III, 368. —407. Instabat operi ut ap. Virg. Æ. I, 423 et 504. —subducta classe in litus, ut contra deducere, more veterum satis noto. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 551. —408. Molibus lapidum claudunt portus vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 427; nostræ ed. vol. I, p. 122. Ed. —409. Bitias nomen Punicum: teste Serv. ad Virg. Æn. I, 738: classis Punicæ fuit præfectus, ut docet Livius. Βιθύας memoratur Appian. Pun. c. 111, 114, 120; Draken.

410. Conf. Virg. Æn. I, 441 sq. ubi vid. Heyne in Not. et Exc. XIV. Hinc Carthago etiam Κακκάβη olim dicta. Vid. quos Drak. laudat, Berkel. ad Steph. Byz. Vid. Καρχηδὼν, Bochart. Geogr. S. II, i, 24, et Patin. num. ær. Imper. p. 12. —411. omen clamore salutant ut XV, 146, et ap. Virg. Æn. III, 524, et XII, 257; ubi vid. Heyne.

413. dextra porrecta precantem, qui dextram precantem, supplicem protendebat. Cf. V.L. Poeta respexit Virg. Æn. I, 519, 525, 597 seqq. ut in vss. 414, 415; Virg. Æ. I, 575 sq. 613 sq. IV, 1 sqq.

Hinc et speluncam, furtivaque fœdera amantum

Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras,

Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo

Occultant alæ venantum corpora silvis.

420

Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis,

Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.

416. Conf. Virg. Æn. IV, 124 sq. 165 seq. —417. manus Callaicæ, Callaicorum. Conf. v. 397. —Conf. Virg. Æn. IV, 129 seqq. Hæc sunt verba Virg. Æn. V, 257 ubi vid. Heyne. Ernesti nota hæc est: «quæri non debebat, quomodo hæc arte effingi potuerint. In his, si cum poeta res est, non est argutandum. Possunt sane figuræ ita effingi, ut, qui spectet, sciat, utrum clament, nec ne, an aliud quid agant. Sed habet etiam hoc præ artifice præcipuum poeta, quod actiones continuare dicendo, et vitæ documenta dilucidius exprimere orationis ornatu potest, quam artifex, qui unum tantum actionis momentum et veluti punctum figere valet. Sic ap. Stat. Theb. I, 550 sq. et Val. Flac. II, 410 sqq. ubi in multis frustra argutati sunt intpp.» —it clamor ad auras, h. putes ire clamorem ad auras, videtur ire clamor ad auras. Ita N. Heins. ab acerba censura Barth. Adv. VI, 25 vindicat poetam. Vid. Gronov. Diatr. Stat. c. 4, et Drak. ad h.l. ubi conf. inf. 429, 430, Anacr. XXVIII, 6 seq., Ovid. Met. XIII, 689, Stat. Th. I, 525 sq. et alia loca, ubi poetæ, incredibilia narraturi, ea additis vocc. pæne, credas, putes, videntur aliisve mollire solent. Cf. Virg. Æn. VIII, 646, 656, 717, et alia, quæ magis ad præstantiam artis, qua in ære expressa sunt, et ad ornatum poetæ pertinent, quam ad præcepta artis exigenda sunt. Vid. Heyne in Exc. IV, ad Virg. Æn. VIII, p. 229 sq. edit. prior. et Lessing Laocoon. —419. Occultant alæ, etc., venantes latebant post alas indaginum, pinnas in formidine; ut interpretatur Heyne ad Virg. Æn. IV, 121. Marsus et alii alas, turbam, venantum intelligunt.

420, 421. Confer, quæ sint ibi var. lect., et vide Virg. Æ. IV, 393 sq. 571 sq.

Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido

Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,

Ardentemque rogum media spectabat ab unda

425

Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.

Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,

Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,

Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo.

At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;

430

Spirantem credas certamina anhela movere:

Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.

422. Conf. Æn. IV, 504 seq. —saucia vel gravi cura, ut ap. Virg. Æ. IV, 1; vel ense, ut ib. v. 646, 663. —423. Cf. Virg. Æn. IV, 584 sq. inpr. 622, 629. —424. Vid. Virg. Æ. V, 1 sq. —425. Dardanus, h. Dardanius, Trojanus Æneas. Vid. ad I, 14. —magnis pandebat carbasa fatis, ut fatis vela dare dixit Virg. Æn. III, 9. —fatis per oracula et prodigia monstratis, vel bonis ominibus et spe magnæ felicitatis, ad quam eum fata sua ducebant, vel, quod malim, mandato magni Jovis, ut ap. Virg. Æn. IV, 614.

426. Conf. I, 93 seq. 119 seqq. —infernis aris, h. deorum infernorum, τῶν καταχθονίων. —427. cruor Arcanus, quod D. Heins. observavit, potest esse, qui Apollonio μυδάλεος et Virg. Æn. IV, 455: obscænus dicitur, vel potius, in fossam magicam fusus. In sacris enim, præcipue magicis omnia, quibus vis quædam occulta et divina inesse putabatur, quia in vulgus nota non sunt, arcana, ἀπόῤῥητα, κρυπτα seclusa, sacra vocantur. Conf. Burm. ad Val. Fl. IV, 15; VI, 477. Cellar. et alii existimant, poetam h.l. respexisse ad ritum illum, quo juramenta olim, in conjurationibus inprimis, potione sanguinis horrenda et sancta facere solebant; v.c. Lydi et Medi Herodot. I, 74. Catilina Sallust. b. Cat. c. 22; insulani Atlantici Plat. in Crit. extr. reges Asiatici Tae. Ann. XII, 47; (ubi memorat, id fœdus arcanum haberi, quasi mutuo cruore sacratum) Scythæ Lucian. in Toxari, seu de Amicitia c. 37, T. V, p. 273; ed. Schmid. et Mel. II, 1, 7; Armenii Val. Max. IX, 11; ext. 3, et alii. Conf. Lips. ad Tac. l.c. et Michaelis Colleg. crit. ad Psalm. XVI, 4, p. 107 sqq. et ejusd. Jur. Mos. §. 70, et 206; Hinc Sil. sup. I, 102: diros templi ritus, et inf. III, 140 sacra horrida dixisse videri potest.

429. exsultat ut VIII, 413 et ap. Virg. Æn. XI, 648, quia dux erat, vel ob equum ferociorem. —430. Viventi similis bella gerere videbatur. Sic spirantia signa et vivos vultus dixit Virg. Ge. III, 34; et Æn. VI, 848; animosa signa Prop. III, 7, (al. 9) 9. —Spirare, ut πνεῖν Il. ρ, 447; al. pro vivere. Cf. Drak. —431. torvum minatur, ὑπόδρα ἰδῶν.

Nec non et lævum clipei latus aspera signis

Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem

Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis.

435

Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ

Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.

Lætior at circa facies, agitata ferarum

Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent.

Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri

440

Adsuetas patrio mulcet sermone leænas.

432. aspera signis, ut V, 141, et XI, 279; locutio Virg. Æn. V, 267; ubi vid. Heyne. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 235, et XII, 700. Propr. clipei latus asperum signis erat. —433. Conf. loc. class. Polyb. I, 32, et inf. VI, 301 seq. —434. Ledæis Amyclis ubi Leda habitasse dicitur. Conf. IV, 356.

435. pendet sub imagine pœnæ cf. Gronov. Obss. II, 15, p. 335, et sup. v. 343.

440. Cf. ad I, 406. —Adsuetas hominibus.

It liber campi pastor, cui fine sine ullo

Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Pœnum

Armenti vigilem patrio de more sequuntur,

Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique

445

In silicis venis, et fistula nota juvencis.

Eminet excelso consurgens colle Saguntos,

Quam circum inmensi populi condensaque cingunt

Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.

441. Conf. III, 290 sq. et, cujus vestigia Silius pressit, Virg. Ge. III, 339 seq. ubi vid. Heyne. —It liber campi, etc., h. sine ullis terminis et quousque libet, pecus libere in saltibus pascitur. —444. Gæsa vid. ad I, 629. —latratorque Cydon, canis Cydonius, Cretensis: epitheton ornat. Conf. ad v. 689, et sup. ad v. 90. —tectum, mapalia. —foci h. ignis, in silicis venis, ut ap. Virg. Ge. I, 135, et Æn. I, 174 sq. et VI, vi, 7.

Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,

450

Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.

Hannibal, abrupto transgressus fœdere ripas,

Pœnorum populos Romana in bella vocabat.

Tali sublimis dono, nova tegmina latis

Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:

455

«Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!

Quas, belli judex, pœnas mihi, Curia, pendes!»

449. Iberus extremam clipei oram obit, ut Oceanus ap. Hom. Il. ς, 607, et Hesiod. Sc. Herc. v. 14; quorum rationem secutus est Silius, rejecta ea, quæ perperam placuit Virg. Æn. VIII, 671 sq. ubi mare inter terram, quæ in medio clipei est, et infera loca ponitur. Sed incidit in Scyllam, dum voluit vitare Charybdim. Subtile certe artis judicium non magis in eo, quod fluvius orbem clipei ambit, quam quod ibi trajicitur, declarasse videtur. —451, 452. Vid. ad I, 294.

453. sublimis, superbus, elatus. —454. celsus, capite erecto et obstipo, h. in tergum nimis reclinato, cervice rigida, qui habitus est hominis superbi et sibi admodum confidentis. Sic «celsus hæc corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes, dicebat» ap. Liv. XXX, 32; ubi vid. Duker. Conf. Cic. Tusc. V, 14, et Or. I, 40. —455, 456. Imitat. Virg. Æ. II, 582, et VIII, 537 sqq. ad quæ loca vid. Heyne et Cerda.

Jamque senescebat vallatis mœnibus hostis,

Carpebatque dies urbem, dum signa manusque

Exspectant fessi socias: tandem æquore vano

460

Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,

Et propius suprema vident: sedet acta medullis

Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.

457 sq. Poeta illuc, unde v. 395 abierat, redit. —senescere, debilitari, fame, vigiliis aliisque malis consumi, ut γηράσκειν ap. Theocr. XII, 2, et Hom. Il. θ, 360; vallatis, vallo Pœnorum cinctis. —hostis, Saguntini. —458. dies, tempus, temporis spatium. —Carpere, ut φθίνειν et φθινύθειν, adtenuare, adterere, consumere paulatim et minuere. Cf. Drak. ad h.l. et Gronov. ad Sen. Herc. Fur. 874. —signa manusque socias, auxilia Romanorum. —459. fessi v. ad I, 566. —æquore vano, quod vana et inania promittebat, quod frustra pollicebatur, classem Romanorum mox adventuram esse. Cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 392. Sic et frustrata litora, quæ frustrabantur spem Saguntinorum; vel passive, quæ decepta sunt frustra exspectando classem Romanorum, ut litoribus tribuatur, quod ad ipsos Saguntinos spectat, et illa quasi frustra sperasse fingantur. Ita per prosopopœiam dici, monet Lefeb. coll. Ovid. Met. VIII, 293. —460. litora ponunt h.c. cogitationes de litore; Withof. coll. Valer. Fl. I, 632 seponite fluctus. Exempla ibi ab intpp. et h.l. ab Heins. laudata parum convenire, idem recte monuit. —ponunt, pro certo, tamquam exploratum et verum sumunt, vel, si malis, putant, existimant, ut passim, et ap. Græcos τιθέναι N. Heinsius conferebat inf. IV, 397; VIII, 95; XI, 157, et XIII, 473, adeoque adcepisse videtur pro deponunt spem in litoribus, h. in adventu classis Rom. frustra positam, vel, ut Schmid. explicat, omittunt spectare litora, unde auxilium Rom. speraverant. Sed hæc ratio durior videtur iis, quas proposui, etsi nec in his satis adquiesco. Conf. V.L. —461. Egregia et ornata descriptio urbis, fame et inopia in summas angustias detrusæ. Sed poeta nimium fere diu tristibus inmoratur phantasmatibus, ad quæ horremus. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Ovid. Met. VIII, 799 seq., 824 seq. Claud. b. Gildon. Vid. 21 seq. et Juven. Sat. XV, 98 seq. —acta medullis, per medullas, ut fusa medullis inf. v. 515 et sitis acta omnibus venis ap. Virg. Ge. III, 483. —462. inopes victus. —pestis, h. fames. Conf. ad I, 174. —coquit, vexat, lente consumit. Vid. ad v. 327. Sic et mox exurit fames, ut ap. Quintil. XII, 9; ubi c. 8 ignea f. dicitur, ut λιμὸς αἴθον Callim. H. in Cer. v. 67; ubi vid. Spanh.

Est furtim lento misere durantia tabo

Viscera, et exurit siccatas sanguine venas

465

Per longum celata fames: jam lumina retro

Exesis fugere genis; jam lurida sola

Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa

Exstant, consumtis visu deformia membris.

463. Est, ἐσθίει, viscera durantia, h. obdurantia, seu perferentia malum, ut ap. Virg. Æn. VIII, 577. Conf. Ind. et quos N. Heins. laudat, Stat. Silv. I, ii, 91; II, i, 141; V, ii, 153; Val. Flacc. I, 237; (ubi vid. Burm.) VII, 338; Lucan. II, 256; IV, 52, 519; VI, 93; Hor. Od. I, xiv, 7. Drak. interpretatur: fames diu celata consumebat viscera, quæ tamen durabant, quoniam non repentino, sed lento malo exedebantur. —tabum et tabes dicitur lenta corruptio et consumtio cujusvis rei et corporis, cujus causa est fames, vel morbus, venenum, putredo, pestis, liquatio, etc. —466 sq. Exesis conf. Bentl. ad Hor. Epod. V, 37. —lurida sola Tecta cute ossa; conf. Horat. Epod. XVII, 22, ibique Bentl. Conf. Theocrit. II, 88 sq. Callim. Hymn. in Cer. v. 93, 94, ubi vid. Spanh. Drak. comparavit Senec. Controv. I, 1. Quintil. Declam. XII, p. 210, et Claud. bell. Gild. v. 21 seq.

Humentis rores noctis terramque madentem

470

Solamen fecere mali, cassoque labore

E sicco frustra presserunt robore succos.

Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris

Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos

Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.

471. Conf. Sen. de Ira III, 20; Liv. XXIII, 19 et 30; Cic. Verr. V, 33, 38. —frustra cum casso labore, et verba rores noctis cum terra madentem juncta languent. Nugatur D. Heins. cujus hæc nota est: «Mirum, siccitatem fami opponi. Ita tamen, ut hæc omnia magis loquendi genera esse, quam ad historiam pertinere, cognoscas: Græci certe insigni elegantia ξηροφαγεῖν de homine egeno dicunt et famelico, et ἀναξηραίνειν Callim. H. in Cer. 114, et ἐπὶ ξηροῖσι καθιξεῖν Theocr. I, 50.»

472. Nil temerare piget, non piget, omnia, corium, etc. temerare, h. edere, vel, ut N. Heins. exponit, violare morsu res eas, quæ victui humano non sunt destinatæ, quod Drak. confirmat loco Ovid. Met. XV, 75. Nam temerare est aliquid facere, quo nobis interdictum est, vel esse videtur. Conf. ad I, 11, et III, 501. —rabidi jejunia ventris ut fere ap. Virg. Æn. II, 356; Ἀτέλεστον λύσσαν ἀεὶ βούβρωστιν ἀναιδέϊ γαστρὶ φυλάσσει dixit Oppian. Ἁλιευτ. II, 207. —473, 474.  Pelles, vel coria resoluta h. clipeis detracta, comedebant, relictis nudis clipeorum cratibus: ut Drak. jam exposuisse video. Sed malim fere resoluta adcipere de liquefactis, vel aqua mollitis pellibus, ut «Casilinates obsidione Hannibalis clausos, lora, necessariis vinculorum usibus subducta, eque scutis detractas pelles, ferventi resolutas aqua, mandere» coactos fuisse, tradit Val. Max. VII, 6, 2. Eosdem «lora detractasque scutis pelles, ubi fervida mollissent aqua, mandisse» memorat Liv. XXIII, 19.

475

Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto

Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis.

Namque metus magnique tenent præcepta parentis,

Ne sævæ tendat contra decreta novercæ.

Sic igitur, cœpta occultans, ad limina sanctæ

480

Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.

475. Hercules deus tutelaris Sagunti. Conf. I, 273 seq. —476. Inlacrimat, quod nec diis, nec heroibus indignum est. Vid. Köppen ad Hom. Il. α, 349; Riccii Diss. Hom. XIII. Lessing. in Laoc. p. 6, et Ill. Harles. ad Val. Flacc. IV, 42; ubi idem Hercules lacrimas fundit, ut ap. Virg. Æn. X, 465; ubi vid. Heyne. Conf. inf. V, 204, 205.

477. tenent retinent, impediunt quo minus ipse Saguntinis opem ferat. —478. novercæ, Junonis.

479. Etiam hæc ingeniose fingit poeta. Cf. ad I, 598, et quem N. Heins. jam laudavit, Val. Max. VI, ext. 1. «Crediderim tum ipsam Fidem, humana negotia speculantem, mæstum gessisse vultum; perseverantissimum sui cultum, iniquæ fortunæ judicio, tam acerbo exitu damnatum cernentem.» —480. secretaque pectora tentat, secreto ejus animum tentat.

Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto

Cælicolum magnas volvebat conscia curas,

Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:

481. Arcanis læta, forte solitudinem pro solatio petens. Tum remoto dictum pro remota a diis. Sed malim ita explicare: arcanis deorum consiliis delectabatur, polo remoto, ἐν ἀκροτάτῃ κορυφῇ τοῦ Ὀλύμπου, ubi concilia deorum haberi solent; v.c. ap. Hom. Il. θ, pr. An polus remotus est simpl. μακρὸς, αἰπὺς, ἀκρος Ὀλυμπος? et arcanis læta, cui arcana credi solent? —483. tali honore, ut X, 572, et apud Virgil. Æneid. III, 474. «multo compellat honore.» —Nemeæ pacator, ut contra leo vastator Nemeæ dicitur Stat. Silv. IV, vi, 40. Ita N. Heins. quem vid. ad Virg. Æ. VI, 804, et ad Claud. laud. Stil. III, 284. Cfr. quæ Drak. notavit loca, inf. XVI, 246; Stat. Th. IV, 250; Ovid. Epist. IX, 15; Sen. Herc. Œt. v. 282; inpr. 1990, et de Benef. c. 13; ubi orbis terrarum marisque pacator vocatur Hercules, ut pacifer in numis ap. Beger. Thes. Brand. T. II, p. 779, 780, et in marm. ap. Gruter. p. 49, 1, et 1113, 4.

«Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,

485

Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt,

Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen,

Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti,

Et tot pendentem pro te, Dea, cernere pœnas

Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam

490

Te matres, vincente fame, te mœsta virorum

Ora vocant, primaque sonant te voce minores.

Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»

484. Verbis ante Jovem generata, Silius canam, priscam, antiquam Fidem declarare voluisse videtur, quibus tamen epithetis prisca potius religio innuitur, quam quod ante Jovem nata sit, quo sensu Vesta cana dicitur. Ex theogoniis certe id non constat, nisi poeta forte Fidem cum Themide confudit, quæ fœderibus et feriendis, et religiose servandis præfice solet. Cf. Heyne ad Virg. Æ. V, 744, et mox v. 494. —486. Justitiæ consors; vid. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 6. —489. lenta in ope ferenda, secura et parum sollicita; ut VII, 440; et XII, 567. Cf. Heins. ad Ovid. Trist. II, 514, et inpr. ad ej. Epist. XV, 169, et XIX, 81.

491. minores, ut parvi, infantes. —vocant et sonant, h. invocant, tuum auxilium inplorant et præstolantur. —492. cælo, de cælo. —fessis rebus vid. ad I, 566.

Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo:

«Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi,

495

Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.

Sed me pollutas properantem linquere terras

Sedibus his, tectisque novis succedere adegit

Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui

Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,

500

Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum,

Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum

Viventes rapto populos, luxuque solutum

Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.

495. Stat, constituta est. —tristibus, horrendis, nefariis.

496. Dii, ætate aurea inter homines commorati, postea inpietate eorum commoti terram cum cælo commutarunt: quæ prisca fabula ex Hesiod. Ἐργ. v. 74, 201, et Ovid. Met. I, 125, 150, nota est. —497. Sedibus his δεικτικῶς. —498. Fecundum in fraudes hominum genus, ut fecunda culpæ secula dixit Horat. Od. III, vi, 17. —499. Qui terret, plus ipse timet, Claud. Cons. Honor. IV, 289. Cell. Plures ejusmodi sententias congessit Barth. Adv. XLVIII, 11. —500. furias auri vid. ad I, 32. —liqui furias auri, etc. h. populos, vel homines cupidos auri, et malis artibus felices. —502. luxu solutum, sublatum, Omne decus, decorum et honestum. —503. nocte, concubitu, ut III, 429; vel propr. etsi sensus idem est. Vitiorum caligine, Mars. 504. Cf. XI, 183; ubi Drak. comparavit Lucan. I, 175; Sen. Herc. fur. v. 253; et in Hippol. v. 543.

Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;

505

Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:

Nemo insons; pacem servant commercia culpæ.

Sed secura tua fundata ut mœnia dextra

Dignum te servent memorando fine vigorem,

Dedita nec fessi transmittant corpora Pœno,

510

Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;

Extendam leti decus, atque in secula mittam,

Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»

506. commercia, societas, culpæ h. socii sceleris. His solis invicem pax est.

511. Extendam leti decus, efficiam, ut eorum interitus memorabilis et gloriosus sit. —mittere, ut dimittere, tollere, diffundere, efferre, aperire in sæcula (IX, 341) vulgus, ævum, populos, ora, diem, etc., ἱέναι φωνὴν, ἐκφέρειν ἐς ἀνθρώπους, vel φανερὰ καταστήσειν ἐς ἀνθρώπους τὰ ἔργα, (ap. Arrian. expedit. Alex. I, 12) pro, in cognitionem omnis ævi, omnium populorum et hominum adducere, efficere ut semper prædicetur aliquid, vel omnibus innotescat, palam facere, divulgare. Similiter ire, abire, volare, volitare, ferri, venire, nasci (h. crescere, VIII, 371) in sæcula, in ora, et per ora hominum, vel in ore omnium esse de eo, qui tam notus fit, vel est, ut omnes et omni tempore de eo loquantur. Conf. Drak. ad III, 135; VI, 711; XII, 312; Gronov. Obss. I, 15; Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 439. VV. DD. ad Virg. Ge. III, 9, et Æn. IV, 195; XII, 235; Broukh. ad Prop. II, 1, 2; Heyne Obss. ad Tibull. IV, 1, 200. —512. Eleganter pro, faciam, ut Saguntini etiam post mortem celebrentur. Cf. Ovid. Epist. XI, 119; ubi vid. Heins. —prosequi est voc. exsequiale.

Inde severa levi decurrens æthere virgo

Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;

515

Invadit mentes, et pectora nota pererrat,

Inmittitque animis numen: tum fusa medullis

Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.

Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus.

Insperatus adest vigor, interiusque recursat

520

Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum.

513. severa, irata. —514. Luctantem fatis, δεινῶς, ut componere fatis I, 39. —516. numen pro se. —fusa medullis vid. ad v. 461. —medullis inplicat amorem, ut ossibus inplicet ignem ap. Virg. Æn. I, 660; ubi vid. Heyne.

518. Arma volunt, moræ inpatientes, prœliique cupidissimi, ut IX, 7; ubi Drak. Conf. XIII, 318; Virg. Æ. VII, 340; IX, 539; Stat. Th. III, 664, et Val. Fl. I, 67; ubi vid. Burm. —ægros nisus, vires tenues.

519. interius recursat, ut animo recursat dixit Virg. Æ. I, 662, et IV, 3. —520. sacrum pro virgine letum, mors egregia, laudabilis et honesta (v. ad VII, 9) pro fide servanda.

It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,

Vel leto graviora pati, sævasque ferarum

Adtentare dapes, et mensis addere crimen.

Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem

525

Casta Fides, paribusque famem compescere membris.

521. fessis vid. ad I, 566. —522. Vel leto graviora pati; quum quis non capit generosæ virtutis stimulos, mortem ipsam contemnit, Barth. Adv. X, 24. Sed verba hæc spectant potius ad sævas ferarum dapes, quas propter ea, quæ poeta v. 523 et 525 adjecit, recte exponunt, carnes humanas, quas feræ invadant, quasque Euripidi Hecub. v. 1072: θοίναν ἀγρίαν θηρῶν, Senec. Thyest. 150 dapes feras, Minuc. Fel. in Octav. c. 8 inhumanos cibos, et Tertull. Apolog. c. 9 feram libidinem, dici monent D. Heins. et Drak. Rem ipsam permultis obsessarum urbium exemplis illustrarunt Dausq. et Drak.

525. Casta Fides vid. ad I, 481. —paribus, humanis: unde crimen et culpa. Conf. vid. 635.

Quam simul invisæ gentis conspexit in arce

Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,

Virgineum increpitat miscentem bella furorem,

Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram

530

Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,

Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna,

Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,

Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua

Effectus studiumque tuum de nube videbo.

526 seq. Facile adnoscas imitatorem Virg. Æn. VII, 323 sqq. ubi vid. omnino Heyne, et conf. Æn. XII, 845 seq. —528. miscentem bella vid. ad I, 69. —529. ira turbata, commota, incitata, κατὰ gradum, irate gradum adcelerans. Conf. V.L. et ad I, 477. —ciet, ut ap. Virg. Æ. VII, 325; ubi vid. Heyne. —530. agitantem vid. ad I, 146. —imos agitantem verbere manes conf. Virg. Æn. VI, 555 sq. inpr. v. 570, 571. —531. Cerda ad Virg. Æn. VII, 330, Silium reprehendit, quod præter decorum neglexerit majestatem regiam Junonis, quam Furiis supplicasse, seu palmas tetendisse fingat. Contra poetam consulto potius ad tam indignas preces demisisse Junonem, ut eo magis elucesceret acerrimum ejus in Romanos odium, coll. Ovid. Met. IV, 444, 445 et 471, suspicabatur Drak. Mihi potius viri docti argutari, nec preces, modo nimis supplices non fingantur, vel, ut in simili loco Ovid. Met. IV, 471, et mox v. 533, cum mandatis misceantur, dignitatem Junonis dedecere videntur. Conf. Hom. Il. ξ, 232 seq. Virg. Æn. I, 64 seq. et al. Forte etiam Juno h.l. manus non tetendisse censenda est, ut supplicaret, sed ut urbem Furiæ ostenderet, quod ex verbis ejus, δεικτικῶς pronuntiatis, hos muros, etc. probabile fit. Si vero jure vituperatur poeta, cur id non feramus in Silio, quum et bonus quandoque dormitet Homerus? vid. V.L. —Noctis alumna Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 250; VII, 331; XII, 846, 860. —532. muros inpelle prorue, manu, magnifice, ut montem Inpulit in latus Æolus ap. Virg. Æn. I, 82, ubi vid. Heyne.

535

Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,

Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros

Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora

Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena,

Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ

540

Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps

In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.

Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»

535. Omnia graviter horrendisque imaginibus expressa, nec minus præclare ad animi æstum, cui ipse quoque verborum sonus respondet. —tela, arma, quæ mox nominantur. —536. Acheronta, ut ap. Virg. Æn. VII, 91, 312. —moves, concutis, vel terres, vel vexas. —flammam, faces. —537. Stridorem tuum, sibilum serpentum tuorum, vel serpentes tuos sibilantes. Eumenides ὀφιοπλόκαμοι, de quo vid. Cl. Hermanni Mythol. T. II, p. 488. Serpentes autem ac flammæ proprie stridere, h. argutum sonum edere dicuntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æ. VI, 288; Broukh. ad Tibull. I, iii, 72. —540. Pectore fecundo, ut ap. Virg. Æn. VII, 338. —coquitur tibi, a te. Conf. ad v. 327. —541. Rutulos ut I, 584. —Erebo demitte, vid. ad I, 439.

542. Hac mercede constet, hanc m. habeat. —Fides delapsa per auras, h. Fidei descensus. Conf. v. 513 sq. ἀνεμώλιος, vana, D. Heins. Male!

Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam

Eumenida incussit muris, tremuitque repente

545

Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.

Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum

Multus colla micat squalenti tergore serpens.

543. Magnifica hæc, et ad potentiam Junonis declarandam adcommodata. Præterea poetam decet, non verba Furiæ, sed ipsam extemplo rem memorare. Confer lib. IV, 430 seq. Heyne et Cerda ad Virgilium, Æneid. lib. VII, 341, et Burmann ad Valerium Flaccum, IV, 80. Nec Juno Furiam mittit, vel immittit urbi, sed dextra incutit muris. His et seqq. verbis multum lyrici spiritus inest. Splendide adumbratur vis Junonis, et celeritas Eumenidum, quæ ὠκύδρομοι ὥς τε νόημα dicuntur Orph. H. LXVIII, 9; de quo vid. Hermann. l.c. —concita ira, irata, vel potius celeriter, repente.

546. Sibilat insurgens capiti, ut ap. Virg. Æ. XI, 754, 755, et Ge. III, 553. —547. squalenti vid. V.L.

Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,

Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri

550

Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque,

Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci

Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.

Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum

Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis.

548. Similis Tisiphones comitatus ap. Ovid. Met. IV, 483 seqq. quem locum Silius ante oculos habuisse videtur, ut Virg. Ge. III, 552. Singulæ, quas poeta duxit, lineæ horrorem nobis incutiunt, maxime imago mortis, ingluviem suam dilatantis, rictum in immensum diducentis, et insatiabili cupiditate omnia devorantis. Ipsam gradientem, faucesque ejus quasi apertas cernimus. Eadem imago poetis Orientalium familiaris est. Conf. v.c. Habac. II, 5, et Esai. V, 14; ubi vid. Lowth. —551. Pœnæ, Ποιναὶ Deæ ultrices, quæ prop. τοὺς φονεῖς sequuntur et puniunt, unde ἐμποίνιμοι dicuntur Sophocli in Ajace; D. Heins. Quidam eas a Furiis distinguunt. Vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 147; Barnes. ad Eurip. Suppl. 490; Ernesti Clav. Cic. Markland. Epist. crit. p. 125, et, quos Draken. laudat, Scalig. ad Virg. Culic. v. 218; Delr. ad Sen. Med. v. 13; Barth. Adv. XXI, 9, et 20, et ad Stat. Th. VIII, 25. Vulgarem tamen vocis vim non spernendam putabat Drak. —formaque trifauci Personat; doctius latratu trifauci personat dixit Virg. Æn. VI, 417. —552. Janitor aulæ ut ap. Hor. Od. III, ii, 16.

553. Tisiphone formam mutat, ut Alecto ap. Virg. Æn. VII, 415 seqq. ubi vid. Heyne ad v. 28, et de vulgari poetarum ratione, qua Deos, humana forma indutos, noti fere alicujus et familiaris, ad mortales adcedere fingunt, ej. Exc. XIII, ad Æn. I. Ipsa specie divina ac terribili videndam se præbet Tisiphone ap. Ovid. Met. IV, 485 sqq. —554. Tiburnæ, viduæ Murri, de quo cf. I, 376 sqq.

555

Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis

Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;

Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.

Cui vultus induta pares disjectaque crinem

Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus,

560

Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit?

Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,

Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras

Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:

Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis,

565

Et fuge, si terras adimit victoria Pœni,

Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,

Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.

555. turbine Martis cf. ad II, 4. —557. Dauni cf. ad I, 291.

559. turbida, perturbata mente, vel acriter, inpetuose, violenter. —560. Quis terminus calamitatis vestræ erit? quando miseram finietis vitam? —561. Sat Fidei proavisque datum, jam omnia præstitistis, quæ ad fidem socialem gloriamque majorum tuendam a vobis fieri exigique poterant. Vid. V. L.

562. meum Murrum, suaviter et ad amoris adfectum apte. Conf. ad VIII, 122. —563. noctes, somnum, proprie me noctu. Conf. III, 216; ubi Drak. laudat X, 348, Virg. Æn. IV, 530; Stat. Th. IX, 600. Contra somnus pro nocte ponitur. Vid. ad III, 200. —564 sqq. Confer Virgilium, Æneid. II, 289, sq.

Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.

Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?

570

Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.

At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,

Post belli casus vastique pericula ponti,

Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum

Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.

568. imago, εἴδωλον.

570. Imitat. Virg. Æ. XI, 158 sq. —574. Nocte obita, ut morte obita ap. Virg. Æ. X, 641. —Libyæ gremio, in Libya (ut III, 878; IV, 786; XII, 203) adeoque in terra peregrina et hostili, procul a patria, ut captiva jacebo, moriar et sepeliar: quod non minus fere miserum veteribus videbatur, quam sepulcro prorsus carere; quod vel ex Ovidio tironibus notum. Cf. X, 547; XIII, 875, et Drak. ad IV, 77. —jacere, ut κεῖσθαι, de mortuis et sepultis centies obvium: quod multis exemplis probant Drak. inf. ad v. 594; Passerat. et Broukh. ad Prop. I, vii, 24; Heins. ad Ovid. Trist. III, i, 50; Burm. ad Phædr. I, 24, et ad Petron. III, p. 666.

575

Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus

Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,

Vestris servitio manibus subducite matres.

Ardua virtutem profert via: pergite primi

Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»

575. vetuit, prohibuit. —conscia virtus ut ap. Virgilium, Æneid. lib. V, 455; X, 872; XII, 668. —576. Stoice disputat, ut XI, 186 seqq. ubi Drak. laudat verba Sen. Herc. Œt. 111, miser non est, qui mori potest. —telum dicitur quodcumque instrumentum, quo nos defendimus: hinc remedium, tutela, præsidium, vel adjumentum, ut VI, 359; XVI, 62; Cic. Læl. c. 17, et ad Div. VII, 16; Liv. III, 55, 69; IV, 28; VI, 35. Similiter ἀσπὶς ap. Æschyl. Agam. 1446; ἕρκος, ἐρεισμα, πύργος, κίων, ἕρμα ap. Hom. Il. α, 284; δ, 117, 137; π, 549, al. murus inf. XVI, 68; ubi. Drak. monet, sic et murum dici Ovid. Met. XIII, 281; Claud. Cons. Hon. IV, 109; pericli turrim clipeumque Claud. in Rufin. I, 267; clipeum eid. laud. Stilic. II, 62; et Cons. Hon. IV, 433.

578. via Ardua, difficilis, δυσχερὴς, virtutem profert, palam facit, ad eam ducit. Conf. ad IV, 603. —579. populis, vili humilique turbæ. Vid. ad I, 399, et Burm. ad Val. Fl. I, 10. —laudem invadere, ad eam adspirare, occasionem ejus comparandæ cupide amplecti, ut IX, 12, et ap. Virg. Æn. IX, 186. —nec notam laudem, insolita virtutis documenta.

580

His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,

Inde petit tumulum, summo quem vertice montis

Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis

Struxerat, et grato cineres decorarat honore.

580. inpulit aures ut ap. Virg. Æn. XII, 618, et Ge. IV, 349. —Inpellere, ut pellere, quatere, ferire, pulsare, percutere, verberare aures, vel oculos: de quo v. Drak. ad III, 694, et IV, 7; Burm. ad Quintil. Declam. 301, p. 584, et ad Val. Fl. I, 743. —581. tumulum, sepulcrum, quod Hercules Zacyntho, socio et comiti suo, exstruxerat. Conf. I, 274 sqq.

Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima

585

Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.

584. Serpentis portentum, et ipsa quoque verba petita sunt ex Virg. Æn. V, 84. sqq. coll. II, 203 seq. ad quæ loca vid. Heyne. Ab omnibus fere antiquis populis, et primum quidem, ut videtur, a Phœnicibus et Ægyptiis, (de quibus vid. Philo apud Euseb. Præp. Evang. I, 10, p. 40 seq. ed. Vales., Bochart. Hieroz. P. II, p. 429; Ælian. H. Æn. XI, 17; Herodot. II, 72; Barth. ad St. Th. V, 460) serpentibus aliquid divini tribui, ipsique ἀγαθοὶ δαίμονες et Dii quoque haberi solebant. Eorum symbolis genios inprimis hominum et locorum adumbratos fuisse, docent præter Heyn. l.c. et D. Heins. ac Drak. ad h.l., Seguin. Diss. de Agathodæm. et in Select. Numism. p. 85. Gorius ad Donii Incr. antt. p. 44; Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 1473; Spanh. de Usu et Pr. N. Diss. III, p. 173, 192. Acta Erudit. A. 1723, p. 84 seq. Conf. inf. ad VI, 283 seq. Nec cuiquam id mirum videbitur, qui meminerit, serpentes olim τὸ ἐγχώριον, ubertatem, potentiam, felicitatem, (vid. Seguin. et Spanh. ll.cc.) sapientiam, (unde Apollonium, quamvis, ut Pythagoræus, a comedendis carnibus abstinuerit, δρακόντων καρδίας δήπου καὶ ἥπατος ἀπογεύσασθαι, ὡς ἂν καὶ τῆς παρὰ τούτοις κοινωνήσοι σοφίας, tradit Philost. in ej. vita I, 14, et III, 3) immortalitatem denique et æternitatem, propter orbem suum, innuisse: ut taceam, veteres ipsis vim sanandi, (quocirca Æsculapio sacri fuere, de quo vid. Ælian. H. Æn. XI, 2; Macrob. I, 20, et Festus voc. dracones) et vaticinandi incantandique adsignasse, maxime in Oriente, ubi augures propterea magicis eos carminibus fascinabant. De hac ὀφιομαντείᾳ et ὀφιολατρείᾳ vid. præter laudatos VV. DD. Hermann. de mythis Lyricorum, not. 900; Bochart. Hieroz. I, i, 3, p. 21 et II, iii, 6 et 14; Zornii Bibl. Antiq. T. II, p. 679 seqq. Selden. de diis Syris II, 17; Voss. Theol. gent. IV, c. 63. Nieubov. Itiner. Sinens. p. 56, 61, 92; al. Kircher. China Illustr. p. 25, 32, 41. —ab sede, tumuli parte, ima, ut ab imis adytis ap. Virg. Æn. V, 84. —585. auro squalentibus v. ad I, 211, et Heyne ad Virg. Æn. X, 314.

Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,

Oraque vibranti stridebant sibila lingua:

Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem

Volvitur, et muris propere delabitur altis,

590

Ac similis profugo vicina ad litora tendit,

Spumantisque freti præceps inmergitur undis.

587. lingua vibrans se, celeriter huc illuc se movens, adeo ut triplex esse videatur, quod notat Serv. ad Virg. Æn. II, 211; unde trifida et trifulca poetis dicitur. Conf. ad I, 539, et VI, 222; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. —stridebant v. ad v. 537.

Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta

Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent

Captivo jacuisse solo: sperare saluti

595

Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.

592. Conf. sup. ad v. 365. —593. Manes tectorum præsides poeta facit: Lares enim et Manes pro iisdem ab antiquis colebantur, quod vel ex Festo voc. Pilæ patet; unde et Maniam Deam matrem Larum colebant (v. Macrob. Sat. I, 4), et primo omnium in urbium obsidionibus manes excantabant, cantuque eliciebant, D. Heins. Conf. Macrob. Sat. I, 7; Apul. de Deo Socr. p. 50, et Martian. Cap. II, p. 40; ubi docet, Manes ac Lemures, si vitæ prioris adjuti fuerint honestate, in Lares domorum urbiumque verti: si autem depraventur ex corpore, Larvas vocari ac Manias. Plura vid. ap. Guther. de jure Manium, et Noris. Cenot. Pis. Sed possis etiam tecta de tumulo Zacynthi (v. 581), vel de aliorum mortuorum cæsorumque tumulis, vel de tota urbe, et Manes umbrasque de animabus, circa tumulos suos vagantibus, adcipere. Vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, ii, 15. —594. Sperare saluti, ut X, 630 desperaverit urbi, et ap. Thucyd. ἐλπίζειν τῇ τύχῃ Lefeb. —595. damnant, recusant, spernunt, ut III, 331; VII, 105. Cf. V, 60. —agere et agitare, h. stimulare, incitare, vel angere, vexare, Furiæ passim dicuntur. Ernesti monet, voce addita etiam simpl. vim adverbii insuper exprimi posse, hoc sensu: non satis est, Saguntinos de salute desperare, et damnare cibos, sed agit eos insuper Erinnys, furore et amentia inbuens, ut eo alacrius mortis consilium capiant. Cf. inf. XIII, 291 sqq.

Haud gravior duris Divum inclementia rebus,

Quam leti proferre moras: abrumpere vitam

Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.

Certatim structus subrectæ molis ad astra

600

In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque

Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,

Callaico vestes distinctas matribus auro,

Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,

Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.

597. moras proferre, ut moras trahere dixit Virg. Æ. X, 888, et moras producere Terent. And. III, v, 9. —moræ propr. non proferuntur, sed meta, finis, Schmid. —abrumpere vitam quærunt ut ap. Virg. Æ. IV, 631, invisam quærens abrumpere lucem. Locutio a Parcarum filo petita. Conf. ad VII, 33. —598. gravantur lucem tolerare, vel propter lucem; βαρύνονται τὸν βίον, ægre ferunt vitam, ipsis gravem et molestam. Gravamur re, quam quum maxime sustinemus et utcumque ægre ferimus; at gravamur rem, quam, si jam ferimus, tentamus excutere, vel nondum susceptam recusamus ac procul habemus: quod pluribus docent, a Drak. laudati, Gronov. ad Sen. Thyest. v. 106, ad Liv. XXI, 23, et in Diatr. Stat. c. 24, et Græv. ad Justin. XX, 2.

599. Conf. Liv. XXI, 14 et Appian. Hisp. c. 12. —struere voc. propr. de acervo et rogo: unde strues. —600. stetit ut ap. Virg. Æ. III, 63, et Val. Flacc. I, 98. —601. Longæ pacis opes, longa pace quæsitas, quæ eleganter mites opes vocantur XIV, 653; Draken. —602. Callaico conf. ad v. 397. —603. Dulichia Zacyntho vid. ad I, 289 et 379. —604. Rutulorum conf. I, 291 seq.

605

Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque

Infaustos jaciunt enses, et condita bello

Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi

Victoris prædam flammis donare supremis.

605. captis, mox capiendis, vel qui sibi jam capti videbantur. Qui brevi in hostium potestate erant futuri, Schmid. Conf. V.L. —606. condita aurum argentumque bello, in belli usum, et belli tempore. —608. flammis supremis, rogo, ut ignis supremis ap. Ovid. Am. I, xv, 41.

Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,

610

Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis

Quassat, et inferna superos caligine condit.

Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo

Æternum invictis infelix gloria servat.

610. Loca simil. infra XII, 714; et Claud. in Rufin. I, 121, 122. Drak. qui etiam lampada proprium Furiarum gestamen esse notavit coll. Prop. I, iii, 70 (ubi v. Broukh.); Sen. Thyest. 251, et Med. 15, al. —611. superos, homines, vel locos, ut contra inferi. —612. Ornatissima urbis fame confectæ, hominumque a desperatione omnium rerum ad rabiem versorum, imago, lineis quasi et coloribus variis, iisque fortissimis, distincta: et hanc animus magis abhorret, quam justo miserationis sensu contemplatur, ita nihil fere eorum, quæ ad fœditatem rei facinorumque atrocitatem declarandam augendamque valere possint, poeta prætermisit. Ipsa Tisiphone, adscititia specie abjecta, horrendam Furiæ formam resumit, miserosque homines, in furorem conjectos, ad cædes cognatorum perpetrandas concitat. Si Appiano b. Hisp. c. 12, fides habenda, Saguntini, noctu eruptione in Pœnorum stationes facta, omnes occisi sunt, et tum mulieres, obtruncatis prius liberis, vel suspendio vitam amiserunt, vel ex tectis se præcipitarunt. —opus, suicidium et combustionem. —nobile, memorabile, clarum. —613. invictis, quorum mens et fides erga Romanos invicta fuit.

Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,

615

Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,

Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.

Invitas maculant cognato sanguine dextras,

Miranturque nefas aversa mente peractum,

Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,

620

Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,

Obliquos versat materna per ubera visus:

Hic, raptam librans dilectæ in colla securim

Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem

Projecta damnat stupefactus membra bipenni.

625

Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys

Incutit, atque atros insibilat ore tumores.

614. Furiæ tribuitur, quod insania et furor efficit: —lentum et cunctantem, quia debilis senum manus, ipsique a tam diro facinore abhorrent. —615. Pressit, inpressit, infixit altius, adjuvit manum in gladio alte, capulo tenus, infigendo. Conf. VI, 703. —616. Cf. Virg. Æn. VI, 570 sq.

623. increpitat sese, damnat et abominatur facinus peractum, et damnat medium furorem, in medio actu crimen suum adnoscit; Ern. —medium furorem damnat, h. cædem semiperfectam. A contextu et usu loquendi abhorret Schmidii explicatio: summum f. priusquam incipiat decrescere. —624. stupefactus, torpens, κατὰ membra.

625. Nec tamen evasisse, effugere cædem, ea abstinere, datur marito: nisi malis evasisse mortem datur conjugi. —verbera Incutit, ut ap. Virg. Æn. VII, 336 et 451. Furia acrius urgebat, et furorem ardoremque, qui resederat, rursus excitabat ad cædem perficiendam. —626. insibilat ore, præclare pro vulg. inspirat, anguium quasi sibilo inmittit. Cf. v. 546 sq.

Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito

Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.

Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum

630

In flammas corpus, densum qua turbine nigro

Exundat fumum piceus caligine vertex.

628. Effluere ex animo, vel excidere et decidere pectore dicuntur, quæ obliviscimur. Vid. Broukh. ad Tibull. III, i, 20.

631. Cf. v. 659. Exundat κατὰ fumum vertex piceus caligine, h. atra fumi nubes simul cum flamma emergit: nam flamma et fumus undæ modo, seu fluctuatim exsurgunt: unde poetis undæ et undare, seu exundare, ac fluere dicuntur. Vid. Ind. et cf. Virg. Ge. I, 472, et Æn. II, 609; VIII, 257; inpr. XII, 673. Plura exempla desideranti suppeditabunt N. Heins. ad VII, 355; et Burm. ad Val. Fl. II, 196. —vertex flammæ ut IV, 306; VII, 355; VIII, 655. Sic et apex, X, 558; et ap. Virg. Æn. II, 683, ubi vid. Heyne. Sordidum flammæ trepidant rotantes Vertice fumum, Hor. Od. IV, xi, 11, ubi vid. Jani.

At medios inter cœtus pietate sinistra,

Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis

Dum properas auferre necem, reddentia formam

635

Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.

Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,

Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,

Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis

Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.

632. pietate sinistra, perversa. Conf. Ovid. Met. VII, 339 sq., et VIII, 477. Patrem ipse interimit, ne ab hoste occidatur. —633. parentis necem, ejus occidendi potestatem. —634. reddentia formam, etc. Cf. Jani ad Hor. Od. IV, v, 23. —635. temerasque, vid. ad I, 11.

636. Poeta more suo legit vestigia Virg. Æn. X, 390 sqq. ubi vid. Heyne. Sed vss. 640... 649 luxuriantis sunt ingenii, et magis Ovidii lusibus, quam epicæ gravitati congruunt. Conf. tamen Bulæus et Burm. ad Val. Fl. I, 368. Barth. ad Stat. Theb. IX, 295, et, quos Drak. laudat, Plaut. Prolog. Menæchm. v. 8 sq. Quint. Declam. VIII, p. 129 et 138; Gronov. Diatr. Stat. c. 9; et Iscan. bell. Troj. II, 176, ubi vid. Dresem. —637. mentitus, referens speciem, similis, ψευδαλέος, μιμηλὸς, ἐεισάμενος, ἀποματτόμενος, ut ap. Val. Fl. VII, 155, 211. D. Heins. Add. quos Drak. laudat, Claud. in Rufin. 136; Cons. Hon. III, 141; de laud. Stil. II, 249; bell. Get. v. 320; de rapt. Pros. I, 255; Erhard. ad Petron. c. 100 al. —638. dulcis labor, ut gratus parentibus error apud Virg. l.c. —639. in vultu suorum stare, hærere, eum continuo observare, ut filios certis signis dignoscere disceret. —stare Marsus exponit, non dubitare.

640

Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,

Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:

Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,

Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;

Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.

645

Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat

Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,

Funera mutato revocabat nomine mater;

Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,

Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

640. Gemini necem sibi ipsi consciscunt, quo facto mater super filiorum corpora concidit, quorum nomina etiam post mortem commutat. —culpa, ne matrem occideres, ut patrem Tymbrenus. Cell. —641. senectæ, matris senectute jam confectæ. —643. huc, in me. —644. jugulum suum.

647. Funera, cadavera, mortuos filios, ut ap. Virg. Æn. VI, 510; IX, 492; cf. Burm. ad Val. Flacc. VII, 643, et ad Quintil. Declam. XII, 26. —revocabat ad vitam, more veterum, quo mortui conclamantur et vocantur. Conf. Lucret. III, 470; et Heyne ad Virg. Æn. II, 644; et ad Tibull. III, 2, 15.

650

Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,

Et fidei pœnas, et tristia fata piorum

Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu

Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.

650. Silio ante oculos observabantur duo Maronis loci, Æn. II, 6... 8, et v. 361 sqq. Conf. inf. V, 420 sqq. —monstra dicuntur omnes res insolitæ et portentosæ, vel quæ præter naturam fiunt, v.c. monstrosa phænomena ap. Virg. Æn. III, 583, ostenta et prodigia, τέρατα, ibid. II, 172; III, 59; V, 659; monstra pœnae, h. pœnæ insolitæ et inmanes, infra VI, 583; monstra, ἄτοπα, indigna, ingloria, X, 61. Hinc monstra h.l. possunt esse insolita facinora et atrocia, cædes cognatorum, laudanda, quia ex fidei constantia manarunt: nisi malis jungere monstra fidei, h. rara et insolita fidei specimina, δείγματα, ut virtutum monstra dixit Flor. I, x, 8, et miraculum audaciæ, Liv. II, 10; cf. Grut. ad Hist. Aug. p. 4. Cell. laudanda putat esse ex disciplina Stoicorum, qui talia facinora laudabant. Dausq. exponit memorabilia, quale memoret Plin. VII, 3, extr. «in uterum protinus reversus infans Sagunti, quo anno ab Hannibale deleta est.» —652. Evolvere, ab initio repetere, et hinc exponere, narrare, ut apud Virg. Ge. IV, 509; Æn. IX, 528; Stat. Th. I, 2; cf. Ind. —vix Punica ... hostis. Cf. Virg. Æ. II, 6, 7; XI, 259 (ubi vid. Cerda et Heyne), et, quos Draken. laudat, Ovid. in Ibin. v. 207 seq., et Trist. III, ix, 59; Sen. Agam. v. 521. —653. miserescere nescius hostis, ut X, 491, qui locus ad verbum expressus ex Virg. Ge. IV, 470.

Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem

655

Murorum repetens, ruit inter perfida gentis

Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,

Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;

Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro

Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.

660

Ardet in excelso proceri vertice montis

Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,

Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:

Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ

Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.

654. Bene transtulit locum Virg. Æn. II, 363 sqq. —655. Murorum parentem, conditorem, auctorem (de quo, si tanti est, vid. Drak. ad h.l. et Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui ad fastidium docti sunt) scil. Herculem. Cf. I, 273 sqq. —657. neglecta Deis ut ap. Hor. Od. I, ii, 35. —658. scelerum est locus, cædibus polluitur.

663. Cf. XII, 732, et Heyne ad Virg. Ge. II, 281; Æn. II, 312, inpr. VII, 9 (ubi cf. Cerda); VIII, 22 sq., et Burm. ad Val. Flacc. III, 558, et ad Petron. 127. —664. vibrant, vid. ad v. 587, et ad I, 539.

665

Ecce inter medios cædum Tiburna furores,

Fulgenti dextram mucrone armata mariti,

Et læva infelix ardentem lampada quassans,

Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu

Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,

670

Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.

Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,

Iraque turbatos exercet regia Manes,

Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,

Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.

665. Scena postrema, non minus ornate, et ad mœroris furorisque vim apte expressa. Tiburna iterum in conspectum prodit, sed sup. v. 14 seq. ipsa Tisiphone. quæ itaque denuo formam mutasse videtur. —668. erecta comam, furentis habitus. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 48, et Burm. ad Val. Fl. II, 213. —Squalentem cruore, vel quia squalor sordesque lugentibus tribuuntur.

671. Cf. Virg. Æn. VI, 555 seq., 570 seq.; Hom. Il. ι, 565 sq. —672. Ira regia, regis, h. iratus rex inferorum. —exercet, vexat. —674. Jovi Tartareo, ut Jovi Stygio, I, 386; nigro, VIII, 116, ubi vid. Drak. Ζεὺς χθόνιος et καταχθόνιος ap. Orph. H. XVII, 1, et Hom. Il. ι, 457. —operata est ἀορίστως pro operatur, h. operam dat, vel operari solet. Vid. ad v. 70.

675

Arma viri, multo nuper defensa cruore,

Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,

Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.

Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,

Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto

680

Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.

675. Arma nuper defensa, cf. I, 519 sqq.

678. rapiens letum, vid. ad I, 569. —hæc arma, δεικτικῶς. —679. ense recepto sc. in viscera, vel corpore, ut X, 7, et ap. Cic. Rosc. Am. 12. —680. hiatu, patulo quasi ore, cupide haustura. Cf. IV, 336.

Semiambusta jacet nullo discrimine passim

Infelix obitus, permixto funere, turba.

Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem

Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti

685

Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat

Gutture ructatus large cruor: incubat atris

Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo

Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.

681. Non penitus cinefieri dedecorosum et inominale, Dausq. —682. Infelix obitus, ut v. 570. —funere, ut v. 647.

683. Ornatissima comparatio, quam Silius, ut multi alii, mutuatus est a Virg. Æ. IX, 339 sqq., et X, 723 sq. Conf. etiam Æn. IX, 59 sqq., et Burm. ad Val. Fl. VI, 613 sq. Sed h.l. ad confusam semiambustorum mortuorumque stragem spectat. Utraque scena non magis fœda, quam miserabilis. —686. atris, infelicibus; vel ob atrum cruorem. Vid. ad V, 165. —688. laceros, lacerarum ovium.

Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,

690

Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;

Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.

Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem.

Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys

Junoni laudata redit, magnamque superba

695

Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.

689. Canes Molossi, ex Epiro, robore insignes, et non minus ad custodiam gregis, quam ad venationem idonei erant. Poetæ autem epitheta a præstantiori aliquo genere repetere solent. Vid. ad I, 421.

692. Cf. Liv. XXI, 24, 25.

694. superba, læta prospero rei eventu. De Furiæ reditu ad Orcum pauca dixit, non ausus in certamen descendere cum Virg. Æneid. lib. VII, vers. 540 seq.

At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,

Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,

Elysium et castas sedes decorate piorum.

Cui vero non æqua dedit victoria nomen,

700

(Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis,

Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe

Errabit toto, patriis projectus ab oris;

Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.

696. Eximium epiphonema, quod ad sensum commiserationis, cui ipsum poetam indulgere videmus, augendum, et, inde a v. 99, ad invidiam Hannibali faciendam, permultum valet. Cf. IV, 396, et Virg. Æn. IX, 446 sqq. —sidereæ, divinæ, eximiæ. —quas nulla æquaverit ætas, quibus nulli unquam mortales æqui, æquales, pares fuerint scil. fide et constantia, adeoque gloria. —697. Ite, decorate, sine copula media, ut sæpe fit, Drak. qui laudat Heins. ad Claud. de R. P. I, 92. —698. De Elysio, v. Herman. Mythol. Lyric. p. 473 sqq. Heyne ad Virg. Æn. VI, 637 sqq., et ibid. Exc. VIII; it. Opusc. Academ. T. I, p. 395. sqq. —castas sedes, ubi sunt animæ castæ a vitiis et peccatis, adeoque piæ, sanctæ, ut castum agmen ap. Claud. de Rapt. Pr. II, 322; cf. ad I, 481. —699. Poeta eodem artificio usus est, quo Maro Æn. X, 501 sq. ubi vid. Heyne. Cf. inf. XIII, 874 sqq. —non æqua, injusta. —701. exsul Hannibal in Syria, Creta et Bithynia, quod vel ex Liv. XXXIII, 47, 49; XXXIV, 60; XXXVII, 23, 24, et XXXIX, 51, notum.

Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris

705

Optabit cecidisse manu; ferroque negato,

Invictus quondam Stygias bellator ad undas

Deformata feret liventi membra veneno.

704. Olim credebant, interfectorum animas eos, quorum scelere perierant, hostiliter persequi, Drak. qui laudat XVII, 161 sqq. Claud. in Rufin. II, 324 sq., et Broukh. ad Tibull. I, vi, 15. Add. Virg. Æ. IV, 385 sq. —705 sqq. Optabit in pugna, ut virum fortem decet, cecidisse, et, hac morte negata, indigno modo necem sibi veneno consciscet. Illud optat ipse infra XVII, 265 sq. Cf. XIII, 892, et Liv. XXXIX, 51. —manu, non sua, sed hostium, ut ap. Virg. Æn. II, 645 (ubi vid. Burm. et Heyne), vel in pugna, ut ap. Virg. Æn. II, 434 et passim, etiam in prosa. De manu viri fortis, qua cecidisse heroibus maximum mortis solatium fuerit, præter Dausq. accipit Drak. ad IV, 672, ubi V, 561 sq.; IX, 426; X, 303; Virg. Æn. X, 829; et alia loca confert, ut ad hoc loco verba Sen. Agam. v. 515. Felix vocatur, cadere qui meruit manu, unde ap. Virg. Æn. II, 434, verba ut caderem manu jungenda putat.

Liber II: Variæ Lectiones

1. Cæruleis, quod usitatum maris epitheton est, Col. et omnes edd. teste Drak. Sed, si Lefeb. fides potius habenda est, in quibusdam edd. æruleis, et in R. 2, hæruleis exstat. Herculeis Ox. et Put. Non male, si non, ut I, 199, fretum Gaditanum, quo legati, Romam petentes, non transmittebantur, sed mare Sagunto, vel Monœco proximum intellexeris. Conf. I, 273, 585; porrecta R. 2. —4. numerabat Tell. quod arridebat Cell. et arridere potest, coll. I, 72, 364, et Virg. Ge. IV, 209. Sed memorare idem fere esse, quod numerare, recensere, jam monuit Drak. —5. atra dies quosdam legere, ad oram Silii notavit N. Heins. conf. Virg. Æn. VI, 429; XI, 28. Sed poetam h.l. in oppositione vocum ter centum avos et una dies ludere, observat Drak., ut Ovid. ex P. I, 2, 4, et Fast. II, 236. —8. Poplicola ex fide marmm. (v.c. ap. Gruter. p. 150, inscr. 7 et bis p. 296.) et auctorum Græcorum, Dionysii, Plut. et Dionis, scribendum putabant N. Heins., Drak., Sigon. ad Liv. II, 8, et Schott. ad Auctor. de Vir. Illustr. c. 15. Omnes tamen libri h.l. habent Publicola, vel Poblicola, ut in numo ap. Mediobarb. p. 31. et in Fastis Capitol. ap. Gruter. p. 289. Præterea a populus formatur populicus et populicola, (h. populum colens, δημοκηδὴς ap. Dionys. L. V. et Plut.) pro quo olim non modo poplicus et Poplicola, sed et molliore forma publicus et Publicola dicebatur. Conf. Vorst. ad Val. Max. IV, i, ex. 1. Folci Col. Volesi nomen legitur etiam inf. XIII, 244, et ap. Liv. I, 58; II, 30; Juven. VIII, 182. Dionys. Halic. II, 46. Plutarch. et Gruter. p. 6 et 460. Volusus est ap. Rutil. Itin. I, 169, in Inscript. Aræ Terentinæ, in Fastis Capitol. et in numo gentis Valeriæ ap. Patin. Zosimus, a Cell. laudatus, lib. II, pr. Valeriorum originem a Valeso quodam Sabino repetit; unde Valesius, et postea Valerius, judice Pompon. Leg. II, D. de orig. jur. n. 36. Conf. Spanhem. de U. et P. N. p. 60 et Heins. ad Ovid. ex P. III, 2, 105. —9. Insculptum Ox. —10. fastus, non fasces, Ox. Put. et a m. pr. Tell. Fastus et fastos recte dici monent Bentl. et Jani ad Horat. Od. III, 17, iv; IV, 14, iv, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Fast. I, 11, ad Claud. Cons. Honor. IV, 155, et Cons. Mall. Theod. v. 2; Gronov. ad Senec. Consol. ad Polib. c. 33; Scalig. Emend. Temp. p. 501; Priscian. Gramm. VI, p.m. 197 al. —17. Perfossos malebat D. Heins. Pertusos N. Heins., refragg. Dausq. et Drak., qui voc. cæde tam ad perfusos, quam ad rubentia referunt. —19. Tyrrheno c. t., ut ap. Virg. Æn. VIII, 526, et Stat. Th. III, 650, suspicari possis, quia et doctius est, et aures minus obfendit. Sed vid. ad I, 123.

26. Hunc versum e c. Col. restituere Carrio et Modius, extruso alio, Insequitur, verbis amens trepidantia castra, quem Nicander in ejus locum substituerat, ut loco mutilo mederetur: nam priscæ edd. neutrum agnoscunt. —29. petis malebat N. Heins. cui sequentia favent.

39, 40. Hi versus transponendi, auctore N. Heins. Post muros hunc versum, Navis: festinantque ruuntque ante ora suorum, aut alium ejusmodi excidisse putabat Dausq. Sed vid. not. —48. evincta Col. ut inf. v. 341, et ap. Virg. Æ. V, 269, 365, 494, 774; VIII, 286; Tibull. I, 7, vi; Vulgg. en vincta; alii et vincta, victa, vita. —51. præferre R. 3; Parm. Marsi Veneta, Junt et al. —52. æternum Imperet, et Col. et Ox., unde Æternum imperitet populis recte, opinor, emend. N. Heins., quod et probavit Drak., et recepit Lefeb. seclisque Col. Ox. R. 3; Parm. quod ad diuturnitatem, ut τὸ populis ad magnitudinem imperii spectat. Vulgo sedisque, solemni librarr. incuria, qua, literas cl sæpius in d coaluisse, et contra literam d in cl divisam esse, exemplis docet Drak. —53. Regna e c. Col. restituere Modius, N. Heins. et Drak., non improbb. Dausq. Cell. et Lefeb., qui vulgatam lect. Signa servarunt, h. exercitum victorem, arma victricia late proferat. —54. omina, non omnia, scripti et priscæ quædam edd.

56. Libyas Col. Libyes Ox. Libycas Put. Vulgo Libycos. Vid. ad I, 189. —58. Hasbytæ, Hasbitæ aberrat. Nomen illud Drak. deductum putat ab Asbytis, Libyæ populo, qui Ἀσβύται dicuntur Ptol. IV, 4, sed Ἀσβύσται Herodot. IV, 170. Steph., Prisciano in Perieg. v. 195; Dionys. v. 211; ap. Tzetz. in Lycophr. p. 122; et Plin. V, 5; ed. Hard. cf. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 362, et Salmas. Exerc. Plin. p. 270. Iarbæ Col. vid. ad I, 417, Vulgg. Hyarbæ, et Drak. Hiarbæ. —59. arva Medusæ suspicari possis coll. Lucan. IX, 626. Sed et vulgata bene se habet. Vid. not. arva Medusæ pro antra etiam conj. Schrader in observatt. p. 26, 27, quoniam voces illæ passim confundantur, (vid. Burm. ad Lucan. VI, 408) et sic Hammonis filio præclarius imperium reddatur. —60. iniquo sole Junt. Ald. Gryph. Antwerp. al. i. a sole Med. Vulgatam lect. tuetur Drak. coll. Terent. Andr. I, 5, 33, et Cic. pro Cluent. c. ult. ubi vid. VV. DD. —64. Getulus quidam. Male! Gr. Γαιτούλοι. —67. Vereor, ut hic versus sit a Silii manu; languet certe et versus præc. sententiam repetit. —69. Vulgg. assueverat, quod primus Nicand. ap. Junt. dedit, verbo perperam ex v. præc. repetito: defenderat scripti et priscæ edd. quod Cellar. exponit, quasi transmittendo et transigendo arcuerat; et Drak., venatu defenderat virginitatem ab illecebris procorum. Sed defendere vitam est forte id. qd. tueri, h. servare, tolerare eam. N. Heins. conf. v. 673 hujus libri qui tamen ad sententiam h.l. expediendam nihil omnino valet. Idem conji. exegerat. Propius ad literarum ductum accedit emendatio Burm. impenderat; proxime vero, quod reposuit Lefeb. dependerat, h. impenderat, ut ap. Lucan. X, 80: Conf. idem VIII, 100, et Colum. IV, vii, 22; X, i, 20. Sed utrumque cum tertio casu jungi solet. Fortassis deferverat κατὰ annos, vel duraverat, vel diffuderat, et, nescio quid, scripsit poeta: extenderat suspic. Schmid. coll. v. 103. Sed ibi est longius tolerare, ut v. 524; III, 96 et al. —70. molita Tell. R. 3. Ben. Ald., non improb. Lefeb. si legatur, non calathos molita manu. —75. Hæmum, Thraciæ montem, pro Hebrum, substituendum censebant Burm. et Drak. coll. Claud. de laud. Stilic. III, 307, 308, quia nemo per flumina currit. Non male: sed vulgata quoque lectio defendi potest. Si quid tamen mutandum, scriberem cursuque fatigant Eurum (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 317.), vel pulsuque fatigant. Vid. not. Geræque quidam codd., teste et prob. Dausq., qui Geras sibi non nescios dicit, sed forte cum Gerrhis eos confudit, quod et suspicatur Drak.

78. dono crinem, non crinem dono, Col. nodo conji. D. Heins. probb. N. Heins. Drak. (qui speciem Amazonæ, crinibus nodatis ornatæ, ex Gronov. Thes. Antt. Gr. T. I, exibuit) et Lefeb. qui τὸ nodo recepit, coll. Virg. Æn. IV, 138, et Senec. Hipp. v. 399, ut adeo Hasbyte eodem, quo Hesperides, modo crines nodo, h. in nodum religaverit, retro collegerit; vel religaverit nodo, h. retiolo aureo, κρωβύλῳ Hesperidum, quem fortasse ab ipsis dono acceperit. Si posterius verum est, non est quod vulgatam lect. sollicitemus; si prius, vox Hesperidum importuna est, et crediderim fere, poetam H. modo, vel, præeunte Virg. Æn. I, 320, Harpalyces modoque, vel nodoque sinum scripsisse: etsi ad morem Hesperidum, crines in nodum cogendi, Silius etiam inf. III, 284 respexisse videtur, et, si vel maxime ignotus est, locus tamen noster non majore interpolationis suspicione laborat, quam similis Horat. Od. II, 11, extr. ubi vid. Bentl. et Jani. —79. fulgentem, non fulgenti, Col. et Ox. lævam, non lævum Col. —80. Thermodontiaca, non Thermodoontiaca, Put. Θερμώδων, οντος, dicitur Ponti fl. qui Ponto Euxino miscetur. Conf. VIII, 433, et, quos Drak. laudat, Stat. Silv. I, 6, 56. Intpp. ad Virg. Æn. XI, 659; ad Prop. III, 12, (al. 13) 16; Heins. ad Claud. de R. P. II, 66; ad Ovid. Met. II, 249. Add. Intpp. ad Val. Fl. IV, 601 et al. —86. tumuloque propinquum conj. Best, et recepit Lefeb. prob. Drak., ut sensus sit: dum, equos in gyrum flectens, sequitur, h. petit (ut I, 141; Virg. Æn. V, 629; Ovid. Epist. VII, 10, et Fast. VI, 109; Cic. ad Att. X, 18 ubi vid. Græv.) campos colli, in quo Saguntus condita, propinquos. Non male: at, qui in campo sunt, tela in urbem alte sitam frustra mittere videntur. Dum secat in gyros campum emend. N. Heins. coll. inf. v. 171. Sed vulgatam forte lectionem non male ita expedias: Electissimum pulcherrimumque equitatum Asbyte ipsa ante prima signa ducit, et, dum in campo circa urbem longius procedit, (vel in campo viam, seu iter sequitur, ut ap. Ovid. Pont. I, 4, 38; II, 10, 18; Virg. Æn. II, 737) collem, vel tumulum, (τύμβον, ut ap. Virg. Æn. XI, 849 sq.) urbi propinquum, conspicit et occupat, unde jacula in superiores urbis, celli inpositæ, partes mittit.

92. Deligit Col. unde Derigit suspic. Drak., quod Lef. edidit, ut sit pro, mittit e muris, non id. qd. dirigit, quæ verba communiter olim usurpata putabat Drak. ad IV, 676. Ego potius crediderim, verbum derigere soli librarr. fraudi et incuriæ deberi. Conf. ad IV, 540; VI, 228; IX, 583; Virg. Ge. II, 281; Æn, I, 401, et loca in notis laudata. —94. armis malebat N. Heins. suffrag. Drak. Non male: certe vulgata friget. —96. dimisit Put. et Parm. divisit (h. jaculo transfixit, ut ἐδάϊξε Hom. Il. φ, 147, et βάλε μέσσην Il. ψ, 875) R. 3, et Med. quod probavit N. Heins. ad Claud. in Rufin. II, 25, et recepere Cell. et Drak. qui posterior demittere de eo tantum dici posse existimabat, qui in loco superiori ipse est et in inferiorem mittit; quo sensu fundæ VIII, 526, vel tela aliaque avem cælo demittere dicantur, non autem homo, qui tela jaculatur. Sed vid. Val. Fl. I, 94. Similiter dejicere dixit Virg. Æn. V, 542 et XI, 580, unde dejecit h.l. emend. N. Heins., quod ne ipsi quidem Drak. displicuit, cui nec Burm. conj. defixit spernenda videbatur. Nos vulgatam lectionem servavimus cum Lefeb. et Schmidio, qui posterior monet, fundam et tela non semper ave esse superiora, et hominem semper aliquo instrumento uti, quo quid dejiciat, adeoque funda, seu telis avem demittere posse. —98. rueratque, vel ruere atque, h. ruebat, maluerit N. Heins. —99. in cantu R. 2, unde fera, incautus... arcus, h. a quo non cavebatur, reposuit Lefeb. Non male, si inopina s. i. pro inopino s. i. dictum acceperis. —103. artæ, non arctæ, semper in Col. et optimis quibusque codd. occurrit teste Drak. ad VII, 280, ubi laudat Pier. ad Virg. Æ. I, 293; II, 146; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20; Lambin. ad Lucret. I, 71; Gronov. ad Senec. Œd. 277, et Broukh. ad Tibull. I, 5, 53; Add. Stœber. ad Manil. p. 525, et Ill. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 180. —104. Merone ed. Lefeb. vitiose. Nomen ab ius. Nili in Æthiopia ejusque urbe ductum. —107. chalybs et calami sunt synonima, unde hic versus languet, et vel plane ejiciendus videtur, vel validusque chalybs, aut simile quid legendum est, ut chalybs sit ensis. —109. Vulgg. Cydonæo. —110. Garamum scripti et Med., a Garamantibus sic dictum. Vulgo Gravium, prob. Dausq. Sed reliqua Afrorum nomina, Gravios vero Hispaniæ populum esse (vid. I, 235.), monet Drak. Granium Parm. Thyrum, non Tyrum, scripti et priscæ edd. —111. Gisgonem, non Gisconem, Put. et Med. levemque a Gr. λεῖος, non lævemque, recte scribitur, judice Drak. lævumque scripti et Med. aliæque antt. edd., quæ lectio forte non deserenda, nec cum N. Heins. in sævumque mutanda. Lævus et Gr. σκαιὸς propr. est sinister, et deinde, vel tardus, inperitus, stupidus, ἀμαθὴς, vel infelix, ut III, 94, ubi vid. not. forte et perversus, pravus, et hinc malus, inprobus, ut σκαιὸς, et sinister. —112. Lyxum scripti et priscæ edd. Vulgg. Lixum, forte rectius a Lixo, Africæ urbe. Vid. III, 258; V, 401. —117. Nasamonias Harpe Col. et Parm. ne improb. quidem Dausq. Est græca forma, qua ab adjectivis gentilibus, in ius desinentibus, alia et quidem feminina, in ias exeuntia, deducuntur. Vid. exempla, a Drak. adlegata, inf. XIII, 494; XIV, 253, 270; Virg. Ge. IV, 463; Ovid. A. A. I, 556; II, 382; Senec. Herc. Œt. 192, et alia ap. Jani ad Horat. Od. I, 22, xiv, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 164, ubi Arpe hic legendum monet, refrag. Drak. ob consensum codd. et quia Harpe nomen virginis bellatricis est ap. Val. Fl. VI, 375, et equæ inf. XVI, 365. Nasamonius Harpe Ox. Put. Med. proxime verum. Vulgg. Nasamonia Serpe. —119. hiatu. En tacite reposuit Lefeb. ut passim. —121. At c. f. casu e Col. Put. et R. 3, recepit Drak. Vulgo At c. casum frendens, quod exquisitius est. Ad c. casum conjectura Scalig., quam amplexus est Cell. —123. annisa, non annixa, Col. ut v. 629; IV, 290, 586; IX, 379; X, 197, 257; XV, 578, probb. N. Heins. et Drak. conf. Serv. ad Virg. Æn. I, 144, 506. Intpp. ad Val. Fl. III, 193. Cel. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 298. —125. umerum, ut umens, umidus, umectare, semper in c. Col. scribi monet Drak. qui laudat Quintil. Inst. Orat. I, 5, et Broukh. ad Tibull. I, 4, 44. —127. Educti Col. Put. Med. prob. Modio. Adducti conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatam lect. damnat, quam servavi, quia et doctior est, et verba sine particula et minus cohærent. Conf. ad I, 334. —131. fluxere scripti et antt. edd. nisi quod flexere exhibet Med. Vulgata lectio fulsere debetur Marso, et, quum fluendi notio jam verbo effusi expressa sit, præferenda videbatur Dausq., cui Drak. similia loca Senec. Herc. Œt. 1228 et Furii ap. Macrob. VI, 4, obponit.

138. in g. scripti cum R. 2, Ald. Junt. Nut. in deest in R. 1, aliisque antt. edd. Hinc, ut metro consuleret, e inseruit Martinus Herbipol., quem secuti sunt alii.

149. Theron pro Teron reposuere Dausq. Drak. et Villebr., quoniam idem nomen ap. Virg. Æn. X, 312; Stat. Th. II, 304, 572, et alios occurrit. Sic et in c. Col. scribi infra sæpius testatur N. Heins. qui h.l. silet. Thero Ox. inf. v. 192, et XVI, 501, quod pluribus exemplis defendit Gronov. ad Senec. Agam. v. 514, et ad Plin. XX, 21. Conf. a Drak. ad v. 192, et XVI, 335, citati Quintil. Inst. Orat. I, 5, et. Pier. ad Virg. Æn. X, 322. —151. Ante exspectatum forte præstiterit, ut et inf. X, 301. Vid. not. ad v. 31. offuderat conj. N. Heins. Male! —155. nil Dausq. forte operarum errore. —156. Vulgg. tegmenque. Vid. ad I, 402. —158. Ita scripti et Parm. Vulgo idem cælatum insigne gerebat. In ed. Med. totus deest versus. Lerneia monstra, per adpositionem, suspic. N. Heins., cui certe locus Virg. Æn. VII, 658, magis favet, quam., quod Drak. putat, adversatur. Vid. ibi Heyne. —159. exsectis Benessa, quem frustra secutus est Lefeb. coll. III, 32. —160. Vulgg. Tapsum. Sed Θάψος est Africæ urbs, III, 261. Plin. V, 4. patris sc. nomine clarum, non male conj. N. Heins., quod tacite recepit Lefeb. —161. Macen, a Macis populo Africæ, (vid. sup. v. 60) suspic. Dausq. quum Saces in Asia sint. Sed Sacen esse nomen propr. militis, ut ap. Virg. Æ. XII, 651, monet Drak. Miror tamen, neminem obfensum voce actos, quæ cum egerat jungenda est. Forte leg. altis, vel arctos. —163. fumabant malebat N. Heins. Sed vid. ad I, 126, 129, et conf. VI, 12, 705; Virg. Æn. VI, 87, al. —166. lænæ, scripti et Med. conf. ad XV, 424. Vulgg. t. lævæ, h. clipeum, seu peltam, gemmis ornatam, quam læva manu gerebat, ut sup. v. 79, unde retinerem, nisi mox peltæ mentio fieret. lene, et v. 167, geminata quidam vett. —173. Vulgo ocius Euro. Sed ocior E. scripti, quod doctius est, et ex I, 496; XIII, 242; XVI, 191; Virg. Æn. VIII, 2, 3; XII, 733, et Stat. Th. VI, 521, a Drak. firmatur. —178. Eurymachus corrig. N. Heins., quum inter sponsos Penelopes nullus fuerit Eurydamas, et hic paulo post denuo interficiatur. Sed vid. not. ad h.l. et v. 185, ubi idem Heins. frustra conj. Gens e. feri, vel austri, vel etiam G. e. virum c. delentur I. Eurydamæ Nomados dextra. —186. Post Eurydamas quidam distinguunt. Nomades Col. ater, h. atro sanguine infectus, scripti et R. 2. Conf. ad III, 463; V, 154, 619; VI, 107; IX, 365; XIII, 429. Vulgo acer, h. δεινὸς, vehemens, incitatus, celer; quod forte non spernendum. Conf. Virg. Ge. III, 141.

189. Destringi reposuit Lefeb., ut sit artissime stringi, premi, quemadmodum depugnare, devincere, decertare, depræliari pro acerrime pugnare, etc. passim occurrunt. Sed cur pessime et sine ullo sensu distringi legatur, non adsequor. Significat enim vel in diversas partes distrahi, ex utraque parte lacessi, ut ap. Liv. XXXV, 18; XLIV, 35; vel impediri, occupatum esse, premi v.c. bellis ap. Nep. Hannib. 13, et circa mala ap. Flor. IV, 12. Neutrum vero ab h.l. abhorret. —190. Prælibrans conj. N. Heins. —192. Thero Oxon. vid. ad v. 149. —200. spargit, et mox Ac rapta Col. et Ox. Vulgg. sparsit et At rapta. —205. Temperat Oxon.

206. serus fati R. 2, ut seri studiorum ap. Horat. Sat. I, 10, 21, prop. Lefeb. qui et serus voti tentat. Sed cave quidquam mutes. Cæcus fati græce dicitur pro nescius f., ut ap. Lucan. II, 14, et c. futuri ap. Claud. de R. P. I, 138; cæcus fato Tell. adeunte quidam codd. teste Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 166, et sic Cellar. —208. Jamque conj. N. Heins. ad marg. Silii, coll. Virg. Æn. II, 662. Mox iramque Col. et Ox. Vulgatum irasque Lefeb. firmat ex I, 38, monetque in R. 2, esse ira, et a in codd. pro as, am, an, ar occurrere. —213. perculsa, non percussa, scripti. Recte; nam concussa modo præcessit, et verbum percelli de graviore re et adfectu, de torpore, terrore, metu, stupore, clade, ruina, percuti vero de admiratione, probabilitate, inani cogitatione et leviore omnino adfectu adhiberi solet: etsi hoc discrimen, culpa forte librariorum, sæpe negligitur, et Gr. ἐκπλήσσεσθαι utroque certe sensu usurpatur. Grammaticis autem, qui percuti ad corpus, percelli ad animum referunt, fides non habenda. Vid. quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 13. Id. et Bentl. ad Horat. Epod. XI, 2; Heins. ad Ovid. Met. IV, 138. Id. et Pier. ad Virg. Ge. IV, 357, et Æn. I, 513; V, 372; VI, 475; IX, 292; Burm. ad Petron. c. cxi, p. 516; Græv. ad Cic. pro Dejot. c. 6. Conf. inf. ad VIII, 388. —216. Pro vesper scripsi Vesper. —221. convexæ scripti. Sed innuuntur apes βοτρυδὸν, instar uvæ, conglobatæ, unde apum nubes VII, 635, et uva ap. Juven. XIII, 68, et Plin. XI, 17. Conf. Hom. Il. β, 89, et, quos N. Heins. et Drak. excitarunt, Senec. Œd. 602; Lucan. IX, 286; inpr. Virg. Ge. IV, 257, 558, et Æn. VII, 64 sqq. —224. Mors, reditura, metu, n. a. fato, h. homini a fato destinata, emend. et edidit Lefeb. Non male, etsi vulgatum quoque ferri potest. —225. Consilium damnant Col. C. clamant Ox. et Put. portisque Col. portaque Ox. Put. et Med. Vulgo Auxilium clamant, portis atque, quod perperam tuetur Dausq. Conf. sup. v. 152, et ad v. 52. —231. Ferte Col. h. perferte, ut simili loco XI, 324; ad pugnam certe spectandam sufficite. Vulgo spectacula t. Este, h. spectatores. Vide not. ad III, 383, et conf. IV, 407, 408: tanta Ox. spect. tanta Ferte conj. Barth.

234. fessi rerum trepidique salutis suspicari possis. Vid. not. —235. Vulgg. primum. Sed primam urbem scripti, R. 3. Parm. Med., h. non προάστειον, sed primum, præcipue, ante omnia, ut passim adjectiva, vel adverbiorum vicem explent, vel κατ᾽ ἔννοιαν ad aliud substant. sunt referenda. Vid. App. et Heins. ad Virg. Æn. VI, 811; XII, 103, ad Val. Fl. III, 257, et ad Claud. in Ruffin. I, 302; Gronov. Obss. I, 7; Heyne ad Virg. Æn. IV, 3. —237. aras Col. arcis conj. N. Heins. Male! conf. sup. v. 150. —239. Vulgg. Elisæo, vel Eliseo. Sed vid. ad I, 81. —246. pondera clavæ scripti et Med. Ald. Gryph. Nut., h. clava ponderosa, gravis, ut p. conti VI, 277; XV, 687; p. plumbi I, 523; p. pili IX, 335; p. baltei ap. Virg. Æn. X, 496. Vulgo pondere clavæ. —247. et, quod in Col. Ox. et R. 2 exstat, vulgo omittitur, prob. Lefeb., ut citatiore cursu feratur oratio. —249. ter lustrat conj. N. Heins. coll. v. 266. Sed simili loco III, 160 vulgatam tuetur Drak. —255. urguentem malebat N. Heinsius. Sed vid. not. ad lib. I, vers. 499. —257. ostentans, non obtestens, scripti et priscæ edd.

266. lustrant Tell. R. 3; Parm. Med. Beness. probb. N. Heins. et Lefeb.

272. a in Col. A reliquis libris abest. —273. Movet Col. Ox. Put. et Med. Monet Tell. et edd. vulgg. —275. cœptantis, non captantis, Col. et Ox. ut IX, 320; X, 254, 259. —276. bello, vel bellis meliora, sc. quam pace, conj. Burm., non improb. Drak. qui tamen meliora belli pro bellum felicius, ut dura rerum, iniqua viarum et similia, dici posse monet. Dapis meliora dixit Hor. Sat. II, 6, 89. —277. Hannon, non Anno, vel Hanno, Col. ubivis et XVI, 675 Put. —278. furorem duo scripti, teste Lefeb. —279. Cuncti equidem non male corrig. Dausq. et N. Heins. ad marg. Silii, quod recepit Lefeb. ut sensus sit: omnes præ timore silent., ut ap. Virg. Æn. XI, 344 sq. Sed vulgatum quoque non spernendum videbatur Drak. —282. nota, non vota, Col. et Nutii ed. Antwerp. —289. speculatur, non speculantur, scripti: speculatus opinabatur N. Heins. —299... 303. Silius expressit Liviana XXI, 10; Carthagini nunc Hannibal vineas turresque admovet, Carthaginis mœnia quatit ariete. Sagunti ruinæ (utinam falsus vates sim!) nostris capitibus incident. Sed vulgo male legitur, Massylaque, vel vitiose Massillaque vates Annuit. ille novi ... quatit ut T. tecta, Sic propria luat hæc pœna, n. m. u. F. suis: inquam hoc, inquam, nunc tempore, etc. Drak., qui h.l. prorsus silet, a vulgg. lect. in v. 299 et 300 non discessit, nisi quod στιγμην τελειαν post vates posuit, et v. 299 asterisco notavit. Prius et Dausq. placuisse videtur, qui certe exponit: Adnuit Hannon, motu capitis indicat, se vera loqui; gestu fidem facit, more oratorum. Adnuite quidam, et vel ac T. tecta malebat Dausq. aut T. tecta Ox. et R. 2. Vulgatum ut genuinum et transpositum putabant Barth. et Cell. hoc sensu: ut externas a. q. T. tecta, sicut Hannibal Saguntum, ab Hercule conditam (vid. I, 273, 509), ut externas arces quatit; sic luat hæc, etc. Mox nunc hoc, inquam, hoc tempore Ox. et Put. cum priscis edd. inquam, hoc nunc, inquam, tempore alii. nunc hoc, hoc, inquam, tempore ex emendat. Modii recepit Cell. Ipse reduxi lectionem cod. Colon., quæ nulla mutatione indigere videtur, modo ea, qua feci, ratione interpungatur; nisi forte v. 299 En nunc refingere malis. Nec tamen multum abest, quin præferam emendationem N. Heinsii, Haud nunc ille, novi c. c. r., E. a. quatit, haud T. tecta: (Sic ... Fata suis) nunc hoc, etc., quam recepit Lefeb. et adsensu suo comprobavit Ill. Heyne, qui literis ad me datis significavit, olim in libris haut nunc, et per compend. at ne scriptum fuisse, et verbis poetæ magnam inesse vim: Hannibal non Saguntum, sed ipsam Carthaginem obpugnat, vel obpugnare putandus; quod utinam ipsi male vertat! conf. I, 270, et Liv. l.l. Tum sic ut in diris et precibus, de quo vid. Lambin et Jani ad Horat. Od. I, 3, 1; Heyne ad Tibull. I, 4, 1; II, 5, extr., inf. V, 179 seq. Ovid. Epist. IV, 167 seq. XX, 3; Hor. Sat. II, 3, 300. Sed primum ex lectione cod. Col. eadem sententia erui, et deinde ex an nunc facilius vulgatum annuit ortum videri potest: præterea sic in obtestatione adhibetur vel ita, ut ab altero quid petamus, et, quo facilius id consequamur, ea illi adprecemur, quæ optatissima ei esse novimus, ut adeo significet hac lege et conditione, vel ut ita, seq. ut, p.m. ap. Ovid. Met. VIII, 866, unde fere suspicari possis, h.l. legendum esse, Haud nunc ... quatit, haud T. tecta. Sic propria ... Fata suis, nunc hoc, inquam, hoc ut. t., etc., nisi forte præstiterit, At nunc ille ... E. arces quatiat T. tecta, Si propria, etc. —304. Hennœas Col. Vulgo Ætnæas. Vid. ad I, 93. Henneas Lefeb. Ætneas alii. —307. satiavimus, vel simile quid suspic. Heins. frustra. —310. Libyaque procul quin poeta scripserit vix est quod dubitemus. —311. mœnia alii, inepte; nomina, ut III, 71, et al. eleganter pro gloria, fama, ut gr. ὄνομα. —312. Hunc versum Carrion et Modius restituerunt e membrr. Col., in quibus et juvenalibus, non juvenilibus, legi testatur et probat N. Heins. Id recepi, quia et rarior vox poetam decet, et Maro eadem uti solet. Vid. Æneid. II, 518; V, 475; VIII, 163 et Intpp. ad hh.ll. —317. Naritia Put. Parm. Med., quod a Dorico Νάριτος pro Νήριτος deduci posse monet Drak. Cf. omnino Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 264. —318. cristis Put. non improb. Lefeb. —323. retorquentes, ut remissurus ap. Ovid. Met. V, 95, emend. Burm. prob. Drak. —325. obsistis scripti præter Tell., et priscæ edd., nisi quod in R. 3 abistis.

330. Concilio, en, sublata interrogat. nota, et mox arma Quiritum, malebat N. Heins. —332. Vulgo nam cætera (non latet) hostis. —333. minati Oxon. minaci Put. unde minari conj. N. Heins. vid. ad lib. I, vers. 334. Non male! —337. ac tollit sub sidera gentem, Col., quod Draken. firmat coll. Virg. Æneid. III, 422, 576; IV, 504. Vulgg. tollitque ad s. g. Post gentem distinguitur in ed. Parm., probb. N. Heins. et Drak., ut vox mortalem cum emphasi repetatur. Vulgo gentem Mortalem: mihi, etc. —341. Evinctus ex Col. recepi cum Lefeb. vid. sup. ad v. 48. Vulgo Succinctus. —344. spectabat Put. et priscæ edd. —345. Nec nõ Tell. et R. 2, vitiose pro võ, h. vero. —352. animo patrio, qualem pater habebat, Ox. et Put. quod non displicet N. Heins. coll. sup. v. 288, et Ovid. A. am. I, 191. Post hunc versum in editis, non scriptis, exemplaribus legitur alius, inepti versificatoris manu adsutus, ultor erit cædis jam te spectante propinquæ, quem jam Carrion et Modius obelo transfixerunt, quibus nec ipse Dausq., ut solet, obstrepit. —353. Propinquæque, vel, teste Lefeb., Pro quinque que polo Put. Proinde paulo Dausq. et al., utrumque contra metri leges. Satque polo R. 2. Proinde duabus syllabis efferendum, ut ap. Lucret. III, 1049, 1066; IV, 652, 998; Virg. Æn. XI, 383. Conf. ad III, 16: accrescant corrig. N. Heins. Sed vulgatum doctius, ut mox astris agat. Conf. App. astrisqe, non altusque, Col et Ox. —357. Despectare R. 3. —362. nostros pro nos, nos Put. Male, etsi hostes refingas. —364. repugnant, non repugnent, scripti et antt. edd. —366. dedam Col. Vulgo dudum, prob. Dausq., qui in verbis patria inclita dudum et æternum famulam elegantem antithesin inesse putabat, quæ potius in verbis famulam et liber quærenda. Pessime tamen Barth. jungebat, dudum famulam non videbo æternum. —367. subibo maluerit N. Heins. poeticæ dictioni substituens vulgarem. Drak. confert VII, 739; XIII, 709, Hom. Il. ο, 252; Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. —368. Post jubet pro commate interrog. notam posuit N. Heins. —372. nunquam si scripti. Vulgo si nunquam et nusquam Tell. si numquam in talia plecti emend. Barth. Adv. VI, 25. Male! Talia ut gr. τοιαῦτα, vel ταῦτα pro οὕτω, κατὰ ταῦτα in hunc modum, taliter. Marsus per talia, et Cell. ob talia, διὰ ταῦτα, interpretatur. Pro plecti poetam felix, vel simile scripsisse suspicabatur Withof. —374. ut scripti et primæ edd. Vulgatum tum servavit Lefeb. Sed tum deinde vix quisquam dixerit, et tum mox sequitur. —375, 377. Hi tres versus desunt cod. Col. et inducendi videbantur, ut inepti et adulterini, Modio et D. Heins. dissentt. Dausq., N. Heins. et Lefeb. quibus ea, quæ sequuntur, favent. Patribus corrig. Burm. et mox addi N. Heins. Illud recepit Lefeb., hoc Drak.

378. templa irrumperet, ut II, 692, V, 450; XIII, 79, etiam legi posse monent N. Heins. et Drak. qui tamen irrumpere et cum tertio casu IX, 365; X, 368; XII, 490; XIII, 176 et al. jungi docent. Sic et intrare, de quo vid. ad VI, 498. Conf. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 528. —380. sensit e Col. recepit Drak. Vulgatam retinui, quia exposcit, imperat, etc. sequuntur. —382. rexisse scripti et antt. edd. ante Juntinam, in qua texisse primus dedit Nicander, sensu parum diverso. —383. Hunc versum ingenio inepti hominis procusum et adsutum esse arbitror. Nam primum languet; deinde eo extruso sententia bene procedit; denique non adsequor, cur Fabius, qui et iræ impatiens est, et senatui interest, novum exposcat concilium, neque extemplo pacis conditiones ferat, quod teste Livio XXI, 18 fecit. —387. Etiam hic versus ejiciendus videtur tamquam insititius. Non minus certe languet, et verbum effundere mox repetitur. —389. effundit, non effudit, scripti et primæ edd.

391. Vulgo Elisæ. Sed vid. ad I, 81. —392. Vulgatam lect. Accitis ab h.l. alienam esse, et alii jam dudum monuere, et ex notis adparet. Adscitis conj. Dausq., quo tamen difficultas non tollitur. Melius Attritis N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Epithal. Honor. v. 179, coll. inf. VI, 301; VII, 247; XII, 83; XV, 3; XVI, 454. Proxime tamen ad vulgatam adcedit emendatio Barth. Adv. VI, 25 Adcisis, quam et Heins. non improbavit, et nos cum Lefeb. recipere non dubitavimus. Adcisæ propr. dicuntur res tenues, extenuatæ, inminutæ, consumtæ, debilitatæ, adflictæ, inpr. malis et calamitatibus; unde populi adcisi sunt virium exhausti, adflicti et obpressi, vel quorum res, opes et vires adcisæ, seu fractæ sunt et infirmatæ. Prior dictio in deliciis potissimum est Livio, v.c. III, 10 (ubi vid. Intpp.); VI, 5; VII, 29; VIII, 29 al. Burmanno neque τὸ Adtritis, neque τὸ Adcisis placebat, quia illud de lento bello, non de subito impetu, qualis Hannibilis fuerit; hoc autem de rebus quidem et robore, non vero de populis dicatur. Quod ad posterius adtinet, primum analogia nobis favet, et deinde contrarium patet ex Silii VIII, 588, et Liv. VIII, 11. Conf. Heyne Obss. in Tibul. IV, i, 189.

399. Albentis ἀρχαϊκῶς, non Albentes, Col. coni Flaventis, hoc aurati, conjectura N. Heinsius audacter et frustra: tutamine Oxon. vitiose. Vid. ad lib. I, 460. —400. unam Col. et Oxon. una, hoc simul donum ferebant, recte, puto, emend. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. —401. texam Col. intextam conj. N. Heins. Præstiterit forte nexam, vel lectam, hoc conlectam, ut apud Virg. Æneid. lib. I, v. 320. Sed vid. not. —402. Loricam, nulli, non l. et nulli, Col. Recte; nam tegimen de ipsa lorica intelligendum. —405. et gaudet o. r. Col. gaudetque et Put. Vulgo gaudetque in o. r.

409. justæ B. v. senectæ scripti plerique et primæ edd., Græcorum loquendi forma. Vid. App. juste B. v. senecta Wolfius Basil. 1522 primus edidit. —413. Ænean Græco more pro Æneam cum Drak. scripsi, suadente N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. VII, 26: pulsum p. terraque, precantem volebat D. Heins. refragg. Dausq. et Drak., cum dextram protendere perpetuus sit supplicantium mos, unde frequenter dextra precans et supplex dicatur p.m. Virg. Æ. XII, 930. Vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 721. —421. nequiquam scribendum putabant præter Festum Broukh. et alii ad Propert. II, 4, 5: petebat Col. et omnes post Marsum edd., quod, ut ap. Senec. Troad. v. 165, pro repetebat positum, at, quum classis vacuo litore non petierit mare, sed jam in eo fuerit, ab h.l. alienum videbatur Drak. Mens vero poetæ etiam hæc esse potest: classis litus, in quod subducta erat, deserebat et jam æquora petebat. Ex petebat stupore librarii ortum videtur peribat in c. Put., et hinc preibat, præibat in Oxon. R. 3. Parm. redibat conj. Barth. Adv. VI, 25: iterabat N. Heins. coll. Hor. Od. I, 7, 32, cui tamen magis arrisit operibat, cum classis sæpe poetis tegere et abscondere mare, æquor vero sub classibus latere dicatur. Hoc non inprobabat Drak., qui tamen præferendam censebat emendat. Burm. tenebat coll. Virg. Æn. V, 1, 8: premebat edidit Lefeb. Possis et secabat aliaque tentare. Sed omnibus his non est opus. Cl. Hæufft in Periculis poet. a. 1788 editis et ab Ern. laudatis defendit vulg. petebat coll. simili loco Val. Fl. I, 136: operibat, vel secabat conj. etiam Withoff.

436. magnæ conj. Huetius, quod prosaicum est. —437. contra pro circa Puteol. —441. liber campi Col. et Oxon., hoc liberum campi spatium habens, cui non peculiaris campus est adsignatus, sed qui modo hunc, modo illum occupat, et libere vagatur. Confer inpr. Stat. Silv. IV, 2, 24, et Ovid. Ep. Her. I, 80. Vulgatum campis tuetur Schmid., putans, verba liber campi non commodum habere sensum, et prius sæpe quidem cum genit. jungi, sed semper, ubi liberatio a re molesta, invidiosa et ingrata innuatur, quo utique spectant V, 212; Lucan. lib. IV, v. 384; VII, 818, et Senec. Hippol. 492, quæ loca Drak., et alia, quæ Heins. ad Virg. Æneid. X, 154, ad Claud. Laud. Stil. I, 151, et Gronov. Diatr. Stat. c. 2 congesserunt. —445. juvencis Col. Parm. Med. juventis Ox. juventis Put. viventis quædam edd. jumentis Martin. Herbipol., et post eum alii, contra metri leges. —447. circa R.2. —449. pugnabat Put. —456. judex, non vindex, Col. Ox. R. 2: quod præter Barth. defendit N. Heins. coll. Lucan. I, 227; VII, 263 al. ut in invidiam Senatus Rom. dicatur, eum sibi arbitrium belli Saguntini arrogasse, quod ipse Hannibal ei exprobrat ap. Liv. XXI, 44. Adstipulatur ei Drak., qui tamen judicem a vindice nonnunquam parum differre monet, præsertim quum judicis sit, ea, quæ contra legem fiunt, vindicare, unde belli vindex possit esse curia, quæ puniendos belli, adversus fœdera inlati, auctores censeat.

457. vallatus ex Col. reponendum putabat Modius, refragg. Dausq., N. Heins. et Lefeb. —458. quies, h. belli immunitas, conj. D. Heins. quod recte damnant Dausq. et Drak. —459. vani ex conj. edidit Lefeb., h. qui in rebus vanis spem ponunt, qui inania sibi persuadent. Vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 631. Sed conf. not. æquore vanos A. o., f. lumina p. emend. Burm. suffrag. Drak. Pro ponunt forte leg. plorant, vel simile quid. —461. En reposuit Lefeb. sine auctoritate. Ut suspic. N. Heins. —463. misere, non miseris, Col. rurantia, h. rorantia, conj. N. Heins. coll. Stat. Th. I, 618 ubi liquentia viscera tabo legendum docet. —467. nervis scripsit Lefeb. libris non addicentibus, hoc est, tendinibus, musculis, ligamentis, quæ a Græcis, in quibus rudis sit Drakenborch., qui absurde venis ediderit, τένοντας et νεῦρα vocari nos docet. Sed vir doctus ignorare videtur, venas poetis v.c. Virg. Georg. IV, 238, et aliis etiam cutem totumque adeo corpus dici, et verba venis exstant jungi posse. —468. membris, non nervis, scripti. Vid. ad I, 177. —469. Umentis Col. vid. ad v. 125. Viventis Ox. unde Uventis conj. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. qui id passim poetis obtrudit. Sed ut taceam, quod Drak. monet, τὸ viventis propius ad umentis, quam ad uventis adcedere, quum literæ iu et m in Longobard. scriptura vix discerni possint, quid quæso vulgatum mutare nos cogit? vid. ad I, 259. —472. tentare volebat Barth. l.c. Male! —473, 474. Vulgata lectio plane inepta videbatur N. Heins., qui varia proponebat, r. nudo Liquantes (h. liquefacientes, seu aqua mollientes) clipeo taurorum tegmina (coria) mandunt, vel r. nudo Ingentum clipeo taurorum t. m., vel denique, quod ceteris præferebat, r. nudo Liquentum (h. aqua fervida liquefactorum) clipeo taurorum t. m. Sed vid. not.

479. sacræ Med. ut XIII, 282. Vulgatum Drak. tuetur loco Virg. Æn. VII, 365; conf. not. ad I, 481. —481. solo t. f. remota conj. El. Putschius, prob. D. Heins. coll. v. 496 seq. Verum non tum forte, sed jam diu ante, Fidem terra relicta in cælum aufugisse, monent Dausq. et Drak. sorte contra omnium librr. consensum reposuit Lefeb., quoniam olim nil sine sorte actum, unde sortiri etiam sit obtinere, licet sine sorte. Quæ recondita doctrina vereor ut sint, quibus adsensum extorqueat. —483. Ita Col. et Oxon. Recte, judice etiam Dausq. qui tamen, ne Modio concederet, commodum quoque sensum, quem vellem declarasset, inesse contendebat vulgatæ lect., Quam tamen alloquitur veniæ pacator honoræ, in qua interpretanda nugabatur Marsus, si quis unquam. Neme Tell. propius verum. —485. norint, et mox, tacitoque, volebat N. Heins. —489. unam, non una, scripti.

497. novis, scil. superis, non Jovis, scripti, Parm. Med. —502. luxoque Mars. vitiose in textu, non in comment. —505. cessat R. 2, non inprob. Lefeb. —507. Sed si cura, h. si tibi curæ est, ex emend. N. Heins. recepit Lefeb. Totus versus ob ὁμοιόπτωτα auribus est ingratus. —510. Vulgo parenthesis post sinunt clauditur.

513. levi Col. recte, ut ap. Virg. Ge. I, 489. Vulgg. severa Jovi, h. irata J., ob cladem Saguntinis inminentem, quos præmio, non pœna adficere, Jovis erat, fœderum præsidis. Ita Barth. Adv. VI, 25. Male Marsus, quæ etiam ipsum Jovem ad fidem servandam coegit, quod tamen contra Modium defendit Dausq., cui nec displicet Gossuini conj. Jovis d. a. v., quia Jupiter præses istius regionis. —521. It, non Et, Col. ut III, 215; XII, 244; Virg. Æn. II, 173; Stat. Th. I, 494; V, 239, et aliis locis, quæ excitarunt N. Heins., Drak. et Gronov. Obss. IV, 18. —522. fœdasque conj. Burm.

526. conspexit, non prospexit, Col. —528. miscentis, vel miscenti malebat N. Heins. —529. ira Colon. et Put. ut v. 617, 642, et IX, 23, Drak. ita antt. edd. —531. Et palma ostendens corrig. N. Heins., quod nimis forte cupide adripuit Drak., ut Juno non supplicet, sed Saguntum digito monstrans satis dictarorie eam protinus exscindere jubeat; quasi non codem modo explicari possit vulgata. Antiquitas autem palm’ ostendens, vel palmostendens scriptum putabat, refrag. Lefeb., qui in priscis libris palma tendens se reperisse testatur, et hinc palmam tendens edidit. —533. suis, non tuis, Col. —534. Vulgo perperam legitur, ipsa propinqua Effectus: studiumque tuum quo comprimit ora Cerberus, etc., prob. Dausq., ut propinqua sit verbum, pro depropera, ut v. 281. et Virg. Æn. X, 254. Sed tres versus, tamquam avulsa a corpore membra, recte VV. DD. ex membrr. Colon. restituere. —537. Stridoremque jubæ, h. comæ, frustra emend. N. Heins.

546. circa Col. Oxon. R. 3. Parm. Med. unde vel recipiendum, vel ex circu ortum videtur. —547. squamoso Junt. et Ald. quod glossam redolet. Nam squalens vulgo putant esse squamosum. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid. lib. X, vers. 314. tergore, non pectore, scripti. —548. cava pandens guttura Col. quod forte non spernendum. —549. Hunc versum VV. DD. e MSS. Col. et Ox. revocarunt. Voces autem luctus, planctus, mœror, dolor et pœnæ majoribus literis scripsi, quoniam pictura efficitur vividior et magis poetica, si abstracta cogitentur personata. Cf. Virg. Ge. III, 552, ubi vid. Heyne et Voss. —550. circumstant, non circumdant, scripti et R. 2. —553. adsimilat pro adsimulat edidi, usu quidem invito, sed etymologia ac vi verbi id postulante, et faventibus libris, nonnunquam omnibus v.c. Tac. Germ. c. 9. Adsentiuntur nobis Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 224; Scheller. in Lex. et præceptis styli; Barth. ad Claud. Ruf. II, 81, ad Stat. Th. IV, 261; et alii. Sed refragantur inpr. Gron. Diatr. Stat. c. 6, et Ernesti ad Cic. Invent. I, 28, ad Tac. Germ. 9, et vit. Agric. c. 10. —557. Daunique, non clarumque, Col. et Ox. Daunique t. ab origine n. ad oram Aldini cod. ex ant. exemplari notatum vidit N. Heins. Idem v. 558 cultus malebat, quoniam vultus jam antea mentio facta. Sed Drak. recte jam monuit, orationem ita procedere: Huic itaque Tiburnæ pares vultus quum induisset Tisiphone, dispersis crinibus sectisque genis, etc. inducta Put. 561. Sat F. p. datum Col. quod firmatur verbis Virg. Æn. II, 291; IX, 135, et Val. Fl. III, 688. Sat datum etiam Oxon. si fides habenda Barth. Adv. VI, 25, sed Stat datum, teste N. Heins. Vulgo Stat F. p. datus, et Stat datur R. 3. —562. funere ingeniose conj. Lefeb. coll. Virg. Æn. IX, 492 ubi lacerum funus dicitur cadaver dilaniatum. Vid. not. ad v. 647. Mihi vero ipsa quoque vox lacerato suspecta videtur, quia modo præcessit. Forte poeta scripsit laniato funere, vel laniatum (laniatu) vulnere. —574. Nocte Col. Ox. R. 2. Vulgo Morte, quod nec ipsum elegantia sua carere judicabat Drak. coll. Virg. Æ. X, 641; Lucr. I, 135 al. Sed haud dubie glossema sapit: nam ut vita passim lux, ita mors poetis, vulgari euphemismo, nox, somnus, sopor, tenebræ dicitur, κελαινὴ νὺξ et σκότος Hom. Il. δ, 461; ε, 310; ὕπνος χάλκεος, νήδυμος, νήγρετος, vel τανηλεγὴς θάνατος Il. θ, 70; χ, 210. Hinc et somnus θανάτοιο συνέμπορος, et mors παλαιότερος κασίγνητος ap. Coluth. rapt. Hel. v. 357, 359. ὕπνος γείτων et κασίγνητος θανάτοιο Hom. Il. ξ, 231; Virg. Æ. VI, 278, et Hesiod. Theog. 755, ubi uterque Νυκτὸς quoque παῖδες vocantur. Sexcenta poetarum exempla congesserunt et librarior. fraudem notarunt Drak. ad V, 526, X, 173; XIII, 129, 708. Cerda ad Virg. Æn. X, 745; Ill. Harles. ad Coluth. l.c. Broukh. ad Prop. II, 13, 17, et 15, 24; Lambin. et Jani ad Horat. Od. I, 4, 24; 24, 5; 28, 15; III, 11, 38. —578. præfert conj. N. Heins.

584. prorumpit, non prorupit, scripti. —587. Oreque, vibranti, etc. edidit Lef., operarum forte incuria, lectore certe ne admonito quidem.

592. excussæ mentes probb. Modio et Heinsiis, coll. Stat. Th. III, 93; Lucan. IV, 536; Plin. Ep. I, 18. Excuti, pro percuti. concuti, percelli, terreri, ut ἐκπλήσσεσθαι ap. Hom. Il. ς, 225; Od. ς, 230: excussi (κατὰ) mentes (ut ἐκπλήσσεσθαι φρένας dixit Hom. Il. ν, 394, et π, 403), emend. Gron. Diatr. Stat. c. 43, et ad Senec. de ira I, 7, quod doctius est et V, 54; IX, 644, alibique occurrit, sed N. Heins. minus placet, quia τὸ expulsi mox sequitur: excussi mentem reposuit Lefeb. Pro vulgata excussi amentes, quæ glossema videtur Drak., quum amens sit, cui mens excutitur, perperam stat Dausq., qui cum Cell. interpretatur: excussi, prolapsi domo in publicum, compita, forum, rogum, quasi extra mentem terrore positi. —594. jacuisse Colon. ut v. 574. Vulgo latuisse. Utrumque bene et ἀοριστῶς dicitur. —595. damnantque cibos Col. et Parm. clamantque c. Put. vid. ad v. 52; damnatque c. Mart. Herbipol. damnare cibos agit Gryph. et Nut. non improb. N. Heins. Vulgo damnant cibos, contra metri leges: addita (h. infesta, non, ad cetera mala accedens, ut vult Schmid.) Put. cui favet auctoritas Virg. Æn. VI, 90, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Burm. ibid. et ad Val. Fl. V, 286; Gronov. ad Senec. Herc. F. 1237. Vulgg. abdita, quod accipiunt pro, occultata in Tiburnæ specie. —597. perferre Put. et R. 2. —598. luceque Put. —601. Longæ Col. Vulgo Longas prob. Dausq., ut longa series comportantium opes fuerit, aut longo tempore comportarint. Male! —605. raptis quidam antt. superest parti, h. rerum partarum, vel gazæ conj. N. Heins. carptim refinxit Lefeb. Propius ad literarum ductum accederet raptim, et ita Liv. XXI, 14, in ignem ad id raptim factum conjicientes, etc. —607. penitis terræ conj. nescio quis, a Drak. refutatus. terra, non terræ, Col. quod et conj. Dausq. —608. damnare tanquam efficacius malebat N. Heins.

610. tinctam, hoc accensam, Phlegethontis in undis scripti. tractam Phlegethontis ab undis editi. —613. in victis libri antt. teste Lefeb. Æternum victis infelix g. servet frustra conj. N. Heins. —614. parentem Col. et Oxon. Vulgo parentum... capulum probb. Dausq. Cell. Lefeb. Nihil fere interesse videtur. parente Parm. parentẽ R. 2. letum indignata parentem corrig. D. Heins. lentum i. pavere capulum, vel paventum, vel letum, ind. paventes tentabat N. Heins. —618. aversa mente, Col., h. alio versa, alienata, judice Modio; vel aversa a scelere, abhorrente ab eo, repugnante, invita. Vulgo adversa, quam renitentem, cum fatali Tisiphones impulsu pugnantem interpretatur Dausq. qui male provocat ad Plaut. Pseud. I, iii, 8; ubi non animo adverso, sed re adversa legendum. —620. perpessusque emend. et recepit Lefeb. —621. nisus malebat D. Heins. cf. I, 64. Dausq. contra monet, aciem oculorum ab iratis obliquari, eosque limis intueri. Sed melius forte vulgata lectio vindicari potest, coll. Ovid. Met. VII, 340 haud tamen ictus Ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt; Cœcaque dant sævis aversæ vulnera dextris. —626. tumores, ed. Parm. egregie, h. iram et furorem. Nam rabie fera corda tument Virg. Æn. VI, 49: οἰδάνεται κραδίη χόλῳ et fervens difficili bile tumet jecur. Vid. not. ad v. 327. Jani ad Horat. Od. I, xiii, 4. Heins. ad Claud. Ep. ad Hadrian. v. 7. Gronov. ad Liv. XXXIII, 11. Bentl. ad Horat. A. P. 197. Burm. ad Virg. Æn. VIII, 40, et ad Lucan. V, 53; ubi monet, tumere de omni graviore animi motu, inpr. de ira usurpari, metaphora ab irato mari ducta, quod tumere dicatur, Vulgo atros ... timores, quibus μελαγχολίαν, furorem et insaniam, innui putabat D. Heins. quod tamen locus Hor. Od. II, xix, 5, mihi certe non persuasit. —629. connisum, non connixum, Col. Hoc Dausq., illud N. Heins. et Drak. tuentur. Vid. ad v. 123. —631. fumum Col. sumas, vel summa vett. libri, unde fumans recentt. quod perperam servavit Lefeb. vortex forte leg., ut ap. Virg. Æ. XII, 673, si verum est, quod vulgo putant, verticem de cujusvis rei summitate, κορυφῇ, vorticem de fluvio et omni alia re in orbem acta, ut δίνη, seu δῖνος proprie dici. Sed vid. not. ad III, 475; picea caligine torrens emend. Ill. Herd. in literis ad me missis. Non male, opinor, si v. 630 flammans reponatur. Sed vulgata lectio exquisitior videtur.

634. reddentia Col. et Ox. ut referre vultum, faciem, etc. Recte, nec opus est tot exemplis, quot congessere Heins. et Drak. Vulgg. redolentia, inepte; etsi non prorsus male olere videbatur Dausq. —639. stare libri scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. primus edidit hærere, quod interpretat. τοῦ stare, esse, N. Heins. et Drak. ad h.l. et ad VII, 398 permultis poett. locis evincunt, quibus tamen stare, ut ἱστάναι, plerumque simpl. esse significat. Confer Heyne ad Virg. Æn. I, 646; VII, 553, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 14, p. 322 sq. —642. mali turbata Put. prob. N. Heins. quasi ubique inculcanda sit hæc elegantia, quam poeta passim respuit. Idem conj. visu, vel græce, visus. —645. Quinam Col., h. quisnam, qualis, ut qui mollius pro quis. Conf. Drak. ad VII, 538, et IX, 651, ubi laudat X, 117; XIII, 450; XV, 668; Heins. ad Virg. Ecl. II, 19; ad Ovid. Met. XIV, 162, et ad Prudent. Apotheos. v. 418; Bent. ad Horat. Serm. I, iv, 41; v, 79; Gronov. Obss. ad script. eccles. c. 21. Quianam reposuit Lefeb. vid. ad I, 134. Vulgo Quonam. Quidam quoniam et quam. Scaliger ad marg. Silii emend. Sed, Mago, quonam. Male! —646. nota Col. Vulgatum notis ad aurem suavius. —647. Sic scripti et Parm. Vulgo Nomine m. r. funera. Proxime verum Funere m. r. nomina Med. revocabat, scil. et spectaculum et dolorem funeris, perperam edidit Lefeb. coll. Virg. Æ. II, 3, vid. not. —649. Tunc etiam a. Col., h. quos ne moriens quidem dignoscere potuit propter formæ similitudinem. Vulgo Cessit et ambiguos.

651. fata, non facta, Col. Neutrum ab h.l. alienum. —652. Imperet scripti cum R. 2 et 3; ut imperare amori, menti, iræ, libidini. Vid. si tanti est, Drak. imperare velit glossa in c. Tell. Vulgo Temperet, quod ex Virg. Æ. II, 8, margini adscriptum irrepsisse videtur. —656. fata Col. ut v. 651, prob. N. Heins. Vulgatum præferebat Drak. —662. solita hinc spectare (scil. arx, hinc castra P. et litus, hinc Saguntum) emend. N. Heins. solita inspectare scripsit Lefeb., qui posterius voc. in antiquis deprehendit. Sed nihil forte est, quod in vulgata sperni et displicere possit, si verba, hinc (h. inde, ex hac arce), Punica... Saguntum, parenthesi includantur et voc. soliti ad Saguntinos referatur. —663. resplendet Col. et Ox. cum priscis edd. vid. not. Marsus primum edidit respondet, in quo nescio quid occultioris philosophiæ inesse putabat Dausq.

668. arrecta Tell. quod recepit Lefeb. et ad exemplum Virg. Æ. IV, 280, tam h.l., quam VII, 686; IX, 595; alibique passim legendum censebat N. Heins. nescio cui bono? Vulgatam exemplis tuentur Drak. ad hh.ll. et Burm. ad Val. Fl. II, 213. —674. pœnisque m. suspic. N. Heins. ut ministrare velis dixit Virg. Æ. VI, 302; X, 218; telis et habenis Stat. Th. VII, 752; vitiis Grat. Cyneg. 314. Non male: sed nec vulgata spernenda. Conf. XIII, 295, et Virg. Æ. I, 213, ubi vid. Burm. et Heyne.

684. invasit, non invadit, scripti cum Parm. et Med. —688. interspatiatur una voce legendum videbatur Dausq. —691. septis pro tectis volebat N. Heins. quia ovile ac bovile poetis passim septa ovium et boum dicuntur. Vulgatum defendit Drak. coll. sup. v. 444.

697. venerabile vulgus Elysio conj. N. Heins. Sed Draken. solam distinctionem mutavit, commate post vulgus posito. Conf. Virg. Æn. V, 734, 735. —699. Cui Col. prob. N. Heins. ut ad Hannibalem referatur. Vulgo Quis, vel Queis. —700. ne Lefeb. vitiose.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.

Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.

Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.

Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in Africam amandat; 61-157.

Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum memorat; 158-213.

Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim recensentur; 214-405.

Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.

Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, duodecimo demum die evadunt; 477-556.

Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.

Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.

Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima gens est, castra ponit; 630-646.

Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.

Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ,

Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;

Extemplo positos finiti cardine mundi

Victor adit populos, cognataque limina Gades.

5

Nec vatum mentes agitare et præscia corda

Cessatum super imperio: citus æquore Bostar

Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur.

1. Conf. Liv. XXI, 21. —castæ, vid. ad I, 481. —2. Non æquo, quod Drak. monet, vel cum Marso exponi potest, injusto Jove, qui ejus eversionem permisit (cf. II, 657 et 699); vel præter fas et æquum, quemadmodum æquo Jove fieri dicitur, quidquid recte et ordine fit (v.c. Horat. Ep. II, i, 68); vel denique, cum Cell., invito, irato, quæ ratio ceteris præstare videtur: nam Jupiter ὅρκιος est. Vid. ad I, 9; et II, 364. Sic Jove non probante dixit Hor. Od. I, ii, 19, ubi vid. Intpp. —eversa post octo, vel novem menses Vid. Polyb. III, 17; Liv. XXI, 15; Flor. II, 6. —3. Extemplo adit Gades, sed, teste Liv. XXI, 21, 22, primum Carthaginem novam. Cf. ad v. 159. —cardine, termino, vel extrema parte mundi, tunc temporis cogniti. Cf. ad I, 141. —positos, κειμένους. Vid. Heins. ad Ovid. ex Ponto I, v, 78. —4. limina, aedes, urbes. —cognata Carthagini: nam Phœnices, et quidem Tyrii, a Rubro mari profecti, utramque urbem condidere. Vid. Strab. III, p. 116, al. 221; Curt. IV, 4; Vellei. I, 2; Diodor. V, 20; Isidor. Orig. XV, 1; Plin. IV, 22; et V, 19; ubi vid. Hard. Fest. Avien. Descr. Orb. v. 611 sq. et alii, qui tradunt, insulam, prius Κοτινοῦσαν dictam, a Phœnicibus Ἐρυθίαν (quam Strabo l.c. et p. 257. C. aliique a Gadibus distinguunt), et a Pœnis Γάδειρα, גדר h. sepem, marinis objectam fluctibus, vocatam esse. De Carthaginis originibus vid. ad I, 21 sqq.

5. agitare, explorare. —6. imperio orbis terrarum.

Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,

Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,

10

Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,

Fatidico pandit venientia secula luco.

Hinc omen cœptis, et casus scire futuros

Ante diem, bellique vices novisse petebat.

8. Oraculum Hammonis (de quo vid. ad I, 414, et inf. v. 666 sqq.) æmulum Delphico, h. tam antiquum et celebre, ut cum Delphico de principatu quasi contendat. —9. sublime sedens, vid. Heins. ad Ovid. Ep. IX, 129, et Burm. de Jove Fulgerat, p. 322 sqq. Dausq. hæc verba eo spectare putabat, quod Hammonis simulacrum, quum responsum petitur, navigio aurato gestant sacerdotes, si fides habenda Curt. IV, 7, et Diodor. XVII, 50. —Cirrha, Phocidis urbs et navale Delphorum, unde pro ipsis Delphis, et antra Cirrhæa pro oraculo Delphico, quod ex specu edi solebat, ponuntur. —10. anhelantes ob sitim, qui æstu solis torrentur. —13. Ante diem, ut ap. Virg. Æn. IV, 620, et Ovid. Met. I, 148. —novisse petebat, quærebat, optabat, ut ap. Horat. Ep. I, xi, 29, et Martial. V, 51.

Exin clavigeri veneratus numinis aras

15

Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce

Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.

Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani

Inpositas durare trabes, solasque per ævum

Condentum novisse manus: hinc credere gaudent

20

Consedisse Deum, seniumque repellere templis.

14. Hannibal Gades petit, et adcedit templum Herculis Gaditani, ut apud Liv. XXI, 21. Locus noster class. est de hujus dei sacris, de quibus aliunde parum nobis constat, et de templo, quod ultra XII M.P. a Gadibus aberat teste Strab. III, p. 117, al. 169, et summæ semper religionis fuit, unde Romani etiam, aliique populi sæpe illud voti causa adiere; de quo vid. Diodor. V, 20. Opes ejus et ornamenta magno sibi usui fuisse memorat Cæsar b. Civ. II, 18. Illud duæ inprimis columnæ quadratæ ex auro argentoque conflatæ (sed si Strab. fides habenda, χαλκαὶ ὀκτοπήχεις, ἐν αἷς ἀναγέγραπται τὸ ἀνάλαμα τῆς κατασκευῆς τοῦ ἱεροῦ), cum scriptura Phœnicia ornasse, et fabulæ etiam de duabus Herculis columnis locum dedisse dicuntur. Conf. Arrian. de Expedit. Alex. M. II, 16; Appian. Hisp. c. 2 (qui in hoc templo, a Phœnicibus condito, horum ritu Herculem Tyrium, non Ægyptium, vel Thebanum, sua etiamnum ætate cultum fuisse tradunt), Mela III, 6; Diodor. V, 20; Macrob. Sat. I, 20; Eustath. ad Dionys. Perieg. v. 65; inpr. Philostr. vit. Apollon. V, 5, p. 190, 191; Bochart. Chan. I, 34, p. 675 sq.; Gyrald. Synt. X, 333; Tristan. Comm. hist. p. 378, 382 sq., et 486. Ceterum Silius ad sacra Herculis Gaditani nonnulla, quæ proprie ad sacra hujus dei apud Ægyptios et in Italia pertinent, transtulisse, et v. 32 sqq. ubi res ab eo gestas recenset, Herculem Gaditanum cum Thebano confudisse videtur. —aras onerat (scil. Hannibal, non Bostar, quod Barth. putabat) donis, ut ap. Virg. Æn. V, 101; et X, 620.

17. Vulgaris, nec vana quoque fama est, templum non saxo, sed trabibus asseribusque exstructum esse, nec unquam refectionem desiderasse. Πετρῶδες δὲ αὐτῆς οὐδὲν, ἀλλὰ βαλβῖδι ξεστῇ εἴκασται. Ceterum Marsus monet, poetam ad hoc templum traduxisse, quod de templo Apollinis Uticensi et Dianæ Saguntino memoret Plin. XVI, 40, eorum scil. «trabes etiam nunc durare, ita ut positæ fuerint prima urbium origine.» —19. gaudent, solent, ut amant, φιλοῦσι. —20. Consedisse, sedem ibi ac domicilium constituisse, vid. V.L.

Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,

Femineos prohibent gressus, ac limine curant

Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli

Ante aras cultus; velantur corpora lino,

25

Et Pelusiaco præfulget stamine vertex.

21, 22. Sacerdotes a sacris et ara H. feminas arcent, ut in Italia, vid. Macrob. Sat. I, 12. Gell. II, 6; et Prop. IV, iv, (al. ix), 21... 70. —23. Id Herculi Ægyptio proprium fuisse notat Dausq. et ab Ægyptiis ortum, qui sues et subulcos aversabantur ut inpuros, quod vel ex Herodoto II, 47, notum. Sed aliis locis porcos Herculi inmolatos esse, patet ex Sext. Empyr. Pyrrh. hypotyp. III, 24, p. 155; et Phædr. Fab. V, 4, quos citavit Drak. —curant arcere, pro arcent, Drak. qui laudat Barth. ad Stat. Th. II, 360, cf. Virg. Æn. IX, 518. —nec discolor, unus idemque. —24. velantur lino, h. vestibus lineis, quarum usus sacris Isidis proprius. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iii, 30. Cave tamen existimes, his verbis, lectionem vulg. loci Virg. Æ. XII, 120. confirmari. —25. Pelusiaco stamine, Ægyptio lino: nam Pelusium urbs Ægypti, nunc Tineh, non Damiata. Epitheton ornat et cum dilectu positum est: de hujus enim lini candore et mollitia vid. inf. v. 374; Plin. XIX, 1, et Grat. Cyneg. v. 41 sq. Stamen vero h.l. est vitta, seu infula, ut ap. Prop. IV, ix, 52. Frontes sacerdotum Ægypt. vitta forte linea, non, ut vulgo, lanea, cingebantur. Vide Heyne ad Virgilium, loco citato.

Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum

Sacrificam lato vestem distinguere clavo.

Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile:

Inrestincta focis servant altaria flammæ.

30

Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum

Majestate locum, et sacro inplevere timore.

26, 27. Poeta ad Herculem traduxisse videtur, quæ solis cultui apud Phœnices propria erant. Heliogabalus certe, Bassianus olim dictus, et Emesæ in Phœnicia natus, ibi ut solis sacerdos προῃει σχήματι βαρβάρῳ, χιτῶνας χρυσοϋφεῖς καὶ ἁλουργεῖς χειριδωτοὺς καὶ ποδήρεις ἀνεζωσμένος, τά τε σκέλη σκέπων πάντα ἀπ᾽ ὀνύχων ἐς μήρους, ἐσθῆσιν ὁμοίως χρυσῷ καὶ πορφύρᾳ πεποικιλμέναις, et, quum Imperator esset ac Nicomediæ hiemaret, τὴν ἱερωσύνην τοῦ ἐπιχωρίου θεοῦ, ᾗ ἐντέθραπτο, περιεργότερον ἐξώρχητο· σχήμασί τε ἐσθῆτος πολυτελεστάτης χρώμενος, διά τε πορφύρας χρυσοῦ ὑφάσμασι, περιδεραίοις τε καὶ ψελλίοις κοσμομένος· —ἦν τε αὐτῷ τὸ σχῆμα μεταξὺ Φοινίσσης ἱερᾶς στολῆς καὶ χλιδῆς Μηδικῆς: unde et principes Romanorum Heliogabalo et Soli sacra faciebant, ἀνεζωσμένοι χιτῶνας ποδήρεις καὶ χειριδωτοὺς, νόμῳ Φοινίκων (ut fere h.l. e lege parentum) ἐν μέσῳ φέροντες μίαν πορφυραν ὑποδήμασι τε λίνου πεποιημένοις ἐχρῶντο, ὥσπερ οἱ κατ᾽ ἐκεῖνα τὰ χωρία προφητεύοντες. Vid. Herodian. V, 3 et 5. Non ad manum mihi est, quem ex eodem Herod. docte h.l. illustrasse N. Heins. notavit, Rubenius rei vestiar. I, 17. —27. latus itaque clavus etiam sacerdotum insigne fuit, et Baliares, Gaditanis vicini, πλατυσήμους χιτῶνας invenere. Vide quos Dausq. laudavit, Strab. III, p. 116, al. 169; et Eustath. ad Dionys. Per. Vid. 65.

28. Ἀνυποδησία in sacris plurium populorum usitata erat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. vers. 125, et Sagittar. de Nudipedal. vett. —29. Hercules ut in Græcia roboris, sic in Oriente et inpr. Phœnicia, ubi origo totius fabulæ et ideæ, quam veteres sibi de hoc deo informarunt, quærenda est, Solis symbolum fuit: unde ignis æternus, ut in templo Vestæ. Vide Selden. de Molocho in Synt. I. de Diis Syris c. 6. Cl. Herman. Mythol. Lyricor. pag. 293 seqq.; Voss. Theol. Gent. II, 15; et quos Drak. laudat, Tristan. Comm. hist. T. I, p. 494; T. II, p. 165; et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 46.

30. Comparant Philostr. vit. Apoll. V, 5, ubi refert, in hoc templo Herculi Ægyptio et Thebano aras esse, ἀγάλματα δέ αὐτοῖν οὐκ εἶναι· βωμοὺς δὲ τοῦ μὲν Αἰγυπτίου δύο χαλκοῦς καὶ ἀσήμους, ἕνα δὲ τοῦ Θηβαίου. Huic loco alium, non minus aptum et memorabilem adjicio ex Herodiano V, 3, ubi de Phœnicio Solis templo agitur: ἄγαλμα μὲν οὖν, ὥσπερ παρ᾽ Ἑλλησιν ἢ Ῥωμαίοις (ut h.l. simulacra nota sc. Romanis atque recepta) οὐδὲν ἐστηκε χειροποιητὸν θεοῦ φέρον εἰκόνα· λίθος δὲ τίς ἐστι μέγιστος, κάτωθεν περιφερὴς, λήγων εἰς ὀξύτητα. Κωνοειδὲς αὐτῷ σχῆμα, μέλαινά τε ἡ χροιὰ. διοπετῆτε αὐτὸν εἶναι σεμνολογοῦσιν, ἐξοχὰς δὲ τινας βραχείας καὶ τύπους δεικνύουσιν· εἰκόνα τε Ἡλίου ἀνέργαστον εἶναι θέλουσιν, οὕτω βλέποντες. Herculem sub symbolo ignis inrestincti, non arboris, quod ex v. 691, perperam Dausq. colligebat, cultum fuisse suspicabatur Drak. —31. timore, vide ad I, 82.

In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis

Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis

Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu.

35

Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras,

Janitor, æterno tum primum tractus ab antro,

Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.

32. In foribus templi labores Herculis (Thebani) expressi, non vero pictis tabulis, ut VI, 653 sqq. sed cælatura, vel sculptorio et anaglypho opere (en bas relief) quod ex v. 34 intelligitur, et ex Philostr. l.c. nisi quod hic in ara et columnis τὰ δώδεκα Ἡρακλέους ἐργα ἐκτετυπῶσθαι λίθου ὄντα, memorat: quæ Silius, Maronis vestigia premens, ad fores templi transtulit, quæ ita olim ornari solebant. Drakenb. laudat Cic. Verr. IV, 56; Val. Fl. V, 417; Claud. Cons. Hon. VI, 44; Ovid. Met. II, 4; Prop. II, xxiii, 2. Cf. Heyne Exc. XV, ad Virg. Æn. I, 453 sq.; et Not. ad Ge. III, 26 sq; et Æn. VI, 20 sq. Posteriorem locum poeta noster etiam in eo expressit, quod otium fecit Hannibali ad argumentum sculpturæ perlustrandum, misso Bostare, qui oraculum consuleret, quemadmodum Æneas interea Achaten ablegaverat ad Sibyllam adducendam. Qua occasione utitur ad narrationem de sacris Herculis rebusque ab eo gestis, quæ alioquin ab h.l. aliena videri possit, carmini suo intexendam. Præterea ad Virgilii ductum sculpturæ argumentum divisisse videtur. Nam in unis forium valvis expressa, puto, hydra Lernæa, leo Nemeæus et Cerberus, v. 32... 37. Juxta vero, h. in alteris valvis (contra ap. Virg. Æn. VI, 23; et Val. Fl. I, 137), reliqua v. 38... 44. Facile autem adparet, Silium non nisi sex Herculis labores, ἄθλους, recensuisse, et pugnas cum Antæo, Centauris et Acheloo ad alias res ab eo gestas spectare. Quis vero poetam ad ejusmodi subtilitatem exiget? —32. Cf. ad II, 158; et de ipso mytho Cl. Herman. Mythol. Homeri et Hes. p 75. —33. leo Cleonæus, vulgo Νέμεος, vel Νεμεαῖος: nam Cleone, seu Cleonæ, Κλεωναὶ, op. Argol. non longe a silva Nemea aberat. —34. hiatus, χάσμα ὀδόντων Anacr. II, 4. —patulus, ut Nemeæus magnus hiatus ap. Lucret. V, 24: cf. Burm. ad Val. Fl. I, 34; et Drak. ad h.l. qui patulum dici monet ob guttur elisum, non ob malas divulsas, quod Marsus putabat.

35. De Cerbero, et descensu H. ad inferos vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 12. p. 428 sqq.; et Herman. Mythol. Homeri et Hes. p. 147 et 404. Ipsa verba Silius mutuatus est a Virg. Æn. VI, 395, 400, 401; et VIII, 296, quod a lectione sollicitanda VV. DD. revocare debebat. Sed vid. V.L. —37. Megæra pro Furiis. —metuit catenas præclare ad vim Herculis declarandam.

Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos

Æripedis ramos superantia cornua cervi.

40

Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus

Matre super, stratique genus deforme bimembres

Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.

Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte,

Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.

38. Equi Thraces, h.e. Diomedis, Thraciæ regis, ἀνδροφάγοι. Vid. Heyne ad Apollod. II, 5, 8, p. 370 sqq. —pestis E. aper in Erymantho, monte Arcadiæ. Vid. Heyne l.c. p. 350; pestis, ut p. Lernæa, Nemeæa, πῆμ᾽ ἀνθρώποις ap. Hesiod. Theog. v. 329. cf. ad I, 174. —39. cervus, vel cerva Cerynitis a poetis fingitur χρυσόκερως, vel quia Dianæ sacra fuit et omnia divina sunt aurea, vel propter summam cornuum pulchritudinem; eadem æripes, χαλκόπους, ob præcipuum robur et velocitatem pedum. Vid. Diodor. IV, 13; Qu. Calab. VI, 223; Heyne ad Virg. Æn. VI, 803; et ad Apollod. II, 5, 3, p. 348 sqq.

40. Intell. Antæus, cujus regia Irasa ad Tritonidem paludem in Cyrenaica fuit, quique hospites ad luctam provocasse, et tactu terræ, matris suæ, novas vires collegisse dicitur. Vid. Heyne ad Apollod. II, v, 11, p. 417 seq.; et ad Pind. Pyth. IX, 185. —41. De Centauris, qui poetis bimembres, biformes, semiferi, semihomines, διφυεῖς, vocantur, et de Herculis pugna cum iis, res nota vel ex Ovid. Met. XII, 198 sq. vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 674; VIII, 293; ad Apollod. p. 351... 9; et ad Pind. Pyth. II, 41. —42. amnis Acarnan, Achelous, fl. Acarnaniæ, quam ab Ætolia dividit. De ejus lucta cum Hercule vid. Ovid. Met. IX, 8 sq. Herman. Myth. Lyricor. p. 288 sqq. Heyne ad Apollod., p. 461; et Antiquarische Aufsätze P. I. De cornibus fluviorum, quæ originem locumque huic fabulæ dederunt vide ad I, 415. —frontem minor græce dicitur, qui alterum cornu amisit et frontem habet truncam. N. Heins. et Drak. contulere Juven. Sat. VIII, 4, Curios jam dimidios, numerosque minorem Corvinum, et Lucan. II, 717, Rapta puppe minor subducta est montibus Argo. Add. Val. Fl. I, 582, Nec scopulos, aut antra minor tellus. —nunc, post Herculis luctam, quum antea, ut taurus et ut deus fluvii, duo cornua haberet. Sic de eadem re Val. Fl. I, 36, ambobus jam cornua fracta juvencis.

43. Œte, Οἴτη, mons Thessaliæ, Herculis rogo nobilitatus. Vid. Heyne ad Apollod. II, 7, 7, p. 480... 6. —sacratis ignibus, fulmine, quo Hercules raptus et inter Deos relatus est. (Nam in inferis est ejus Εἴδωλον, αὐτὸς δὲ μετ᾽ ἀθανάτοισι θεοῖσι Τέρπεται ἐν θαλίῃς, ut utar verbis Homer. Od. λ, 601.) Cf. Soph. Philoct. 1427. Apollod. l.c. et Diodor. IV, 38 et 39, ubi vid. Wessel.

45

Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,

Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi

Injectum terris subitum mare, nullaque circa

Litora, et infuso stagnantes æquore campos.

Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris,

50

Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,

Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans

Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.

45. Vide, quo studio poeta ornatum sectetur. Postquam Hannibal res præclaras, ab Hercule gestas, in foribus templi expressas viderat, æstus marinos contemplabatur, et miraculo rei stupebat; ut Syphax inf. XVI, 195 seqq. Vss. 46... 54 adcessus, et v. 55 sq. recessus sc. defluxus maris describitur. —inplevit, ad satietatem delectavit. —46. molem profundi (τοῦ βάθους) pro aquarum inmani copia nova phrasi dictum videbatur Barth. Adv. XXI, 15. Sed quamvis non modo magnitudinem et difficultatem, sed copiam quoque poetis molem dici, vel tironibus nota res est. Vid. Ind.

49... 50. Cfr. Virg. Æn. II, 419. —49. cæruleis antris, ut mox imo fundo et cæcos (reconditos, profundos) fontes. —51. Proruptum pelagus, vide Heinsium ad Claudian. de laud. Stiliconis, II, 462; Heyne ad Virgilium, Æneid. I, 246, in V.L.; et Exc. VII; Burmann. ad Valerium Flaccum, IV, 507.

Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti,

Luctantur terris tumefactum inponere pontum.

55

Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu,

Ac ratis erepto campis deserta profundo,

Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.

Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores

Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis,

60

Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.

53. sævo tridenti, ut ap. Virg. Æn. I, 138, ubi vid. Heyne. —tridenti sc. Neptuni, quamvis et Nereo tribuitur a Virg. Æn. II, 418. —55. æstu, fluctibus. —tracto, retracto, rejecto. Virg. Æn. X, 307, retrahitque pedem simul unda relabens. —56. ratis et nautæ exspectant æquora, æstum maris, quo a terra continente repellantur. —deserta, relicta in campis, litore, terra erepto p. recessu maris.

58. Causam æstus, vel fluxus et refluxus maris, jam olim ante Cartesium quidam, v.c. Pytheas Massiliensis ap. Plut. de plac. philos. III, 17, a sole, sed plerique rectius a luna repetebant; quorum sententiam firmarunt potissimum Newton. philos. nat. princip. mathem. quique hunc excerpsit Edm. Halley in the true theory of the tides, in the philos. Transact. N. 226, art. 2. Cf. Recueil des pièces qui ont remporté le prix à l’Acad. roy. des Sciences, T. IV; VV. DD. ad Virg. Georg. II, 479; Strab. III, p. 117 sq. loc. class. Plin. II, 97 (ubi vid. Intpp.), et, quos Drak. laudat, Mand. II, 90; Claud. Cons. Hon. VI, 499; in Paneg. Mall. Theod. v. 107; Sidon. Apoll. XXII, 107; et, qui plures causas jungunt, Lucan. I, 412 sq., et Mela III, 1. —Cymothoes (Nereidis ap. Virg. Æn. I, 144. al.), regna, h.e. mare. —vagæ vid. Broukh., et Heyne ad Tibull. I, 3, 39; et II, 6, 38. —labores pelagi, eleganter pro æstu et recessu maris. —59. bigis, vid. Heyne Exe. II, ad Virg. Æn. II. —60. reciproca T. ut revoluta ap. Claud. in Ruf. I, 132.

Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant.

Curarum prima exercet, subducere bello

Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.

Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo

65

Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.

At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti,

Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.

61. fatigant vid. ad I, 63 et V.L. —62. Dulcissimi versus, qui amorem conjugalem et parentis adfectum spirant. Juvenes harum deliciarum studiosi comparent Hom. Il. ζ, 394 sq. inpr. v. 440 sq., et 474 sq. Lucan. V, 722 sq. Virg. Æn. XII, 435 sq. ubi vid. Heyne. Scalig. Poet. V, 16. —63. parvum sub ubere natum, ὑπομάζιον, ut IX, 71. Virg. Æn. V, 285. Stat. Th. III, 683; al. Drak. —64. Conf. XVII, 73, ubi Drak. monet, amorem primum majorem acrioremque putari secundo. —65. memori amore, ut memori ira XIII, 71, ubi Drak. laudat Ovid. Epist. XXI, 9; et Met. XII, 583; Liv. IX, 29; et Virg. Æn. I, 4, ubi vid. Heyne.

Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,

Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ,

70

Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro,

Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,

Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris

Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.

Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus,

75

Ingens hic terris crescit labor: ora parentis

Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,

Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.

69 sqq. Cf. Val. Fl. I, 267 sq. amplior sis patrio decore, major patre tuo claro: πατρὸς πολλὸν ἀμείνων Hom. l.c. v. 479. —71. nomina condas, famam pares, ut IV, 37. —73. Cf. I, 110 sq., et IV, 729. —numeret, augurans et timens futura pericula.

75. crescit ut ap. Flor. II, 6. «Scipio, qui in exitium Africæ crescit» Drak. —labor, calamitas, ut πόνος, μόχθος, κόπος: vel qui Romanis multorum laborum et exitii causa, erit ut metus Æneadum, et contra spes Carth. Cf. IV, 815, 816, et ad I, 479. —77. Vagitum gravem, signum futuræ fortitudinis, iracundiæ et fervidi ingenii, unde Felix (terra) quæ tantis sonuit vagitibus dixit Martial. IX, 21, adulator Domitiani. —elementa irarum mearum, prima indicia indolis bellicæ et virtutis paternæ.

Si quis forte Deum tantos inciderit actus,

Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;

80

Hoc pignus belli, conjux, servare labora!

Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;

Tangat Elissæas palmis puerilibus aras,

Et cineri juret patrio Laurentia bella.

78. Drak. laudat Lucan. V, 659, licet ingentes abruperit actus (ut et inf. X, 136) Festinata dies fatis. —Incidere, abscindere, præcidere, impedire, tollere, id. quod abrumpere vs. seq. quo eadem sententia exprimitur. —80. pignus belli, puerum, qui bellum a me inchoatum continuet; Ern.

81. Cf. I, 78 sqq. —duc per cunabula nostra, eum puerum sic forma et institue, ut ego in pueritia institutus sum. —82. Tangat aras, ritu eorum, qui precantur et jurant, ut ap. Virg. Æ. IV, 219; XII, 201; Hor. Od. III, xxiii, 17; Prop. III, xx, 25.

Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas,

85

Emicet in Martem, et calcato fœdere victor

In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.

Tu vero, tanti felix quam gloria partus

Exspectat, veneranda fide, discede periclis

Incerti Martis, durosque relinque labores:

90

Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo

Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca,

Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.

84. flore novo, κουριδίῳ ἄνθει, D. Heins. πρὶν σφῶϊν ὑπὸ κροτάφοισιν ἰούλους Ἀνθῆσαι, πυκάσαι τε γένυν εὐανθέϊ λάχνῃ Hom. Od. λ, 318; conf. ad I, 61. —85. Emicet, inruat, in Martem, ut XV, 158; XVI, 524. —calcato fœdere ut ap. Stat. Th. III, 208. Calcare, ut πατεῖν pro ὑπερβαίνειν. D. Heins. Tum calcare fœdus, ut ὑπερβασίῃ ὅρκια δηλειν dixit Hom. Il. γ, 107; et, κατὰ δ᾽ ὅρκια πιστὰ πάτησαν, Il. δ, 157. Sed verbum calcare notionem potius spernendi exprimit, et nostra dictio petita est a victoris more, quo contemtus et insultationis causa collum, vel pectus et caput devictorum olim calcabat, λὰξ ἐν στήθεσι βαίνων Il. ν, 618; de quo copiose disputavit Barth. ad Stat. Th. II, 713. Ἐχθροῖσιν αὐτοῦ ζῶντ᾽ ἐπεμβῆναι ποδὶ, et οὐ γὰρ θανόντι και προσεμβῆναι σε χρὴ dixit Sophocl. in Electra et Ajace. Hinc πατεῖν pro καταφρονεῖν v.c. ap. Anacr. XLVI, 6, Σοφίη, Τρόπος πατεῖται, et ap. Aristophan. Equit., p. 596, Βουλὴν πατήσεις καὶ στρατηγοὺς κλαστήσεις, cf. ad VI, 414 et 550. —86. tumulum inanem sc. honararium, cenotaphium, ut ap. Tac. Ann. II, 7; Virg. Æn. VI, 380, 506; et Suet. Claud. I; conf. XV, 807.

88. fide Drak. et Lefeb. non male adcipiunt pro fidei, ut segnitie IX, 6; cf. II, 409, IV, 574, XVI, 249, et de ipso archaismo VV. DD. ad Hor. Od. III, 7, 4; et Sat. I, 3, 95, ad Virg. Ge. I, 208; Gell. IX, 14; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 341. —90. subposta cælo Saxa; Alpes tam altæ, ut cælum ferre videantur. Cf. I, 202; XI, 136, 217; XII, 73. —91. Alcidæ noverca, Junone, conf. ad II, 356.

Quod si promissum vertat Fortuna favorem,

Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta

95

Ævumque extendisse velim: tua justior ætas,

Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»

93. Similis color orationis ap. Virg. Æn. IX, 211 sq. —94. Lævus, ut sinister et σκαιὸς, adversus; cf. VV. DD. ad Virg. Ge. IV, 7; Burm. et Heins. ad Val. Fl. I, 370, IV, 540. —stare vid. ad II, 639, in V.L. —95. justior, ut δίκαιος pro ἄξιος, D. Heins, tua vita dignior ætas, Virg. Æn. IX, 212. —96. cui fila ducant Ultra me, longiora meis, h.e. cui longiorem, quam mihi, vitam dent. —Sorores, Parcæ, inproperæ, tardæ in filo rumpendo, ut Sorores pigræ ap. Stat. Silv. II, 3, 21; ex emendat. Heinsii, quem vid. ad Ovid. Met. IV, 470, Drak.

Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce

Castalii, cui materno de nomine dicta

Castulo Phœbei servat cognomina vatis,

100

Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:

Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,

Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen,

Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,

Milichus indigenis late regnarat in oris,

105

Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.

Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,

Barbarica paulum vitiato nomine lingua.

97 sqq. Imilce nata Castulone, (Liv. XXIV, 41), urbe Punico bello clarissima, (vid. Liv. XXIII, 19, 20), in finibus Hispaniæ Bæt. et Tarrac. ad ripas Bætis sita, hod. forte Cazlona, vel Cazorla. Poeta in gratiam uxoris tanti viri, vel veterem aliquam famam secutus, vel sola nominum similitudine ductus, tradit, Castalium quemdam Cirrhæum h. ex Phocide (ubi Cirrha urbs Delphis vicina, et Castalius fons, Musis sacer in Parnassi radicibus, est) vel, si Marianæ II, 9, fides habenda, Cirrhæum Castalium, h.e. Phocensem, oppidum illud condidisse, et Castulone matris nomine Castulonem (quæ inde inf. v. 391 Parnassia vocatur) adpellasse, ibique Milichum, Satyri et Myrices Nymphæ filium, unum ex Imilces majoribus, regnasse: quod etiam a Dausq. laudatus Mariana I, 12, memorat. Cellarius Geogr. ant. II, 1, p. 124, hæc notat: «Castulo sive vera Phocensium colonia fuit, sive fictum ita est a poetis; quod tamen non ratione caret. Nam ut Lud. Nonius c. 64 tradit, mons urbis bivertex est, ut Parnassus: ab uno latere tenuis scaturigo, non impar Castalio fonti: etiam numismata ibi reperta, quæ alatum Pegasum referebant. Sed lusum ita esse, vera nominis origo, a Bocharto tradita, ostendit, quippe a crepidine fluvii (Arab. קשטלת) derivat, et ex Strab. confirmat, qui Bætim ad hanc urbem propter ῥάχεις ὀρῶν rupes amni imminentes, negat esse navigabilem.» —101. Bacchum in expeditionibus suis in Hispaniam quoque venisse, ibique a Luso, comite ejus, Lusitaniam, ut a Pane Hispaniam, nomen adcepisse, memorant Marian. VI, p. 203; Sosthenes ap. Plut. de flumin. p. 1159; et Varro ap. Plin. III, 1; cf. Diodor. III, 62; et Voss. Theol. gent. I, 33. —102. armata thyrso et hasta, conf. Ovid. Met. VI, 592 sqq. —105. Vid. ad I, 407 et 415.

106. Hinc. ὅθεν, h.e. ἀφ᾽ οὗ, vid. ad I, 283, in Var. Lect. —107. vitiato nomine, ut infra, v. 366 violato.

Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:

«Mene, oblite tua nostram pendere salute,

110

Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota

Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum

Deficiam montes conjux tua? crede vigori

Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.

Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,

115

Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.

109. Suavissima contentio, cujus exemplum poeta petiit a Virg. Æn. IX, 199 sqq. conf. etiam Lucan. V, 739 sq., 761 sq. Hom. Il. ζ, 407 seq. et inf. VI, 500 sq. —110. Sic fœdera nota Primitiæque tori, sic me ab initio conjugii nostri expertus es, ut credas, me a latere tuo discessuram, utque justa tibi causa sit, cur me deseras? cf. Virgilium, Æn. II, 44, sic notus Ulysses; et Lucan. V, 767 seq. —112. crede vigori, confide audaciæ et viribus meis.

114. Si solam sexus imbecillitatem, non amorem conjugalem et, quos hic dat atque habet, vires respicis. —adspicimur, dijudicor. —115. adnuat, faveat cœptis tuis.

I felix, i numinibus votisque secundis,

Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ

Conjugis et nati curam servare memento.

Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,

120

Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,

Objectasque caput telis, nec te ulla secundo

Eventu satiat virtus: tibi gloria soli

Fine caret, credisque viris ignobile letum

Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,

125

Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.

Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque

Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»

116. Cf. Virg. Æn. VI, 546. —118. memento, μέμνησο, servare pro serva, sed majore cum vi, ut passim ap. Horat. curam servare memento, ita scil. ut non tui tantum, sed nostri quoque causa vitæ tuæ parcas, nec temere periculo te obferas.

120. Quantum tibi metuo, ne quid gravius tibi adcidat, Cell. Male. te scil. tam audacem gloriæque cupidum; nimiam audaciam tuam mentisque fervorem. Conf. v. 146; Δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος, Hom. Il. ζ, 407. —122. gloria, gloriæ cupiditas, conf. Ern. clav. Cic. —123 sq. Cf. I, 59, et XIV, 630 sq., et inf. ad v. 145; ignobile letum, ut mors inhonorata, inhonesta, ingloria, turpis, ignava, cujus contr. pulchra, honesta, honora, egregia, speciosa, quæ manu viri fortis infertur; vid. Ind. et Drak. ad IV, 607. Sic et ignobilis, inglorius, δυσκλεὴς dicitur, qui ruri, vel in otio et pace vitam agit, Homer. Il. ι, 22. Virg. Ge. II, 486; IV, 564, et Æn. X, 52. Ὁ μέγας δὲ κίνδυνος ἄναλκιν οὐ φῶτα λαμβάνει. Θανεῖν δ᾽ οἷσιν ἀνάγκα, τί κέ τις ἀνώνυμον γῆρας ἐν σκότῳ Καθήμενος ἕψοι μάταν, ἁπάντων καλῶν ἄμμορος; Pind. Olympic. I, 129 sq. —125. se tibi, suam virtutem tuæ, conferat, vel, ut componat, tecum pugnet, ut ap. Virg. Æn. X, 735.

126. nefas ἐναργῶς pro opprobrio, ut prohibete nefas ap. Virg. Æn. 197. —127. inviolabile Teucris (h. Romanis) junge et cf. ad V, 602.

Jamque adeo egressi steterant in litore primo,

Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,

130

Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;

Quum, lenire metus properans, ægramque levare

Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:

«Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!

Et pace et bello cunctis stat terminus ævi,

135

Extremumque diem primus tulit: ire per ora

Nomen in æternum paucis mens ignea donat,

Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.

129. ratis (proprie nautæ) pandebat vela vento inflanda. —132. Adtonitis, quæ mentem uxoris adtonitam, sollicitam faciebant, ut apud Virg. Æn. VI, 53, Adtonitæ magna ora domus, ubi vid. Heyne. Sic sollicito labori inf. v. 161, ubi vid. not. Quoad sensum, ad mentem quoque referri potest. —133. Hæc expressa ex Hom. Il. ζ, 486, sq. et Virg. Æn. XII, 72 sq., ubi vid. Heyne.

134. Silius variavit Maroniana Æn. VI, 128 sq. et V, 467 sqq. —stat pro est. Vid. ad v. 94. —135. Extremumque diem primus tulit, ut Primus dies dedit extremum ap. Sen. Œd. v. 988. Drak. Cf. ad II, 224. Schmidius male exponit: extremus dies sc. finis belli qualis sit futurus, primo die est significatum. Hannibal potius h.l. propositum consiliumque suum tuetur brevitate vitæ, qua ad materiam gloriæ mature quærendam incitemur. —ire per ora v. ad II, 511. —136. mens ignea, ut ardens virtus ap. Virg. Æ. VI, 130; et ignea virtus ap. Lucan. IX, 7. Conf. VI, 209, donat, al. dat, ut v. 597.

An Romana juga, et famulas Carthaginis arces

Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras

140

Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra

Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ

Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una

Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis

Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?

145

Quantum etenim distant a morte silentia vitæ?

138. juga, jugum servitutis, a Romanis nobis inpositum. —famulas cf. ad I, 74. —139. manes et genitor, h. manes genitoris mei. —140. aræ atque horrida sacra cf. I, 81 seqq., et ad II, 426 sqq. —141. «Vitæ summa brevis spem nos vetat inchoare longam,» Horat. Od. I, 4, 22. —mutabilis horæ, temporis modo felicis, modo infausti. —142. Prolatare diem ut ap. Sallust. Cat. 43 ubi vid. Corte. —Sedere ut καθῆσθαι ap. Hom. Il. ω, 403; et al. pro negligentem, ignavum, otiosum esse, obscuram agere vitam. Vid. Ind. et Ern. clav. Cic. —144. decora alta, gloriam magnam et præclaram, ut ap. Virg. Æn. X, 737, 875.

145. silentia vitæ, ut mutum ævum v. 579, vita obscura et ignobilis, vel hominis otiosi, qui latet et nihil memorabile agit, qui vitam silentio peragit (Sallust. Cat. pr.), vel in tenebris trahit (Virg. Æn. II, 92); ut. vitæ tenebræ inf. XV, 70. Comparant Hor. ad Od. IV, 9, 29. «Paullum sepultæ distat inertiæ Celata virtus,» et Claud. Cons. Hon. IV, 222. «Vile latens virtus: quid enim submersa tenebris Proderit obscuro?» cf. ad v. 123.

Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:

Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta

Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo.

Te quoque magna manent suscepti præmia belli:

150

Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,

Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»

146. laudum furores vid. ad I, 32. —147. Et nobis est lucis honos, τιμη etiam ego non vile vitæ pretium statuo, non sperno eam. Refellit verba uxoris v. 119 sq.

149 sqq. Nihil aptius dici poterat ad animum muliebrem movendum, ejusque dolorem mitigandum. Nec tamen minus placent verba Hectoris apud Homerum, Il. ζ, 454 sq. ubi metu captivitatis uxorem flectere studet. —150. Dare se alicui, sc. faciles dicuntur, qui ad ejus voluntatem se adcommodant, eique vel omni officiorum genere grati esse student, vel favent. Cf. Heins. ad Ov. Epist XVI, 161; et Gronov. Diatr. Stat. c. 20. —Italia triplici modo designatur, respectu ad Trojanam Romanorum originem habito.

Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,

Confisus pelago celsa de puppe magister

Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.

155

Hærent intenti vultus, et litora servant,

Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,

Consumsit visus pontus, tellusque recessit.

156. iter liquidum, ὑγρὰ κέλευθα θαλάσσης. —rapiente vid. ad I, 569. —157. Consumsit pontus visus, forte ademit adspectum; consumere vocem dixit Tac. Hist. I, 42; vel finiit conspectum amantium, ut IX, 47; et XV, 411. Sed vid. V.L.

At Pœnus belli curis avertere amorem

Adparat, et repetit properato mœnia gressu.

160

Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,

Tandem sollicito cessit vis dura labori,

Belligeramque datur somno componere mentem.

159. mœnia putant esse Carthaginem Novam; nec ignoro, eo Hannibalem, Sagunto capta, in hiberna concessisse, et, quum Gades profectus Herculi vota exsolvisset, rediisse, teste Liv. XXI, 21 et 22. Sed quoniam nulla hujus urbis ante mentio facta est, crediderim potius, eum a litore post discessum conjugis, mœnia Gadium repetiisse; cf. ad v. 3.

161. vis dura cessit labori, ab eo victa et fatigata est; Withof. coll. v. 549.

Tum pater omnipotens gentem exercere periclis

Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra

165

Bellorum meditans, priscosque referre labores,

Præcipitat consulta viri; segnemque quietem

Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.

Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram

Aligero lapsu portabat jussa parentis.

163. Hoc H. somnium memorant etiam Liv. XXI, 22; Cic. de Div. I, 24; Val. Max. I, 7, ext. 1, et Zonaras: sed partes, quas omnes isti juveni cuidam divina specie tribuunt, Silius sapienter ad Mercurium, Jovis nuntium somniorumque præsidem, transtulit. Videtur etiam ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 222 sq., 258 sq. Conf. tamen Polyb. III, 48, ubi hanc aliasque fabulas, de Hannibalis itinere ejusque difficultate fictas ridet. —Drak. monet, ingeniose a poeta causam reddi, cur Romani, quibus imperium in Pœnos fatis deberetur, initio hujus belli adversissimam experti sint fortunam. Conf. v. 576; et IX, 348. —165. priscos referre labores, bellum Punicum reducere. Ita malim adcipere, quam cum Drak. de calamitate Gallica. —166. Præcipitat consulta viri, stimulat eum ad consilia belli gerendi et incepta strenue exsequenda. —167. formidine, nocturno visu, qui formidinem ei injiciebat.

168. Verba Jovis, quibus Mercurio hoc negotium ab eo injunctum, omittuntur, quæ narrandi brevitas poetam decet. —humentem noctis umbram cf. ad II, 469, in V.L.

170

Nec mora: mulcentem securo membra sopore

Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:

«Turpe duci totam somno consumere noctem,

O rector Libyæ; vigili stant bella magistro.

Jam maria effusas cernes turbare carinas,

175

Et Latiam toto pubem volitare profundo,

Dum lentus cœpti terra cunctaris Ibera.

170. mulcentem sopore, θελγοντα ὑπνῳ. —172. Comparant Hom. Il. β, 24 et 61, Οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδρα. —173. stant, constant, vel nituntur, ut fama bella stant dixit Curt. III, viii, 7; regnum, vel resp. stat concordia, virtute, disciplina, etc. Liv. IV, 40; VIII, 7; XV, 19, al. conf. VII, 743; XVII, 401; Virg. Æn. II, 163; Valer. Flacc. III, 673. —stare omnino dicitur, quidquid durat, vel firmum, stabile, immobile, (ut VIII, 649), constans ac certum est, adeoque observatur, ut cadere, quod infirmum est et violatur v.c. fides VI, 472; Val. Fl. VIII, 249; vultus stans, h.e. constans et immotus, XV, 29; et Lucan. V, 214; voluptas stans (stabilis) et movens Cic. Fin. II, 10, coll. 23; pax Val. Fl. II, 84; ubi vid. Burm. et ad Petron. 3; et Quinctil. Decl. III, 13. Possis etiam τὸ stant exponere, dignitatem et auctoritatem obtinent, rebus prosperis opibusque florent, vigent, ut socio stant castra labore inf. v. 377; conf. Virg. Æn. I, 268; et II, 88; ubi vid. Heyne. —magistro, duce, imperatore, ut magister equitum etc. Cf. N. Heins. et Drak. ad h.l. ad VII, 47; et VIII, 389.

174. maria turbare ut ap. Virg. Æn. IV, 566. —176. lentus cœpti conf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 172.

Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,

Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?

En age, si quid inest animo par fortibus ausis,

180

Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:

Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:

Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»

178. Saguntos, una urbs. —Graia epithet. ornans, vid. ad I, 332. Drak. contra notat, Græca et Græcula Romanis plerumque per contemtum dici, ut XII, 41; et Petron. Sat. c. 46; (ubi vid. Burm.) unde sensus h.l. fit, nullum adhuc decus partum expugnatione Sagunti, urbis Græcæ et inbellis, sed id omne in obsidione Romæ positum esse.

181. Hæc de non respiciendo superstitio in sacris mortuorum inferorumque non ignota est, ut ἀμεταστρεπτεὶ aliquid fieri jubeant, et ad eam adludunt Hom. Od. κ, 527, 528; Virg. Ecl. VIII, 102 (ubi vid. Cerda); Theocr. XXIV, 91 sq. (unde Maronis locus originem cepit) Æschyl. Χοηφόροις v. 97; aptissime autem a Mercurio, qui νεκροπομπὸς est, hæc præsertim in somnis dicuntur; D. Heins. qui plura docte, sed intempestive, ut solebat, et parum apte disputavit. Ceterum idem memorant historici ad v. 163, laudati. ille cum emphasi hic et alibi poni monent Drak. ad. h.l. et ad Liv. I, 24; Heins. ad Virg. Æ. VII, 110; et ad Claud. Cons. Hon. IV, 284; Broukh. ad Tibull. I, 4, 23; ubi tamen vid. Heyne in Obss. —pater ipse Deorum non male conji. Livin. ad verba respexisse veto cf. etiam Ovid. Met. X, 51; et quæ de Loti uxore tradunt libri sacri; Ern. —182. altæ mœnia Romæ ut ap. Virg. Æn. I, 7.

Jamque videbatur dextram injectare, graduque

Lætantem trahere in Saturnia regna citato;

185

Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras

Exterrent sævis a tergo sibila linguis;

Ingentique metu Divum præcepta paventi

Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.

Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto

190

Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,

Ater letifero stridebat turbine serpens.

183. dextram injectare, et trahere modo accusatoris, qui reum in jus rapit; quo Silius respexisse videtur. —184. Saturnia regna ut I, 70; fragor cæli. Conf. v. 196, 197; et Liv. XXI, 22. —188. Effluxere, vid. II, 628.

189. rapiens sc. evellens, evertens arbores. —191. Pulcher versus dilectu verborum. Alter cf. Bentl. ad Hor. Serm. II, 8; extr. stridere vid. ad II, 53; turbine, gyro, vel sonitu.

Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,

Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:

Inmani tantus fauces diducit hiatu,

195

Adtollensque caput nimbosis montibus æquat.

Congeminat sonitus rupti violentia cæli,

Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.

192 sqq. Eadem comparatione ingentis serpentis cum cœlesti angue sc. dracone utuntur etiam, ab aliis jam laudati, Stat. Th. V., 529 seqq.; et Ovid. Met. III, 46 sq. —Arcti non æquæ, h. inæquales magnitudine, ut Arcti diversæ I, 198. Ursa major et minor, inter quas Serpens volvitur; cf. Virg. Ge. I, 244 sq. —perlustrat, vid. ad II, 266. —193. circumligat, alteram Arcton capite, alteram cauda amplectitur: quem poetarum errorem notat Drak. nam propr. non nisi Helices caput cauda tangit, et circa Cynosuram vertitur. —Rationem illam multi poetæ sequuti, v.c. Virg. Ge. I, 124; Ovid. Met. III, 45; et Manil. I, 305; qui adcommodate ad veritatem astronomicam utrasque Arctos a Dracone potius divisas et sejunctas retulerunt; Ern. coll. Ernesti ad Hom. Il. ς, 488. —194, 195. Quam ornate pro, tantus erat hic serpens!

196. sonitus, tonitru, (sonitus ex adtritu orbium cælestium ortus) Drak. coll. Prop. II, xiii (al. xvi), 49; ubi vid. Broukh. Sed malim fere interpretari: auget sonitum, a serpente excitatum. —rupti vid. ad I, 135. —197. hiems, ut χειμὼν, tempestas. Cf. Noris. Cenot. Pis. Diss. II, p. 136. —torquet hiemem, ut ap. Virg. Æn. IX, 671; ubi vid. Heyne.

Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ

Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras

200

Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit,

Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra

Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.

199. Virga, ῥάβδος, Mercurii satis nota vel ex Virg. Æn. IV, 242 sq. Cf. Cl. Hermann. Mythol. Hom. et Hes., p. 128; et Lyricorum, pag. 180. —200. somno, nocte, ut nox pro somno v. 216, et II, 563; ita D. Heins. et Drak. qui præterea monent, hæc verba ad fidem visis et prædictioni adstruendam pertinere, quum somnia matutina vulgo veriora crederentur vespertinis, quorum suspecta fides esset. Vid. quos Drak. laudat, Cic. de Div. I, 28; Horat. Sat. I, x, 33; Ovid. Epist. XIX, 196; Stat. Th. II, 120; et Quint. Cal. I, 133 sq. Adde Broukh. ad Tibull. III, iv, 1... 7; et Eustath. ad Homer. Od. δ, 841. Sed Mercurius soporem potius discussit et lucem somno miscuit, ita ut H. somniantium more cuncta cernere sibi videretur: nam alta nocte, h.e. alto somno obpressi nil vident. —Marsus bene: «quoniam videbat, quamvis esset nox.» Ernesti: «non crepusculum matutinum describitur, verum mihi parenthesis omnis huc redit, non verum et profundum soporem fuisse, in quo omnia obscura sint, sed Deum miscuisse lucem somno, h.e. effecisse, ut, quamvis oculis clausis, lucida omnia adparerent Hannibali, ut fit in somniis.» —201. urgentia, vexantia, infestantia.

Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:

«Bella vides optata tibi: te maxima bella,

205

Te strages nemorum, te moto turbida cælo

Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ

Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.

Quantus per campos populatis montibus actas

Contorquet silvas squalenti tergore serpens,

210

Et late humectat terras spumante veneno:

Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro

Involves bello Italiam, tantoque fragore

Eruta convulsis prosternes oppida muris.»

203. Cf Virg. Æn. VIII, 138, 139. —Almum dicitur, quidquid vel alit, vel recreat, adeoque gratum, beneficum, bonum, sanctum et venerabile est. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 306; et Tibull. I, x, 67. —207. Idæi generis, cf. ad I, 126.

211. Bellum atrum est horridum (vid. ad IV, 431), vel triste potius et infaustum, ut ater dies, atra cura, formido etc. niger metus Val. Fl. III, 404; ubi vid. Weitz. Cf. Burm. ad Petron. c. 82 et 89. Cerda ad Virg. Æn. IX, 719. —perdomitis, superatis.

His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:

215

It membris gelidus sudor; lætoque pavore

Promissa evolvit somni, noctemque retractat.

Jamque Deum regi Martique sub omine fausto

Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro

Placatus meritis monitor Cyllenius aris.

220

Extemplo edicit convellere signa, repensque

Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.

214. ægrum animo, anxium et sollicitum. —stimulis, visis nocturnis, quibus ad bellum stimulabatur. —215. It membris, per membra, ut per artus ap. Virg. Æ. II, 173. —pavore, δεισιδαιμονίᾳ D. Heins. Sed. conf. Ovid. Metam. X, 287; inf. VI, 572; inpr. XVI, 432; ubi N. Heins. hæc notat: «Videtur pavor esse aliquid medium inter spem metumque: lætum horrorem dixit Stat. Th. I, 493; et lætum pudorem id. Silv. V, iii, 218; qui locus huic illustrando egregie facit: elegans autem descriptio læti hujus pavoris ap. Stat. Th. VI, 392 sq., 802 sq.» Pavebat adhuc propter horrendum visum (v. 198), et lætus erat, quoniam læta omnia eo portendi Deus dixerat.

217. omine, ostento, prodigio. —218. Instaurare honorem ut ap. Virg. Æ. V, 94, cf. Æ. III, 62; IV, 63; VII, 146. —honos, ut τιμὴ dicitur omne id, quo Dii placantur et quod in eorum honorem fit, sacrificium, libatio, etc. conf. Drak. ad VII, 90. Burm. ad Grat. v. 458; ad Petron. Fragm., p. 636; et ad Anthol. vet. lat. T. I, lib. I, Ep. lxiii, 8; Cuper. Obss. II, 3; Broukh. ad Tibull. IV, vi, 1.

221. permixtis dissona linguis propter variarum gentium copias, non quia Pœni bilingues et Migdilibyes, quod Dausq. in mentem venit.

Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta

Excierint populos, tulerintque in regna Latini;

Et quas indomitis urbes armarit Iberis,

225

Quasque Parætonio glomerarit litore turmas

Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,

Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam

Sævior it trucibus tempestas acta procellis;

Nec bellum raptis tam dirum mille carinis

230

Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.

222. Catalogus copiarum Hannibalis manifestam prodit imitationem Virg. Æn. VII, 641 sqq.; ubi vid. not. ill. Heynii, quæ paucis mutatis ad h.l. transferri potest. Conf. Liv. XXI, 21 et 22. —Calliope princeps Musarum. —223. Prodere famæ, ut prodere memoriæ. —224. Iberis pro Iberorum, ut mox terris pro terrarum. —225. Parætonius, Παραιτόνιος ap. Strab. lib. ult. sed Παραιτόνιον apud Ptol. IV, 5; Plin. V, 6; al. Libyci Nomi urbs, Hammonia, inter Cyrenaicam et Ægyptum, cum magno portu: unde Parætonius est vel Ægyptius, ut ap. Lucan. X, 9; vel Lybicus, ut h.l. XVII, 450; et V, 356; ubi Syrtis major ita dicitur, etsi inter eam et Parætonium tota Cyrenaica jacet. —226. rerum freni vid. ad I, 144. —227. Conf. Virg. Æn. VII, 222 sqq., et inf. VIII, 618 sqq. —terris mutare jugum, imperium populorum, vel orbis terrarum; Romanis eripere et ad se transferre. —229. raptis in hostem, sc. Trojam, vel raptim collectis, vel denique raptim remorum ventorumque vi actis. —mille carinis ut VIII, 628; XV, 277; et ap. Virg. Æn. II, 198; (ubi vid. Cerda et Heyne), Ovid. Epist. VIII, 26; XIII, 97; et Metam. XII, 6; XIII, 93; Sen. Troad. 27; et Agam. 40; Petron. c., 89; Liv. XLV, 27; Drak.

Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,

Membra levis, celsique decus fraudata superbum

Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos

Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique

235

Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque

Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis

Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.

His rector fulgens ostro super altior omnes

Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu

240

Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.

Vss. 231 sqq. recensentur Libyæ, et 325... 405 Hispaniæ populi et civitates, ex quibus Hannibal exercitum conscripserat: sed de ordine, quo geographi progrediuntur, parum sollicitus est poeta. —232. Conf. VI, 304 sq. Numquam tarda nectere dolos, πλέκειν μηχανὰς, παλάμας, λόγους, προφάσεις, etc. h. δολοπλόκος. —234. Rudis parma vid. ad I, 629. —235. vestigia nuda, pedes non ocreati, ut ap. Virg. Æn. VII, 689. —236. sinus cingere inadsuetum vid. ad II, 56. —rubræ... cruorem, ob quam causam et terribilem præterea adspectam, puniceis quoque vestibus utebantur Iberes, teste Polyb. III, et Spartani, de quibus vid. Ælian. V. H. VI, 6; et Val. Max. ii, 2, ubi Vorstius idem de Persis notat. Conf. a Drak. laudati Cragius de republ. Laced. L. III, tab. 6, c. 6; et Meurs. Misc. Lacon. II, 19.

239. Grato Magoni tumultu, ut ἵππων καὶ σακέων ἁδομένα πατάγῳ ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 44, de Pallade; Drak. —240. fratrem spirat, ejus virtutem adfectat et præ se fert. Sic πνείειν μένεα dixit Hom. Il. β, 536; γ, 8; πνέειν Ἄρη Æschyl. Agam. 387; ἐμπνέειν ἀπειλῆς καὶ φόνου Act. XI, 1; φυσᾷν πόλεμον, πνεῖν δόρυ καὶ λόγχας (Aristoph. in Ran.), πνεῖν θυμὸν, seu φόνον, (Theocr. Id. XXII, 82.) πνεῖν et φυσᾷν μέγα, vel μεγάλα pro μέγα φρονεῖν etc., conf. Heins. ad Ovid. Met. V, 348; et Vulp. ad Prop. II, xv, 53.

Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,

Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.

Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,

In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.

245

Sed dux in sese converterat ora Sychæus,

Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore

Maternum inplebat genus, et resonare superbo

Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.

241. Utica est effusa maniplis h. copiæ ejus effunduntur, effundunt se, vid. II, 151. —Sidonios manipulos Dausq. ad Uticenses refert, propter originem: nam Utica fuit colonia Tyria. Sed Drak. rectius connectit verba proxima Sidoniis maniplis h.e. Carthaginiensibus, ut voc. proxima (quod absolute etiam pro proxime positum videri potest) more Silii tertio casui jungatur. Secundæ post Carthaginem partes merito Uticæ tribuuntur, quia hæc urbs et dignitate et magnitudine secunda a Carthagine, et hac diruta caput totius Africæ, Romanorumque receptaculum et statio ad res Libyæ componendas fuit. —242. situ, vetustate, ut ap. Ovid. Met. VII, 303. —Byrsæ vid. ad I, 24. Utica a Tyriis (Plin. V, 9, Mel. I, 7. Justin. XVIII, 4); paucis post Gades annis, Codri, adeoque Saulli temporibus; teste Velleio I, ii, 9; et, si Aristot. de Mirabil. fides habenda, 287 annis ante Carthaginem condita est.

243. Sicanio muro, structo ab Agathocle, Siciliæ rege καθ᾽ ὃν καιρὸν ἐπέπλευσε τοῖς Καρχηδονίοις, Strab. XVII, p. 1191; Diodor. et Oros. monente Dausq. —244. Clupea, seu Clypea, Κλυπέα, Græcis Ἀσπὶς dicta, urbs maritima Africæ, in promont. Mercurii (nunc Cabo di Bona in regno Tunitano) sita, quæ a clipei forma numen adcepisse dicitur, et prima fuit ex urbibus Libyæ, quam romani b. Punico I, expugnarunt. Polyb. I, 29; Fl. II, 2. Κλυπέαν et Ἀσπίδα distinguit Ptol. IV, 3, quem errorem jam notavit a Drak. laudatus Salmas. Exerc. Plin., p. 227. —Turres pro ædificiis, et urbe in universum: collem etiam nomine Aspis ibidem situm Strabo XVII, p. 1191, docet; Ern. —246. Similis orationis color XIV, 94 sq.; et XV, 291 sq. —tumore vid. ad II, 288. —247. Maternum genus: nam ejus mater Hannibalis soror fuit.

Adfuit undosa cretus Berenicide miles,

250

Nec tereti dextras in pugnam armata dolone

Destituit Barce sitientibus arida venis.

Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis

Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.

Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,

255

Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.

249. Berenice, urbs Pentapoleos, seu Cyrenaicæ, unde Berenicis scil. regio, ut ap. Lucan. IX, 524; tractus Cyrenaicæ prope et circa eam, juxta mare mediterr., et Syrtim majorem; hinc Undosa, de quo voc. vid. Heyne ad Virg. Æ. III, 693. —250. dolon Dausq. Cell. et aliis est pugio, quibus favent Plut. in Graccho (ξιφίδιον λῃστρικὸν, ὁ δόλωνα καλοῦσιν), Hesychius (δόλωνες ξιφίδια ἐν ξύλοις ἀποκεκρυμμένα) et Serv. ad Virg. Æn. VII, 664, ubi vid. tamen Heyne. —251. Barce arida vid. ad II, 62.

252. Cyrene, seu Cyrenæ, caput Cyrenaicæ et urbs quondam Carthaginis æmula, cujus conditor Aristoteles, seu Battus Theræus III, ortus ex posteris Theræ, quo duce colonia Spartanorum ex Peloponneso (unde h.l. Pelopei stirpe nepotis), deducta in Theram, Ægæi maris insulam, a Cadmo primum et Phœnicibus inhabitatam. vid. Herodot. IV, 150, 170; Pindar. Pyth. IV et V; Apollon. IV, 1750 seq. inpr. Spanh. ad Callim. Cyrenæi vatis H. in Apoll. v. 65... 75, 83 sq., et quos Cl. Schlichthorst, Collega conjunctiss., Geogr. Africæ Herodot., p. 139 seq. laudavit, Hardion, Mém. de l’Acad. des Inscrip., T. IV; et Bouhier, Recherches et Diss. sur Hérodote, c. 12 pag. 134 sq. Conf. inf. IV, 628; et VIII, 57 sq. —253. Battiadus vid. ad II, 61. —pravos fidei, perfidos vid. V.L. —De Cyrenes origine, de Theræis et Batto vid. Strab. XVII, p. 1194; valde durum et fere absurdum foret, si poeta perfidiæ notam, quæ ex Drakenb. rationibus ad solum Battum pertinebat, ad Cyrenaicos ideo transferre voluerit, quod ab illo Battiadæ dicti fuerint; Ern.

254. trahit, ducit. —255. consilio viridis, cui serus obponitur, est promtus ad consilia capienda, conf. ad I, 187. —serus belli, quia senex erat. —seri studiorum apud Hor. Sat. I, x, 20. Ed.

256

Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,

Œaque Trinacrios Afris permixta colonos,

Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.

256. Sabratha, Œa et Leptis magna, urbes Africæ propr. sic dictæ, ex quibus conflata Tripolis illa Africana, vel vetus, hod. Tripoli vecchio; vid. Solin. c. 27 et 40. Posterior propius Syrtim majorem, priores ad Syrtim minorem sitæ. —Sabratha (nunc Sabart) dicitur Sabrata Plin. IV, 3, Antonin. Itiner., p. 227, et aliis; sed Σαβάθρα Ptol. IV, 3; qui ab ea urbem mediterran. Σαβράταν distinguit. —Tyrium vulgus Sarranaque Leptis, nam Sabratha et Leptis Tyriorum coloniæ; vid. Sallust. b. Jug. c. 19 et 77. Cf. ad I, 72. Leptis magna, Phœnicibus Leptis h.e. statio dicta, (Lucan. IX, 948) Romanis vero Neapolis (Ptolem. IV, 3; Strab. XVII, p. 835); et hod. Lebeda. A Neapoli diversam putant Plin. V, 4; et Mela I, 7. Cave tamen eam confundas cum altera Neapoli in Zeugitana (Plin. V, 3), vel cum Lepti parva juxta Adrumetum et Syrtim minorem, nunc Lemta, vel, ut alii putant, Susa in regno Tunitano, de qua vid. Ptol. IV, 3; Plin. V, 4. —257. Œa, Ωἴα, aliis Œea Ωἴεα, hod. Tripoli; vide Wesseling. ad Antonin. Itin., p. 63; et VV. DD. ad Tac. Hist. IV, 50. —Œa colonia jam a veteribus dicta; unde Trinacrios colonos, ex Sicilia eo delatos; Ern. —258. Tingis et Lixus, nunc Tinja et l’Arais, vulgo Tanger et Larache, urbes Mauretaniæ, non Cæsariensis, sed Tingitanæ (Fez et Marocco), et coloniæ Romanorum, a Claudio Cæsare deductæ, quarum prior Traducta Julia est dicta, et parti Mauretaniæ cognomen dedit. Vid. Plin. V, 1, et ibi Harduin. —Lixus, aliis Lixum, Tinga, Linga, Linx, Λὶγξ, Strab. II, p. 68; XVII, p. 825; et Λίξα, Ptolem. IV, 1, dicitur. —rapido ab æquore quia oram Oceani adjacet. —mittebat Tingin, ejus forte imperio olim subjectam. Non defuerunt certe inter Romanarum rerum scriptores, qui Lixum prævalidam urbem ipsaque Carthagine majorem fuisse traderent, quos merito vituperat Plin. V, 1.

Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,

260

Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus,

Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.

Ducit tot populos ingens et corpore et armis,

Herculeam factis servans ac nomine famam,

Antæus, celsumque caput super agmina tollit.

259. Vaga, Οὐάγα, Ptol. IV, 3; aliis Vacca, hod. Vegja, opp. Numidiæ prope Cirtam, notissimum ex Sallust. bell. Jug. c. 29, 47, 66 sq., ubi vid. Cort. et Cell. Aliam hujus nominis urbem in Byzacio memorat Plin. V, 4. —antiquis dilectus regibus Hippo, h.e. Hippo regius, nunc Bona, urbs Numidiæ, sedes olim regni (Strab. XVII, p. 832), et postea D. Augustini episcopi; a qua differt Hippo Zarytos, vel propr. διάῤῥυτος, h.e. irriguus, hod. Ben Zert, in Zeugitana, prope Uticam. —260. Ruspina, urbs Byzacii, inter Adrumetum et Leptin parvam, nunc forte Susa in regno Tunitano. —non æquos, exundatione noxios, ut ap. Virg. Ge. II, 225; III, 546; et inf. V, 477. Conf. ad I, 101; et II, 364. —procul, nam a portu II M. P. abest, Cell. coll. Hirt. bell. Afric. c. 10. —261. Zama, hod. Zamora, urbs Numidiæ mediterr., Jubæ regia, satis nota ex Liv. XXX, 29; Sallust. b. Jug. 57; Flor. III, 1; et Strab. XVII, p. 831. —Thapsus, nunc Demsas, oppid. marit. Byzacii, non procul a Syrti minore et Lepti parva. Dion. I, 43; Liv. XXIX, 30 al. —Rutulo, Romano, nunc sanguine uberior, h. pinguior et fecundior. Cf. XIV, 130; et Virg. Ge. I, 491. Non multo post pugnam Pharsalicam, Cæsar ibi copias Scipionis, Afranii et Jubæ, qui Pompeii partibus studebant, ingenti clade prostravit. Vid. Flor. IV, 2; et Hirt. b. Afric. c. 28, 44, et 79.

262, 264. Antæum ex posteris gigantis illius, de quo vid. ad v. 40, fuisse fingit.

265

Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo,

Qui magneta secant: solis honor ille metalli,

Intactum chalybem vicino ducere saxo.

His simul, inmitem testantes corpore solem,

Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,

270

Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;

Tempora multiplici mos est defendere lino,

Et lino munire latus, scelerataque succis

Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.

265. Æthiopes sunt vel occidentales et Hesperii, in Africa interiore et ad mare Atlanticum, vel orientales, supra Ægyptum, usque ad sinum Arabicum, habitantes: sed Æthiopia veteribus passim tota interior Libya dicitur. —Nilo, cujus fontes Mela, III, 9, in Æthiopia occident., Ptol. IV, 9, et alii in Æthiopia orient. et quidem in Lunæ montibus, alii vero alibi quæ rendos putarunt, quosque nuper Cl. Bruce invenisse creditur. —266. Vid. V.L. —metalli, lapidis. —267. chalybem ducere saxo, ex montium visceribus proferre, Schmid. Sed ducere est adtrahere, ut ducere ferrum apud Lucret. VI, 907, ubi plura de magnete disputat, ut de ejus vi v. 1098 sq. Cf. Plin. XXXIV, 14; XXXVI, 16; Claud. Epigr. XIV, de magnete, ubi vid. Barth. p. 998 sq.

268. simul pro cum, ut una, pariter, ὁμῶς, ὁμοῦ, et ἅμα, ap. Hom. Iliad. α, 226; Odyss. α, 331 al. Cf. Drak. ad VIII, 395; Burm. et Heins. ad Ovid. Fast. I, 567; et ad Val. Fl. IV, 88. —269. Nubæ populus Libyæ interioris, vel, teste Strab. XVII, p. 786. Æthiopiæ ad sinistrum, seu occident. flexum Nili. Contra Nubæ Plinii VI, 30, Agathem. et Ptol. IV, 8, non longe absunt ab Arabiæ latere, Nili ripa orient. et mari Rubro. —270. Galeæ et loricæ Nubarum non aheneæ, sed linteæ. Milites λινοθώρακες noti vel ex Corn. Nep. Iphicr. 1; Hom. Iliad. β, 529, 830; Plin. XXIX, 1; Xenoph. Cyrop. VI, iv, 2; Liv. IV, 20 et al., quos laudavit Dausq. Cf. IV, 291; et IX, 587, quibus tamen locis multiplex linum non galeam, ut h.l. sed, quod Drak. jam notavit, thoracem, ex variis linis invicem inpositis compactum, significat. Cf. Cuper. Obss. II, 12; Casaub. ad Sueton. Galb. c. 19; Lips. Mil. Rom. III, 6; Ferrar. rei vestiar. II, iv, 11; et inpr. Nicet. Choniat. hist. p. 247; in Script. Byzant. ed. Paris. 1647. —riget exquisite pro, est illis. —272, 273. Spicula scelerata, noxia, succis herbarum venenatarum, h.e. veneno imbuta. Cf. 219, 324. Sic sceleratum frigus, Virg. Ge. II, 256; sinapis, Plaut. Pseud. III, ii, 28; herba, Apul. de herbis, c. 8.

Tum primum castris Phœnicum tendere ritu

275

Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba

Ora viris, humerosque tegunt velamine capri

Sætigero; panda manus est armata cateia.

Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte

Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.

280

Sed mensis asper populus, victuque maligno:

Nam calida tristes epulæ torrentur arena.

274. Imitat. Virg. Ge. III, 311 sq., ubi vid. Heyne. —tendere, scil. tentoria, ut ap. Virg. Æ. II, 29 al. —275. Cinyphii Macæ, vid. ad II, 60. —276. Pro velamine capri pellem struthionum Macis tribuit Herodot. IV, 157, Drak. —277. cateia, ut ap. Virg. Æn. VII, 741, ubi vid. Heyne, et Lips. Poliorc. IV, 4. —panda, incurva, inflexa, ob longitudinem; vel cujus lignum est lentum.

278. Etiam hæc petita ex Virg. Æn. VII, 732, ubi Servius monet, cætram esse scutum loreum, quo utantur Afri et Hispani. —279. Ἀδυρμαχίδαι, Ægyptiis confines, oram totius Nomi Libyci in Marmarica obtinebant. De eorum sedibus moribusque conf. IX, 223 sq.; Herod. IV, 168 seq., et Schlichth. Geogr. Afric. Herod. p. 119 sq. —tegmina, ocreæ, in sinistro pede. Conf. VIII, 419; et Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. pr. —280. asper mensis, ut asper victu, ap. Virg. Æn. VIII, 318; et contra facilis victu, Æn. I, 442, ubi vid. Heyne in V.L. et Exc. XIV. —victum proprie dici parva aridaque que alimenta, observat Burm. ad Val. Fl. IV, 459. —maligno, cui benignus obponitur, exili, parco, tenui, ut malignus aditus, ignis, lux, etc., apud Virg. Æ. VI, 270; XI, 525; Martial. X, 96.

Quin et Massyli fulgentia signa tulere,

Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.

Præfuit intortos demissus vertice crines

285

Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,

Atque inter frondes revirescere viderat aurum.

282. Massyli, vid. ad I, 101.

283. De Hesperidibus earumque hortis ac pomis cf. IV, 636 sq.; VI, 184; Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 11; Hermann, Mythol. Hom. p. 402; Heyne ad Virg. Æ. IV, 480 sq.; ad Apollod. p. 406 sq.; et Comm. de Theog. Hes. pag. 141. —domus, alias stirps, familia, h.l. totus populus; quo sensu vix alibi reperitur. —ultima terræ, in extremo occidentali Africæ litore. —Bocchus Hesperidum hortos viderat, h. ex Mauretania advenerat. Conf. IV, 636 sq. —284. intortos, crispatos, ut apud Martial. VIII, xxxiii, 9. —demissus crines, comis promissis. —285. atrox, fortis (vid. ad I, 2); nisi forte poeta respexit ad Bocchum, Mauretaniæ regem, et vel generum, vel socerum Jugurthæ, quem L. Sullæ vivum tradidit. —sacratas, vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 485.

Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,

Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,

Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.

290

Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva

Mos, atque errantes circumvectare penates.

Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris

Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.

Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet

295

Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber

Nare sagax e calle feras, perterrita late

Agmina præcipitant volucres formidine cervi.

Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,

Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.

287 sq. Vid. ad II, 85, et 441 sq.; Sallust. b. Jug. c. 18 et inpr. Jani ad Horat. Od. III, xxiv, 9 sq. —289. Vid. ad I, 406.

293. doctus virgæ sonipes, conf. ad I, 215.

294. vagi proprie sunt ipsi canes. —295. Lacon et Umber, vid. ad I, 421; et II, 689. —296. Spartanæ canes non minus erant nare sagaces, εὔρινες (vid. Sophocl. Ajac. v. 8; Grat. Cyneg. v. 171 sq.; et Voss. ad Val. Fl. VI, 420), quam pernices, θάσσονες αὐράων, Callim. H. in Dian. v. 94, ubi vid. Spanh. —297. formidine, ut ap. Virg. Ge. III, 372; et Æ. XII, 750, ad quæ II. vid. Cerda et Heyne.

298. haud læto, etc., ob mortem Asbytes, de qua vid. II, 56 sq., et 197, ut de morte Acherræ, X, 76, et Iarbæ, qui utriusque pater fuit, I, 414, Drak.

300

Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis;

Ad quorum cantus serpens oblita veneni,

Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ.

Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus,

Contenti parca durasse hastilia flamma,

305

Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.

Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,

Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;

Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu

Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras.

300... 302. Marmaridæ, vid. ad II, 57. —medicum vulgus, qui ὀφιοδήκτοις medentur. Vid. de toto h.l. ad I, 412.

303. Banjuræ, Βανίουραι, populus Mauretaniæ Cæsar., ap. Ptol. IV, 1, et Plin. V, 2, ubi vid. Hard. —Bajuræ dicuntur Ammian. Marcell. XXIX, 5, aliis Βανιουροι et Βανιουρβαι. —cruda, vid. ad I, 405. —306. Autololes, vid. ad II, 63; vagi, dicuntur Lucan. IV, 677. —ignea, ut VI, 209; et ap. Virg. Æn. XI, 718, ubi vid. Heyne. —308. certant pennæ, vid. ad I, 234. —pennæ, cum avibus, ut v. 344. —campum rapuere, vid. ad I, 569. —volatu, cursu. —309. pedum, etc., ut ap. Virg. Æ. VII, 808 sq. Plura exempla desideranti suppeditabit Drak. ad IV, 147.

310

Spectati castris, quos succo nobilis arbor

Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.

Quique atro rabidas effervescente veneno

Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.

Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora

315

Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;

Inde Medusæis terram exundasse chelydris.

Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,

Neritia Meninge satus, cui tragula semper

Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.

320

Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu

Audax naufragia, et prædas avellere ponto:

Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,

Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha

Invento primam Libyen perfudit olivo.

310. Intell. Lotophagi, non longe a Syrti minore et Meninge ins. quæ inde Λωτοφαγῖτις dicitur Ptol. IV, 3; Strab. I, p. 25, al. 44; III, p. 157, al. 233; XVII, p. 834, al. 1191; Plin. V, 7; et ἡ τῶν Λωτοφάγων νῆσος, Polyb. I, 39. —311. lotos nimis hospita, tam dulcis, ut vescentes non nisi inviti discedant et patriæ obliviscantur. Cf. Virg. Culic. v. 123 sq. (Impia lotos... quæ hospita nimis tenuit dulcedine captos); et Plin. XIII, 17. Loca class. Hom. Odyss. ι, 84 seq.; et Herodot. IV, 177, 178. Conf. et Athenæus XIV, 18; et de loto, quæ Arab. Seedra vocatur et in Barbaria abundat, vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 728 sq.; Riccii Diss. Hom. T. III, p. 74. sq.; Spanh. de U. et P. N. VI, p. 301 sq.; Wesseling ad Diodor. T. I, p. 40; et Shaw Voyages, T. I, p. 292 seq., et n. 270 coll. Travels of M. Bruce in Præf.

313. Dipsas, serpens, διψὰς, vel πρηστὴρ et καῦσος dicta, quoniam ejus morsu oritur tumor quidam solutus sitisque inexplebilis, unde indesinenter bibentes mox dissiliunt. Vid. Dioscor. VIII, 119; Cæl. XXV, c. ult. Ælian. H. A. VI, 51; Lucan. IX, 610, 718, 738 seq.; Plin. XXIII, 8; XXXV, 5.

314 sq. Fabula satis nota vel ex Ovid. Met. IV, 616 sq., et, quos alii laudant, Lucan. IX, 619 sq.; et Apollon. IV, 1513 sq.

318. Meninx, ins. maris mediterr. postea Girba, nunc Zerbi dicta. Cf. ad v. 310. —Neritia, Ulyssis ara et adventu inclita. Vid. Strabo XVII, p. 834; Eustath. ad Hom. Iliad. β, 632; et Odyss. ρ, 217; cf. ad II, 317.

320. Cf. I, 408 seq. —321. naufragia, naufragas naves. —323. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 171; et ad Apollod. p. 40 et 747. Cf. inf. IX, 297; et ad II, 65. —324. De olivo a Minerva invento, vid. Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, vii, 7; et Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 26. Confusæ h.l. vulgari poetarum errore Pallas Libyca et Ἀθήνη Atheniensium.

325

Nec non totus adest vesper, populique reposti.

Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque

Invictus, palmamque ex omni ferre labore.

Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas,

Inbelles jam dudum annos prævertere saxo,

330

Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis

Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.

325. Recensentur populi Hispaniæ, et quidem 325... 377, Hisp. Tarrac., seu citerioris (mentione simul insularum v. 362... 365 inserta); 378... 383, Lusitaniæ; et 384... 405, Hisp. Bæticæ, vel hodiernæ Andalusiæ et Granadæ. —vesper populus Hesperiæ, h.e. Hispaniæ.

326. Cantaber invictus, cf. V, 195 sq.; et Jani ad Hor. Od. II, vi, 2; III, viii, 22.

328 seq. Cf. I, 225 sq.; et Lucan. II, 105. —329. prævertere, vid. ad IV, 804, in V.L. —331. damnatum vivere paci, dedecori est et contemtui, in pace vivere, ut VI, 448; vel nolunt, recusant, ut V, 60; vel inprobant, ut XI, 285. —vivere paci (dat comm.), ut pacis artes exerceant.

Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem

Diversum, patrias fugit quum devius oras,

Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.

335

His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,

Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,

Aut molli pacata celer rapit esseda collo.

Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer

Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.

332. Venerunt et Astures, oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, post domini mortem ex Oriente in Hispaniam profecto: quod poeta propter nominis similitudinem, ut solet, comminiscitur. —334. lacrimis, cf. Ovid. Met. XIII, 621, 622. —Auroræ lacrimis perfusus, vivens in extremis orientis partibus. —De Memnone, Tithoni et Auroræ f. Æthiopum duce, vid. Quint. Cal. lib. II; et Heyne ad Apollod. p. 756; et Exc. XIX, ad Virg. Æn. I, 489. —335. Plinius VIII, 42: «In Hispania, inquit, Gallaica gens et Asturica equini generis, quos Thieldones vocamus, minori forma adpellatos Asturcones, gignunt, quibus non vulgaris in cursu gradus, sed mollis alterno crurum explicatu glomeratio: unde equis tolutim (h.e. volutim, volubiliter, si fides habenda Nonio I, 12, nec potius volutim substituendum) carpere incursus traditur arte.» Ejusmodi Asturco, gradarius, seu tolutarius equus, βαδιστὴς, Gallis dicitur guilledin, vel haquenée, qui va l’amble, nobis Passgänger, Zelter. Cf. XVI, 349 sq., et 584; Martial. XIV, ep. 199, et, quos Drak. laudat, Ulit. ad Grat. v. 514; Gron. et Burm. ad Petron. c. 86. —336. inconcusso dorso, molli lenique incessu. —glomerat vestigia, ut ap. Plin. l.c., et Virg. Ge. III, 117, ubi vid. Intpp. —glomerat vestigia equus, quum passibus brevioribus incedit, ut faciunt parvi equi; Ern. —337. Conferenda et ex h.l. explicanda sunt verba Virg. Ge. III, 204. —pacatum, pacis usui inserviens, essedum, cujus contr. currus bellicus.

338. Cydnus Asturas agit, h.e. ducit, ut mox v. 354. —acer metiri, δεινὸς διοδεύειν, ut ap. Lucan. I, 146. —metiri juga, ut metiri æquor, Virg. Ge. IV, 389; et μετρεῖν πέλαγος, Hom. Odyss. γ, 179, dixit. —339. jaculo Mauro, vid. Heins. ad Ovid. Fast. V, 580; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, xxii, 2. —extendere prælia, eminus pugnare; Schmid.

340

Venere et Celtæ sociati nomen Iberis.

His pugna cecidisse decus, corpusque cremari

Tale nefas: cælo credunt Superisque referri,

Inpastus carpat si membra jacentia vultur.

340. Celtiberos in parte australi Hispaniæ Tarrac., qui a Celtis, dextram Iberi fl. ripam occupantibus, nomen originemque habent, περιφράζει, ut Lucan. IV, 9, nam versus natura ipsum nomen non admittit. Celtas autem et Iberos, seu Hispanos post multas pugnas postremo in unum nomen populumque coaluisse, nota res est. V. quos laudant Appian. Hisp. c. 2 (ubi vid. Schweigh. V. Cl.); Strab. I, p. 33; Diodor. V, pag. 309. —341. Nefas iis videtur, corpus tale, h.e. ejus, qui pugna cecidit, cremari, Drak. coll. XIII, 471 seq. —342. cælo credunt referri, etc., in cælum redire putant animam, si, etc. Quare? forte quia aves cælo diisque adeo propiores esse fingebantur, ex qua rudi notione auguria quoque orta, et quod in apotheosi Cæsarum aquila animam defuncti in cælum portare credebatur. Caspii, teste Strab. XI, si mortuos ab avibus dilaniari viderent, prædicabant beatos, sin a feris aut canibus, non item. Stob. Ecl. 122, Diogenem dixisse testatur, si canes cadaver suum dilacerarent, Hyrcanam fore sepulturam; si vultures, Iberam. Barcæi Iberi, seu Hispani eos, qui in prælio ceciderant, ut summa virtute ornatos, vulturibus objiciebant, quod eas aves sacras putabant, de quo vid. Ælianus H. A. X, 22. Conf. Kirchman. de funer. Rom. Append. c. 2, p. 595 sq.

Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem

345

Flammarum misit dives Callæcia pubem,

Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,

Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,

Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.

Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas.

344. pennæ, aves, ut ἀγαθαὶ πτέρυγες, ap. Callim. H. in Lav. Pall. v. 124. —345. dives Callæcia, vid. ad II, 397. Triplex divinandi genus jungitur, extispicium, vel haruspicina, augurium ex volatu, cantu ac tripudio avium, et auspicium ex tonitru et divinis flammis, h. fulmine. Drak. jam comparavit Virg. Æ. X, 179 sq.; Lucan. I, 587 sq.; Val. Fl. I, 231 sq., ubi vid. Burm. et Tibull. I, viii, 3, ubi vid. Broukh. Strabo, III, p. 232, de Lusitanis in genere similia habet; Ern. —346. Hæc, quod jam Drak. monuisse video, spectant ad morem barbarorum, quo saltantes et cætras percutientes virorum fortium, seu heroum laudes canunt, quum prælium ineunt, vel eo finito quiescunt et Diis sacra faciunt, vel sacras epulas festis diebus celebrant. Conf. VIII, 420 seq.; Liv. XXXVIII, 17; et Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. Heyne. Drak. ad X, 230, comparat Liv. XXI, 28; Val. Fl. VI, 92 sq.; Lucan. I, 447 sq.; Tac. Ann. II, 88, et Mor. Germ. 2; Ammian. Marcell. XV, 9. Observa autem h.l. dilectum verborum. —346. Cf. Lips. analect. ad mil. rom. III, 1; Opp. T. III, p. 430; ubi etiam similis Diodori locus de Hispanis laudatur: Ἐν δὲ τοῖς πολέμοις πρὸς ῥυθμοὺς ἐμβαίνουσι, καὶ παιᾶνας ᾄδουσιν, ὅταν ἐπίωσι τοῖς ἀντιτεταγμένοις. —carmina barbara, more barbarorum incondita ad celebrandum auctorem stirpis. —347. pedis alterno verbere, pede in numerum, alterne posito. —348. Ad numerum, πρὸς ῥυθμὸν, ut VI, 363; et ap. Virg. Ecl. VI, 27; et Ge. IV, 175: ἀμβολαδὶς τετύποντες, Cyclopes ferrum cudentes ap. Callim. H. in Dian. v. 61, ubi vid. Spanh. —cætras plaudere, saltare Pyrrhichen, τὴν ἐνόπλιον χορείαν, de qua vid. D. Heins. ad h.l. Ern. et Spanh. ad Callim. H. in Jov. v. 52, 53; in Dian. v. 241, 242; et in Del. v. 136, 137; Cf. inf. X, 230 sq.; et Lucret. II, 635 sq. Armati in numerum pulsarent æribus æra, etc.

349. ludus, παιδιὰ, animi relaxatio. —sacra, in sacris epulis et festis diebus.

350

Cetera femineus peragit labor: addere sulco

Semina, et inpresso tellurem vertere aratro

Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,

Callaici conjux obit inrequieta mariti.

Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis

355

Extractum lustris; primo Viriathus in ævo,

Nomen Romanis factum mox nobile damnis.

350 sq. Idem de Scythis, Celtis, Thracibus et Artabris memorant Strab. III, p. 250, et alii quos laudat Dausq. 356.

354. Viriathus Lusitanus, qui serius cum Romanis bellum gessit, notus ex Liv. Epit. 52; Flor. II, 17; Cic. Off. II, 11 al. Vid. V.L. —356. Silius forte eo respexit, quod Viriathi nomen ignobile antea fuit, quia ex pastore venator, ex venatore latro, et mox justi exercitus dux factus est; Ern. Cf. X, 220 sq.

Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,

Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati.

Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores,

360

Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,

Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.

357. Cerretani et Vascones, populi Hisp. Tarrac. in hodierna Catalonia et Navarræo regno, ad Pyrenæi radices habitantes. Plin. III, 3. —Tirynthia castra, quod Hercules tradebatur per Cerretanos ad Pyrenæos versus iter fecisse; Ern. Coll. v. 421 sq. —358. insuetus galeæ Vasco, cf. V, 197; IX, 232.

359. Ilerda, urbs Hispaniæ Tarrac., hod. Lerida, ad Sicorim fl. (Segre) quæ mala belli civilis, a Cæsare et Pompeio gesti, experta est. Vid. Cæs. b. Civ. I, 43... 59; Lucan. IV, 11 sq.; Flor. IV, 2. —360, 361. Concani (vid. V.L.) imitantur morem Massagetarum vel Scytharum, qui sanguinem equinum bibunt, de quo vid. Dausq. ad h.l. VV. DD. ad Martial. spect. 3, 4; Barth. ad Claud. in Rufin. I, 311, et Stat. Achill. I, 307; Cerda ad Virg. Ge. III, 463, et Burm. ad Val. Fl. II, 157. Lætum equino sanguine Concanum, dixit Hor. Od. III, iv, 34, ubi vid. Jani. —parentem, conditores urbis, teste Tarapha, Dausq. —Massagetæ, inclita Scythiæ orientalis gens, Parthis vicina. Plin. VI, 19; Herodot. II, 201.

Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma,

Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:

Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,

365

Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;

Et quos nunc Gravios violato nomine Graium

Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.

362. Pityusæ, Πιτυοῦσαι, insulæ maris Balearici prope Hispaniam, a piceis, quibus abundant, sic dictæ (nam πίτυς est pinus) quarum major Ebusus, minor Ὀφιοῦσα, hodie Iviça et Formentara. Posterior tam parva est, ut a quibusdam nulla ejus ratio habeatur. Livius XXVIII, 37, Pityusam sing. num. dixit, et Plin. III, 5, extr. Pityusæ a Græcis dictæ: nunc Ebusus vocatur utraque. Phœnissa, Phœnicum, vel Pœnorum colonia, quibus יכושה, Jebuso, a siccatis ficubus, dictam suspicabatur Bochartus. —Ebusus Diodoro V, 16, Ἔρεσος, et Dioni Cass. XLIII, p. 258, Ἔβεσος dicitur; Ern. Ἄρταβροι, seu Ἄρταβραι, memorantur etiam Eunap. p. 99. Cf. d’Orville ad Chariton VI, 7, p. 549; ed. Lips. —363. Verutum, jaculi genus, de quo vid. Lips. Pol. IV, 4; Heyne ad Virg. Ge. II, 168; Æ. VII, 665. —364, 365. Moverunt arma Baliares, qui a Rhodiis originem ducunt. Nam τινὲς μετὰ τὴν ἐκ Τροίας ἔφοδον τὰς Γυμνησίας νήσους (h. Baliares, hod. Majorca et Minorca) ὑπὸ τῶν Ῥοδίων κτισθῆναι λέγουσιν, teste Strab. XIV, quocum consentiunt Timæus et alii. —Tlepolemus, Herculis f. qui, Licymnio Argis occiso, exsul venit Rhodum ins. ibique Lindum, Jalyssum et Camirum condidit, quæ loca in unam postea urbem, Rhodum, coaluere, vid. Hom. Iliad. β, 653... 671; Pind. Ol. VII, 49 sq.; Strab. XIV, p. 655, al. 749 sq.; Diodor. IV, 58... 60; V, 19, et Heyne ad Apollod. II, vii, 6, et II, viii, 2. Verba cui Tlepol. s. Dausq. et Cell. ad Rhodam, Ῥόδην, (nunc Roses) Hisp. Tarrac. urbem, ad Pyrenæum sitam, referunt; paulo durius, opinor, etsi hoc oppidum a Rhodiis conditum, et postea a Massiliensibus restitutum tradit Strabo l.c. —366, 367. Gravios dicit nomen et originem habere a Graiis s. Græcis, quorum dux Diomedes, Ætoliæ rex, Tydei f. et Œnei nepos, Hispaniam quoque adiit (cf. Dionys. Perieg. v. 483 sq.), Tydenque, Graviorum urbem, condidit et ex patris nomine vocavit; vid. ad I, 235, et cf. XVI, 369, ubi Tinde, quæ Diomedis Thracis regia fuit, pro Tyde reponebant Salmas. ad Solin. p.m. 631, al. 898, et Gronov. Diatr. Stat. c. 55, p. 364, ut Sil. Diomedem Ætolum cum Thracio confuderit. Refragantur Drak. et N. Heins. ad l.c. et Voss. ad Mel. p. 133. Cf. de Diomede Heyne ad Apollod. I, viii, 4... 6, et Exc. I, ad Virg. Æn. XI. Τοῦδαι urbs Γρουΐων in Hispania ap. Ptol. III, 6; Tyde eorum castellum Plin. IV, 20. Tude Antonin. hodie Tuy in Gallicia.

Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,

Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem

370

Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo.

Hos inter clara thoracis luce nitebat

Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis

Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce,

Sætabis et telas Arabum sprevisse superba,

375

Et Pelusiaco filum componere lino.

Mandonius populis, domitorque insignis equorum

Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.

368. Carthago Nova, quæ, Polybio Καινόπολις Polyæno Phœnissa, et a sparti copia in vicinis campis Spartaria et ἡ Σπαρταγενὴς Plin. XXXI, 8; Anton. Itin. p. 396, ed. Wess. et Appian. Hisp. c. 12, nobis vero Cartagena dicitur, ab Hasdrubale paulo ante b. Punicum II condita; vid. Polyb. II, 13; Strab. III, p. 157 sq., Bochart. Chan. I, 35; Hard. ad Plin. XIX, 2, et Schweigh. V. Cl. ad Appian. t. III, p. 218 sq.; Silius vero h.l. et XV, 192, Teucrum urbis conditorem facit, ut Justin. XLIV, 3. Quosdam Teucri comites, non ipsum huc venisse tradit Strabo l.c. De Teucro ejusque exsilio vid. Heynii Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I, et Jani ad Hor. Od. I, vii, 21. De situ, dignitate, et interitu urbis vid. Livius XXVI, 42. —369. Emporiæ, Ἐμπορίαι Ptol. II, 6, nunc Ampurias, urbs Hisp. Tarrac. prope Pyrenæos et mare mediterr. sita. —Phocaicæ; cf. Liv. XXVI, 19. A Massiliensibus eam conditam memorant Strab. III, p. 110, al. 159; Scylax in Periplo p. 2; Steph. Byz. et alii: nam Massilia etiam Phocæensium colonia fuit. Cf. omnino Liv. XXXIV, 9, et Plin. III, 3, seu 4, ex quibus etiam intelligitur, cur Emporiæ in plur. dicantur et Ἐμπορεῖον Δίπολις Strab. l.c. —Tarraco, hod. Tarragona, in ora Cataloniæ, unde pars Hispaniæ olim Tarraconensis dicta: nam fuit quondam urbs in his oris maritimarum opulentissima, teste Mela II, 6, ævoque Strabonis numero civium ne ipsi quidem Carthagini cessit. —370. Cf. Plin. XIV, 6. —Tarraco Campano tantum cessura Lyæo iisdem fere verbis dixit Martial. XIII, 118. Lyæo Latio, vinis Latii, quæ olim generosa fuere, ut Falerna, Massica, etc.

371. Thoracis linei, Drak. ad IX, 587; cf. ad v. 270. —372. Sedetani prope Celtiberiam, cujus gentis caput Cæsaraugusta, nunc Saragossa. Plin. II, 3; Ptol. II, 6. —Sucro oppidum apud Antonin. et Liv. XXVIII, 24 (hod. Alzira), sed fluvius inter Saguntum et Carthaginem, nunc Xucar, ap. Plin. III, 3; Ptol. II, 6, et Strab. III, p. 159. —rigentibus undis, ut v. 671. —373. Sætabis, hod. forsan Xativa in regno Valentiæ, ad fluvium ejusdem nominis, qui in Sucronem influit. —altrix, vid. ad I, 218. —celsa arce, quia in colle sita. —374. A Sætabi tertia in Europa lino palma, etc. Plin. XIX, 1. Hinc sudaria Sætaba, ap. Catull. epigr. XXV, cf. Casaub. ad Strab. III, p. 99. —Cf. ad v. 24, 25, et Plin. l.c. —375. filum componere, vid. ad I, 39.

376. domitor equorum, ut apud Virg. Æ. VII, 651 et 691, ubi vid. Heyne. —377. socio stant castra labore, vid. ad v. 173.

At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto.

Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,

380

Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,

Et Venerem occultam genitali concipit aura.

Sed non multa dies generi, properatque senectus,

Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.

378. Vettones populus Lusitaniæ circa Tagum, inter Durium et Anam. —probat, pro ducit, ut sup. agit, rapit, raptat, trahit; (nam poeta variat) propr. forte lustrat. Probare certe est examinare, inspicere v.c. opus, athletas, hostias apud Cic. Agr. II, 34; Verr. I, 54; Off. I, 40; p. villam publicam, ap. Liv. IV, 22, ubi vid. Drak. Schmidius interpretatur: re ipsa demonstrat, egregios esse in planis campis milites.

379. Cf. XVI, 365, 366. Constat, in Lusitania, circa Olisiponem opp. (Lisbonam) et Tagum amnem, equas Favonio flante obversas animalem concipere spiritum, idque partum fieri et gigni pernicissimum ita: sed triennium vitæ non excedere. Ita Plin. VIII, 42; cf. Varr. R. R. II, i, 9; Colum. VI, xxvii, 3 sq., et Solin. c. 23. Silius pro triennio septem annos habet exemplo Virg. Ge. III, 271 sqq., ubi vid. Cerda et Heyne. Verba Justini XLIV, 3, hæc sunt: «Fabula ex equarum fecunditate et gregum multitudine nata, qui tanti in Gallæcia et Lusitania, ac tam pernices visuntur, ut non immerito vento ipso concepti videantur.» —380. servans, observans, ut VI, 384... 563; VII, 442... 522; VIII, 351; N. Heins. Add. V, 45; XV, 217; XVI, 317.

383. stabulis, h. equis stabulantibus, vel qui stabulis quam bello aptiores sunt, ut naufragia, servitia, aucupia, etc. Ita Dausq. cujus altera ratio: his equis in stabulis, minus probanda.

At non Sarmaticos adtollens Uxama muros

385

Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma

Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore

Asper frena pati, aut jussis parere magistris.

Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum

Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum

390

Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.

384. Quæ de vitæ genere et armis notantur, Sarmatica sunt; Ern. coll. Strab. VII, p. 480; ubi et equi Scythici ὀξεῖς καὶ δυσπειθεῖς adpellantur, unde h.l. crudus vigor, ferocitas et contumacia nondum arte domita. —385. Tam levibus, ad cursum agilibus; nam equi Ἴβηρες ἔασι θοοὶ πόδας ἠνεμόεντας teste Oppiano, quem laudat Dausq. cf. ad v. 379. —persultant proprie equi. —386. crudo, vid. ad I, 405. —387. Cf. Virg. Ge. III, 208. —jussis magistris, vid. ad I, 173, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 83.

388. sparus, ut VIII, 521, εἶδος ἀκοντιοῦ in Gloss. Labb. Drak., qui laudat Donat. ad Liv. XXXIV, 15, et Pontan. in Gloss. prisco Gall. h.v. cf. Heyne ad Virg. Æ. XI, 682. —ore ferarum, etc.; cf. II, 156. —390. rapta pascunt Sarmatas et Iberos, Dausq.

Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis,

Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal,

Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,

Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra

395

Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo.

391. Parnasia Castulo, vid. sup. ad v. 97. —392. Hispal, seu Hispalis, nunc Sevilla, Andalusiæ caput, urbs Hisp. Bæticæ, ad dextram ripam Bætis, qui non procul ab ea in sinum Gaditanum fluit, et hinc æstum marinum statis vicibus adcipit. —Hispalis ad Bætin fl. ubi sunt æstuaria ex oceano Gaditano confluentia, de quibus, vid. Strab. III, p. 206 sq., et Plin. II, 97; Ern. —celebre Oceano, h. magna, quam faciebat, mercatura. —alternis æstibus, ἀψοῤῥόῳ ὕδατι, ut ap. Prop. II, xxvi, 54; cf. XV, 226... 237. —393. Nebrissa, hodie Lebrixa, inter Hispalin et mare sita. Quæ de sacris, vel orgiis Bacchi, ibi agitatis, memorantur, ad lusum ingenii, ex similitudine voce. Nebrissa et nebris ortum, referenda videntur. cf. tamen ad v. 101 sq., et ad VII, 171. Res, vel loca conscia dicuntur eorum, quæ in ipsis fiunt, vel quæ in se continent. cf. mox v. 399; (ubi vid. Drak.) V, 23; VIII, 531; Heyne ad Tibull. I, vii, 48, et Burm. ad Val. Fl. I, 5. —394. Satyri leves, agiles et veloces, vel leviter saltantes ac salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι, vel etiam hilares, læti, jocosi, φιλοπαίγμονες, quibus graves, βαρεῖς, obponuntur. cf. Jani ad Hor. Od. I, i, 31; II, xi, 6, et Burm. ad Val. Fl. I, 389. —395. Nebris, νεβρίς, pellis hinnuli, νεβρου, quam Bacchus et Bacchæ gestabant, unde ille βασσαρεὺς, νεβρώδης, νεβριδόστολος, seu νεβριδόπεπλος, hæ βασσαρίδες dicuntur. vid. Cl. Hermann. Mythol. Lyricorum p. 261, 262, et Jani ad Hor. Od. I, xviii, 11. —Mænas nocturna Lyæo, sacra nocturna celebrans, νυκτελοῦσα τὰ Ὄργια, in honorem Bacchi, qui inde Νυκτέλιος, νύκτερος Orph. H. LI, 4, et Virg. Georg. IV, 521, nocturnus vocatur. Sed vid. V.L. —Lyæo arcano, ut ἄῤῥητος et κρύφιος apud Orph. H. XXIX, 3, cujus τελετὰς effari nefas est, vel cujus sacra secreto et noctu aguntur, cujusque orgiis et mysteriis secessus, a profanis remoti et phantasiæ incendendæ apti, conveniunt. Forte et poeta respexit ad λικνοφόρους, vel κανηφόρους, quæ vannum mysticam Iacchi pluresque cistas (λίκνα, seu κανᾶ) ferebant, in quibus τὰ μυστικα Bacchi, vel Cereris erant recondita, de quibus vid. Spanh. ad Callim. H. in Cer. v. 127.

396

Arganthoniacos armat Carteia nepotes.

Rex proavis fuit humani ditissimus ævi,

Ter denos decies emensus belliger annos.

396. Carteia, ad Calpen promont. in ora oceani Gaditani (Liv. XXVIII, 30), urbs olim inclita, metallis abundans (Diodor. VI, 9), et primum a Phœnicibus inhabitata, deinde a Pœnis capta, quæ Græcis quondam Tartessos dicta, si fides habenda Plin. III, 1; Mell. II, 6; Pausan. Hellad. VI, p. 378, et Strab. III, p. 148, C, et 151, B; quia forte post Tartessi excidium ejus mereatura et nomen Carteiam translatum, quod suspicatur P. Flores in Espanna Sagrada P. IX. Silius omnino utramque urbem distinguit, et Arganthonium Carteiæ regem facit, non, ut alii, Gaditanum, et, ut plerique, Tartessiorum regem: nam Carteiæ, Tartessi et Gadium nomina a veteribus permisceri solent. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 407, Carteiam putat esse, quæ nunc Rocadillo adpellatur. Carteiam vero Calpen esse, et, Tartessus quæ fuerit, non constare, monet Vales. ad Exc. Peiresc. pag. 72. Confer Schweigh. V.C. ad Appian. Hisp. c. 2, et inpr. Carteri Itin. (Reise von Gibraltar nach Malaga), pag. 30... 69, ubi copiose de fatis et situ Carteiæ disputat. —396... 398. Arganthonium CL annos vixisse tradunt Anacr. ap. Plin. VII, 48; Strab. III, p. 225; Phlegont. de longævis c. 4 (ubi vid. Meurs.), Censorin. et Lucian. in Macrobiis; sed CXX annos memorant Herodot. I, 163 (ubi vid. Wessel.); Lycophr. Schol. p. 94; Cic. de Sen. c. 19, et Asin. Pollio ap. Val. Max. VIII, 13, ext. 4.

Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo,

400

Et Munda, Emathios Italis paritura labores:

Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.

Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,

Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,

Æquales ævi; genuit quos ubere ripa

405

Palladio Bætis umbratus cornua ramo.

399. Tartessus, portos Hispaniæ, Phœnicum navigationibus celeberrimus, inter duo Bætis ostia, cujus ne vestigium quidem ullum Strabonis ætate reliquum fuit. Sed jam Salomonis ævo hæc urbs, vel, quod Carter l.c. probabilius fecit, Carteia, tum תרשׁישׁ dicta, mercatura inclaruit; vid. Bochart. Geogr. S. III, 7, p. 160... 165; et Michaelis Spicileg. Georg. ext. hebr. post Bochartum P. I. p. 82 sq. —stabulanti conscia Phœbo, ubi sol equorum stabula habet, et ad hæc eos disjunctos ducit, h.e. occidit. Cf. VI, pr. X, 538, et Ovid. Met. XIV, 416. —conscia stabulanti Phœbo, quia ad Oceanum occiduum ultra Hispaniam sita est; Ern. coll. v. 411, et Virgil. Æneid. lib. XI, v. 913. —conscia, vid. ad vers. 393. —400. Munda ab hodierna ejusdem nominis urbe tertio Hispanorum milliario aberat. De priscis ejus monumm. vid. Carter. l.c. p. 190 sqq. Prope eam Cæsar atroci prœlio cum Pompeii M. filiis conflixit, vid. Strab. III; Dion. XLIII, p. 233; Liv. Epit. CXV; Flor. IV, 2; Hirt. b. Hisp. c. 29 seqq. —labores Emathios, calamitatem, qualem experti sunt in Emathia, h.e. Macedonia, ad Philippos et Pharsalum, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 489 sqq. —401. Corduba, nunc Cordova, Lucani et utriusque Senecæ patria. —auriferæ terræ, Hispaniæ. Cf. I, 155... 228 sqq., et inpr. a Drak. laud. Martial. IX, 61.

402. flaventi vertice, juvenis, vel pulcher. vid. ad I, 438. —403. Spiciferis oris, cultis terris agrisque, quibus Hispania maxime Bætica excelluit, gravis, noxius et timendus, ut I, 412; aves cultis graves dixit Ovid. Fast. I, 683; de Bæticæ regionis fertilitate vid. Plin. III, 1; ibid. XVII, 12, olea non alia major in Bætica arbor. Ern. —405. Palladio ramo, oliva (vid. ad v. 324, et I, 238.) qua utraque Bætis ripa consita est. Bene comparant Martial. XII, 100. —cornua, vid. ad I, 415.

Talia Sidonius per campos agmina ductor

Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,

Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,

Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.

410

Non aliter, quoties perlabitur æquora curru,

Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn

Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris

Nereidum chorus, et sueto certamine nandi

Candida perspicuo connectunt brachia ponto.

407. raptat, raptim ducit, ut rapit ap. Virg. Æn. VII, 725, et X, 178. —408. erat, ἐξῆν. —409. Longe umbram, h.e. densam pulveris nubem excitat, exercitu iter faciente.

410. Comparatio ad ducem, et, quæ eum sequuntur, copias spectat. Conf. Virg. Æn. V, 816 sqq. —perlabitur æquora curru, ut ibid. I, 147, 155, 156. —411. Extremam Tethyn, occident. Oceanum, cf. v. 60. —Phœbea cubilia, cf. Ovid. Met. II, 68 seq. —412. antris, ut v. 49.

415

At Pyrenæi frondosa cacumina montis

Turbata Pœnus terrarum pace petebat.

Pyrene celsa nimbosi verticis arce

Divisos Celtis late prospectat Iberos,

Atque æterna tenet magnis divortia terris.

420

Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,

Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum

Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva,

Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula

Lugendam formæ sine virginitate reliquit

425

Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,

Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo

Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,

Confestim dulces liquit turbata penates.

415 sq. De transitu H. per Pyrenæum saltum cf. Polyb. III, 35, 40, et Liv. XXI, 22.

418. Prospectare et spectare de situ urbium montiumque; vid. Burmann. ad Phædr. II, 5. —Montes Pyrenæi Hispaniam a Gallia dirimunt. —419. æterna divortia, δεινῶς de tantis montibus.

420. Pyrenæi montes, quos Strabo III, fulminum ictu, et Diodor. V, 35 (ubi vid. Wessel.), ab igne pastorum, quo combusti sint, dictos tradit, nomen h.l. adcepisse finguntur a Pyrene, Bebrycis, in his montibus regnantis, filia, ab Hercule compressa, et a feris discerpta. «Quæ de Hercule ac Pyrene traduntur, fabulosa in primis arbitror,» Plin. III, 1. —422. Cf. I, 277 sq. —longa, longinqua, longo spatio remota, vid. Drak. ad IV, 374; V, 9; VI, 628, et ad Liv. IV, 18; Heins. ad Ovid. Rem. Am. vers. 595, et Broukh. ad Tibull. I, iv, 18. —423. Aula Bebrycis ultra Hispaniæ limitem in finibus Volcarum quærenda, cf. v. 443 sq., et XV, 497. Bebryces postea Narbonenses dicti, et diversi ab Asiaticis in Mysia. vid. Tzetz. ad Lycophr. Cassandr. v. 516, et 1305. —Possessus Baccho ebrius. Vox sæva vulgo refertur ad crudelitatem Amyci, Bebrycum ad Pontum Euxinum regis, de quo vid. Heyne ad Apollod. I, ix, 20, et II, v, 9. Tum poeta nomina fabulasque confudit, ut sup. v. 253, et forte mox v. 427. —424. formæ, ἕνεκα.

Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris,

430

Et promissa viri silvis narrabat opacis;

Donec mœrentem ingratos raptoris amores,

Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem

Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus,

Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens

435

Palluit invento dilectæ virginis ore.

At voce Herculea percussa cacumina montis

Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat

Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum

Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,

440

Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,

Defletumque tenent montes per secula nomen.

429. noctem, concubitiun, ut II, 503; solis pro sola; nisi malis antra deserta ab incolis, ut desolata XII, 12, et οἰοπόλος passim ap. Hom. interpretari cum Drak. qui laudat. IV, 560; Ovid. Epist. X, 129; XI, 84; ej. Am. III, vi, 50, et Rem. Am. 579; Val. Fl. IV, 5; Sen. Hippol. 66, et Agam. 436; Gifan. Ind. Lucret. et VV. DD. ad Tibull. I, ii, 35, et ad Prop. I, ii, 11; II, xv, 7. —430. Cf. Virg. Ecl. II, 5. —434. Dum remeat victor, occiso Geryone. Cf. I, 276, 283. —435. virgo, ut puella et Gr. παρθένος, quæcumque in flore ætatis est, etsi vel nupta est, vel jam peperit. vid. Gesner in Thes. hh. vv. Jani ad Hor. Od. II, viii, 23; III, xi, 35, et xxii, 2; quique a Drak. laudatur Serv. ad Virg. Ecl. VI, 47, et Æn. XI, 687. Sic et νύμφη pro nupta. vid. Cl. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 130, et Heyne Obss. ad Tibull. III, i, 21.

436. percuti, feriri, quati, ici, pulsari, verberari dicuntur montes, vel loca clamore, voce, rumoribus, etc., vid. Drak. ad IV, 7, Burm. ad Val. Fl. I, 743; II, 91; V, 273, et ad Ovid. Fast. III, 741.

Jamque per et colles, et densos abjete lucos

Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ.

Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura

445

Volcarum populatur iter, tumidique minaces

Adcedit Rhodani festino milite ripas.

Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali

Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem

Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,

450

Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.

Auget opes stanti similis, tacitoque liquore

Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis

Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva

Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.

444. Hannibal, peragrato Volcarum agro, Rhodanum trajicit, cf. Polyb. III, 41... 43, et Liv. XXI, 26... 28. Volcæ in Gallia Narbonensi sunt vel Tectosages, vel Aricomici, qui posteriores ad Rhodanum usque, teste Strab. IV, p. 129, vel ad utramque ejus ripam habitarunt, si fides habenda Liv. l.c. —445. iter populatur, hoc est, facit cum vastatione agrorum, ut apud Virg. Æn. XII, 525. Lenz.

447. Ex Alpibus caput proserit, oritur, ut extrahit amnem. Cf. Virg. Æn. VI, 831, et V.L.

451. Rhodanus præter alios fluvios Ararim ad Lugdunum, (vid. Liv. XXI, 31; Polyb. III, 49) et, propior ostiis, Druentiam (v. 468 sq.) excipit. —Auget opes, confer ad I, 606. —452. Arar, vel Araris, (nunc Saone) ex Vogeso monte ortus, tanta lenitate, ut cernere non possis, in utram partem labatur, (vid. Cæs. b. Gall. I, 12.) Rhodanus vero rapido cursu fluit. Cf. XV, 504; Plin. III, 4; Claud. Cons. Mall. Theod. vers. 53, in Rufin. II, 111, et in Eutrop. II, 267; Lucan. I, 433; VI, 475. —454. Arar Rhodani nomen adcipit.

455

Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:

Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,

Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.

Fluminea sonipes religatus ducitur alno,

Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:

460

Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum

Connexas operire trabes, ac ducere in altum

Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.

At gregis inlapsu fremebundo territus acris

Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis

465

Torsit arenoso minitantia murmura fundo.

455. Conf. Polyb. et Liv. II. cc. —inimicum pontibus, inpatientem pontis.

458. Equorum pars magna nantes loris a puppibus trahebantur, Liv. l.l. —alno, scapha, ex trunco alni excavatæ, ut IV, 491, et XII, 522, ubi vid. Drak. —459. Bellua Libyssa, elephanti. —retinet, remoratur transitum. —460. vada, flumen, vid. ad I, 52. —461. trabes, naves, pontis in modum junctas, cf. Polyb. III, 46, et Liv. XXI, 28. —ducere in altum, alveum fluminis, aggere ripæ, ab rate, a terra in amnem porrecta, et parte superiore ripæ religata, resolutis vinculis, quibus altera ratis huic erat copulata; ita Liv. loc. laud. gregis fremebundo, fremebundi, inlapsu in fluvium (ut apud Liv. excidere sævientes quidam in flumen), vel potius in ratem, territus Rhodanus, stagnisque, etc., aquis e fundo fluvii erutis torquendo et agitando undas murmur emisit. Lenz.

463. Terror egregie ipsi fluvio tribuitur, cf. ad I, 48, et Virg. Æn. VIII, 240, et IX, 125. —gregis, ut gregem elephantorum dixit Plin. V, 1; equorum, Cic. Verr. II, 7; asinorum, Varr. R. R. II, 6; armentorum, Cic. Phil. III, 12; ducem gregis, taurum, Ovid. A. A. I, 326. Conf. Cerda ad Virg. Æn. I, 185. —acris Rhodanus, ut ferox IV, 61. —Tum acris est masc. gen. ut somnus acris dicitur Ennio ap. Priscian. Sed præstiterit jungere gregis acris, vel acris, h.e. acres, moles, fortes et magnos elephantos. —464. stagnis refusis, vid. N. Heins. ad XIV, 349; Burm. ad Val. Fl. V, 255; Heyne ad Virg. Georg. II, 163, et Æneid. I, 126. —465. murmura, fluctus sonantes.

Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,

Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.

Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum

Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,

470

Avulsas ornos, et adesi fragmina montis

Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,

Ac vada translato mutat fallacia cursu,

Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus:

Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis

475

Corpora multa virum spumanti vertice torquens,

Inmersit fundo laceris deformia membris.

466. Imitat. Liv. XXI, 31. —Tricastini et Vocontii inter Rhodanum et Druentiam, in Delphinatu, habitabant. —467. faciles campos, ubi iter facile est, nec montibus impeditur, ut facilem adiri planitiem XII, 163. Haud usquam impedita via, priusquam ad Druentiam fl. pervenit, Liv. l.c. —carpit, vid. ad I, 569.

468. Druentia (hod. Durance, cujus fons in Mont Genevre) non nisi ad Cabellionem (Cavaillon) navium patiens est. —Druentia hoc loco masculini generis, ut apud Strabonem ὁ Δρουεντίας. —lætum, hucusque prosperum et jucundum, iter vastavit, vastum, h.e. asperum et durum fecit, vel vexavit, turbavit, ut mentem vastare dixit Sallust. Cat. 15, ubi vid. Corte. Sed cf. V.L. —471. Fluctus et venti latrare, clamare, plangere, anhelare, gemitum edere dicuntur: κῦμα βοάα dixit Hom. Iliad. ξ, 394; μεγάλα βρέμει, Iliad. δ, 425; μεγάλ᾽ ἴαχε, Iliad. α, 482; Odyss. β, 428; στόνῳ βρέμουσιν ἀντιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603, cf. I, 592; V, 397, 398; IX, 516; Drak. ad hunc locum, et IV, 524; Burmann. ad Valer. Flacc. lib. I, vers. 590; Virgil. Georg. lib. III, vers. 261, et Æneid. lib. VII, vers. 588. —473. æquus, ut apud Virg. Georg. lib. III, v. 546. —474. Verba petita e Virg. Æn. I, 100 sq., et 116 sq. —sub armis, armata. —475. vertice, id. qd. vortice, quæ antiqua scriptura est, ut vorsus, vortere, etc. Drak. adscripsit verba Quintil. Inst. Or. VIII, ii, 7: «Vertex est contorta in se aqua, vel quidquid aliud similiter vertitur: inde propter flexum capillorum pars est summa capitis; et ex hoc, quod est in montibus eminentissimum.» Cf. eund. I, vii, 25; Var. L. ad II, 631; IV, 230; V, 513; VV. DD. ad Virg. Æn. I, 117; VII, 31; Cellar. Orthogr. lat. T. II, p. 85; ed. III. Harles. Drak. ad. h.l. et Heins. ad Val. Flacc. VIII, 332.

Sed jam præteritos ultra meminisse labores

Conspectæ propius demsere paventibus Alpes.

Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta

480

Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis

Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo,

Duratas nescit flammis mollire pruinas.

Quantum Tartareus regni pallentis hiatus

Ad manes imos atque atræ stagna paludis

485

A supera tellure patet: tam longa per auras

Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.

477. Memoriam priorum calamitatum delevit majus periculum novusque terror, conspectis Alpibus incussus, de quarum transitu cf. Liv. XXI, 32... 38, et Polyb. III, 49... 56.

479 sqq. Imago Alpium earumque altitudinis, quam pluribus, et nimiis fere passimque obviis, coloribus poeticis exornavit, commode præmittitur descriptioni periculosissimi et memoria dignissimi itineris, quod Hann. primus hominum ingressus est. —480. glaciem ævi, æternam, perpetuam. —481. surgenti obvia Phœbo, præclare ad summam altitudinem declarandam. Sol quam primum exoritur, et antequam adscendit, adspicit jam Alpes occidentales, nec tamen radiis suis, qui montem per totum diem feriunt, æternam glaciem liquefacit. Lenz.

483. Cf. Hom. Iliad. θ, 13 seq. Virg. Ge. II, 291, et Æn. VI, 577 seq. —486. cælum, lucis radios.

Nullum ver usquam, nullique æstatis honores:

Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur

Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes

490

Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.

Jam cuncti flatus ventique furentia regna

Alpina posuere domo: caligat in altis

Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.

487. honores, munera, fruges ac proventus, ut ap. Virg. Ge. II, 404; Cf. Burm. ad Grat. 376; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 16. Τῶν Ἄλπεων τὰ μὲν ἄκρα καὶ τὰ πρὸς τὰς ὑπερβολὰς ἀνήκοντα, τελέως ἄδενδρα καὶ ψιλὰ πάντ᾽ ἐστὶ, διὰ τὸ συνεχῶς ἐπιμένειν τὴν χιόνα καὶ θέρους καὶ χειμῶνος· τὰ δ᾽ ὑπὸ μέσην τὴν παρώρειαν ἐξ ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν, ὑλοφόρα καὶ δενδροφόρα, καὶ τὸ ὅλον οἰκήσιμά ἐστιν. Polyb. III, 55 extr.

492. Iterum poeta in altitudine Alpium exprimenda ingenio suo indulget. —caligat obtutus, ut fere caligans fenestra, quæ tam alta est, ut despici vix sine oculorum vertigine possit, ap. Juvenal. VI, 31.

Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,

495

Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys.

Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:

Scindentem nubes, frangentemque ardua montis

Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis

Intemerata gradu magna vi saxa domantem.

494. Mimas altissimus Ioniæ mons, prope Chium ins. vid. Hom. Odyss. γ, 172; Strab. XIII, pag. 645; Plin. V, 29; Ptol. V, 2, et inpr. Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 67. —495. cesserit Alpibus altitudine.

496. Vid. ad II, 356. Verba scindentem, frangentem et domantem ad operosum ornatum spectant. —499. Intemerata gradu, nullis vestigiis humanis profanata, Drak. coll. XV, 532, et XVII, 501 seq. Perseus temeravit nubila volatu dixit Stat. Th. III, 463, et oculis temerare profanis Claud. b. Get. v. 102; temerato litore Lucan. III, 194; conf. ad I, 11, et II, 472. Intemerata, quoniam sacri sunt fines, v. 501. Sacra autem dicuntur maria, fontes, fluvii, arbores, et inpr. montes alti cæloque propiores, propter numina, quæ in iis habitare credebantur: homines enim, subtiliore quadam naturæ scientia destituti, totum hoc universum, sidera, aerem, flumina, etc. dæmonibus, seu numinibus, tanquam motus et agitationis auctoribus, plenum putant, cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 112, et inf. IV, 70.

500

At miles dubio tardat vestigia gressu,

Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,

Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.

Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo

Turbatus terrore loci; sed languida monstris

505

Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):

«Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,

Post belli decus atque acies, dare terga nivosis

Montibus, et segnes submittere rupibus arma?

Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ

510

Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.

Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»

501. Sacros fines Barth. Adv. X, 24, exponit, remotos ab usu hominum; Cell. in quos non liceat hominibus penetrare. Sic vetitas vias adcipio IV, 788, et inlicitas tentare vias, ap. Val. Fl. I, 197; vel inlicitas temerare undas, ib. v. 627, ubi vid. Intpp. —502. Natura prohibente, ipsa invita, quse hanc ob causam arduos montes esse jussit, ne pedibus humanis calcarentur. Lenz.

505. fovet, incendit, excitat, ut θάλπειν ἔρωτα, etc. —506 sq. Cf. Liv. XXI, 30. —obsequio Superum, etc., favore deorum perpetuaque rerum fortuna fessos, emollitos, ut f. luxu XII, 83. —507. dare terga, ut XII, 329, et ap. Prop. III, ix, 6, forma loquendi, a bellica re petita, ut mox (v. 508) submittere arma.

509 sq. Cf. Liv. XXI, 35; Polyb. III, 54, et inf. IX, 213 sqq. —510. Jovis culmen, arcem, Capitolium. —mœnia Romæ summumque Jovis culmen etiam ipsas Alpes dici posse existimat Lenz. coll. Polyb. III, 54, ἀκροπόλεως φαίνεσθαι διάθεσιν ἔχειν τὰς Ἄλπεις τῆς ὅλης Ἰταλίας. Sed Jovis culmen non bene Alpes dixeris, et sublimior est sensus ille, quem et Liv. XXI, 35, similiter expressit: mœnia eos jam (ita pro tum legendum crediderim) transcendere non Italiæ modo, sed etiam urbis romanæ: uno, aut summum altero prælio arcem et caput Italiæ in manu ac potestate habituros.

Nec mora: commotum promissis ditibus agmen

Erigit in collem, et vestigia linquere nota

Herculis edicit magni, crudisque locorum

515

Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.

Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus

Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.

514. Adroganter jubet, asperis locis inferri pedem, et propriam a quovis sibi viam muniri. —crudis locorum græce pro, cr. locis, h. non perviis, seu nondum calcatis, cf. ad I, 405: cruda loca, nondum trita, ut rudis Amphitrite Catullo LXIII, 11, mare navibus intactum. —515. proprio, quem primus ipse aperuit; N. Heins.

516. Rumpit aditus, vid. ad I, 54. Graviter ita et prima et difficilis rei molitio exprimitur. —517. Summa rupes, non summum cacumen Alpium, sed primum, quod Hannibal adscenderat, montis jugum. Lenz.

Tum, qua durati concreto frigore collis

Lubrica frustratur canenti semita clivo,

520

Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu

Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps

Humenti turmas operit delapsa ruina.

Interdum adverso glomeratas turbine Corus

In media ora nives fuscis agit horridus alis:

525

Aut rursum inmani stridens avulsa procella

Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem

Contorto rotat in nubes sublimia flatu.

518 seq. Bene comparant Petron. 123. «Sed postquam turmæ nimbos fregere ligatos, Et pavidus quadrupes undarum vincula rupit, Incaluere nives; mox flumina montibus altis Undabant modo nata; sed hæc quoque justa putares. Tum vero malefida prius vestigia lusit, Decepitque pedes: passim turmæque virique Armaque congesta strue deplorata jacebant.» Cf. et Liv. XXI, 35 et 36. —concreto frigore, ut ap. Virg. Ge. II, 376. —qua lubrica semita frustratur sc. pedem (nisi malis Hannibalem), certum vestigium terræ imponere non sinebat canens clivus, nive obductus, Hannibal premit glaciem sc. pedibus, incedit cum exercitu super glaciem, luctantem ferro, quæ armis et militibus resistebat, eos quasi subplantabat et prosternebat, etc., quas ærumnas Pœni in descensu potius passi sunt teste Liv. XXI, 36. Lenz. —524. fuscis alis, ut XII, 617, quæ atras nubes adducunt, unde et venti dicuntur nigri, picei, etc. Cf. Val. Fl. VI, 494, et quos ibi Ill. Harles. laudat, Broukh. ad Tibull. II, i, 89, et Stanley ad Æschyli Prom. v. 88. —525. Invertit Maroniana Æn. I, 102. —527. Contorta flatu, turbine.

Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,

Erexere gradum, crescit labor: ardua supra

530

Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,

Unde nec edomitos exsudatosque labores

Respexisse libet; tanta formidine plana

Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ

Canentis, quacumque datur permittere visus,

535

Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,

Quum dulces liquit terras, et inania nullos

Inveniunt ventos securo carbasa malo,

Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis

Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.

530. altera moles, laboris species et molestia, nascitur, oritur, adparet. —531. Unde, ex qua altitudine; quæ tanta erat, ut vix sine quadam oculorum animique vertigine despicere possent. —altera moles, novus collis, unde, de quo. Lenz. —533. pruinæ, gelu, seu nivis, ut IV, 744, et ap. Virg. Ge. II, 376; III, 368; IV, 518. —534. permittere, mittere. Ubivis nil nisi nivem conspiciunt, qua totus mons obrutus est, et acies oculorum obtunditur: quod egregia comparatione illustratur. —536. inania, vento non inflata. —537. securo, a vi ventorum, quoniam hi quiescunt. —538, 539. Oculos lassare, vincere et consumere dicuntur æquora omniaque ea, quibus videndis diu intenti sunt, quia tum eadem semper rerum facies redit, nec quidquam novi et jucundi obfertur, cujus varietate oculi reficiantur quasi et recreentur: παπταίνων ἐμόγησα dixit Musæus Amor. Leandr. et Herus v. 78. Cf. v. 157, ad VII, 470; Burm. ad Val. Fl. III, 661, et VI, 174. —ἔκαμον δὲ μοι ὄσσε Πάντη παπταίνοντε πρὸς ἠεροειδέα πέτρην, dixit Homerus, Odyss. μ, 232. Lenz. —538. victa, fessa. —539. renovat, recreat. —cælo, ejus adspectu.

540

Jamque, super clades atque inportuna locorum,

Inluvie rigidæque comæ squalore perenni

Horrida semiferi promunt e rupibus ora;

Atque effusa cavis exesi pumicis antris

Alpina invadit manus, adsuetoque vigore

545

Per dumos, notasque nives, atque invia pernix

Clausum montivagis infestat cursibus hostem.

Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo

Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci,

Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;

550

Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,

Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.

Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt

Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.

Bis senos soles, totidem per vulnera sævas

555

Emensi noctes, optato vertice sidunt,

Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.

540 seq. Cf. Liv. XXI, 33; Polyb. III, 51... 53. —542. semiferi, barbari homines montani.

547. sanguine multo ob stragem Pœnorum Alpinorumque. —550 seq. Cf. Polyb. III, 55, et Liv. XXI, 36, extr. —premit vestigia, ut ap. Virg. Æn. XI, 788.

552, 553. Nec jumentorum lapsus unica calamitas fuit, sed adcessit etiam hæc, ut pedes, in acuta et rigida glacie hærentes, frangerentur.

554. Nono id die factum, Polyb. III, 53, et Liv. XXI, 35, tradunt, et forma orationis ut ap. Virg. Æn. III, 203. Drak. —per, inter, vulnera, quæ ad membra fracta et vulnerata, pugnasque cum montanis initas spectant. —555. optato vertice sidunt, ut ap. Virg. Æn. VI, 203. —556. suspendunt, vid. ad I, 128.

At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,

Adfatur genitorem, et rumpit mœsta querelas:

«Quis pœnæ modus, aut pereundi terminus, oro,

560

Æneadis erit? et quando terrasque fretumque

Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros

A te concessa Pœnus parat urbe nepotes?

Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur

Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.

565

Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam,

Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus,

Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,

Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem?

Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»

557 sqq. Similis oratio Veneris ap. Virg. Æn. I, 229 sq., et inpr. X, 16 sqq. Dea Romanis suis timet et de periculo ipsis inminente queritur, quasi hostis jam ad mœnia urbis esset. —mentem labefacta, ut ap. Virg. Æn. IV, 395. —558. rumpit querelas, vid. ad I, 95. —561. sedisse h.e. fixas sedes et pacem.

563. Libyen, παθητικῶς, pro exercitu Pœnorum, ut II, 311, et ap. Virg. Æn. I, 68. Auget rem, ut magis moveat Jovem; Mars.

565, 566. Hæc quoque δεινῶς et cum mœroris sensu dicta. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 787; IX, 259, et Exc. IX, ad Æn. II. —sacra ruina, ut Trojæ cineres, vel potius Palladium διϊπετὲς, quod cum Penatibus et igne sacro etiam conjunxit Lucan. IX, 990 sq. Cf. ad I, 251. —568. Cf. Æn. III, 4.

569. Possis hæc ita explicare: An fata Trojæ bis captæ (vid. ad I, 43.) repetentur, Roma bis capta, quam primum Galli expugnarunt? an Romanis eadem, quæ Trojanis, obtingent? vel: an, Roma iterum capta, Troja restaurabitur et Pergama recidiva erunt? vel etiam: an iterum repetentur Pergama, h.e. an iterum Romani, a Trojanis oriundi, Trojam revertentur, Roma capta.

570

His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:

«Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis

Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit

Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis

Mole viros spectare paro, atque expendere bello.

575

Gens ferri patiens, ac læta domare labores,

Paulatim antiquo patrum desuescit honori;

Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,

Et semper famæ sitiens, obscura sedendo

Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum,

580

Sanguine de nostro populus, blandoque veneno

Desidiæ virtus paulatim evicta senescit.

570. Manifesta imitatio Maronis Æn. I, 254 sqq., ubi vid. Heyne, et Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI, p. 669. Silium tamen cum eo et novis sententiis imaginibusque, et verborum ornatu contendisse videbis. Forte et respexit Æ. VI, 766... 888. Conf. ad I, 125. —573, 574. Hoc tam gravi bello Romanorum virtutem exercere et explorare, vel ex ejus eventu æstimare constitui. Causam vid. inf. IV, 603, 604, et cf. sup. v. 163 sq., et Flor. I, 13.

575 seqq. Romani ab antiqua virtute et severiore majorum disciplina paulatim desciscunt. Conf. præclara loca Hor. Od. II, 15, tota, et Juven. XIV, 160 seq. —ferri, belli ejusque ærumnarum. —læta domare labores, φιλόπονος, φιλοκίνδυνος, φιλοπόλεμος. —578. sedendo, vid. ad v. 142. —579. Verba Maroniana, ex h.l. explicanda, Æn. XII, 397, ubi vid. Heyne in Exc. IV. Conf. sup. ad v. 123 et 145. —mutum, ut surdum et cæcum. Cf. ad VI, 75, et Ernesti clav. Cic. —volvens, doctius quam agens, ut apud Virgil. Georgic. lib. II, vers. 295. Proprie anni se volvere, seu volvi dicuntur v.c. Æneid. lib. I, v. 234, 269; et lib. IX, v. 7; περιτελλομένων ἐνιαυτῶν, Hom. Iliad. β, 551; θ, 404. —580. Blandum venenum præclare tribuitur desidiæ, quæ in mentes hominum, illecebris ipsius inretitas delinitasque, sensim, instar veneni, se insinuat. Cf. VII, 260; XI, 550; XIII, 536. —581. senescit, conf. ad II, 457.

Magnæ molis opus, multoque labore parandum,

Tot populos inter, soli sibi poscere regna.

Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum

585

Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro

Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,

Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.

Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,

Quod luxu, et multum mutata mente nepotes

590

Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,

Qui Pœnum revocet patriæ, Latioque repulsum

Ante suæ muros Carthaginis exuat armis.

584. Ad consilium Silii sufficiebat, non nisi viros bell. Pun. II claros, gentemque Flaviam, poetæ temporibus regnantem, laudasse. —maxima rerum, ut ap. Virg. Ge. II, 534, ubi vid. Burm. et Heyne. —585. Nobilior sit Roma malis, ipsis malis cladibusque animosior, major et illustrior. Drak. laudat Sidon. Apoll. V, 65; VII, 6 (ubi vid. Savar.), et verba Liv. XXVI, 41: «Ea fato quodam data nobis sors est, ut magnis omnibus bellis victi vicerimus.» Add. Liv. XXII, 37, pr. XXVII, 14, et inpr. splendid. loc. Hor. Od. IV, 53... 68, ubi vid. Jani. —586. Paulus, L. Æmilius Paulus, Macedonici pater, animæ magnæ prodigus, superante Pœno, Hor. Od. I, xii, 37. —587. gratusque mihi Marcellus opimis, vid. ad I, 133.

590 sq. Jam natus est P. Scipio Africanus; cf. var. lect. et VII, 487 sq.

Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo.

Exin se Curibus virtus cælestis ad astra

595

Efferet, et sacris augebit nomen Iulis

Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.

593. Postea Imperatores, seu Augusti diu summæ rerum præerunt.

594. Sequitur nunc Flaviæ gentis elogium, splendidissimo verborum ornatu expressum, et v. 607 sqq. ubi de Domitiano agitur, quo regnante poeta carmen hoc composuit, in summam turpemque adulationem compositum, quæ eo magis displicet, quod Jupiter loquitur. Quodammodo tamen, si non defendi, certe excusari potest, si miseram illorum temporum hominumque doctorum conditionem reputaveris. Hinc similia poetarum loca v.c. Val. Fl. I, 7 sq., et inpr. Statii passim obvia. Huc adcedit, quod Silius h.l. res Romanas vaticinio exponit, unde facile ad graviorem spiritum adsurgere, resque amplificare et ad miraculum evehere poterat. —Tum regnabit «gens Flavia, obscura illa quidem, ac sine ullis majorum imaginibus, sed tamen reipubl. nequaquam pœnitenda,» ex Sabinis orta, quorum princeps urbs Cures, vid. Sueton. Vesp. c. 1, 2 et 12. —595. Augebit numerum sacrorum h.e. Divorum, consecratorum Cæsarum; nisi malis sacris pro substant. et Iulis pro Iuliis, seu Iuleis adcipere, ut sensus sit: augebit numerum sacrorum imperialium (ut Iuleæ olivæ et habenæ, ap. Martial. IX, xxxvi, 9, et civ, 15), vel flaminum, quales primum D. Julius Cæsar, et deinde Cæsares Juliæ gentis habuerunt, addito Flavialium collegio, quod una cum templo splendidissimo patri fratrique sacravit Domitianus. De utroque vid. Suet. Domit. 4, 15 et 17. VV. DD. ad Val. Fl. I, 15; Panuin. Civ. Rom. c. 27; Reines. Inscr. 49; et Spanh. de V. et P. N. p. 611 (T. II, p. 276). —596. Sabino agro baccifero, olivis abundante; cf. Martial. IV, iv, 10; Virg. Æn. VII, 711; Juven. III, 85. —Sabinum de Vespasiano, et mox patrem de Marte, vel Romulo adcipit Lefeb. Male!

Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,

Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:

Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,

600

Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.

Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,

Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.

Tum juvenis, magno præcellens robore mentis,

Excipiet patriam molem, celsusque feretur,

605

Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis

Bella Palæstinæ primo delebit in ævo.

597. pater, Vespasianus, vincet Caledonios (in Britannia barbara, nunc Scotia), h.e. Britannos. Vid. Sueton. Vespasian. cap. 4; Tacit. vit. Agricol. cap. 13 et 17; Valer. Flacc. lib. I, 7 seq. —donabit vincere, al. dabit, δώσει, Hom. Conf. supra vers. 136. —Thule extremi septemtrionis insula, veteribus ignota, quorum alii Schetlandiam, alii Islandiam, alii denique Scandinaviæ penins. (Sueciam et Norwegiam) intellexisse putantur. Cf. Ill. Voss. ad Virg. Ge. I, 30; Dietz. ad Mel. III, 6, p. 57, Schwedische Bibliotek, P. I, §. 12, p. 22 seq.; Cel. Schlözer. Allgem. Nord. Gesch. (Allgem. Welthistorie, T. XXXI), p. 14... 20, 62, 70, 160 seq., 201 sq. «Insulam Vecten, Britanniæ proximam, in ditionem redegit,» teste Suet. c. 4. Pro ea Thulen posuit poeta. —598. lucos, silvam Caledoniam, notam ex Ptol. Flor. I, 17; Plin. IV, 16; Cæs. b. Gall. III, 10. —599. «Legatus legionis in Germaniam missus est, et sortitus Africam integerrime, nec sine magna dignatione, administravit,» Sueton. c. 4. —Rhenum, ejus adcolas. —600. Senex Judæam in provinciæ formam rediget. Vid. Suet. c. 4; Tac. Hist. I, 10; III, 4; V, 10. —Palmiferam Idumen, cf. VII, 456; et Virg. Ge. III, 12, ubi vid. Heyne.

601, 602. Cf. Virg. Ge. I, 503; Æn. I, 289, 290; et Hor. Od. I, ii, 45 sq. —viduata lumine regna, ut ap. Virg. Cul. v. 372, ubi vid. Intpp.

603. juvenis, Titus. —præcellens robore mentis, cf. Suet. Tit. c. 3; Tac. Hist. II, 1. —604. molem patriam, paterni imperii; vel majestatem et potentiam patris. Vide Gronovii Observat. I, 21 extr. —606. Confer Sueton. ibid. cap. 5; Tacit. Histor. lib. V, i, 10 seq.; et Joseph. de b. Jud.

At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,

Jam puer auricomo præformidate Batavo.

Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:

610

Sacrilegas inter flammas servabere terris;

Nam te longa manent nostri consortia mundi.

Huic laxos arcus olim Gangetica pubes

Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.

607. Laudes Domitiani, ut XIV, 687 sq. —Vers. 607, quod jam Drak. monuit, spectat ad expeditionem, quam anno Chr. LXX et ætatis circiter XIX, in Germanos suscepit, et ad duplicem de iis triumphum cognomenque Germanici propter victoriam imaginariam a. Chr. LXXXI, ab ipso sumtum. Vid. Dodwell. Annal. Stat. §. 8; Suet. Dom. 2, 6, 13; Tac. Agr. 39 sq.; et Hist. IV, 85 sq.; Martial. II, 2; VIII, 26 al.; Stat. Silv. I, 1; IV, 1 al. —transcendes, ut apud Sen. Troad. 702, et Thyest. 912. —608. puer ex usu Romanorum dicitur. Cf. IV, 130, 454; Duker. ad Flor. II, 6, p. 296, et simil. loc. Martial. II, 2. —auricomo Batavo, Germanis, quibus, æque ac Gallis, crinis tam a natura, quam ab arte rutilus est; cf. IV, 202, et Tac. Germ. c. 4, ubi vid. Lips.

609. Cf. Suet. Dom. 1, ubi vid. Ern. et Tac. Hist. III, 69... 74. —culminis, templi, ut ap. Stat. Silv. III, 202; Claud. R. P. I, 68, et laud. Stil. II, 401. —610. Sacrilegas flammas, vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, v, 11. —611. Mundus, totius universi compages, hic pro terra adcipitur, unde nostri mundi, Drak. Sed hanc ipsam ob causam præstiterit, cælum interpretari et longa, longinqua, sera, remota. Cf. mox v. 626, 627. —mundum pro cælo dici, observant Drak. ad XII, 336; Broukh. Vulp. et Heyne ad Tibull. III, iv, 18; Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 246 (ipse suo voluit commercia mundo Jupiter, etc.), 563, et in Anthol. lat. poet. p. 9 et 164.

612, 613. Silius imitatur morem poetarum seculi Augustei, qui in Augusti gratiam de rebus ejus Parthicis Indicisque magnifice loquuntur; quorum tamen adulatio honestior est, quoniam Augustus arma certe contra Parthos paravit, eoque tantum iis metum incussit, ut signa militaria restituerent. De Domitiano ne hoc quidem constat. Cf. tamen Dio. Fragm. 49; Stat. Silv. IV, iii, 154 al. Dausq. mentionem facit nummi ap. Occonem, quo Domitianus Cos. V, et Parthus signa reddens cusus est.

Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,

615

Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.

Idem, indignantem transmittere Dardana signa,

Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.

Quin et Romuleos superabit voce nepotes,

Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ

620

Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,

Et venit Rhodope, Phœbo miranda loquetur.

614. Innuitur duplex triumphus de Cattis Dacisque, vid. Suet. c. 6; Stat. Silv. I, i, 7; ii, 180; iv, 89 sq.; Martial. VIII, 65. —currus triumphales, ut I, 616; VI, 546 (ubi vid. Heins. et Drak.); VII, 558; IX, 635. —615. Eoos de Indis et Parthis. —Baccho cedente, cf. XVII, 648; Herman. Mythol. Lyricorum, p. 262; et Virg. Æn. VI, 805.

616, 617. De Sarmatico bello vid. Suet. c. 6; Stat. Th. I, 19 al. Cf. var. lect.

618. Eloquentia iis quoque Romanis antecellet, qui ea maxime inclaruere, cf. Suet. c. 20. Minervæ filium se jactabat, teste Philostr. vit. Apoll. VII, 12; VIII, 10. Sapientia Palladi Jovique par dicitur Stat. Silv. I, i, 37 sq.; et Martial. VI, 10. —619. Studium ejus poeticum turpiter laudant multi v.c. Quintil. Inst. Or. IV; Proœm. et X, i, 91; Val. Fl. I, 12 sq. (ubi vid. Heins.); Tac. Hist. IV, extr. Plin. in Præf. Stat. Ach. I, 14. —huic sua Musæ Sacra ferent, poetæ in ejus honorem carmina scribent, vel tanquam fautor et princeps poetarum coletur. Sed proprie hæc intelligere, a reliqua adulatione vix abhorret. —620. melior lyra, etc., vincet ipsam Orphei Thracii lyram, quæ tamen fluviorum retardavit cursum, et montes silvasque secum duxit; cf. Hor. Od. I, xii, 7 sq., et a Drak. laudatum Occonis numisma XVII, cum duabus lyris.

Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,

Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,

Et junget nostro templorum culmina cælo.

625

Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas

Imperio terras patrio rege. Tarda senectam

Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus

Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:

Siderei juxta radiabunt tempora nati.»

622. Capitolium, incendio absumtum (v. 609), et a Vespasiano jam instauratum, (Suet. Vesp. 8; Tac. Hist. IV, 53) sed de cælo tactum iterum restituit. Vid. Suet. c. 5; Stat. Silv. I, 6, extr. IV, iii, 16. —623. Aurea Capitolia dixit exemplo Virg. Æn. VIII, 348, ubi vid. Heyne. —624. Hæc inprimis spectant ad splendida ingentiaque templa, quæ Flaviæ genti Jovique Custodi, in Capitolio, sacravit, vid. ad v. 595; Suet. c. 5; Tac. Hist. III, 74; Martial. IX, 4 (Addita quid Latio Flavia templa polo, etc.) et 35, ubi aliarum quoque ædium mentio fit. Cf. Virg. Æn. VIII, 99.

625. Comparant Virg. Æn. IX, 642, et Stat. Silv. I, i, 76. Statio et Martiali passim Deus, Jupiter, Tonans, dicitur. Vota Jovis personam dedecent. —dature, geniture, ut VII, 492. —626. Tarda senectam Hospitia excipient cæli, sero Dii senem in consortium recipient. Cf. Hor. Od. I, ii, 45 seq. Sed poeta iterum personæ, quam loquentem ipse induxit, inmemor fuisse videtur. Jupiter certe falsus fuit vates: nam Domitianus anno ætatis XLV occisus est. Nec Divos quoque dedit; sed unicum habuit filium. —627. Hospitia, ut XIII, 278. —solioque Q. Concedet, cedet, vel decedet, adsurget, honoris causa. —629. Post apotheosin, Cæsares eorumque liberi sidera nova fieri putabantur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 19, et Ovid. Trist. V, ii, 52. Corona autem, vel caput radiatum divinitatis, sive consecrationis signum. Vid. Suet. Aug. 94; Flor. IV, 2; Plin. Paneg. c. 52, ubi vid. Schwarz. Lucan. VII, 458. Cf. Stat. Theb. I, 27 sq. —tempora, caput, nati, qui inmatura morte defunctus et consecratus est. Vid. Græv. et Ern. ad Suet. c. 3. Vocem nati pluraliter capiebat Dausq. qui Domitiano quoque filiam fuisse, Domitiam Longinam, cum Cell. et aliis putabat. Sed hanc potius uxorem ejus, ex Suet. Dom. c. 1 notam, fuisse, nec aliorum Domitiani liberorum mentionem facere Stat. Silv. I, i, 99 sq. aliosque, sed tantum patrem, filium, fratrem ac sororem memorare, jam monuit Drak. qui etiam h.l. exprimendum curavit nummum Domitiani, a Tristan. Comment. Hist. T. I, p. 348, illustratum, in quo filius stellatus conspicitur, orbique insidet, ut pater ap. Occonem, quem laudavit Dausq.

630

Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi,

Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,

Lapsantem dubio devexa per invia nisu

Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.

Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci

635

Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes.

Stant clausi, mœrentque moras et dura viarum;

Nec refovere datur torpentia membra quiete.

630. Cf. Liv. XXI, 36, 37, qui copiosius planiusque eadem memorat. —seriem al. ordinem. Vid. Burm. ad Val. Fl. II, 218; IV, 449. —633. humentia nive. —635. obvia forte contraria, adversa, cautibus, propter saxa aspera et abrupta; cf. VV. DD. ad Virg. Æ. III, 499. —rupes obvia cum cautibus, ad perpendiculum fere declivis; Lenz. Sed vid. var. lect.

Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis

Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.

640

Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,

Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem

Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro

Dat gemitum putris resoluto pondere moles,

Atque aperit fessis antiqui regna Latini.

645

His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,

Taurinis ductor statuit tentoria campis.

638. Noctem operi jungunt, ut ap. Virg. Æn. VIII, 411, ne noctu quidem ab opere cessant. —coactis, densis, pluribus oneri submissis; vel incurvis, ut vertice coacto pinus, ap. Sen. Hippol. 1223.

640 sq. Montes nudari, exui, spoliari arboribus, ut contra amiciri iis et vestiri dicuntur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 332. —Mireris Silium non fecisse mentionem rei multo mirabilioris, aceti, quo infuso ardens rupes refrixerit, et magis putrefacta sit: tota quoque hæc historia, propter silentium Polybii, difficultatem adgerendarum arborum, quæ in superioribus Alpium jugis frustra quæruntur, aliasque rationes, in dubium vocata est nuper a Matthiæ in Obss. ad Liv. lib. XXI, p. 40 sq. sed defensa a Boettigero in Ephemerid. Brunsvic. Lenz. —643. pondere, saxo, resoluto, diviso, vel putrefacto igni et infuso aceto; unde putris moles, montes igne exesi, πέτρα ψαφαρὰ, ap. Appian. b. Hannib. c. 4, quem vide et Liv. XXI, 37. —644. aperit regna Latini, ostendit Latium, et viam in hanc terram pandit. —646. Cf. Polyb. III, 60; et Liv. XXI, 38, 39. —Taurini in Italia Transpadana ad Alpium radices habitabant, eorumque urbs, Augusta Taurinorum, nunc Turinum vocatur et Pedemontii caput est. Plin. III, 17. —statuit tentoria, quinto vel sexto mense, postquam ex Hispania moverat, Alpibus die XV superatis. Vid. Appian. l.c. et Liv. XXI, 38 pr. Quanam parte Hannibal Alpes transierit, ne inter antiquos quidem scriptores constitit. Vide Liv. XXI, 38; Lips. Epist. ad Belgas Cent. I, Ep. 93; Opp. T. II, pag. 826 sqq., et Folard ad Polyb.

Interea, voces Jovis atque oracula portans,

Emensis aderat Garamantum lætus arenis

Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:

650

«Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces

Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.

Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:

Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.

Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe

655

Squalentes campi: tumulum natura negavit

Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens

Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:

Vel si, perfracto populatus carcere terras,

Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus

660

Invasere truces capientem prælia campum,

Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.

647 sqq. Cf. sup. v. 6... 13, et ad I, 414. —650. Belides, Hannibal, cf. II, 49.

652. Cf. Lucan. IX, 447... 497, et de campis Bactrianis Curt. IV, 7, et VII, 4. —Cf. Virg. Æn. III, 564 sq. ubi vid. Heyne. —653. violentior, ob arenas et ardorem solis.

654. Ad occasum a meridie porriguntur. Cf. Cellar. Geogr. I, 1, 2, p.7, 8; Lucan. IX, 351, 496. —655. Squalentes, cf. ad I, 211. —656. Ut ap. Hom. Iliad. μ, 157. —658. Conf. VII, 569 sq. —carcere, cf. Virg. Æn. I, 54; et Burm. ad Val. Fl. I, 584. —659. Africus et Corus venti contrarii. —660. capientem prælia, iis aptum, patentem.

Has observatis valles enavimus astris:

Namque dies confundit iter; peditemque profundo

Errantem campo, et semper media arva videntem,

665

Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.

Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna

Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,

Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.

Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,

670

Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit,

Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum,

Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.

662. Commentarii loco sint verba Lucan. IX, 493 sqq.; Curt. VII, 4, §. 28, 29; Plin. IV, 5; Arrian. III, 1; VI, 5. —enare pro evadere, transire, quoniam via per hos campos, ut in mari, ad astra dirigitur, quod jam monuit Drak. coll. XV, 375, et XVI, 335; Add. XVII, 370, et vid. inf. ad v. 682. —663. dies confundit iter, incertum reddit, quoniam astra non conspiciuntur. —665. Cynosura, h.l. pro quovis sidere, et reliqua ad ornatum spectant. Nam Cynosura proprie est ἄρκτος, vel Ursa minor, quæ Phœnicum, ut major, vel Helice Græcorum navigationem dirigebat, cf. Ovid. Fast. III, 107; Epist. XVIII, 149; et Trist. IV, iii, 1; Val. Fl. I, 17; Manil. I, 299 seq.; Strab. I, p. 3; Schwarz. ad German. Arat. v. 40, et Scheffer. milit. nav. vet. IV, 6.

666 sq. De templo Jovis Hammonis cf. Curt. IV, 7. Lucan. IX, 511 sqq.; Diodor. I, 13; XVII, 50; Herodot. II, 42; IV, 181. De vestigiis ejus etiamnum reliquis, vid. Grammaye Afric. illustr. p. 10.

669 sq. De Solis fonte, vid. Curt. l.c. Ovid. Met. XV, 309 sq.; Plin. II, 103; V, 5, ubi vid. Hard. Mel. I, 8; Diodor. XVII, 50, pag. 528, al. 589, B; Herodot. IV, 181; Arrian. III, 4, et inpr. Lucret. VI, 848 sq., ubi in causas hujus miraculi inquirit, Silioque præivisse putatur. —671. Cf. Virg. Ge. IV, 401. Sed adcendit h.l. est, illustrat; Cf. XV, 681; Claud. Cons. Mall. Theod. 78, et Burm. ad Val. Fl. III, 411, et V, 370. —medius sol, vid. ad I, 258.

Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas

Ostentat senior, lætaque ita mente profatur:

675

«Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo,

«Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.

«Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,

«In gremio Thebes geminas sedisse columbas?

«Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras,

680

«Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.

673. loca plena Deo, sc. silvas, in quibus oraculum erat. Cf. Lucan. IX, 522. —dites sine vomere glebas, sponte frugiferas, cf. Lucan. IX, 420 seq.; Curt. IV, 7, §. 16. —675. cacumina nemorum. —676. Calcatos, sæpius visitatos, quia locus ipsi sacer; vel, quod D. Heins. jam monuit, habitatos, ut χορεύων ap. Musæum, v. 48, pro ναίων.

677. De origine oraculi cf. Herodot. II, 54... 57, Jac. Gronov. ad Steph. Byzant. Fragm. de Dodone, Strab. VII, p. 329, al. 506. Triglandi Conjectan. in Thes. Antiq. Gr. T. VII; Parrhas. ad Claud. de R. P. I, 31; Serv. ad Virg. Ecl. IX, 13, et D. Heins. ad h.l. qui omnes fere fabulam inde ortam putant, quod πελειάδες et columbæ et mulieres fatidicæ dicuntur, et columbæ fuerunt subjectum τῶν ἐνταῦθα μαντευομένων, singularisque earum in vaticiniis usus, vid. et Tiraq. ad Alex. ab Alex. VI, 2, et Aristoph. in Avib. 720 sq. —678. In gremio Thebes, ἐν Θήβῃσι, sed ταῖς Αἰγυπτίῃσι, ut κόλπους λειμώνων ap. Aristoph. in Ranis, D. Heins. Cf. Drak. et ad II, 574. Sunt vero etiam, qui fabulentur, has columbas e gremio Thebes, virginis, evolasse. Lefeb. hæc notat: «An hæc ficta e Theba q.d. arca Noachi, qui columbas emisit? Valde suspicor.» Sed veremur, ut multis id adrideat.

679. Chaonias oras, Epirum. cf. Intp. ad Virg. Ecl. IX, 13; Ge. I, 8, et Prop. I, ix, 5. —681. Mare Carparthium pars maris Ægæi, a Carpatho ins. (hod. Scarpanto) inter Cretam et Rhodum sic dicta. Sed quare columba tam late vagatur? Poeta forte v. 678, Thebas Bœotiæ perperam innuit, non Ægypti urbem, a qua Hammonii non nisi decem dierum iter aberant, teste Herodoto IV, 181.

«At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras

«In Libyen niveis tranavit concolor alis,

«Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:

«Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,

685

«Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)

«Lanigeri capitis media inter cornua perstans

«Marmaricis ales populis responsa canebat.

«Mox subitum nemus atque annoso robore lucus

«Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,

690

«A prima venere die: prisco inde pavore

«Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»

682. niveis, vid. V.L. Nota D. Heins. hæc est: «Nigræ πελειάδες sunt: πέλον enim τὸ μελανίζον χρῶμα, nigricans color; unde et bovem nigram πέλλην dicunt, et πελίωμα τὸ μέλαν.» —concolor Afris fuscis, sed Lefeb. judice, quia voc. Libye, ab orientali Lub, significat nigrum, ustum. —tranare, ut nare, seu enare, pro volare. Cf. XII, 95; XIII, 185, 238. Hinc pennarum et alarum remi XII, 98; Ovid. Met. V, 558; remigium alarum Lucret. VI, 743; Virg. Æn. I, 301, et VI, 19, ubi vid. Heyne. εἰρεσία πτερῶν Lucian. in Timone, T. I, p. 183, edit. Schmid. (Chrestom. Gr. Stroth. p. 166.) Cf. ad v. 662; Cerda ad Virg. Ge. IV, 59, et Æn. IV, 245; VI, 16; Heins. ad Ovid. A. A. II, 47, et Drak. inf. ad XII, 98, ubi verba Aristophan. in Avib. τὼ πτέρυγε ναυστολεῖν et Nonn. Dionys. XXXI, 15: νηχόμενος πτερύγεσσι excitat, et contra volare de navi monet dici, ut διαπτᾶσθαι Eurip. Med. 1, unde ἐρετμὰ, τάτε πτερὰ νηυσὶ πέλονται ap. Hom. Odyss. λ, 124; de quo vid. Cerda ad Virg. Æn. III, 520, et Barth. ad Claud. Cons. Hon. VI, 38. —683. Cythereia ales, columba, Veneri sacra. —685... 687. De columba, quæ medio arietis capiti insidens oracula ediderit, vid. Turneb. Advers. XIV, 18; Dempster. paralip. ad Rosini Antt. Rom. II, 5, et inpr. Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 221 sq., unde Drak. gemmam h.l. exprimendam curavit.

688. subitum, subito enatum, unde exsiluit. —689. premunt, alias feriunt, vel tangunt vertice. —690. venere, provenere, crevere, ut ap. Virg. Ge. I, 54, et II, 11. —pavore, vid. ad I, 82. —691. Arbor numen habet, vid. ad v. 499, 673, et cf. X, 167; Gronov. Obss. I, 13, pag. 111, et Intpp. ad Virg. Ge. II, 16.

Dumque ea miramur, subito stridore tremendum

Inpulsæ patuere fores, majorque repente

Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos

695

Effulgens nivea, et populi concurrere certant.

Inde ubi mandatas effudi pectore voces,

Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro

Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,

Ac major nota jam vox prorumpit in auras:

694. ferit, vid. ad II, 580, et Drak. ad h.l.

697. Cf. Virg. Æn. VI, 45 sq., 77 sq. Deus dicitur intrare (Stat. Achill. I, 514.) ut insidere, inrumpere (Lucan. V, 167; Stat. Th. X, 341), possidere, inplere, inhabitare, incolere vatem, qui ita plenus et totus Dei, ὅλος τοῦ θεοῦ, vel κάτοχος ἐκ τοῦ θεοῦ et ἔνθεος fit, (Phœbo intrata sacerdos XII, 323.) et deum pectore adcipit, tenet, vel suspirat (IV, 777), ut contra, furore cessante, excutit. Cf. ad I, 124; Burm. ad Val. Fl. I, 207; IV, 445; VI, 673; Heyne ad Virg. Æn. V, 679. —alta murmura, ut alta vox. —698. Conlisis trabibus, arboribus sono quasi percussis et repercussis. —699. major nota vox, ut ap. Val. Fl. II, 226.

700

«Tenditis in Latium, belloque agitare paratis

«Assaraci prolem, Libyes: cœpta aspera cerno,

«Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram

«In latus Hesperium flammam exspirare furentes

«Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.

705

«Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati

«Deposcis, claroque ferox das vela labori,

«Invade Ætoli ductoris Iapyga campum:

«Sidonios augebis avos, nullique relinques,

«Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis;

710

«Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.

«Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,

«Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»»

700. Cf. ad I, 125, et Virg. Æn. VI, 83 seqq. —agitare, cf. ad I, 146. —701. Assaraci prolem, cf. v. 566, et Virg. Æn. I, 284. Libyes, o Pœni, vid. ad I, 189. —702, 703. flammam atram, atri belli, et æstum furoris.

705. extrema, finem, eventum. —706. Deposcis, scire cupis. —dare vela labori, ut famæ ap. Martial. VIII, 70; pro studere, operam dare; vel summo studio ad laborem perficiendum adcelerandumque ferri, quo forte sensu vela dare fatis, h.e. mandatis consiliisque deorum, dixit Virg. Æn. III, 9, et contra vela contrahere Hor. Od. II, 10, extr. —707. Pete Cannas, vid. ad I, 51 et 125. —708. augebis avos, h.e. majorum gloriam, ut αὔξειν, ὀφέλλειν. —nulli relinques, sc. gloriam et famam, h.e. permittes, concedes, adeoque nemo poterit.

711. Romani non sine timore et bello erunt. —712. Cf. Virg. Æn. I, 387, 388. —In hoc Hammonis oraculo, sicut in toto Silii poemate, continuam Virgilii imitationem deprehendere est, quæ, licet aliquando felicior, sæpius tamen ibique præsertim pallet, et quasi Maroniani solis radios caliganti orbe jam debiles remittit. Non ita profecto vaticinatur Cumæa illa sacerdos, quum, vere Deo præsente plena, nec jam mortale sonans, divina voce, Horrendas canit ambages, antroque remugit. Ed.

713

Talia portabat lætis oracula Bostar,

Inplebatque viros pugnæ propioris amore.

Liber III: Variæ Lectiones

4. litora Put. solemni varietate. —8. adyti reposuit Lefeb. quasi poetæ non centies numero plur. pro sing. utantur. Idem mox Cyrrhæis scripsit, et Cyrrheis Dausq. Sed Κίῤῥαν quis nescit?

14. cornigeri emend. Modius. Male! Poeta enim non amplius de Jove Hammone, sed de Hercule Gadit. agit, et voce Exin sermonis seriem abrupit. Numum Hadriani, qui Herculem Gadit. clavigerum, κορυνηφόρον, exhibet, ex Tristani Comm. histor. T. I, p. 486, exprimendum curavit Drak. —16. semusta, et IX, 123, semanimi, auctore N. Heins. scripsere Drak. et Lefeb. Sed vid. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 578; V, 697; X, 396. Semiambusta sup. II, 681. Conf. inf. ad v. 495, et ad II, 353. Vel pueris nota est συνίζησις. —19. Hinc, non hic, Col. et Put. cum Ven. Marsi et all. edd. prob. N. Heins. Tum suppl. hic, sc. hoc in templo, quod durum est. Ego potius crediderim legendum esse, Hic c. g. Concessisse sc. vita, seu fato et naturæ. h. mortuum esse, ut ap. Tac. Ann. IV, 38; XIII, 30. Nam teste Mela III, 6, ut sanctum sit templum, ossa Herculis ibi sita efficiunt. —25. Et, non Ex, scripti et priscæ edd. —26. Non thura, a θύω, sed tura, a voc. Celt. tyr, resina, recte scribi notat Lefeb. male rem, ex Arabia adlatam, a Celtis repetens. Servius ad Virg. Ge. I, 57; a glebis tunsis, quibuscum tus de arboribus fluens coalescat, sed melius alii a tusis granis tus dictum putant. —30. nullæ e. s. vota D. utique corrigendum censebat N. Heins. contra sentiente Drak. quo judice mens poetæ est, in hoc templo simulacrum Herc. non nosci ejusque effigiem non exstare. Vid. not.

33. nixuque h.c. magno conamine, Nut. et al. Male! Ora nexu, ἅμμασι, elisa, more Herculis, cujus præcipua vis in brachiis erat, quibus arte adductis leonem ab eo elisum fuisse (ἀγχθῆναι), omnes fere numi et poetæ declarant. Conf. Drak. ad h.l. et Heyne ad Apollod. p. 342; sed de vi et usu verbi elidere Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 60, et voc. nexus Gronov. Diatr. Stat. c. 25; Gesn. et Burm. ad Quintil. II, viii, 13, et c. 12 pr. —34. cælantur pro celantur recte emend. Bentl. et N. Heins. —35. Ast, Stygias, etc. conj. Burm. et mox inferno tum primum abstractus N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. VII, 413. Sed æternum antrum est, quod jam Drak. col. IX, 118; XIII, 611, et XVII, 471, docuit, unde numquam abstrahendus erat, ubi æternum manere debebat. —39. cervi Col. Ox. R. 2, 3; Parm. Med. unde cum Lefeb. recepi. Sic et ap. Hygin. Fab. 30; Plaut. in Persa I, i, 3; Martial. IX, 101, et alios, quos laudat Drak., qui tamen vulgatum cervæ retinuit, cui favent Virg. Æ. VI, 803, et quos excitavit Muncker. ad Hygin. l.c. Nec negari potest, verba ἡ ἔλαφος, ἡ ἵππος, ἡ πάρδαλις, τίγρις, κύων, ἄρκτος, ut cerva, bos, canis, equa, panthera, tigris, leo, promiscue de utroque sexu usurpari, et Græcos certe sæpius femin. genere uti. Vid. Muncker. l.c. Heyne ad Virg. Ge. I, 59; Burm. ad Val. Fl. VI, 70, 71, 347; Græv. et Spanh. ad Callim. H. in Dian. 102; Ernesti ad Hom. Il. υ, 221 et ad Callim. in Lav. Pall. v. 2; Spanh. de V. et P. N. p. 163 seq. et Drak. ad h.l. qui posterior ita quoque factum monet, ut alii Herculem Geryonis boves masculos, alii feminas ex Hispania abduxisse, (vid. ad VI, 629, et Cerda ad Virg. Æ. VIII, 203) et alii eum equis, alii equabus suis Diomeden objecisse tradiderint. Vid. Heins. ad Ovid. Epist. IX, 68, et Met. IX, 194. Hinc et cornua cervæ facile defendi possunt, etsi cornigeras cervas inveniri negarunt jam olim Aristot. hist. anim. IV, extr. et alii, quibus suffragantur Swart. Analect. I, 2; Bochart. Hieroz. III, 17, et Salmas. Exerc. Plin. p. 157; sed reclamant Græv. et Spanhem. l.c. Schol. ad Eurip. Herc. fur. 375; Scalig. de re poet. III, 4 et 9; Wessel. ad Diodor. p. 258, 72; conf. Heyne ad Apollod. p. 349. Omnino in talibus non argutandum, neque poeta ad physicorum subtilitatem exigendus est. —42. Vulgo male legitur, frontemque timet minor omnis A., quæ verba Cell. ad Acheloum cujus frontem parvuli Acarnanum timuerint, referebat: Dausq. autem. cujus nugis Barth. temere subscribit, ad Abantas ὀπισθοκόπους, qui postea in Ætoliam translati et Acarnanes dicti fuerint. Vid. Hom. Il. β, 542; Plut. Thes. p. 2; Strab. X, p. 714, A. frontemque minor nunc omnis A. Col. f. timet nunc omnis A. Oxon. f. illinc (ab altera parte) minor amnis A. conj. Bentl. non improb. Drak. f. minor truncam amnis A. indubitate scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91; quod recepere Drak. et Lefeb. Nec dissimulo, literas am in truncam facile excidere potuisse, quia et eliduntur, et in initio sq. voc. repetuntur. Sed non adsequor, cur respuamus τὸ nunc, quod non modo optimorum libb. auctoritate firmatur, sed minus quoque languet, quam truncam, cujus vis et notio voce minor satis declaratur. Itaque revocavi lectionem c. Col., nisi quod pro omnis reposui amnis, cui medelæ, per se satis obviæ, boni etiam libri favent.

45. variæ malebat N. Heins. frustra. —47. Injectum Col. Tell. et omnes fere edd. Inventum Put. Innectum Parm. Invectum Ox. quod præter Barth. prob. N. Heins., qui et Ingestum legi posse monet. —51. Proruptum, non Præruptum. Col. —52. Oceanus scripti et editi ante Marsum, qui primus dedit Oceani, in quo adquiescit Lefeb. —55. fractoque corrig. N. Heins. ad h.l. ad Val. Fl. VII, 583, et ad Ovid. Met. XI, 729. Tacite id receptum a Lefeb., nec displicuisse videtur Draken. qui multis certe exemplis ostendit, undam, fluctus, æstum, mare frangi, quum impetus eorum litore, scopulis, aliove impedimento retundatur. Plura qui desiderat, consulat Burm. ad Val. Fl. III, 36, ad Ovid. Epist. VII, 69, et ad Petron. c. 123. Enimvero mare non ad scopulos, vel litora frangi solet, quum sponte in recessu post æstum relabitur et residet, sed quum intumescit. Quare si quid mutandum, stratoque potius legerem. Sterni, ut στορεῖσθαι et καταστορεῖσται, dicitur mare planum et tranquillum, quod prius intumuerat. Vid. Heyne ad Virg. Ecl. IX, 57, et Æn. V, 763. Possis etiam tractutque r. æstus refingere, ut tractus undarum ap. Lucan. III, 551; V, 565; X, 257; et flammarum ap. Virg. Ge. I, 367; Lucret. II, 207, al. Sed vid. not. —56. Stat ratis conj. N. Heins. et Gron. Obss. IV, 17. quod iterum, lectore non admonito. recepit Lefeb. nec intercederem, nisi a vulg. lect. nimis recederet et hæc utique ferri posset. —57. Et fusi, quod Dausq. jam divinaverat. Col. et Ox. Vulgo Effusi. Sed Et fusis in transtris, h. sedentes, seu jacentes, a manu ipsius Silii fuisse putabat N. Heins., quod impense adridebat Drak. coll. VII, 303, et Virg. Æn. I, 214. Plura exempla vid. ap. Heins. ad Claud. bell. Gild. 327; Burm. ad Val. Fl. I, 252, et ad Petron. c. 130. Sed nostra forte lectio eodem modo explicari potest. —60. Tethys, Τηθὺς, priscæ edd. Vulgo Thetis, et Lefeb. Thetys, claudicante versu. Draken. laudat Bentl. et Davis. ad Cæs. b. G. III, 12, et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. Tethys ut XVII, 244 et al. pro mari, ut Thetis, etsi Deæ sunt diversæ.

61, 62. Ita scripti et editi ante Nicandrum, qui in. Junt. primum vulg. lect. protulit, nam multa fatigant Pondera curarum, primum subducere bello, quæ et ipsa suas veneres habet, et latini leporis gustum præ se fert. Sed alteram præferunt Mod. Barth. N. Heins. et Drak. (qui conf. IX, 134; XI, 379; XIII, 468; XVII, 76) quidquid obloquatur Dausq. —66. in ore scripti et editi ante Marsum, qui dedit in ora, idque exposuit, in regione Saguntina. Quod quum metri legibus repugnare videret Nicander, reposuit ad ora, ut vulgo legitur. Male! In ore est coram, prope, in conspectu, v.c. urbis ap. Flor. II, xv, 7; Drak. laudat X, 464, et Senec. de Ben. VII, 19; conf. Heins. ad Claud. Honor. IV, 270, et ad Ovid. Epist. X, 126: more R. 2.

72. Quîs scripti et editi ante Marsum, qui primum Qui male intulit: jam gesta timoris Oxon. unde jam justa timoris, h. quæ jam timendi causam habeat, suspic. Barth. Adv. VI, 15, et jam certa t., h. quæ jam noverat, olim sibi timendum esse, N. Heins. qui tamen vulgatum exemplis, a se congestis ad XV, 135, et ad Val. Fl. III, 737, defendi posse recte monet. —75. Ingens hic malis Oxon. teste Barth. l.c. qui inde non male conj. Italis. Nullam in cod. suo discrepantiam scripturæ ex Oxon. notatam vidit N. Heins., qui quidem Ingens Hesperiæ, vel I. hic Teucris legi posse, sed vulgatam quoque bene se habere fatetur, adsent. Draken., qui monet, terras IX, 59; XIII, 790, 893; Val. Fl. I, 631 (ubi vid. Intpp.); Virg. Æ. VI, 870; Sen. Herc. fur. 250, et al. homines dici, in terra viventes, et Hannibalem sperasse, Carthaginem non modo Italiæ, sed et totius terrarum orbis caput a se relictum iri. —78. tantis inviderit actis conj. Bentl. non improb. Drak. quia Dii VI, 84, 340; VII, 61; XV, 514, et al. nimium felicibus hominum rebus invidere, eorumque fortunam omni conatu abrumpere dicantur. —79. Et non male corrig. Bentl., quod prob. Drak. et tacite recepit Lefeb. nostra maluerit N. Heins. et v. 80 bellis, non male, judice etiam Schmidio, cui tamen pignus belli videtur esse, qui magnorum bellorum futurus est administrator. —82. Vulgo Elisæas, vel Eliseas. Vid. ad I, 81.

86. dedicet omnino scribendum censebat N. Heins. coll. vet epigr. ap. Trebell. Pollion. in vita Aureoli (pontem Aureoli dedicat et tumulum) et Gruter. Inscr. p. 931. Sed Drak. putat, vulgata lect. non male exprimi jactantiam Hannibalis, qui in Capitolio locum, quasi ad se pertineat et injuste a Romanis possideatur, sibi vindicari velit, ut in eo sepeliatur: proprie enim vindicari a nobis ea, quæ nostra sint, sed quorum possessione exciderimus. —94. longæ instare senectæ conj. N. Heins.

99. Pro vatis forte leg. fontis, vel nati, ut intelligatur Castalius fons, vel, unde huic nomen inditum tradunt Probus ad Virg. Ge. III, 293 et alii, Castalius, Apollonis f. —103. Leg. f. Lascivo et genitus. —104. Milichus scripti, prob. etiam Dausq. quoniam idem nomen ap. Tac. Ann. XV, 54, 55, 71, et Martial. II, 63 occurrat, idemque vocis origo (Μείλιχος) prope flagitet. Vulgo Milicus, ut ap. Marian. I, 12.

109. salute Col. et Vulgg. salutem. Nihil interest. —111. gelidos ut scandere Col. Ox. Parm. probb. Barth. N. Heins. et Drak. sic scandere Med. et al. Vulgatum gelidosne scandere, Nicandri ingenio procusum, more suo tuetur Dausq. nec deseruit Lefeb. Metri tamen leges ei non adversantur: (vid. ad VII, 618) unde frustra gelidosne escendere conj. Davis. ad Cæs. B. G. VII, 27, prob. Richter. Spec. Obss. crit. p. 74: gelidos ut s. t. Deficiar emend. N. Heins. ad h.l. et gelidos nec s. t. Deficior idem ad Ovid. Epist. V, 150; ubi usum verbi pass. defici pro deficere multis quidem exemplis confirmat, sed defici simpl. sic poni non probavit. —114. fixumque relinqui scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. perperam edidit sexumque relinquis, quod ipsi Dausq. displicuit. —121. nec ulla R. 3; Parm. Med. non ulla Put. —125. conferet Ox. et. Put. —126. Sed tu, Bele, oro, genitor, miserere coll. I, 73; III, 650; VIII, 31, et Virg. Æn. I, 626 corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, xxxv, 29; ubi vulgatam lect. inter meras nugas refert, quærens, ex qua uxore, vel amica Mars bella genuerit? Sed genitor, vel pater sæpius etiam dicitur vel auctor, vel præses alicujus rei, quam amore et cura quasi paterna complectitur, unde patris instar colendus est. Sic Jupiter deorum hominumque pater, Augustus pater patriæ, Romulus Romanæ pater urbis, Ovid. Fast. III, 72; Æolus ventorum pater Hor. Od. I, iii, 3; Neptunus genitor profundi Ovid. Metam. XI, 202; Mars νίκης εὐπολέμοιο πατὴρ Hom. η, in Mart. v. 4. Ita et genitor fraudum inf. XIII, 738: g. vitiorum Plin. XV, 4; conf. ad I, 606, et Burm. ad Virg. Æn, I, 155. Schmidio bellorum genitor est, qui bella ex bellis serit, hisque solis delectatur.

129. pandentibus, vel tendentibus, sc. carbasa, in mentem veniebat. N. Heins. quod languet, quoniam hæc idea jam verbis aptabat c. exprimitur. Idem tamen monebat, vulgatam pendentibus arbore, h. a malo, loco Lucani II, 697, firmari. —134. æque pro ævi suspicit N. Heinsius. —135. ille per ora duo codd. teste Dausq. ire per auras corrig. Modius. Male. —143. sum R. 2, non improb. Lefeb. ut, qui sim, ne sciat omnis conj. N. Heins. Tum ut ne pro ut non, vel simpl. ne, ut passim ap. Cic. et alios. Vid. Gronov. a Draken. laud. ad Cic. Ep. ad Qu. fratrem I, 1. —146. Nec tamen, non Ne tamen, Col. et Oxon. —147. Est nobis, est lucis honos, tamquam ἐνεργητικώτερον, malebat Dausq. —157. Ita scripti, quorum lectionem tuentur N. Heins., Gronov. Diatr. Stat. c. 40, et Draken. cujus verba sunt: Pontus visum consumit, quum in medium mare provecti nautæ nil nisi undas undique cernunt, postquam terra jam ex oculis evanuit: (conf. not. ad v. 538) recedere autem terra dicitur, a qua recedimus, ut ap. Virg. Æn. III, 72; Ovid. Metam. XI, 466; Val. Fl. II, 8; Stat. Th. I, 550. Sic et diffugere et discedere maria dixit Val. Fl. IV, 655: tellus transit, quam nos transimus, id. II, 431; V, 121; conf. Gronov. ad Senec. Med. 164. Ita Drak. qui ad XV, 215, observat, eodem modo passim dici rem adtolli et crescere, quo propius eam accedamus, et decrescere (v.c. ap. Claud. R. Pros. I, 190) quo quis longius decedat. Vulgo male h.l. legitur, C. visus, tellus pontusque r. quod misere torsit Barth. Adv. VI, 15; ubi postremo ad conj. tellus pone usque recessit, confugit.

161. Sensum h.l. non perspexere N. Heins. et Drak. Itaque ille emend. solliciti cessit vix cura laboris; hic vero solliciti c. vis dura laboris, h.e. durus labor, qui sollicitudinem ei creabat, vel etiam solliciti c. vix cura sopori, ut ap. Stat. Th. VI, 237, seris vix cessit cura tenebris. Sed nulla mutatione opus. Sententia h.l. est: Hannibal (cujus singularis constantia in laboribus cujuscumque generis ferendis sup. I, 242, et al. laudatur) tandem curis ærumnisque belli defessus, somno obprimebatur. Vis dura, pertinax et indurata ad laborem (vid. not. ad I, 558) labori cessit, succubuit, ut εἴκειν μαργοσύνῃ dixit Apollon. III, 795: εἴκειν κακοῖς Æschyl. Prom. 320; cedere malis Virg. Æn. VI, 95, et alia, quæ vid. ap. Burm. ad Quintil. Declam. VI, 16; labori sollicito, curis belli, quæ animum ejus sollicitum, inquietum reddebant, eum vexabant, cruciabant, ut sollicitus metus dicitur Ovid. Trist. III, 11, 10; amor Virg. Ecl. X, 6 (ubi vid. Heyne); dolor Ovid. Fast. V, 372; opes Hor. Serm. II, vi, 79; curæ Stat. Th. IX, 603: Gr. μέρμερα ἔργα, μέρμερον κακὸν, vel ἔθνος, etc. conf. ad v. 132. Dura est et ab h.l. aliena Marsi ratio: vis dura, vehemens amoris affectus cessit post longam belli cogitationem et studium. Lefeb. hæc adnotat: durus, ut in Virg., h. infatigable, opiniâtre. —165. Vulgo inepte distinguunt labores Præcipitat, consulta viri, segnemque, etc.

171. ac monitis, non monitisque, scripti cum Parm. ac Med. —179. En age, si quid inest animi, par fortibus ausis Fer gressus corrig. Burm. Non male.

192. non æquis malebat N. Heins. vel non siccas, ut hic serpens cælestem illum magnitudine etiam superare dicatur. Sed vid. not. —196. rupti Col. Vulgo perperam rapti legitur et comma ponitur post æquat. —197. permixtam Col. et Tell. non improb. Drak. Sed permixta Ox. et Put. cum R. 3; Parm. Med. quod exquisitius est, et firmatur locis Virg. Æ. IV, 120, 161; cf. Bentl. ad Hor. Od. IV, i, 24, et Epod. IX, 5.

202. depascat conj. N. Heins. quem vid. ad Claud. Laud. Stil. II, 115. Vulgatum defendit Draken. coll. I, 677; II, 30, 44; confer ad XVI, 681. —205. moto, non toto, scripti et R. 2, ut XV, 145; conf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 347. —211. decurrens... Involves, non decurres Involvens, Col. et Ox.

218. Instauratus, non Instauratur, Ox. R. 2, 3; Parm. Med. Ald. —219. Placatus, non Placatur, scripti cum R. 3; Parm. Med.

222. Vulgg. Prodito, quod præter Dausq. tuetur Cell., qui forte non ita sensisset, nisi a Modio prodita præferri falso putasset. Prodite Col. et Ox. cum Med. et Junt., ad exemplum Virg. Æ. IX, 525. Nam poetæ aliique scriptores, quum verba ad collegium, aut plures conjunctos faciunt, unum adloqui, et addito plur. numero reliquos simul innuere et respicere solent: quæ vulgo enallage, vel syllepsis et synthesis numeri dicitur. Vid. Cerda ad Virg. l.c. Burm. ad Val. Fl. VIII, 178; Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 164, et ad h.l. ubi conf. inf. v. 288, 369; XII, 390 (Sed vos, Calliope, etc.); XVI, 212; quibus locis add. VI, 292, 562. —224. Hiberas Col. non improb. N. Heins. qui tamen malebat in domitis Hiberis, quod R. 2, exhibet. Idem tamen fatetur, pro vulgata facere v. 327; conf. etiam Horat. Od. IV, v, 27; 14, 50. —226. Libyæ Dausq. et alii. —228. Sævior hac volebat N. Heins. Sed vulgata doctior, et Silius tam imaginem, quam ipsa verba debet Maroni Æn. VII, 222 seqq. —229. ruptis Col. et Oxon. rapidis conj. D. Heins. raptis in Trojam mille e. Salmas. Epist. 85; raptis in Pergama mille c. N. Heins. ad marg. Silii. Mitior forte medicina: raptis Graiorum mille c. nisi malis Argivum, vel Actiacum refingere pro Acrius, ut verba tam dirum infremuit jungantur. Vulgatam defendit Drak. putans, non necessariam esse h.l. Trojæ mentionem, quum mille carinæ Trojanum bellum intelligi satis declarent; tam dirum autem bellum esse maximopere dirum, dirissimum: quod tamen loca Terent. Andr. III, v, 2; et Adelph. II, iv, 10; mihi certe non persuasere.

233. at, non ac, Col. et ed. Rapheleng. —234. his tum Put. vid. ad VI, 299; radiis tum R. 3; rude sutum parma, h.e. rudi opere suta, conj. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. X, 313. —235. at, non ac, Col. —238. Hos malebat N. Heins. et mox patrioque tumultu. Neutrum vulgatæ lect. præferendum: nam his nitet exquisite pro, his est, dicitur, et gratus tumultus, quod jam Drak. monuisse video, est strepitus Magoni gratus, quo delectabatur; quod viri fortis et bellicosi indicium est.

243. Tunc Cell. Lefeb. et alii. —248. usquam alii.

252. Vocis Cyrene prima syllaba producitur, ut IV, 628, et VIII, 57, alias corripitur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. 73. —253. parvas fidei Put. parvos f. Parm. et Med. Battiadæ proavos conj. D. Heins. gnavos fidei Barth. Adv. VI, 15; coll. VIII, 57 seqq. Drak. nihil mutandum censebat et suspicabatur, Silium his verbis vel ad perfidiam Batti, qui Annam, Didonis sororem, cui dextram, fidei signum, tetenderit, audito fratris ejus, Pygmalionis, adventu ejecerit (v. VIII, 62 seq.), respexisse; vel ad historiam, nunc nobis ignotam, adlusisse; vel denique duos Battos, alterum Laconem, Cyrenarum conditorem, alterum pastorem, quem ob perfidiam a Mercurio in lapidem indicem mutatum esse copiose memoret Ovid. Metam. II, 676 seq. confudisse, quales poetarum errores notaverint Heins. ad Sabin. Epist. I, 33; Broukh. ad Prop. III, xviii, 25; Gronov. Diatr. Stat. c. 55. Per eundem lapsus videtur poeta inf. VIII, 57; ubi multo juniorem Cyrenarum conditorem confundit cum Batto, Melites rege, cujus in eadem historia mentionem facit Ovid. Fastor. III, 567 sq. ubi vid. Burm. et Neapol. Conf. ad v. 423. Sed in illis Drak. conjecturis non facile adquiescas. —255. belli non bello, scripti, prob. N. Heins. cui non Consilii quoque in mentem venisse mireris. Ilerces Col.

256. Sabratha scripti, probb. N. Heins. et Drak. quum vicina oppida sint Œa et Leptis magna. Rectius forte Sabrata Marsi Ven., Junt. et al. Vid. not. Sabraca Med. In ed. Basil. primum Drak. invenit vulgatam Tabraca, quæ est urbs maritima Numidiæ, et Ptol. IV, 3: Θάβρακα, Plin. V, 3, Tabracha dicitur. —257. Œaque Col. Oraque, Æaque, Eaque aberratt. —259. Tam vaga Col. Tinuaga Put. et Med. —260. cavit, non cernit, Col. et Ox. spernit conj. N. Heins. —261. Rama R. 3; Rutulo nunc s. Col. Rutulamine s. Ox. et Put. Rutulonun Put. in marg. Rutulo de s. priscæ edd., Vulgg. Rutulorum s., quod per πρόληψιν intell. Dapsus Col. Vulgo Tapsus. Sed Thapsus recte emend. N. Heins. Θάψος dicitur Ptol. IV, 3; Strab. XVII, p. 572; al. 834; Plin. V, 4, et Liv. XXIX, 30; ubi vid. Sigon. —263. ac, non a, scripti.

266. In hoc versu, de quo Intpp. tacent, semper hæreo. Putaveritne poeta, solis Æthiopibus magneta esse? An potius legendum, soli est honor (vis) ille metallo (magneti), vel solis metallis scil. his, pro huic metallo soli? Hunc certe lapidem etiam in Magnesia, Thessaliæ parte, (quæ Plinio, Lucretio et aliis magnetis patria dicitur, unde nomen quoque adceperit) in Cantabria, India (vid. Ptol. VII, 2) alibique reperiri, docent Barth. et vett. auctt. quos in not. laudavi. —269. Exusti v. Nubæ Col. et Put. quod etiam conj. Ortel. et Dausq. Nube Oxon. Mibe plures antt. Vulgg. Exusto Mibæ. Pessime Mybæ R. 2. —270. non tenditur Col. unde recepi. Vulgo nec t. —273. inflammare ingeniose corrig. N. Heins. ad h.l. et ad Val. Fl. I, 108; idque recepit Lefeb. —276. velamine Sætigero scripti et priscæ edd. Vulgatum velamina Sætigeri in ed. Marsi, qui in Comment. velamine agnoscit, culpa typogr. irrepsisse, et hinc ad reliquas promanasse monet Drak. —278. cætra Col. h.l. et v. 548. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 732, et Drak. ad Liv. XXI, 21; XXVIII, 5. Vulgo cetra, quod defendit Pier. ad Virg. l.c. et h.l. Lefeb., cui voc. Punicum, et, si ad originem spectes, cethra potius scribendum videtur. falcatus in harpen emend. N. Heins. quod prob. Drak. et recepit Lefeb. qui verbis ab arte vix sensum inesse putat. Sed hæc lectio a vulgata nimis recedit et mihi potius languere videtur: nam inter ἅρπην et falcatum ensem nihil differt. Ab arte autem est artificiose, vel pro simpl. arte, ut ap. Tibull. I, v, 4 et ix, 66; ubi vid. Heyne. —279. Adyrmachidis Col. et Ox. quod et conj. Dausq. Achimaridis, vel Achimaradis in reliquis membrr. et priscis edd. Vulgo Adyrmachidæ. —283. Vicini Hesperidum lucis, vel Hesperidum venam (argenti et auri) e lucis conj. N. Heins. forsan quia Hesperidum horti h.l. in Mauretania collocantur. Sed vid. Heyne ad Virg. Æ. IV, 484, et ad Apollod. p. 408 sq. Ego potius gens ultima terræ legendum crediderim.

288. Gætulia sueta Col. Conf. V, 217; sup. ad v. 222, Heins. ad Ovid. Rem. Am. 164, et Fast. I, 393; Gætule adsuete f. emend. Gronov. de pecun. vet. II, 4, quod recepit Cell. Sic sup. v. 222, Gætuli adsueti gregibus miscere ferarum conj. Dausq. Gætula sueta Ox. et Put. cum R. 3; quod proxime ad veram lectionem accedit; Gætula adsueta Med. In vulgata gregibus, Gætuli, adsueta f. adquiescit Barth. Adv. VI, 15; ubi adsueta ad castra refert, quo non omnis difficultas removetur. —292. Hinc Col. et Ox. Vulgo His. —293. ruebant, non ruebat, scripti. —299. Acherras Colon. ut VII, 338, in omnibus libris. Vulgg. Acheras, ut in Col. inf. X, 76; ubi Acerram vulgo legitur et Acherram scribendum suspic. Drak. quia Acherres notus Ægypti rex.

302. tactum revocavit N. Heins. e cod. Col., in quo tamen tactus invenere Modius Novant. Lect. Ep. 98, et Gronov. Obss. II, 1; tactū R. 2; tactus Put. Vulgatum cantus defendit Dausq. qui vel silices, opinor, concoquere maluisset, quam Modio suffragari. Cf. ad I, 412. —303. Banjuræ Colon. Bamuræ, Bamure, Bamurre aberratt. Banjuræ et cruda j. corrig. N. Heins. —310. quos scripti et antt. edd. quo ed. Junt. et quæ inde fluxerunt. —312. rabidas, non rapidas, scripti et R. 2, quod et conj. Dausq. —315. Libyam, non Libya, Col. —317. Coaspes alii. Sed a Persiæ vel Indiæ fl. nomen ductum videtur. —319. libratum emend. N. Heins. liberandum c. Tell., unde librandum reposuit Lefeb. Vulgatum tuetur Drak. ut sit telum celebre, satis notum, propter ingentia, quæ inferebat, vulnera. Vid. Lips. Poliorc. IV, 4. —320. Huic Col. in quo v. 322; Huc, quod bis scribendum putabat N. Heins. et recepit Lefeb. —æquoreo fluctu malebat N. Heins. et vs. sq. averrere (v. 321), coll. Horat. Sat. II, iv, 37; (ubi vid. Bend.), vel etiam avertere, coll. Virg. Æn. X, 78. Illud significat ita auferre, ut nihil relinquatur; hoc abigere, per fraudem inpr. auferre et in rem suam convertere, νοσφίζεσθαι. Posteris recte, puto, præferendum videtur Drak., qui laudat Gronov. Obss. IV, 5; Lindenbr. ad Ammian. Marcell. XIV, 2, et Muret. ad Catull. nupt. Pel. et Thet. v. 5. Add. Burm. ad Virg. Æn. I, 472.

325. motus placebat N. Heins. —329. Forte leg. taxo, h.e. veneno. Taxi baccis in Hispania præcipue venenum letale inesse testatur Plin. XVI, 10.

334. Astur R. 3. Sed Astyres quoque in antt. marmorr. reperiri monet N. Heins. —335. natus ex ingeniosa emend. N. Heins. recepit Lefeb. Sic gr. πεφυκὼς. Drak. laudat VI, 341; XV, 464; Intpp. ad Hor. Od. I, xxvii, 1; Broukh. ad Prop. II, ii, 93; Gronov. Obss. IV, 17; Heins. ad Ovid. Rem. Am. 220. —337. rapit, non trahit, Col. et Ox. —338. Cydnus Col. Κύδνος Ciliciæ fl. vid. ad I, 306; Erdnus Ox. Ervus Put. Erdus e R. 2 et 3 recepit Lefeb. quod plures hujus nominis fluvii olim apud Celtas fuerint, et hodie prope Nannetes sit fl. Erde. Alii Ardus, Arvus, Ergus, Herdus.

341. Vulgo post cremari διαστίζεται, ut sensus sit: cremant cadavera cæsorum, quia piaculum putant, a feris ea lacerari. Male, et repugnante usu loquendi. —342. Tabe nefas emend. N. Heins. quo indice excidit versus, qui innuerit corpus resolvi Tabe nefas. Vile pro Tale legendum esse non male opinabatur Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri Ligurinum, p. 60 et 61. N. Heins. mox In pastus conj. Sed conf. VII, 129; Virg. Æn. IX, 339; X, 560.

345. Callæcia antt. membrr. Alii Gallæcia et Gallecia, vid. ad II, 397. —349. cara voluptas, vel sera, post bellum, maluerit N. Heins. Vid. not. —350. abdere Put. Sed addere pro simpl. dare, vel tradere centies occurrit. Vid. Ind. —352. gerendum, non gerendum est, scripti. —354. Viriathus Col. h.l. et X, 220; ubi Drak. monet, ita etiam esse in ant. marm. ap. Gruter. p. 871, n. 2, (quod tamen Scaligero spurium videbatur) et Οὐιρίαθος in excerptis Dion. p. 614; ed. Vales. probb. Fabric. ad Cic. Off. II, 11, et Schott. ad Aurel. Vict. de viris ill. c. 71. Vulgo Viriatus forte rectius ut ap. Gruter. p. IX, 4; XII, 11; et Gr. Οὐϊρίατος. Viriatthus quædam edd., ut Οὐρίατθος et Οὐιρίατθος apud Appian. Hisp. c. 60, 74; ed. Schweigh. (nam in aliis Οὐριάθος) et ap. Diodor., v.c. in excerptis p. 346, ed. Vales. et al. conf. Drak. ad Liv. Epit. 52; et quos Reimar. ad Dion. T. I, p. 32 sq. laudavit. —356. Omen R. 2.

357. Cerretani Col. Κεῤῥητανοὶ Strab. III, p. 111, al. 162; Martial. XIII, 54, et Plin. III, 3; Terretani Ox. Put. R. 3; Vulgo Ceretani, ut in vet. marm. Κερήτανοι ap. Dion. l. 48; p. 382. Sed Κεῤῥοιτανοὶ Ptol. II, 6. —359. Non Col. Vulgo Nec. —361. Concane, non Concave, scripti. Κόγκανα Ptol. II, 6; (in cod. Palat. pro Κούκανα) urbs mediterr. Cantabrorum, hod. Cangas de Onis, Κωγκανοὶ ap. Strab. III, p. 107, al. 159, ubi ita pro Κωνιακοὶ legendum putabat a Drak. laudatus, Delrius ad Senec. Hippol. 110; cf. Jani ad Hor. Od. III, iv, 34. —362. Ebosos, secunda correpta, malebat N. Heins. ut Ἐβοῦσος, Ἔβοσος et Ebosia ap. Stat. Silv. I, vi, 15. Vid. quos Drak. citavit, Gevart. Lectt. Papin. I, 41, et Gronov. Diatr. Stat. c. 14. Sed Ebusus dicitur Plin. III, 5, extr. Mel. II, 7; Livius XXII, 20, et, producta media, Avien. descr. orbis 621; Gr. Ἔβουσος, Ἔβυσος (Strab. III, p. 240 et 254) et Ptol. Ἔβυσσος. —Mox Arbacus Col. prob. N. Heins. quoniam Ἀρβάκη ap. Steph. Byz. urbs Celtiberiæ, Arbachi, vel Arbaci ap. Aurel. Vict. de viris illustr. c. 61, et Arrebaci ap. Plin. III, 3; ubi tamen Harduin. recte edidit Arevaci, quibus Arevam fl. nunc Arlanzo nomen dedisse, Plinius ibid. extr. tradit. Ἀρεουάκοι Strab. III, p. 112 al. 162 et 246. Ἀρεουάκαι Ptol. II, 6; Arbatus Put. R. 3; Parm. Arbutus Ox. Vulgatum Artabrus respuit N. Heins. quoniam gentem Artabrum nullam esse manifeste prodat Plin. IV, 22, quem tamen refellit Resendius Antiq. Lusit. I, 22; Artabrus certe Lusitan. prom. (nunc Cap de Fineterre) memoratur Plin. II, 108; IV, 21, et Arrotrebæ atque Arrotrebarum vel Celticum prom. IV, 20, et bis c. 22. Hoc Strab. III, p. 106, al. 154 et Ptol. II, 6: Νέριον ἄκρον dicitur: sed ille adcolas ejus Ἀρτάβρους et Ἀροτρέβας (al. Ἀρετρέβας) sua ætate adpellatos tradit, hic juxta illud Ἀρταβρῶν λιμένα ponit. Præterea uterque cum Plin. IV, 22; consentiunt in eo, quod e regione hujus promont. fuerint insulæ, Græcis a stanno, κασσιτέρω, Cassiterides dictæ, ad quas Silius forte h.l. respexit, ubi de insulis Hispaniæ agit, quamvis eæ nusquam fuisse videntur. Conf. et Mela III, 1. —363. Aclyde, non Aclide, Col. ut VIII, 550; vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 730, et ad Val. Fl. VI, 99; Lips. Poliorc. IV, 4, et Salmas. ad Trebell. Claudium c. 14; tereti veruto emend. Cerda ad Virg. Æ. VII, 665. Sed differentiam forte inter veru Sabellum Maronis et verutum Arbacorum Silii fuisse, idemque tenue simul et teres esse posse, monet Drak. —364. Lyndus alii, etiam Drak. et Lefeb. Sed est Λίνδος; vid. not. —365. Funda, non Fervida, scripti; prob. etiam Dausq. propter copulum et; ferens, h.e. inferens, movens, ex c. Col. et priscis edd. restitui, idque non spernendum videbatur Drak., qui conf. I, 386; X, 68; Stat. Th. III, 665; VIII, 76; add. Ovid. Epist. VIII, 26. Sic et ferre tela IX, 545; vulnera forte V, 235; certe ap. Virg. Æn. XI, 749; f. plagam Æn. X, 797; XII, 299: φέρειν πόλεμον, φόνον, θάνατον, ἄρεα, πῆμα, etc. Vulgo gerens. Sed serens ex emendat. N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. vid. ad I, 394; 235. —Baliaris, non Balearis, Col. Βαλλιαρίδες certe Straboni esse et Βαλιαρίδες Steph. Byz. monet N. Heins. et Drak. laudat Tenull. ad Frontin. III, iii, 16, et Salmas. exerc. Plin. p. 199. —366. Gravidos ed. Ven. vid. ad I, 235.

369. dant T. R. 3, et Med. quod arridebat N. Heins. vid. ad v. 222 et 288. —370. Lyeo quidam. Sed est Λυαϊος, quoniam vinum λύει, solvit curas. —372. Sedetana Col. et Put. probb. N. Heins. et Draken. Hedetana emend. Modius. Veteres auctt. admodum variant. Sedetani memorantur Livio XXVIII, 24; XXIX, 1, 2; XXXI, 49; XXXIV, 20: Σηδητανία Appian. Hisp. c. 77; Edetani, seu Hedetani, Ἠδητανοὶ Ptolem. II, 6, et Plin. III, 3; Σιδητανοὶ Strab. III, p. 112; Editani Gruter. p. 481. Vulgatum Sedentana tuentur J. Marca in Marc. Hispan. II, 6, et Dausq. Sed nemo Sedentanorum mentionem facit. —373. Sætabis Col. ut in marmorr., in numo ant. ap. Anton. Augustin. Dial. VII, et in vetustis codd. Grat. Cyneg. 41; Σαιταβὶς etiam Ptol. II, 6. Ita N. Heins. et Drak. Conf. Inscript. ap. Murator. p. 1077, n. 4. Vulgo Setabis, ut et XVI, 475; Σέταβις Strab. III, pag. 110 al. 160. Sic et ap. Plin. Præf. pr. et III, 3; XIX, 1; arte, pro arce, quidam. —374. sprevisse (ἀοριστῶς pro spernere) superba, scripti cum R. 3; Parm. Med. quod et Dausq. amplectabatur. Vulgo superbas. —375. linum c. lino, vel filum c. filo malebat Vlit. ad Grat. Cyn. 41.

378. Vectonum Col. h.l. et XVI, 366, ut in antt. exempl. Cæsaris; Livii et Plinii. Sed Vettonum reposui, quam scripturam etiam defendit N. Heins. ad h.l. et ad Prudent. περὶ στεφ. III, 187, etsi inf. XVI, 366, Dausq. carpit, qui idem sentiebat. Gr. Οὐέττονες, et sic quoque ap. Gruter. p. 383, n. 7, et p. 591; Vasconum Parm. Vulgo Vetonum. præit æquore conj. N. Heins. non invito metro. Præstiterit alis volat, vel potius alas rapit, ut ap. Virg. Æ. VII, 725; X, 178. Sed vid. not. —380.  perstat (h.e. stat, ut ap. Virg. Ge. III, 273.) Col. prob. N. Heins. qui conf. v. 686, et VI, 385; sed ante hunc versum nonnihil excidisse putabat; præstat Ox. et Put. Vulgo prostat, quod retinuit Lefeb. prostrat quidam. —383. Tertiaque nonnulli, quos Modius refutat ad Justin. XLIV, 3; vid. not. in stabulis corrig. D. Heins. æstas, non ætas, Col. ut ap. Virg. Georg. III, 190; IV, 207; unde ne Dausq. quidem displicebat.

384. Suvana Put. Saunia Parm. Vulgo Susana, cujus nemo meminit. Suxama Col. unde Uxama emend. N. Heins. quod recepi cum Drak. et Lefeb. qui posterior Sarmaticam urbis originem, Heinsio ignotam, a Jaxamatis, gente Sarmatica, repetit. Uxama memoratur Plin. III, 3; duplex Οὔξαμα ἀργέλλαι, et Οὔξαμα Βάρκα Ptol. II, in Gallæciæ litore Marianæ III, 18, et Antonino in itinere ab Asturica Cæsaraugustam; nunc forte Osma ad Durium, in vet. Castilia. Sed si poeta non omnem prorsus ordinem neglexit, quod in urbibus quidem, non vero in partibus Hispaniæ describendis fecit, h.l. vel Lusitaniæ, vel Hisp. Bæt. urbem designare debebat. Forsan itaque leg. Sucrana, de qua v. Plin. III, 1; vel Cartama, cujus opp. pulcherrima monumenta præclare exposuit Carter. Reise von Gibraltar nach Malaga p. 204 sqq. —387. jussis magistri emend. Dausq. et recepit Cell. —388. Rhyndacus; non Rindacus, in priscis libris. Ῥύνδακος Mysiæ fl.

391. Fulgent ex. Put. recepi cum Drak. auctore N. Heins. Vulgo Fulget, quod non minus probum. Parsania Col. —393. Dei Nysæis conscia, vel etiam concita pro conscia, quod voc. mox sequitur, conj. N. Heins., quoniam secunda syll. in Dionysius corripi solet. Bacchus vero non tantum Διόνυσος, sed etiam Διώνυσος et Διώνυσσος poetis dicitur v.c. Hom. Il. η, 132, 135; Odyss. ω, 74, et H. in Bacch. I, pr. Hesiod. Theog. vss. 940, 946. Callim. II. in Cer. v. 71, et Fragm. 171. —395. arcano Col. et quidam alii, quod recepit Drak. non repugn. N. Heins. Quos secutus sum, etsi tertium casum cum nocturna junctum vix alibi reperias, unde non levis me suspicio tenet, pro arcano poetam acclan̅s, h.e. acclamans Lyæo, (clamans, io Bacche! Evoe!) vel orgia agens, vel simile quid scripsisse, et compendium scripturæ fraudi fuisse librariis; hortando R. 3, et Parm. Vulgatam lect. Hortano ab Horta urbe, prope Nebrissam sita, cujus tamen nemo mentionem facit, repetebat Marsus. Ortano, h.e. Oretano, conj. Rosweidus, laudatus a Dausq., qui ipse hortanti proponebat; Orthano, vel rectius Orthanæ h.e. Baccho, ingeniose tentabat N. Heins. et prius valde arridebat Drak. Ὀρθανὴς deus Atheniens. Priapo similis, et ab erecta, ὀρθῆ, ut putant, virilitate dictus: Priapus vero Bacchi comes, (B. rustica proles Tibull. I, iv, 7) qui cum eo a quibusdam confunditur. Vid. Meurs. Ath. Act. II, 14; quosque Heins. et Drak. citarunt. Strab. XIII, p. 404, al. 587; Hesych. v. Ὀρθανὴς (non Ὀρηθανὴς) Plat. in Phaone ap. Athen. Deipn. X, p. 441; Tzetz. ad Lycophr. Alex. v. 538 (ubi Ὀρθανὴν leg. pro Ὀρθάγην) Palmer. Exerc. in auctt. Gr. p. 783; Athen. I, 23, p. 30, et Voss. ad Mel. II, 11, p. 133. Sed non ipse Bacchus Ὀρθανὴς dicitur, et tum duo certe h.l. sum Bacchi nomina: Lyæus enim, etsi propr. adject. est, semper simpl. Bacchus vocatur. Orthana tamen exhibet ed. Genev. quod perperam ab editorr. Amstelod. in Hortano mutatum monebat Salvinius, a Drak. in fine Præfat. laudatus. Orthane, græca forma, scripsit Lefeb. qui male interpretatur: redimita s. n. et in O. Lyæo, h.e. cum orthane, phallo Ebræorum, quem gestat in extremo thyrso. —Menas Dausq. Lefeb. et alii. Sed est Μαινὰς. —398. Ter quinos decies conj. Mariang. Accurs. ad Auson. Epist. X, 5, non improb. Lef. —400. Hemathios scripsere Drak. et Lef. —401. æriferæ ex Plin. XXXVIII, 2, adfectate corrigi posse notabat Dausq. —402. Phorcys Col. nomen a Deo marino desumtum, qui Φόρκυς, seu Φόρκυν, sed et Φόρκος (ut Phorcus inf. X, 174) dicitur. Vulgo Phorcis. —403. Arauricus Col. ut V, 557. Ab Araurio, Galliæ Narbon. fl., qui aliis Rauraris vocatur, nomen deductum suspicabatur N. Heins. Aranticus, Aranthicus, Avaricus in reliquis libris. —405. Bætis, Βαῖτις, in membranis. Vulgg. Bethis, vel Bætes.

407. lustransque scripti; lustrasque R. 2. Vulgo lustratque. —410. curru Colon. et Ox. Vulgatum cursu male defendit Dausq. —414. connectunt e Col. restituendum censebat N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Epist. V, 48. Sed vulgata convertunt loco forte non movenda erat, judice etiam Drak., quia magis natantium, ut nectere, vel jungere brachia saltantium gestus exprimit.

418. late scripti. Vulgatum alte tuetur Dausq., ut sit ὑψόθεν, ex alto. —422. Geryonæ, ut XIII, 201, scripti cum priscis edd. Gerionis primus edidit Buschius in ed. Wolfii Basil. Gr. Γηρυόνης et Γηρυὼν. Vid. Heyne ad Apollod. p. 386, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Virg. Æn. VIII, 202; ad Ovid. Epist. VIII, 9; ad Vellei. Pat. I, 1; Gronov. ad Senec. Herc. fur. v. 1170, et Agamemn. v. 841; Serv. ad Virg. Æn. VII, 662. —426. Vulgatam distinct. miseræ, Deus edidit alvo. Namque, etc. mutavit N. Heins., qui et τὸ patriasque pro patrias ex scriptis et editis ante Marsum libris restituit. Tum Pyrene serpentem peperisse dicitur: quod quia offendit VV. DD., quum tamen hæc narratio, teste, quem Drak. excitavit, Plin. III, 1, et ipso quoque Silio v. 425, fabulosa inprimis fuerit; ex ingenio hunc locum sanare conati sunt. Davis. ad Cæs. b. G. III, 20, tentabat edit ut alvo, et Barth. miseræ Deus: edita ut alvus (Namque, ut serpentem, patrias e. i.) Confestim, etc. Dausq. Deus: edidit, vel dumque edidit alvo; (scil. Galaten f., ab Hercule ex Celtici regis filia genitum, teste Diodor. V, 25, p. 210) Confestim dulces l. t. penates: Namque, ut serpentem, p. e. i., ut alias, cane pejus et angue. Docte Salmas. Epist. 85, conj. edidit alvo Namque ut Cenchream; ut librarius serpentem, cujus genus quoddam, maculis sparsum, instar milii granorum, Κεγχρίης, Κεγχρίνης, seu Κεγχρίτης dicatur, ad oram notaverit, idque postea in contextum irrepserit. Quod si verum est, vel poeta Πυρήνην, Bebrycis regis f., ab Hercule compressam, cum Πειρηνῃ Acheloi quæ ex Neptuno Κεγχρείαν peperit, confudisse, vel Salmas. hunc errorem ei obtrudisse censendus est. Illud Lefeb., hoc Draken. nobisque probabilius videtur.

429. in auris R. 3, et Med. arvis quædam edd. antt. prob. N. Heins. —436. At, non Ac, Col. et Put. motis malebat N. Heins. summis Burm. ad Val. Fl. II, 91. —439. resonant scripti, et R. 2. Sed teste Lefeb. non nisi duo MSS. id exhibent, et duo alii (qui sint, ut solet, tacuit) reboant, quæ vulgata lectio tum omnino præferenda est, et placuit etiam Drak. ut firma et stentoria Herculis vox declaretur; memorant Parm. et Med. —440. intercidet duo scripti et R. 2; teste Lefeb. qui id recepit.

448. Proserit Col. ut ap. Lucan. IV, 412; Plaut. Asin. IV, i, 50; Avien. descr. orb. 342; 702; exserere sup. I, 30; Sen. Herc. fur. 594, et Œdip. 532. Ita N. Heins. et Drak. Procidit Put. Vulgo Prosilit. —449. vortice coll. Virg. Ge. I, 481, conj. Lefeb. pro gurgite, quod voc. mox vss. 452 et 457, repetitur. Drak. v. 452, commendat Burm. emendat. vorticibus anhelis coll. Claud. R. P. I, 25, ubi tamen Heinsius ex MSS. et nostro loco gurgitibus anhelis reposuit.

456. arma tuentur scilicet ab aquæ injuria, scripti et editi ante Nicandrum, qui primus tenentur edidit; quod servavit Lefeb. —457. undis Oxon. et Puteol. cum R. 3; Parm. Med. —460. ratibus vada edd. Paris. prob. Dausq. —461. operire rates, quod et nobis in mentem venit, emend. N. Heinsius qui et vers. 462, revolutis malebat. Sed conf. Liv. XXI, 28. —463. inlapsu Col. et Ox. et lapsu Put. Vulgo allapsu. Mox atras Exp. moles conj. N. Heins. quod summopere blandiebatur Drak. qui conf. Sidon. Apollin. XXII, 58, nigrantes elephanti; Claud. laud. Stil. III, 351, nigra cervice; Lucan. VI, 208, squalenti tergo; Avien. descr. orb. v. 777, tætros elephantos; et Græv. ad Flor. II, 6; Add. inf. IV, 618, et IX, 240. Sed vid. not.

466. intendit Put. h.e. tendit, contendit, ut in eadem narratione tetendit ap. Liv. XXI, 31, vel intendit se, seu iter, ut ap. Liv. IV, 19; X, 43; XXI, 29, 30; Cic. Mur. 9; extr. Terent. And. II, ii, 6, et al. Conf. Heins. et Burm. ad Val. Fl. VI, 540, 600; VII, 114; incendit Ox. Vulgo incedit. —467. Vocontia alii. Οὐοκόντιοι dicuntur Strab. IV, p. 128, sed Οὐοκούντιοι p. 140. —469. tardavit conj. N. Heins. vexavit, h.e. impedivit, Burm. ut ap. XXXVI, 30; XLIII, 21. Id recepit Lefeb. coll. Gell. II, 6. Withof. conj. ductoris tristavit, vel lassavit, ut apud Ovid. Met. XI, 730; vel stitit acris iter.

480. Æquam ævi glaciem tentabat Barth. Adv. VI, 15; et Æquævam g., scil. cum grandine, Dausq. et, qui præterea tectæ, ut græcismus esset, malebat N. Heins. Atque cui Ox. Pæne ævi glaciem conj. Withof. —481. Ætheriæ in ed. Paris. 1531, irrepsit errore typogr. quem D. Heins., Dausq., Cell. et alii temere descripserunt.

494. Mimanti pro Minanti e Col. revocavit N. Heins. coll. Ovid. Met. II, 222, et Lucan. VII, 450; v. not. —495. Phlegeo e Col. recepit Lef. et. ad gallicum edit. suæ indicem, qui mihi ad manus non est, provocat. Pholoe conj. N. Heins. coll. Stat. Achill. I, 238, et al. Add. inpr. Lucan. VII, 449. Pindo volebat Dausq. ex Ovid. Met. II, 225, et Plin. IV, 8; quod recepit Cell. putans vulgatam lect. Pelio legibus metricis repugnare. Vocatur quidem Πήλιον, sc. ὄρος; sed δισσύλλαβος vox per συνίζησιν occurrit ap. Catull. a Dausq. laud. et Virg. Ge. I, 281; Conf. Bentl. ad Hor. Serm. II, viii, 1; et Gronov. ad Senec. Thyest. v. 233. Similiter sinuatis inf. VI, 226; VII, 503; X, 182. Conf. sup. ad v. 16. An leg. Phiceo, vel Phicio? Τὸ Φίκειον, vel Φίκιον ὄρος in Bœotia, sedes Sphingis; vid. Heyne ad Apollod. p. 601; Æmo pro Hæmo substituebat Spanhem. ad Callim. H. in Cer. 87.

504. mæstus e scriptis recepit Drak. Sed tum H. simul mœstus et nullo terrore turbatus fingitur, et vulgatum monstris, quod multo aptius et concinnius est, indoctis librariis deberi, quis sibi persuadeat? conf. Virg Æn. III, 307; V, 659; VII, 376, et Heyne ad h.l. Hinc illud servavi ei parenthesin induxi; quod et tacite Lefeb. fecisse video. —511. et dabit hic Colon.

512. quum motum emend. N. Heins. et vers. 515, prono calle, quia agmen jam in collem erectum. Sed in Alpium cacumen nondum evasisse, monet Draken. —521. e culmine, non a c. scripti. —522. Umenti Col. vid. ad II, 125. Viventi Oxon. Viventis Put. Hinc Uventi legendum putabant N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Amor. III, v, 6, et Gronov. Diatr. Stat. c. 24. Sed vid. ad II, 469. Undanti audacter reposuit Lefeb. qui male provocat ad Petron. v. 122. Vulgatum Viventes turmas mordicus tenebat Dausq. quia viventes efficacius, quam si mortuos operiri dicas. —523. glomeratas, non glomeratus, Colon. —525. sursum rapit conj. N. Heins. —526. Nudatis viris, non Audacis viri, Col.

529. Erepsere gradus, h.e. lento gradu et quasi repentes montem transcenderunt, suspic. N. Heins. et Erepsere gradu edidit Lefeb. Cf. XIII, 332; XV, 617; Hor. Sat. I, v, 79, Stat. Th. VII, 451. Enimvero Pœni nondum superaverant Alpes, sed evadere nituntur et in adscendendo clivo gradum erigunt, h.e. altius tollunt: ut taceam, nos gradu non repere. —532. plana, quæ arduis et præruptis obponuntur, non plena, Col. et Ox. idemque jam conj. Dausq. conf. Heins. ad Ovid. A. A. II, 243. —534. promittere Col. quod prob. N. Heins. et recepit Lefeb. ut sit, extendere oculos, ut p. capillum ac barbam ap. Liv. VI, 16; p. tela in veterr. ed. Rom. Hirt. B. G. VIII, 9; p. ramos ap. Colum. V, 6, et ibid. VII, 8; trans maria promitti ex emendat. N. Heins. quam et adhibet ap. Lucret. IV, 687, 694.

540. super cautes, vel calles scribendum videbatur N. Heinsio. Sed super clades est, præter stragem, vel ærumnas et calamitates; vid. ad lib. I, v. 40. —543. effusa scripti; vid. not. ad II, 151. Vulgatum evulsa perperam præferebat Dausq. ut sit emphasis eos notans, qui vi quadam de novo adsumta, vel expromta se alicunde agunt; quum potius invitum ac difficilem motum innuat. —549. cruori malebat N. Heins. —551. Vulgg. compressa. Sed comprensa, vel deprensa corrig. N. Heins. et prius cum Lefeb. recepi, quia premit proxime præcessit. —552. lapsu ex emend. N. Heins. tacite recepit Lefeb. abscisa, non abscissa, scripti, ut X, 52, 148. Abscidere, vel abcidere (unde abscisus, vel abcisus et abscidit, seu abcidit, media producta), ex abs, vel ab et cædere; abscindere vero (unde abscissus et abscidit, media correpta) ex ab et scindere compositum est; vid. quos Drak. ad XV, 473, laudat, Heins. ad Val. Fl. I, 837; ad Prudent. Apotheos. v. 945; Gronov. ad Liv. XLIV, 5; ad Sen. Phœniss. 194, et Muncker. ad Fulgent. I, 2; Add. Heins. ad Virg. Ge. II, 23; Æ. IV, 590, et conf. inf. ad VII, 643. —554. per scrupea, vel lubrica conj. N. Heins. —556. proruptis ed. Lefeb. qui id in quibusdam libris antt. reperiri testatur; ostendunt Med.

560. ecquando non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. III, 341. Val. Fl. II, 395. —569. repetuntur R. 2.

570. Sic Venus malebat Withof. at contra ex emend. N. Heins. reposuit Lefeb. coll. Virg. Æn. I, 325; X, 16. —571. ne refinxit Lefeb. pro neu, quod non nisi pro neve et post ne poni putat. Sed neu, seu neve, μήτε, vel ne et aut ne, præmisso ne, sive ut; vel, quod non minus usitatum est, nec, neque, et non significare, quodvis lexicon eum docere poterat. —581. effeta in mentem veniebat N. Heins. Nihil mutat Drak., qui monet, evicta esse penitus victa. Conf. Broukh. ad Prop. IV, vii, 2; Intpp. ad Hor. Od. I, v, 8 al. Nec tamen hæc emphasis, ut vulgo fit, nimis sectanda est.

585. huic R. 3. —587. gratisque malebat N. Heins. —591. revulsum conj. Drak. et recepit Lefeb. coll. VII, 489, et XVI, 636; quum Scipio, bellum in Africam transferendo, Hannibalem ab Italia invitum abstraxerit (extorserit Flor. II, 6, extr.), non vero repulerit, numquam in Italia cum eo congressus. Sed quoties repellere δεινῶς pro arcere, avertere, dicitur? —595. Versus hic in edd. Marsi operarum errore, (nam in Comment. eum illustravit) et hinc temere in aliis prorsus omittitur, in Parm. autem et Med. sequenti postponitur. Exseret Col. et R. 3; quod respuit N. Heins. sed restituit Lefeb. et placere potest, quia ignobilitatem gentis Flaviæ, nunc primum in lucem quasi protractæ, vividius exprimit; vid. not. et ad I, 30. Forma tamen orationis paullo insolentior est et durior; sacris Iülis Parm. vid. Heins. ad Val. Flacc. I, 9; Iulus scripti, R. 3. Med. Vulgo Iuli. —596. bacifero quidam, prob. N. Heins. ad VIII, 134, et XV, 535; quibus locis Drak. monet, utroque modo scribi posse, etsi non desint, qui ita distinguant, ut bacca sit fructus arboris, baca vero gemma, unio. Utrumque tamen in optimis MSS. plerumque baca dicitur; pacifero edidit D. Heins. et conj. Voss. ad marg. ed. Junt. Male! —597. Hinc, non Huic, scripti et edd. antt.

602. sedem scripti; superam sedem, et v. 604, celsoque malebat N. Heins. —607. transcendes Oxon. Vulgo transcendens. —608. præformidate, non performidate, scripti. Britanno scripti et priscæ edd. Tum sensus h.l. est, Britannos, quibus rutilæ comæ a Tac. Agric. c. 11, tribuuntur, timuisse, ne Domitianus olim, patris exemplo, (de quo vid. not. ad v. 598) bellum ipsis inferret. Sed vulgata aptior, judice etiam Drak. Batano R. 2. —613. obtendent ingeniose emend. N. Heins. prob. Drak. Cf. XIII, 69, 341; Virg. Æn. VIII, 116, 128; Ovid. Trist. II, 227. Vulgatum defendit Schmid. et interpretatur: ostendent Parthi pharetras suas vere vacuas, et sine fraude se agere.

617. cætibus Put. sectibus Oxon. legibus, vel cædibus conj. Dausq. et posterius quoque N. Heins. repug. Gronov. Diatr. Stat. c. 2; ubi hanc docet esse poetæ mentem: perdomabit Istrum sedibus S., h.e. Sarmatas in sua ripa, transgressus Istrum indignantem, non illos transgressos in ripa Romana. —619. Qui ferit Col. Qui serit e. patrum decus Put. Bisque erit corrig. N. Heins. —622. Ille Med., ut conj. N. Heins. et Scalig. vides Col. et Ox. Vulgatam lect. Illa etiam q. p. Fides, etc. propugnat Dausq., quia Fides passim prisca dicitur et in Capitolio colebatur. Male! Cf. quos Drak. et Heins. citarunt, Noster inf. IV, 425, 665; IX, 528; XII, 708, XIII, 733, 825; Virg. Æ. VI, 760, Gron. Obss. IV, 17. —625. Tuque o n. Deum, vel Dei malebat N. Heins.

635. turbant, non turbat, Col. et Oxon. ovia Puteol. abvia Tell. obsita conj. N. Heins. invia Burm. avia reposuit Lefeb. Quæ omnia et mihi in mentem venerunt. Cautes Alpium inviæ dicuntur Plin. XXXVII, 2, et cursibus, vel potius et cuntibus obvia rupes emend. Withof. coll. sup. v. 481, 530 sq.; IV, 518, 651; VII, 147, 307; IX, 272; Ovid. Met. III, 91, 568; VIII, 548; XI, 138; quibus locis obvium dicitur, quod conatui alicujus obstat. —643. putris Col. Vulgo patiens moles, quod Dausq. venuste dictum putabat pro rupes reluctari nescia, cedens et cædua, quum antea esset incædua et non nisi Herculi pervia. Male!

650. Ita scripti et priscæ edd. Vulgo Belidæ, patriis qui a m. a. Sed Belida edidit Lef. quæ forma græca et N. Heinsio in mentem venerat. Cf. ad XII, 258; XIII, 71, 796; XVI, 192; Heins. ad Ovid. Epist. III, 87, et ad Virg. Æ. III, 475; VI, 126. —651. aras, h.e. templum Hammonis, non oras, Col. et Ox. —654. panduntur conj. Burm. orbe scripti, R. 3; Med. Vulgatum ore ortum ex errore typogr. in ed. Marsi, qui in Comment. nostram lect. illustravit. —657. Constrinxit Put. —659. surgens Oxon. non improb. N. Heins. ut sit pro surrigens, ut porgens pro porrigens; aera, non æthera, scripti; aut (populatus) pontum, surgens super æquora, Corus perperam reposuit Lefeb., quo judice absurdam huic loco medicinam facit N. Heins., nec altius sapit Drak. quod nollem ei excidisset! —661. montes Colon. Vulgata montis non spernenda tamen, si ἀρχαϊκῶς scripta censeatur.

667, 668. Ita Col. et Oxon. Vulgo novus versus, ab infaceto versificatore procusus, inseritur: fulgentia t. columnis Advenimus (Advehimur ant. ed. Ven. quod reponere præstat, quam attigimus, vel adpulimus, similiusve cum Dausq.) magnis, quam læta fronte (mente Put.) sacerdos Exceptos, hospes, etc. Hunc versum vel propterea delendum monet Drak., quod Arisbas hospes est, non sacerdos, a quo v. 694, distinguitur. —671. medius... accendit Col. et Put. Vulgo medium: Non male, et ne opus quidem videtur, ut tum, vel adscendit coll. Hom. Iliad. θ, 68, et Virg. Æn. VIII, 97; corrigas cum N. Heins., vel adcedit cum Drak. qui et medius sol adscendit O. ex Val. Fl. II, 444; defendi posse notat, licet ei lectio c. Col. propter antithesin, quam Silius hoc et seq. vs. captaverit, præferenda videtur.

680. Dodonida R. 2; prob. Lefeb. murmure, non munere, scripti et editi ante Marsum, ne improb. quidem Dausq. Conf. v. 698. Chaonis quercus loquax Sen. Herc. Œt. 1623, de silva Dodonæa, in qua columbæ oracula reddunt, quod vel ex Hom. Odyss. ξ, 328; π, 233, notum. —682. Vox niveis et contextui et fabulæ adversatur; vid. Herodot. II, 57 al. Hinc furvis conj. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. III, 273; piceis Burm. nigris Drak. et Beger. Thes. Brandenb. T. III, p. 222, quod et mihi in mentem venit et a Lefeb. receptum video; liveis Dausq. voce inaudita et metro contraria. —683. templo, non primo, Col. et Oxon. non repug. Dausq. —684. nunc arma scripti constanter, unde aram cum Drak. dedi, suadente N. Heins. Vulgo aras. —685. Ductori non male emend. N. Heins. Idem v. 690, malebat tenuere scil. æthera. Sed vid. not. Ibid. pavore in scriptis, suffrag. Dausq. vid. ad v. 31, et ad I, 82. Vulgo favore, quod operarum errore in ed. Lefeb. relictum.

701. Vulgarem distinctionem, prolem: Libyes cœpta, etc. sustulit N. Heins.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUARTUS.

ARGUMENTUM.

De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque animo bellum comparatur; 1-38.

Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.

Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.

Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium se expediunt; 90-100.

Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.

Quo facto in prima Pœnorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo, qui magnam hostium stragem edit; 143-188.

Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.

Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit; 216-247.

Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.

Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus, equites Pœnorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio utrimque eventu pugnatur; 300-323.

Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum cædit; 324-354.

Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt; 355-400.

Mox fœdam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes inruit; 401-416.

Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante, per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem, gravi vulnere saucium, in conspectu Pœnorum, admiratione tam egregii spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.

Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul, compositis Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; 480-497.

Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra communit; et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non detrectat; 498-524.

Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt, ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive, nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur; 525-597.

Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident, quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis necant; 598-621.

Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.

Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis undarum coercetur; 638-697.

Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius, vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.

Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus conversa, ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et jumenta, altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra locat; 722-762.

Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt; sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.

Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit; 808-829.

Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes,

Nubiferos montes, et saxa minantia cælo

Adcepisse jugum, Pœnosque per invia vectos;

Æmulaque Herculei jactantem facta laboris

5

Descendisse ducem: diros canit inproba motus,

Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro

Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.

Adstruit auditis, docilis per inania rerum

Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres

10

Bellorum raptim curas; subitusque per omnem

Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.

2. saxa minantia cælo, ut ap. Virg. Æn. I, 162; cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 178. —3. Adcepisse jugum, h.e. superata esse. —4. Cf. I, 510; II, 356; III, 91, et Liv. XXI, 41. —jactantem, v.c. II, 356; XI, 136, ap. Liv. XXI, 41 et 48, quæ loca jam laudavit N. Heins. —Herculei labores, ut ap. Horat. Od. I, iii, 36, vid. inf. ad v. 599. —5. inproba fama, quæ mala et tristia vulgat. —6. Hæc petita e Virg. Æ. IV, 173 sq. —7. arces, vid. ad I, 7.

8. Subitus belli adparatus, metusque Hannibalis adventu incussus, magno orationis ornatu et copia adumbratur. Silio autem ante oculos fuit Virg. Æn. VII, 623... 640. —Adstruit ut adnectit XI, 604; XV, 808, pro adfingit, plura addit, ut metus solet. Drak. cf. VI, 557; Claud. b. Get. v. 227, et verba Liv. XXIX, 3, Omnia in majus metu augente, etc.

Pila novant, ac detersa rubigine sævus

Induitur ferro splendor; niveumque repostæ

Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur

15

Amento; revocantque nova fornace bipennes.

Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas

Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.

Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum

Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.

20

Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,

Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque

Retractant turres, edit quas longior ætas.

13. ferro, gladio, cujus splendida acies terrorem incutit mortemque minatur, unde sævus. —14. hasta juvatur Amento, hastis amentum addebatur, ut eo fortius et majori cum impetu adigi possent, Drak. Conf. ad I, 318.

16. Conseritur, ut ap. Virg. Æn. III, 467. —17. dextras et vulnera h.e. ictus.

18. arcu invigilant, arcubus fabricandis operam dant. Cf. Virg. Ge. IV, 158, et Æn. IX, 605. —domitat in gyros, cf. Heyne ad Tibull. IV, i, 94, et Virg. Ge. III, 191. —19. exasperat, acuit, ut asperare saxo pugionem, et ossibus sagittas dixit Tac. Ann. XV, 54, et Germ. 46; Drak. comparat Lucan. VII, 139 sq.

Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis

Et fidos certant obices arcessere silva:

25

Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister

Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.

Deseruere larem: portant cervicibus ægras

Adtoniti matres, ducentesque ultima fila

Grandævos rapuere senes: tum crine soluto

30

Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur

Parvi, non æquo comitantes ordine, nati.

Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.

23. robora, obices ligneos, ut ferratæ robora portæ dixit Stat. Th. X, 505. —24. fidos obices, ut fidus ensis, fidelis lorica, ap. Virg. Æn. VII, 640; IX, 707, et firma objice, ap. Ovid. Metam. XIV, 780; cf. I, 489, XIII, 252. —25. ut VII, 349 seq. Comparant verba Ciceronis Philipp. II, 36, timor non diuturnus magister officii; et Plinii Epistol. VII, 17, timor est emendator acerrimus. —Confer Lucan. lib. I, v. 484 sq., et Valer. Flacc. lib. II, v. 163 sq.

28. ducentes ultima fila, quæ propr. Parcæ ducunt. Conf. Virg. Æn. X, 815. —30, 31. Cf. Virg. Æn. II, 723, 724.

32. Sic vulgus metu fugaque sua timorem injicit aliis, nec quæritur, quisnam sit auctor rumoris. Cf. Lucan. l.c. Possis etiam tradunt metus interpretari, narrant metuenda. Cf. Val. Fl. II, 166, ubi vid. Burm.

At Patres, quanquam exterrent inmania cœpta,

Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa

35

Decepere, tamen crudam contra aspera mentem

Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis

Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,

Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.

34. In sinu, in intima Italia, ut VI, 652; Tac. Hist. III, 38; Sallust. Catil. 52 (al. 56), §. 35, et Claud. Eutrop. II, 575. —35. crudam, vid. ad I, 405. —36. juvat ire, etc. Cf. I, 570. —37. condere, vid. ad III, 71.

Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo,

40

Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;

Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem

Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.

At non et rerum curas, consultaque belli

Stare probat, solusque nequit perferre quietem.

45

Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes

Ausonium invasere latus, sedesque beatas,

Et metui peperere manu: mox inpia bella

Tarpeius pater et capti sensere Quirites.

39. fovet Liv. XXI, 37, quies fessis data triduo. —41. Cf. Liv. XXI, 35. —Solandique genus, ut fere ap. Virg. Æn. VIII, 487, et Val. Fl. II, 195. —42. Per campos, patentem et expeditam. —sub ictu, in præsentissimo periculo et tam propinquam, ut fere sub ictum quasi detur. Cf. I, 528; V, 46, 549; VIII, 309. Similiter sub cuspide XII, 277.

43. At non et, ut sed non et, ac contra sed tamen et, de quo vid. Heins. ad Ovid. Metam. IV, 273, et ej. Epist. III, 4; ad Claud. Cons. Hon. IV, 500. —44. Stare, quiescere, cessare, ut I, 341; XII, 41; XIII, 37.

45 sq. Armiferæ gentes, ut XV, 172, sunt Galli, qui priscis temporibus Tarquinii Prisci Italiæ partem, quæ postea Gallia Cisalpina dicta est, occuparunt, ac fortitudine sua circumjacentibus populis terrorem injecerunt, mox et Romanos adgressi ipsam Romam expugnarunt, Drak. Mireris, Dausq. de Siculis, Aboriginibus, Pelasgis, Lydis, Tyrrhenis cogitasse. Hannibal quietem, quam exercitui dederat, ipse non capit; sed hoc temporis spatio utitur ad Gallos sibi jungendos, et junxisset, ni subito eos adventus Consulis obpressisset. Liv. XXI, 39. —47. metui, metum, peperere manu, perfecere ut metuerentur, ut fere XVI, 15. —48. Tarpeius pater, Jupiter Capitolinus, pro ipso Capitolio, quod a Gallis obsidebatur.

Hic dum sollicitat donis, et inania corda

50

Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;

Jam consul, volucri pervectus litora classe,

Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;

Ingentesque duces, pelagi terræque laborem

Diversum emensos, propiora pericula vallo

55

Jungebant, magnæque aderant primordia cladis.

49, 50. Similiter Galli dicuntur corde leves inf. v. 708, ingenio fluxi, vaniloquum genus ac mutabile mentis, VIII, 16, 17. Cf. Liv. XXI, 39, 52; XXII, 1. —50. fluxam, nimis mutabilem, parum firmam et constantem, ut f. fides, res, etc. —51. Cf. Liv. XXI, 26, 32, 39; Polyb. III, 41, 49, 56, 61. Poeta nimis abrupte in hæc incidit, neque certiorem fecit lectorem, cur Scipio, cujus nomen hoc loco primum legitur, Massiliæ fuerit. —52. Phocaicis ab oris, a Massilia (Marseille), urbe Galliæ Narbonensis, condita a Phocæis, seu Phocæensibus, incolis Phocææ, urbis Ioniæ (conf. XV, 168, 172 seq.; Plin. III, 4; Mel. II, 5; Strab. IV, p. 125; Tacit. vit. Agricol. cap. 4; Liv. V, 34; XXXIV, 9), non a Phocensibus, quos Justin. XXXVII, 1; XLIII, 1; et Lucan. III, 340; IV, 256, cum Phocæis confudisse videntur, errore antiquo et vulgari, de quo cf. ad I, 335. —53. labores pelagi, ad Scipionem, et terræ ad Hannibalem spectant.

conlatisNamque ut, admoto consule castris,

Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris

Adcensæ viso poscebant hoste cohortes;

Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis,

60

Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor

Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem

Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,

Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum

Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis

65

Pœnorum turmas, equitemque per ardua vectum

Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.

57. signum furoris, furiosi impetus, pugnæ, h.e. classicum. —59. Longior est H. oratio apud Polyb. III, 63, et Liv. XXI, 43, 44. Hispaniam debellatam esse jactat. —63. Raptum iter, vid. ad I, 569. —64. Cf. III, 513, 514, et ad II, 356. —66. Insultasse jugo, ut ap. Virg. Ge. III, 117. —fremuisse hinnitibus Alpes, ut ap. Virg. Æn. IV, 668, et XII, 922.

Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:

«Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis

Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.

70

En age, qui sacros montes, rupesque profundas

Transiluit, discat, quanto stat celsius arce

Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,

An vestros rupisse globos: det inania famæ,

Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,

75

Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum

Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines

Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.

Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum

Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor,

80

Ægates inter vasto jacet obruta ponto.»

67. Conf. Polyb. III, 64, et Liv. XXI, 40, 41. Sed ibi castris jam ad Ticinum positis loquitur. —pulchra gloriosa; quia certam victoriæ spem ostendit. —68. amburi, uri, καίεσθαι, ἀποκαίεσθαι, frigore, nota phrasis, vid. Drak. ad h.l. et Cerda ad Virg. Ge. I, 93. Præusti artus, membra torrida gelu, etc., ap. Liv. l.c.

70. sacros montes, vid. ad III, 501. —71. arce Herculea, Sagunto. cf. I, 273, vel Alpibus; vid. III, 496. —celsius, expugnatu difficilius, stat, est. —72. colles contemtim dicit Alpes. —73. det inania famæ, vanas res a se gestas laudibus efferat et celebret, Drak. qui confert VII, 217; XI, 140; XVI, 44, et monet, alio sensu ita dixisse Hor. Sat. II, 2, 95, ubi vid. Bentl. —75 sq. Hæc δεινῶς dicta. —77. Cf. ad II, 574.

78 sq. Liviana verba c. 41, Experiri juvat, utrum, etc.

Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.

Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso

Perspicuus servat turbari nescia fundo,

Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.

85

Vix credas labi; ripis tam mitis opacis

Argutos inter volucrum certamine cantus,

Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.

81. Amplificavit narrationem Liv. XXI, 45 sq., et Polyb. III, 65.

82... 84. Notio aquæ liquidæ variis modis exornatur more Silii.

85. ripis, inter ripas. —mitis, lenis, placide manans, ut VIII, 537; XVI, 642, et ap. Virg. Æn. VIII, 88. —86. Cantus arguti dicuntur volucrum certamine, h.e. certatim, vel magno concentu canentium volucrum: quo sensu voces agmen et certamen a poetis usurpari, nota res est; Ern. Præstiterit, opinor, vulgata lectio Argutos inter, volucrum certamina, cantus, ut cantus per adpositionem dicantur volucrum certamina, quatenus hæ certatim canant. —87. Somniferam lucenti, propter cantum avium et lene murmur aquæ, Drak. Conf. Horat. Epod. II, 28, al.

Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris

Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.

90

Explorare locos consul, collisque propinqui

Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat.

Par studium Pœno, similesque in pectore curæ.

Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.

89. suas, justas.

91. Ingenium, ut natura, indoles, situs, φύσις, ut XIV, 284. Plura exempla dabit Drak. ad h.l. et ad XVI, 46, it. Duker. et Freinsh. ad Flor. II, 6, n. 6.

Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,

95

Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro

Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer

Vincentum lituos hinnitus sævit equorum:

Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.

Ambobus velox virtus, geminusque cupido

100

Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.

94. Cf. Liv. XXI, 46; et similia loca Virg. Aen. IX, 33... 39; XI, 597... 607, et 908 seq. —95. ferre, inferre, gradum, adcedere. —97. sævit, ut XIII, 600, et ap. Virg. Æn. V, 257; cf. Heins. ad Val. Fl. IV, 455. —98. Cf. XII, 169; N. Heins. ad XI, 133, vel, ubi eadem exempla congessit, ad Ovid. Met. XI, 377, et Cerda ad Virg. Æn. VII, 460.

99. velox virtus, alibi ignea et vivida. —geminus, similis, par, ut passim ap. Cic. Sic et mox concors (v. 100). Ter eadem sententia exprimitur.

Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,

Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;

Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra

Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.

105

Accipiter, medio tendens a limite solis,

Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,

Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,

Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ,

Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.

101. Cf. XII, 651; Virg. Æn. XI, 608 seq., et loca Hom. Iliad. ο, 357; π, 589; φ, 251, quæ jam comparavit Drak. qui docet, hoc spatium δουρηνεκές dici Iliad. κ, 357, ut, quod longius sit, μεταίχμιον, de quo vid. Schol. Eurip. ad Alcest. 91, et Phœniss. 1246. —102. nodo, vid. ad I, 318. —103. sq. Variavit et in usum suum convertit locum Virg. Æn. XII, 244 sq. Alia prodigia, quæ Romanis terrorem injecerint, memorat Liv. XXI, 46.

105. medio a limite solis, a m. spatio, seu via, quæ soli conficienda est, adeoque a medio cælo, seu meridie. —106. Dione, mater Veneris, et ipsa quoque Venus, vid. Barth. ad Stat. Silv. III, 5, 79; et Schwebel. ad Bion. I, 93.

110

Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor

Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum,

Incertamque fugæ, pluma labente, columbam;

Donec Phœbeo veniens Jovis ales ab ortu

In tenues tandem nubes dare terga coegit.

115

Tum victrix lætos signa ad Romana volatus

Convertit; prolesque ducis qua parte decora

Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,

Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ

Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.

115. lætos, Romanis fausta portendentes. —116, 117. Ornate pro, ubi Consulis filius armatus stabat. Confer infra ad vers. 456 seq.

120

Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes

Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):

«Pœne, bis octonos Italis in finibus annos,

Audaci similis volucri, sectabere pubem

Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam:

125

Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna

Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:

Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen.

Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu

Mentitur superos præpes, postrema subactæ

130

Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.»

120. Liger (quod nomen, a Galliæ fluvio ductum, occurrit etiam ap. Virg. Æn. X, 596), ex numero columbarum, ab accipitre occisarum, auguratur æque ac Calchas ap. Hom. Iliad. Β, 321 sq., et Ovid. Met. XII, 13 sq., quod Drak. jam observasse video. —Superos sentire, voluntatem deorum cognoscere. —monere et monita vocabb. propria de vatibus, oraculis et diis, qui vel somniis, vel prodigiis aliisque signis futura significant, vid. Ind. et Drak. ad V, 117, et X, 373; quibus locis laudat Heins. ad Ovid. Met. XIII, 216; Gronov. Diatr. Stat. c. 56, et Broukh. ad Tibull. I, vi, 50; III, iv, 2; Add. Burm. ad Val. Fl. I, 29, 231, et ad Ovid. Met. II, 639. —121. penna magistra, ut natura magistra ac duce, et alia. —penna pro avibus earumque volatu, vid. ad III, 344. —125. Aquila innuit, Jovem tibi imperium Italiæ recusare. —126. Nosco te, ut ap. Virg. Æn. XII, 260. —127. Hæc desumta ex Virg. Æn. VIII, 78; Drak. lectores remittit ad Turneb. Adv. XIII, 16, et Burm. Jov. καταιβ. c. 9.

130. puer, cf. ad v. 454. —majus Carthagine nomen, cognomen Africani, quod Africam, non solam Carthaginem, armis subactam declarabat. Cf. Bentl. ad Hor. Epod. IX, 25.

Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi,

Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres

Æneadis cladem et Veneris portendere genti.

Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,

135

Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.

Illa volans patuli longe per inania campi

Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,

Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ,

Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.

133. Veneris genti, Romanis, qui in Veneris tutela sunt, ut columbæ. —134. Cf. Virg. Æn. IX, 52, et XII, 266 sq. —dictis comitem, ἐμμαπέως, ut I, 304, et IX, 569; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 601.

137. Ictum perdiderat, h.e. perdidisset hasta, ut, ἅλιον βέλος ἔκφυγε Iliad. Λ, 376. —Perdere dicimur, quæ inrita sunt et fine suo excidunt, vel quæ sine utilitate profundimus, nec in rem nostram convertimus, quorumque eventus et spes nos frustratur, v.c. vulnera, Stat. Th. VIII, 415; lacrimas, ævum, jactus, ibid. II, 656; V, 136; X, 393; ictus Lucan. VI, 197; mortem p. (h.e. inultum mori, ut nec amicis id expediat, nec hostibus noceat), inf. v. 605, ubi N. Heins. et Drak. laudant Senec. Agam. 519; Lucan. III, 706; Stat. Th. IX, 58; Auct. ad Herenn. IV, 44 (Decius amisit vitam, at non perdidit), et Burm. ad Petron. 82. —fusus habenas, pro fusis habenis, ut XIII, 172; sic fusa comas XIV, 570; Val. Fl. III, 315; f. barbam, Virg. Æn. X, 838. —138. decerpere decus, ut δρέπειν τιμὴν ap. Pind. Pyth. I, 95. —141. adcepit cædem, vulnerandi et occidendi occasionem, ab hoste, qui sagittæ occurrebat.

140

Sic elanguescens, ac jam casura, petitum

Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste

Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis.

Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor

Suspendunt cuncti frenis sublime reductos

145

Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras

It sonipes, rapidaque volans per aperta procella

Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.

Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala

Arietat in primos, obicitque inmania membra.

144. cuncti equites suspendunt equos, h.e. habenas ita adducebant, ut equi in priores pedes se elevarent et quasi penderent. Drak. citat Stat. Th. VI, 504. —146. procella, impetu. —147. Drak. comparat III, 308; XIII, 327; XIV, 508; Hom. Iliad. Υ, 226; Virg. Æn. VII, 808 sq.; Stat. Th. VI, 638 sq.; Ovid. Met. X, 654; Claud. Cons. Hon. III, 197, et al. —summo vestigia pulvere signat, verba Maroniana, Ge. III, 171; cf. inf. XVI, 485.

148. Boios in Gallia olim Celtica, seu Lugdunensi, et quidem in Burbonio potissimum agro habitasse, eorumque alios Sigoveso duce Boiohemum et, a Marcomannis inde pulsos, Vindeliciæ ac Norici partem, quæ ab illis Boioaria, seu Bavaria dicitur, expugnasse; alios vero, de quibus h.l. agitur, partem Galliæ Cisalpinæ, inter Padum et Apenninum sitam occupasse, et in partibus Pœnorum stetisse, ex Livio aliisque nota res est. —Boios a Romanis ad Pœnos defecisse, eorumque regulum Magilum, vel Magalum fœdus cum Hannibale junxisse, memorant Polyb. III, 40, 44, et Liv. XXI, 29; eos vero in prælio ad Ticinum (de quo vid. Guischard, Mém. milit. T. I, c. 5) adfuisse, nemo memoriæ prodidit præter Silium, qui vel alios, quorum scripta interciderunt, vel suum quoque ingenium sequutus est, quo spectant etiam ea, quæ de Cryxo, ejus nomine, habitu et certamine cum Scipione tradit, quæ ex historia pugnæ Virdomari, Gallorum regis, cum Marcello (vid. Plut. Marcell. p. 300. sq.) hausisse videtur; Lenz. —149. Arietat, inruit, ut ap. Virg. Æn. XI, 890. —in primos, Romanorum προμάχους. —inmania membra, conf. ad V, 110 sq.

150

Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat

Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;

Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro

Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.

Colla viri fulvo radiabant lactea torque,

155

Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant

Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.

150. Historia notissima (cf. ad I, 624 sq.) et insculpta clipeo, in Britannia reperto, quem Drak. delineandum curavit. —Brenni, Gallorum Senonum ducis. —151. in titulos trahebat, sibi gloriæ ducebat. —Capitolia capta, de conatu et jactanter pro, obpugnata, ut tenebant ap. Virg. Æn. VIII, 657. —153. Vid. ad I, 407. —umbone, clipeo, qui Gallis oblongus est. —gerebat insculptos.

154. Hæc sublecta Virg. Æn. VIII, 659 sqq., ubi vid. Heyne. Comparant etiam Æn. IV, 138 sq.; VI, 144. —Colla lactea, ut XVI, 520 et ap. Virg. Æn. VIII, 660; X, 137, alias nivea, marmorea, eburnea, etc.; conf. N. Heins. et Drak. ad XII, 245, 246; Jani et Bentl. ad Hor. Od. I, xiii, 2. —fulvo, aureo. —155. De vestibus virgatis, ῥαβδωτοὶς (nobis gestreifte Gewänder), cf. Diodor. V, 30; XII, 21; Burm. ad Val. Fl. II, 159, et, quos Drak. laudat, VV. DD. ad Virg. Æn. VIII, 660; Scalig. ad Varr. L. L. p. 67; Salmas. ad Vopisc. Carin. c. 20; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 12; Jungerm. ad Polluc. VII, §, 53. Perperam Lefeb. exponit gall. galonnées, a virga, galon, germ. Band, Borte. —156. crista non λοφος, sed κόρυς, quod inutili eruditionis adparatu probat Daniel Heinsius. —vibrabat, vid. ad I, 539.

Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum

Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma

Undæ Boiorum: sociata examina densent

160

Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum

Pectoribus toto volvuntur corpora campo.

Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum

Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ.

Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,

165

Et circumvolitans tetros a sanguine rores

Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.

157. Camertes, seu Camerini, Umbri, quorum urbs Camers, seu Camerinum (hod. Camerino) in montibus qui Picenum ab Umbria dirimunt. —159. Undæ ut ap. Virg. Ge. II, 462; Juv. III, 244; Stat. Th. II, 224, et aliis locis, a Drak. cit. Sic quoque torrens XIII, 760, et undans vulnus, unda sanguinis, etc.; X, 240, 245. —160. Infandi Senones, cf. I, 624 sq.

162. Deformitas rei nimis fere ad vivum resecatur. —natant, cruore submersa sunt, Drak. —163. sorbet, abscondit, ita replet, ut conspici et cognosci nequeant. Propr. vestigia sorbent cruorem. Durior, judice Drak. locutio, quam alibi non notavit. Cf. tamen Lucan. III, 261; IV, 100.

164. letum peragit, eos prorsus necat. —165. Verba Maroniana Æn. XII, 339.

Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori

Purpureo moriens victricia sanguine tingis.

Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes

170

Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,

Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum,

Et clausit raucum letali vulnere murmur.

At sonus, extremo morientis fusus ab ore,

Flexa pererravit mutis jam cornua labris.

167, 168. Sensus est, quod Drak. jam monuisse video, Tyrrhenum tubicinem, adhuc puerum, h.e. juvenem (vid. ad III, 608), occisum esse a Peloro juvene, qui nunc prima spicula miserit, vel primum ad bellum venerit. Barth. Cell. et alii puerum male exponunt filium Pelori: tum spicula prima essent, quæ primum in hoc bello conjecta sunt. Sed vid. v. 134. —tumidi tibicinis, buccas inflantis, Cell. Sed est potius, superbi: nam tibicen h.l. Tyrrhenus esse fingitur, cujus nomen, æque ac Miseni ap. Virg. more poetarum (vid. ad I, 306, in V.L.) effictum, et quidem exquisite, quia Tyrrheni tubam invenere. —169 seq. Comparant Virg. Æn. VI, 165; et cum v. 171, Æn. VII, 533. Sed observa h.l. operosum ornatum.

173, 174. «Quumque caput caderet, carmen tuba sola peregit, Et, pereunte viro, raucum sonus ære cucurrit,» verba Ennii, ex quibus hunc locum, et Stat. Th. XI, 55 (ubi vid. Barth.), desumtum notat Drak. qui etiam inf. XV, 473, ibique Sen. Thyest. 728 sq., et Iscan. b. Troj. V, 253 sq., comparat.

175

Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;

Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,

Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque

Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro,

Hasta viri femur et pariter per anhela volantis

180

Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.

Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,

Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo;

Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,

Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen,

185

Si dent fata moras, aut servent fœdera Pœni.

176. rasilis, polita, ξεστὸς. —178. Cf. Virg. Æn. X, 885.

182. Farfare, a Farfaro, seu Fabari (hod. Farsa), Sabinorum fl. vid. ad I, 306, in V.L. —183. Velinus amnis et lacus in Sabinis, nunc Lago di Rieti, quia Reate urbs adjacet; gelido, quoniam inter montium juga est. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 517, et ibid. Exc. VIII, ad v. 712. —185. dent et servent, pro dedissent et servassent.

Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello

Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,

Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.

187. Cf. V.L. —Hispellum, urbs Umbriæ, in qua etiam Metaurus fl. unde Metauri nomen ductum, cf. ad VII, 486, et VIII, 457. —188. cuspis dubia, quod Drak. recte contra Barth. Adv. VI, 3, monet, non est utrimque acuta, ut anceps ferrum et securis, quæ ἀμφίτυπος Q. Calabr. I, 158, dicitur, sed, quam manu tenet homo dubitans et secum deliberans, quem primum inpetat, ut dubia cœna, fames, ala, arcus ap. Terent. Phorm. II, ii, 28; Hor. Serm. II, ii, 77; Sen. Thyest. v. 715; Val. Fl. I, 401; IV, 527, ubi vid. Burm. Ernesti emend. haud dubia meditatus c. v. Nec tamen damnat vulgatam lectionem, quam ita interpretatur: Cryxus collimans, et cuspidem studiose dirigens; nam qui collimat, is meditatur veluti vulnus, et adhuc dubius est, feriat scopum, nec ne. Rationem Drak. quam nos sequuti sumus, improbat V. Cl. quod hic sensus in Cryxum non cadat, qui non unum præcipue, sed omnes trucidasse dicatur. Enim vero verba nostra commode referri possunt ad magnam hostium multitudinem; quam qui adgreditur, ambigere solet, quem primum armis petat. Malim tamen meditatum legere, de quo vid. Varias lectiones.

Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem

190

Celticus inplevit campum furor: inrita nulli

Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.

Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,

Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat

Rebus in adversis exceptum pectore letum,

195

Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto;

Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro

Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,

Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso

Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.

190, 191. Drak. bene comparat Stat. Th. VIII, 419.

194. Conf. ad V, 594. —195. Cuspide flammat, calcaribus incitat; gæsa, ut I, 629. —196. rumpere iter, cf. ad I, 54. —regem, Cryxum, ducem Boiorum, ut tyranno, v. 709, et βασιλῆα Iliad. π, 660. Reges, βασιλεῖς, ἄνακτες, dicuntur omnino potentes et divites, deinde duces et heroes, regio inprimis sanguine orti, ut rex Æneas, etc., etiam Dii, ut ἄναξ Ἀπόλλων. —198. decus occisi Cryxi, quod, cujus fructus, nequeat sentire, percipere, quia certus necis erat.

200

Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor

Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat

Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.

Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem

Ad Manes traxere coma: per candida membra

205

It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.

200 sq. Sarmenti Gallo apte adfingitur votum Germanis usitatum, de quo vid. Cluver. ant. Germ. et Lips. ad Tac. Hist. IV, 61, et Germ. c. 31, victor si foret. —ponere, ἀνατιθέναι, consecrare. D. Heins. et Lefeb. male exponunt, suspendere in arbore, quæ inde capillata, vel capillaris dicta, teste Festo. Ad eam non nisi Vestalium virginum capillus deferebatur, vid. Plin. XVI, 44, seu 85. —202. Nodus κορώνη γένος ἐμπλοκῆς. D. Heins. —nodum rutilum, rutili crinis, (qualis Gallis est, de quo vid. Liv. XXXVIII, 17, et sup. ad III, 608) nisi malis de aureo nodo et circulo adcipere, de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 138, et IV, 138; conf. ad II, 78, in V.L. —sub vertice, posteriore, circa occiput. Commentarii loco sint verba Tac. Germ. c. 38. «Insigne gentis, obliquare crinem, nodoque substringere... horrentem capillum retro sequuntur, ac sæpe in ipso solo vertice religant,» vid. ibi Intpp.

203. non exaudita a Marte voventem, vanum irritumque votum nuncupantem. —205. It cruor per membra, ut VIII, 186; XII, 243, et ap. Virg. Æn. IX, 434. Confer Draken. ad XI, 396; Heins. et Burmann. ad Valer. Flacc. II, iii, 233; IV, 217; VI, 724.

At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus

Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,

Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti

Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva

210

Laxatis paulum moribunda pependit habenis;

Dumque micans tremulo conatu lora retentat,

Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.

Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque

Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti

215

Ora viri, patrio Divos clamore salutat.

206. Ligaunus Quirinii manum, Vosegus collum amputat. —207. adversum ensem, ut IX, 626, vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. VI, v. 256. —208. insurgens, vid. ad v. 610. —209. vulnere, ictu. —210. Conf. Virg. Æn. X, 341. —211. Ludit exemplo Virg. Æn. X, 396 (ubi vid. Intpp.), ut alii, v.c. Ovid. Met. V, 117; VI, 558 seq. quem contulit Drak. —micans, ut V, 285, et Virg. Æn. X, 398, tremens, palpitans. —retentat, retinet, vel potius iterum tentat, ut in simili loco Ovid. Met. V, 117; cf. Burm. ad Val. Fl. III, 97. —213. Demetit, ut ἔκειρε dixit Sophocl. Ajac. 55, et Apollon. III, 415; ἤμησε Hesiod. Theog. 181; ἐθέρισε et ἀπέθρισε Anthol. L. III, et alibi. Cf. Drak. ad X, 147; (ubi ex Hom. Iliad. λ, 67, hujus locutionis colorem ductum putat) Cerda ad Virg. Æn. X, 513; Heins. ad Ovid. Met. V, 104; Burm. ad Val. Fl. III, 670.

215. Victor exsultabundus exclamat in ipso prælio et ἐπινίκιον, vel pæana et hymnum canit, more heroum. Cf. v. 262; X, 231, XV, 691; Virg. Æn. X, 738, ubi vid. Heyne.

Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,

Adcitas propere castris in prælia consul

Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,

Candenti sublimis equo: trahit undique lectum

220

Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque,

Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,

Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,

Indutosque simul gentilia lina Faliscos;

Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris

225

Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli;

Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis

Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.

218. Raptabat, ut rapere passim, vid. Ind. et Virg. Æn. VII, 725; X, 178. —220. Divitis Ausoniæ, vid. Virg. Georg. II, 136... 166. —Cora, hod. Core, Latii opp. in Volscis, vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver. Ital. ant. pag. 1017. —221. Laurentum, vid. ad I, 110. —decus, electos juvenes. —jaculatorem Sabellum, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 665. —222. Tuder, seu Tudertum (nunc Todi) opp. Umbriæ, in colle situm, cf. VI, 645; Plin. III, 14. —Gradivicolam, cf. VIII, 462, et, quem Drak. laudat, Gruter. p. 423, n. 1. —223. Faliscos in Etruria, qui Æqui dicuntur VIII, 488, exemplo Virg. Æn. VII, 695, ubi vid. Heyne, et in Exc. VIII, ad Æn. VII, 722 sq. Faliscos populum, et Falerios oppidum adpellant Livius et alii, sed urbem memorat Eutrop. I, 18, quæ hodie Falari dicitur, vel potius Civita Castellana, vid. Fontanin. Antiq. Hortæ colon. Etrusc. pag. 80 (in Graev. Thes. Ant. Ital. T. VIII). De linis Faliscis auctore Drak. consule Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 40. —224. Intell. Tibur, de quo vit. ad v. 187, in V.L. —taciturno flumine, Aniene, ut ap. Horat. Od. I, xxxi, 8. Cf. V.L. —Herculeis muris, ob cultum templumque Herculis, τὸ Ἡράκλειον, unde Hercules Tiburtinus in marmorr. priscis memoratur; vid. quos Drak. laudat, Gruter. p. 49, n. 6; p. 1013, n. 3, et Rader. ad Martial. I, 13. Cf. etiam Strab. V, p. 164; Prop. II, xxxii, 5; IV, vii, 82. —225. De pomiferis arvis Tiburis, vid. Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, vii, 14, et Sat. II, iv, 70, quosque Drak. jam citavit, Heins. ad Ovid. Amor. III, 6, 46, et Broukh. ad Prop. IV, vii, 81. —226. Hernica saxa, cf. VIII, 391; Cluver. Ital. ant. p. 979, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. —duratos in rivis, cf. Virg. Æ. IX, 603 sq. —227. Casinum, seu Cassinum, Latii municipium (vid. Gruter. Insc. p. 351 et 431) in Volscis, trans Lirim. —nebulosi, in alto monte siti; Mars. ob viciniam Simbruinorum stagnorum; Dausq. Sed ea nimis distant. Sub Casinum stativa habita, Liv. XXVI, 9, non longe ab hodierno Monte Cassino.

Ibant in Martem terræ dominantis alumni,

Damnati Superis, nec jam reditura juventus.

230

Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex,

Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum

Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,

Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,

Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.

228. terræ dominantis, Italiæ, etsi tum hoste tenebatur, unde immerito lectio videbatur suspecta Barth. Adv. VI, 3. Nec est, quod poetam ad sua tempora respexisse cum Drak. censeas.

230. medius vertex pugnæ, media acies, similis fluctuum rapido vertici, naves voranti. Conf. Virg. Æneid. lib. I, v. 117, et ad II, 555. —232. Confer v. 261; XV, 823; Virg. Æneid. lib. X, v. 519 seq., ubi vid. Heyne. —233. fusum, vid. ad II, 113. —234. Gorgoneo exquisite pro torvo, seu obliquo, ob iram et furorem. Cf. Virg. Æn. VIII, 438, ubi vid. Intpp.

235

Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:

Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,

Atque æquat celsus residentis consulis ora

Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,

Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens

240

Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,

Ictu quadrupedis fulva porrectus arena

Elisa incussis amisit calcibus ora.

Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,

Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo

245

Icarium fundo victor mare; navita vasto

Jactatur sparsus lacerata classe profundo,

Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.

239. caput jacuit in humeris, ut ap. Virg. Æn. IX, 754, 755. —242. amisit ora calcibus, h.e. calcibus equi Scipionis conculcatus adeo est, ut confusis lineamentis nosci non potuerit, quis foret, Drak. coll. IX, 397 sq., et Luc. II, 167.

243 sqq. cf. ad I, 468 sq., ubi Ægæum mare pro quovis mari procelloso; sed cum dilectu positum, ut h.l. Icarium, pars Ægæi, inter Samum et Myconum, ab Icaria ins. quam adluit, sic adpellata, ut Myrthoum, Carpathium, etc. —247. Cuncta Cyclas, omnes Cyclades insulæ; cf. ad I, 472, et Hor. Od. I, i, 15; Luctantem Icariis fluctibus Africum, etc.

Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,

Armat contemtu mentem necis: horrida barba

250

Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis

Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.

Invadit Tarium, vicino consule pugnas

Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.

Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos

255

Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore

Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.

Longa cruor sparso linquit vestigia campo,

Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.

250, 251. Horrida facies hominis desperatis rebus sævientis. Cf. v. 277 seq., et V, 434 seq. —Sanguinea spuma... Albet, ut canens cruor I, 424. Spumat furore, sed spuma rutilat sanguine cæsorum, qui de sua quoque barba destillat. Lenz.

255... 257. Tarius, Cryxi hasta equo dejectus, cingulo illius impeditur, et sic, membris ad connexa cingula vinctis, ab equo per terram trahitur, Drak. Male Barth. Adv. VI, 3, ex h.l. colligit, veteres, ut eo firmius equis hærerent, cingulis sese eorum adligasse. —abies, ut ἐλάτη ap. Hesiod. Scut. Herc. 188, 190. Sic et μελία, fraxinus et taxus; vid. Ind. —Fata ext. ferens, ut fatifera, letifera tela. —pavore equi, ab equo consternato.

258. ductus signat, sulcos facit; conf. Virg. Ge. III, 171, et Æn. I, 478. —Tremula proprie est hasta. Lenz. comparat Stat. Theb. VII, 595, 596; XI, 514.

Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat

260

Ulcisci consul manes, quum dira per auras

Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,

Haud notum vultu: surgit violentior ira

Comminus, atque oculos optato in corpore figit.

259. Laudabat leti, ἐμακάρισε τοῦ θανάτου, D. Heins. —260, 261. Vox dira, magna, ingens. Cf. VIII, 384, et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 350; IX, 185. —ferri, φέρεσθαι, se ferre, incedere, inruere, ut I, 65, 497, 521; II, 527; inf. v. 519; V, 492; VIII, 72; XIV, 317. (cf. Burm. ad Virg. Æn. V, 373), vel ferri in cælum, tolli ad cælum, efferri, celebrari, clamore, adclamatione et plausu laudantium, vid. ad v. 215. —dira vox clamantium, Cryxum adesse, et consul clamore suorum audit, cognoscit, Cryxum ferri, inruere. Lenz. —262. surgit ei violentior ira, ut sævæ jamque altius iræ Dardanio surgunt ductori ap. Virg. Æn. X, 813.

Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore,

265

Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem

Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne

Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono

Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,

Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»

264. Drak. comparat XVI, 357; Virg. Ge. III, 185 sq., et Æn. XII, 85, 86 (quibus locis vid. Cerda); Nemesian. Cyneg. v. 296, et Auson. Lud. VII; Sapient. pr. Add. Ovid. Met. II, 867, ubi vid. Heins. —265. Adloquitur Garganum, equum suum (cujus nomen a monte Apuliæ ductum), ut Iberus Panchaten XVI, 390; Hopleus Tydei equum ap. Stat. Th. IX, 211, et Mezentius Rhœbum suum ap. Virg. Æn. X, 860 seq., ubi vid. Heyne. Cf. ad V, 166. —vulgum, vid. ad I, 399. Lenz. vocem vulgum e glossa inrepsisse suspicatur, et h.l. ita emend. Cornipedem adloquitur: tu Martem linque minorem: (vel tu mortes linque minores, id est, desine stragem edere ignobilium). Nos, Gargane, vocant Superi ad majora, h.e. ad Cryxum adgrediendum. Meo qualicumque judicio non sollicitanda est lectio, quæ auctoritate omnium librorum tam scriptorum quam editorum ante Nicandrum firmatur, et adfectui loquentis convenientior est. —267. eat pro sit, ut incedo ap. Virg. Æn. I, 46, vel potius quantus eat pro, quam superbe incedat. —præmia pono, propono, tapeta, ut XVI, 459, et apud Virgilium Georg. 268. Cf. Virg. Æn. VII, 277 sq. —268. ardore Sidonio, purpura Tyria, II, 382, 530; Æneid. V, 292. —propr. ejus splendore. Nam ardere, φλέγειν, αἴθειν, αἴθεσθαι, de fulgore coloris et splendore purpurae, auri, armorum, etc., usurpantur, vid. XI, 679; XVII, 396; Virg. Ge. IV, 99, et Æn. IV, 262; XI, 602; Val. Fl. III, 340; VI, 526, ubi vid. Heins. Similiter purpura mixto incenditur auro dixit Stat. Th. X, 60; purpura flammatur id. Achill. I, 297; igneus vibrat, vel micat auro et ostro, ignea purpura et chlamys, etc., id. Th. IV, 265; Val. Fl. I, 427; II, 342; VI, 708; vestis candet cocco rubro tincta Hor. Serm. II, vi, 102; conf. sup. ad I, 126. —269. Barbaricum decus, vid. VV. DD. ad Virg. Æ. II, 504, et XI, 777. —fulvis, aureis.

270

Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat

In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo.

Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.

Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt

Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna:

275

Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis

Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis;

Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur

Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.

270. ciebat, vocabat, provocabat.

271 et 273. Cf. Virg. Æ. X, 444; XII, 696.

275. Similis locus de Mezentio Virg. Æ. X, 762 sq.

276. Mimas sup. III, 494, montis nomen, h.l. telluris alumnus, γηγενὴς (ut ap. Virg. Æn. VI, 595), unus gigantum, cui Prochyte insula (de qua vid. ad VIII, 542) inposita dicitur XII, 147. Conf. Sen. Herc. Fur. v. 981; Claud. R. P. III, 347, et Gigant. 85 sq.; Hor. Od. III, iv, 53. —Campi Phlegræi, τὸ φλέγραιον, seu φλεγραῖον πεδίον, vel Phlegra, ἡ φλέγρα, contr. pro φλεγυρὰ, sc. γῆ (unde Phlegræus, φλεγραῖος, et φλέγυρος, igneus, VIII, 655), ubi sedes et pugna Gigantum cum Diis fuit. Hoc nomen a poetis ad varia loca, terræ motibus ignibusque cæcis obnoxia, in Thessalia, Thracia, Macedonia et Italia prope Cumas, traducitur; vid. Heyne ad Apollod. p. 69 sq., et Gesner. ad Orph. v. 1123; cf. VIII, 540; IX, 305; XVII, 650. —Movit signa, ut ap. Virg. Ge. III, 236, et Æn. XII, 6. —277. Torquet murmur, ut III, 465; X, 246, et t. sibila VII, 424, ubi v. not., 279, 280. Cf. sup. v. 150, 151.

«Nemone incensæ captæque superfuit urbi,

280

Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,

Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una

Contorquet nodis et obusto robore diram

Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,

Ac nimio jactu servasse inprovida campi

285

Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.

Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento,

Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique

Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»

282. nodis et obusto robore, ut ap. Virg. Æn. XI, 553. —diram quassare, satis magnam (vid. ad v. 260), vel idoneam et satis validam ad quassandum. Græcis τὸ δεινὸν est ἱκανὸν καὶ δυνατὸν, D. Heins.

283. trabem, ut telum trabale ap. Virg. Æn. XII, 294. —284, 285. Hasta ab inprovido Cryxo, qui non satis spatii modum observabat, nimia vi conjecta, Scipionem, propius adstantem, transvolabat, seu supervolabat, ὑπέρπτατο, ut apud Virg. Æn. X, 522, et Hom. Iliad. Ν, 408; Χ, 275. —286 sq. Sarcasmus qualis I, 398 sqq. —ferre umbris, ad umbras, vel simpl. referre, dicere iis. —ferre memento, ut III, 118. —proavo Brenno. Cf. v. 150.

Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,

290

Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras

Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,

Atque altum tota metitur cuspide pectus.

Procumbit lata porrectus in arva ruina,

Et percussa gemit tellus ingentibus armis.

289. nodo adjuvat hastam, vid. ad I, 318. —adjuvat, Cf. V, 325, et, si tanti est, N. Heins. et Drak. ad VII, 354; XIV, 422, et Burm. ad Val. Flacc. II, 528. —290. Dignum mole viri nisus, tantum adnisus, ut conatus ille dignus esset mole viri, quem hasta trajicere volebat, Drak. Idem comparat V, 521; Virgil. Æn. X, 588; XII, 924; Add. Æn. X, 476 sq. et 783. —291. Multiplicis lini, vid. ad III, 272. —subtextaquue tegmina nervis, h.e. clipeum multiplici corio taurino compactum. Cf. V.L. et ad V, 318. —292. altum, intimum pectus, vel alte, profunde, ut ap. Virg. Æn. IX, 699, al. —metitur, trajicit. vid. ad III, 339.

293. lata ruina, ob magnam Cryxi molem. —porrectus, mortuus, τανυσθεὶς ap. Hom. Iliad. π, 485, al. Cf. Burm. et Voss. ad Val. Fl. VI, 553. —294. Totus hic locus concinnatus ex Virg. Æn. IX, 708... 716, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Jani ad Hor. Od. II, xviii, 20 sq. et III, i, 33 sq.

295

Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,

Pugnatura fretis subter cæcisque procellis,

Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.

Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu

Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem.

300

Ductore amisso pedibus se credere Celtæ:

Una spes anima, tantusque pependerat ardor.

295. Tyrrhena, maris Tyrrheni, seu Inferi, cui Campania et Baianum, amœnissima ejus regio, adjacent. —297. inpingitur, inmergitur, in altum demittitur.

298. Nereus, mare, a saxi ruina æstuans. —299. irata æquora, ut ap. Val. Fl. II, 63; VII, 582; Cf. ad I, 101; VV. DD. ad Hor. Epod. II, 6, et Broukh. ad Tibull. II, iv, 10.

300. Ut ap. Hom. Iliad. π, 659 Dausq. Celtæ, metu perterriti, fugere cœperunt, ut feræ et armenta, quæ incendio diffuso trepide monte decurrunt, et undique ad imas valles confluunt. Pulchra illa comparatio quam poeta, nescio cui, debet. Loca Virg. Æn. X, 405 sq., et XII, 521 sq., 587 sq., non satis conveniunt.

Ac veluti summo venator densa Picano

Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram

Inmittit passim dumosa per invia pestem;

305

Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,

Nigranti piceus sensim caligine vertex

Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;

Mox subita in tanto lucent incendia monte.

Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres,

310

Atque ima longe trepidant in valle juvencæ.

302. Picanus, mons Apuliæ, Mars. nemorosi maxima cernes Culmina Picani, Avien. Descript. Orb. v. 499, ubi mediam Picentinorum regionem designari suspicatur, et primam voc. Picani syllabam produci monet Drak. —303. lustra exagitat, ut VIII, 565, ubi vid. V.L. —304. pestem, ignem, ut I, 174. In v. 305 Silio præivisse videtur Virg. Ge. II, 304... 309. —306. piceus vertex, ut supra II, 631.

308. in monte tanto, permagno, ut VI, 262; X, 234, ubi vid. Drak. Cf. Heins. ad Val. Fl. VII, 132.

At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,

Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum

Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi

Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.

311. Mago, Hannibalis Hasdrubalisque frater. —primumque laborem, Qui solus genti est Drak. comparat VIII, 16 sq., et Liv. X, 28, ubi Gallos «dicit primo impetu feroces esse, quos sustineri sat sit... primaque eorum prælia plus quam virorum, postrema minus quam feminarum esse.» Add. quoque Liv. V, 44; «gens est, cui natura corpora animosque magna magis quam firma dederit: eo in certamen omne plus terroris, quam virium ferunt.» Ibid. libro XXXVIII, 17. «Jam usu hoc cognitum est; si primum impetum, quem fervido ingenio et cæca ira effundunt, sustinueris, fluunt sudore et lassitudine membra, labant arma: mollia corpora, molles, ubi ira consedit, animos sol, pulvis, sitis, ut ferrum non admoveas, prosternunt.» Polyb. lib. II, 33, pr.: τοῖς τε θυμοῖς κατὰ τὴν πρώτην ἔφοδον, ἕως ἂν ἀκέραιον ᾖ, φοβερώτατόν ἐστι πᾶν τὸ Γαλατικὸν φῦλον. Cf. et Appian. T. I, p. 75, 81, 82, ed. Schweigh. et Flor. II, 4. —313. nudi frenis, sine f., ut γυμνὸς, seu ψιλὸς ὅπλων, ἐσθῆτος, ἱππέων, σαρκῶν, σκεύους, etc., vid. Ind. it. Wesseling. Diss. Herodot. pag. 99, et Ill. Harles. Anthol. Gr. Poet. pag. 283. —infrenati, quod Intpp. jam observasse video, non modo dicuntur equi et equites infreni, vel qui frenos non habent, ut ap. Liv. XXI, 44 (ubi Hannibal frenatos et infrenatos equites pugnaturos sperat), sed etiam frenati; nam infrenare propr. est frena dare et inponere. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. XII, 287; Sigon. et Gron. ad Liv. XXXVII, 20 (ubi infrenare et infrenatus eo sensu occurrunt), et Burm. ad Quintil. Decl. XIII, 8, p. 281. —314. Adsiliunt, advolant (vid. Heins. et Drak. ad XV, 695, et Ind.) equites Africani, tam nudi frenis h.e. Numidæ (vid. ad I, 215), quam infrenati h.e. Carthaginienses. —manipli de equitibus, ut ap. Apul. Met. IX, p. 221, ed. Elm.

315

Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;

Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;

Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,

Aut illi lævos sinuant in cornua gyros:

Texunt alterno glomerata volumina cursu,

320

Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.

Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,

Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi

Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.

315. Conf. VII, 644 seq. Virg. Æn. V, 583 sq.; XI, 618... 630. Luxurioso ornatu singula expressit poeta, et respexisse videtur locum Polyb. III, 72, ubi tradit, τοὺς Νομάδας ἀποχωρεῖν (Numidas terga vertere) μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ (in hostem inruere) πάλιν ἐκ μεταβολῆς (fronte conversa) τολμηρῶς καὶ θρασέως· τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστι τοῦτο. —in tergum referuntur habenis, ut ap. Virg. Æn. XI, 623, h.e. tergum vertunt, seu dant, ut VII, 623; X, 17. Sic in terga revolvi et redire dixit Stat. Th. IV, 460, et X, 194, quæ loca excitavit Drak. ad IX, 507; in tergum recessit Virg. Æn. XI, 653. —319, 320. Utrobique in cursu orbem faciunt, per orbem concurrunt; et eadem arte orbem resolvunt, h.e. refugiunt.

321... 323. Drak. expressum putat locum Virg. Æn. XI, 623 sq., qui tamen nostro parum respondet. Paulo similior est Æn. II, 416 sq., ubi vid. Heyne.

Advolat aurato præfulgens murice ductor

325

Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.

Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem

Extulit, et magno percussit lumine campos,

Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit

Vertere terga pudor: nec leti cura decori,

330

Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus.

324 sq. aurato murice, veste purpurea, cui fila auri intexta sunt, ut apud Stat. Theb. X, 60, purpura mixto incenditur auro; Lenz. Nihil sublimius et ad dignitatem Hannibalis adumbrandam aptius fingi potest hac ejus specie, qua instar Martis in aciem descendit, subitoque pavore Romanorum animos percellit. Δεῖμος, Φόβος, Ἔρις Martis comites ap. Homer. Iliad. δ, 440, ejusque filii et aurigæ Iliad. Ο, 119. Hesiod. Theog. v. 933, et Scut. Hercul. 195 et 463, quos exemplo Virg. Æn. XII, 335, poetæ variare solent: vid. Burm. ad Val. Fl. II, 204, et cf. inf. ad v. 438 sq.

326. Callaici tegminis, clipei. Cf. II, 395 sq. —327. percussit, vid. ad III, 436. —330. terræ optantur hiatus, vulgare votum eorum, qui suæ saluti desperant. Drak. laudat Virg. Æn. XII, 883; Ovid. Her. VI, 144, et Fast. III, 609; Petron. c. 81; cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 24, et X, 675.

Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,

Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras

Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat

Desertas victrix valles, jamque ora reducto

335

Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens

Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.

Non illum Metabus, non illum celsior Ufens

Evasere tamen, quamvis hic alite planta,

Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.

331 sq. Præclara admodum comparatio, et v. 334 sq., eximia naturæ imitatio. Cf. Hom. Iliad. ο, 323 sq., ubi tamen vix tenuissimas lineas reperias. Forte ante oculos quoque habuit et variavit loca Virg. Æn. IX, 59 sq., et X, 723 seq. —Caucasus, notus Asiæ mons, pars Tauri ferisque frequens, unde τὸ Caucasiis cum dilectu positum, ut apud Virg. Æn. IV, 367. —334. reducto, diducto. —335. ut præsentia, tanquam præsentia forent, mandens Corpora, pecora: venuste, ut passim ap. poetas. N. Heins. laudat Val. Fl. I, 272; III, 589, ubi vid. Intpp.; VII, 197, 315, 466; Varium ap. Macrob. VI, 2; Lucan. V, 319; VII, 767; Petron. c. 123, ubi vid. Burm. Stat. Th. II, 133, 687; III, 569; V, 88; VI, 401. Claud. b. Gild. 351, et alios, quibus Drak. addit Virg. Æn. IX, 63 (ubi vid. VV. DD.); Sid. Apoll. XXIII, 334, et Gunther. Ligur. III, 124.

338. alite planta, πόδας ὠκὺς.

340

Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens

Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso

Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.

Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque

Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro

345

Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.

341. poplite cæso, succiso, ut V, 347; X, 38, et aliis locis, quæ congessit Drak.

344. Fucinus, lacus in Marsis (nunc Lago di Celano), quem Jul. Cæsar et Claudius in Tiberim emittere conabantur; vid. Ern. Excurs. ad Suet. Claud. c. 20.

Fit socius leti conjecta Massicus hasta,

Vitiferi sacro generatus vertice montis,

Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto

Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,

350

Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.

Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori

Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,

Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ

Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.

346. Massicus, mons Campaniæ, vini nobilioris ferax. —347. sacro, vid. III, 501. —348. Liris fl. olim Clanis, seu Glanis, (Strab. V, p. 161, 237; Plin. III, 5) nunc Garigliano dictus: ex Apennino effusus, præter alia flumina prope Arpinum, ubi Ciceronis villa et patria erat, frigidum Fibrenum recipit, (vid. VIII, 398) et Latium a Campania dirimit. —fonte quieto, etc. Conf. VIII, 396; Hor. Od. I, xxxi, 7; Cic. Leg. II, 1 et 3. —350. Perstringere ripas, ut XVI, 478. Sic stringere dixere Virg. Æn. VIII, 63, et Stat. Th. I, 39; terere Claud. Cons. Olyb. 260, ubi vid Heins.; radere Lucret. V, 257; Lucan. II, 425; VIII, 246; lambere et mordere Hor. Od. I, xxii, 7; xxxi, 8, ubi vid. Jani. Cf. ad I, 358; V, 24, 274; Heins. et Drak. ad XIII, 4, et Broukh. ad Tibull. IV, i, 142. —tacitas, κατ᾽ ἔννοιαν ad fluvium refer.

351. Poeta immemor esse videtur turpis fugæ a Romanis modo captæ, v. 328 sq. Lenz. —352, 353. Drak. comparat V, 219; IX, 322 sq.; Virg. Æn. X, 361, ubi vid. Intpp. Ennii Fragm. pag. 303, ubi vid. Column. Ovid. Met. IX, 44, 45, et al. Cf. et Clark. ad. Hom. Iliad. Ν, 130 sq.

355

Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres

Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce

Xanthippo felix uteri inter bella crearat.

Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ

Nomen, et injectus Spartanis colla catenis

360

Regulus, inflabant veteri præcordia fama.

355 sqq. Ejusmodi scenæ, quum varios ornatus admitterent, et misericordiæ admirationisque sensu animos movere possent, nullus fere poetarum Rom. exstitit, quin similibus carmen distingueret: geminos saltem fratres multi, ut Silius sup. II, 636 sq.; Virg. Æn. X, 390 sq.; Lucan. III, 603; Stat. Theb. VI, 340; IX, 292 sq., et Ovid. Metam. V, 107, produxerunt. Ern. Hanc vero pugnam trigeminorum Noster adumbravit fere ad certamen Horatiorum et Curiatiorum, ex Liv. I, 24 sq., notum.

355. Tergemini fratres, ut gemini f. XVI, 534, ubi Drak. adposuit verba Quint. Inst. Or. IX, 4; fratres addere non est necesse. —357. felix uteri, εὔτεκνος, fecunda, D. Heins. Sic felix arbor est frugifera, et infelix sterilis, ut, monente Drak. apud Liv. V, 24, et Apul. Apolog. p. 288, ed. Elm. Conf. V, 465, et Heyne ad Virg. Ge. I, 154, 345; II, 81. —Barce, Sychæi nutrix ap. Virg. Æn. IV, 632, h.l. Sidonia, Carthaginiensis, uxor Ledæi, Spartani, Xanthippi. Cf. II, 434; VI, 303 sq., 680 sq.

358. Res Graiæ, h.e. a Spartanis gestæ, duce Xanthippo, Pœnorum socio, qui Regulum vivum cepit. —Amyclæ, Xanthippi patria.

Marte probare genus, factisque Lacona parentem

Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes

Taygeta, et tandem bellis innare subactis

Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.

362. Cupiebant, finito bello in patriam suam redire: quod his vss. et v. 365, variis modis exprimitur. —363. Taygetus mons, a mari per totam Laconicam procurrens, notusque propter Orgia Bacchi et venationes. Ad ejus radices sita est Sparta, quam adluit Eurotas amnis, nobilitatus certaminibus et exercitat ad eum habitis. Cf. ad VI, 311 sq.; Cic. Tusc. V, 34; Propr. III, xiv, 15 sq., et Meurs. Miscell. Lacon. II, 9. —Taygetus sc. mons, Ταΰγετος Straboni et aliis τὸ Ταΰγετον ὄρος dicitur, unde Taygeta sc. juga, τὰ Ταΰγετα ὄρη; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 359, et Intp. ad Virg. Ge. I, 103. Sic τὰ Δίνδυμα, Παγγαῖα, Ῥίπαια, Κεραύνια, Κύβελα, Dindyma, Pangæa, Rhipæa, Ceraunia, Mænala, Gargara, Ismara, etc. —bellis subactis, forte confectis, finitis, fere ut exercere et fatigare diem, etc., de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 94, et XI, 808. Proprie homines dicuntur subacti atque durati bellis, v.c. Liv. XLII, 52, metaphora a farina et luto, vel a terra, quæ crebro aratur et colitur, petita, quæ ad ingenium quoque, usu sæpe exercitatum et excultum, transfertur.

365

Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt

Ausonii, totidem numero; quos miserat altis

Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis,

Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra

Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.

365. fratres Ausonii, alii tergemini ex Romanis. —Versus 367 et 369, cum nomine Virbii, v. 380, desumti e loco classico de Aricia Virg. Æn. VII, 762 sq., ubi vid. Heyne in notis et Exc. VIII; conf. etiam Heins. ad Ovid. Met. XIV, 331. —367. Aricia, nunc est Nemi, vicus a nemore Dianæ sic dictus; in quo nemore erat fons Egeriæ; Liv. I, 21, Ovid. Met. XV, 487 sq., 547 sq. —inmitis ob cultum Scythicæ, vel Tauricæ Dianæ, cui homines mactabantur. Cf. VIII, 362; et Ovidius ex Ponto III, 2, 71. —369. lacus Triviæ ante Aricinum nemus et lucum Dianæ, τὸ Ἀρτεμίσιον, vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 516, Strab. V, p. 165 et 239 (366, ed. Alm.), VV. DD. ad Horat. A. P. 16; Ovid. Fast. III, 263 sq.; Suet. Jul. 46; Plin. XXXV, 7; Casaub. ad Pers. Sat. VI, p. 501; Salmas. Exerc. Plin. p. 48.

370

Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ,

Eumachus et Critias, et lætus nomine patris

Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones

Inter se furibunda movent, et murmure anhelo

Squalentes campos et longa mapalia complent:

375

Omnis in occultas rupes atque avia pernix

Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,

Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;

Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento

Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.

370. inpacti, inpulsi, acti, ut ap. Virg. Æn. V, 805; Tac. Hist. II, 41; III, 22; Lucan. VI, 406. Cf. Ind. —372. junxere gradus gradibus, congressi sunt; cf. Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 198. —372 sqq. Eximia comparatio, quam Silius, leonibus in taurorum locum substitutis, ni fallor, Virg. Æn. XII, 715 sq., sublegit. Nam locum Homeri, quem Dausq. et Cell. comparant, Iliad. π, 756 sqq., ubi leones, fame compulsi, de cerva occisa pugnant, poeta expressit potius inf. v. 563 sq. ubi nemo id observavit. Feras non nisi in diversa genera sævire, contendunt Horat. Epod. VII, 11, 12 (ubi vid. Bentl.); Juvenal. XV, 159 sq.; Plin. VII, 1, et alii. Sed cf. VV. DD. ad hh. ll. et Scaliger. Exercit. 240, adversus Cardanum p. 737. —374. Squalentes campos vid. ad I, 211. —longa mapalia ut III, 422. —376. profuso ubere, quod lacte manat et abundat.

378. dira fremunt, ut δεινὸν pro δεινῶς, vide App. et ad lib. I, 398; Clark. not. ad Homerum Iliad. β, 269, et viros doctos ad Virgil. Æneid. lib. IX, v. 791. —379. artus pugnant, membra moventur ac resistunt.

380

Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer,

Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.

Subsidens paulum perfossa proruit alvo

Albanum Critias (ast illi cuncta repente

Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);

385

Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat

Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis

Adnexam parmæ decidit vulnere lævam,

Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu

Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.

381. paribus in armis, vid. ad II, 132.

382. Subsidens, ὑφιζάνων, proruit, prosternit. —386. tegimen, clipeum. —387. lævam Adnexam parmæ, loro, seu ansæ, ὀχάνῳ, τελαμώνι, insertam. Nam veteres scutum ex sinistro humero suspendebant, et dextra hostem adoriebantur; unde ἐπ᾽ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, ad sinistram et dextram, se convertere dicebantur; cf. V, 319; Hom. Il. π, 106; Virg. Æn. II, 671; XI, 693; Ælian. V. H. XI, 9. —vulnere, ictu, ut ap. Virg. Æ. V, 433. —388. In ipso nisu, dum niteretur parmam reddere, decisa est, Schmid. Imo h.l. sententia, luxuriose expressa, hæc est: manus amputata in nisu, quo lorum clipei tenebat, firmiter huic adhæsit, nec illud reddidit, non missum fecit.

390

Ultima restabat fusis jam palma duobus

Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus

Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,

Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.

Inde alterna viris transegit pectora mucro,

395

Inque vicem erepta posuerunt prælia vita.

Felices leti, pietas quos addidit umbris!

Optabunt similes venientia secula fratres,

Æternumque decus memori celebrabitur ævo;

Si modo ferre diem, serosque videre nepotes

400

Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.

390. fusis, vid. ad II, 113. —palma, ut XVI, 504, 573, et ap. Virg. Æn. V, 339, vid. ad I, 479. —391. huic, hujus manu. —trepidos ducere gressus, timide et lento gressu fugere, ne tres victores simul inpetum facerent, ut ducere lympham pro lente fluere sup. v. 87.

394, 395. Critias et Virbius se invicem jugulant. Apud Liv. loc. l. unus Horatiorum, Curiatiis cæsis, superior discedit.

396 sqq. Cf. Virg. Æn. IX, 446 sq., et sup. ad II, 696. Sed h.l. vix est, quod ad mentem miseratione adficiendam valeat. —pietas in patriam. —399, 400. Silius et Maro modestius, quam Horat. Od. III, ult. et Ovid. Met. XV, 871, de carminum suorum vita præsumsere, Drak. —ferre diem, ut ferre annos dixit Ovid. ex Ponto IV, viii, 51, et ferre vetustatem, id. Trist. V, ix, 8, de scriptis, ut Cic. Amic. 19, de vino.

At consul toto palantes æquore turmas

Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?

Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi

Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;

405

Post me state, viri, et pulsa formidine tantum

Adspicite! has dextras capti genuere parentes.

Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?

Ipsam turrigero portantem vertice muros

Credite submissas Romam nunc tendere palmas.

403. vos ἐναργῶς pro, animum et virtutem vestram; cf. Claud. Cons. Mall. Theod. 196; Stat. Th. II, 417, et Silv. I, ii, 168; Sen. Thyest. 53, et 242, ubi vid. Gronov. —404. Si nimis timetis in prima acie pugnare. Cf. Virg. Æn. V, 429. —406. Adspicite, vid. ad II, 230, in V.L. —dextras, viros. —capti primo bello Punico. Detrahit hostibus, ut magis impellat suos. Mars.

408. Imitat. Lucan. I, 186 seq. —409. submissas palmas, vid. ad I, 673. Sed huic rei ornata Romæ descriptio parum apta. Lucan. longe præstat, VII, 369. Ed.

410

Natorum passim raptus, cædemque parentum,

Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.

Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro

Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,

Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,

415

Et latum objectat pectus, strictumque minatur

Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.

410, 411. Romæ jam captæ imago ante oculos mihi obversatur. In copia et ornatu totius orationis summa vis et brevitas, ad animum percellendum aptissima. —411. sanguine, cæde sacerdotum. Cf. simil. loc. Ovid. Met. XV, 778. Graviter vero et præclare, ad augendam rei atrocitatem, Vestalium potius, quam aliarum virginum, mentio fit.

417. Legentium sensus splendido commento et conversione ad Scipionem Africanum inclinatur, cujus primum virtutis documentum poeta præclare exornavit, ut Q. Fabii inf. VII, 710 sqq.; cf. Liv. XXI, 46.

Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,

Consulis egregii movere pericula mentem.

Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:

420

«Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,

Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ

Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.

Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno

Consulis exitio, tota quam strage cadentum.

425

Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ

Jam credit puer, atque annos transcendere factis

Molitur, longumque putat pubescere bello;

Te duce primitias pugnæ, te magna magistro

Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»

419. patrio ore, quia Mars Jovis filius est, non, quod Dausq. putabat, quia Jupiter vulgo creditus Scipionis Africani pater, ut hac oratione filii honori consuleret; Drak. —422. Cf. Virg. Æ. III, 629.

423. Siste, reprime conatus Hannibalis, ut XII, 699. —plus commodi petit, consequi studet et sperat; vel ad majora tendit et adspirat, si unum Scipionem occidere, quam si totum exercitum delere conatur.

426. annos transcendere factis, ut ap. Stat. Silv. V, i, 12 seq.; Cic. Phil. XIV, 10; Sen. Ben. III, 33; Drak. —428. Imitat. Virg. Æn. VIII, 515 seq., ubi vid. Heyne. —429. primum (κατὰ) hoc vincat, hæc prima sit ejus victoria. Singula prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate!

430

Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus

Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri

Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum

Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum

Sudatum thoraca capit, quassatque per auras

435

Titanum bello satiatam sanguinis hastam,

Atque inplet curru campos: exercitus una

Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti

Innumeræ facies, frenisque operata regendis

Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.

430. Mars non respondet, sed extemplo mandata exsequitur; vid. ad II, 543, et de curru Martis ad I, 434. —431. Odrysia tellus, Thracia, Martis sedes (vid. ad I, 433), cujus potentiores olim populi post Edonas fuere Bessi et Odrysæ. —fulminis atri, terribilis, ut atra formido, tigris, acies, ira, vipera, etc., ap. Lucret. VI, 253; Virg. Ge. IV, 407, et Æn. VII, 525; Val. Fl. II, 205; Hor. Od. III, iv, 17; cf. ad III, 211, et V, 165. —432 sq. De armis et insignibus Martis in numis, vid. Spanh. ad Callim. in Del. v. 64 et 136. —433. Haud facilem, non facile gestandum, propter pondus. Præclare ad vim et robur Martis declarandum. Facilis, ut habilis v.c. ensis VIII, 374: εὐμεταχείριστος, qui facile regi, tractari, fingi potest, ut coma VIII, 559, cera, lutum, etc. De utraque voce, vid. Heyne ad Tibull. I, i, 40; ix, 7, et ad Virg. Æn. I, 318; IX, 365; XI, 555; XII, 431. —Cyclopibus et Vulcano opera præclaræ artis, ἡφαιστότευκτα, ea in primis, quibus Dii utuntur, tribui, nota res est. —434. Sudatum, multo sudore h.e. labore confectum, elaboratum, Drak. citat III, 92, 531; Liv. V, 5; Stat. Th. V, 189 (ubi vid. Barth.), et Jac. Gothofr. ad l. 7, Cod. Theod. de lustr. collat. —quassat hastam, cf. ad I, 434. —435. Titanes, h.l. ut passim confusi videntur cum Gigantibus, in quorum pugna cum Diis præcipuæ Martis fuere partes; vid. Claud. Gigant. v. 75 sq. —satiatam sanguinis, sanguine; vid. ad V, 274. —436. implet campos curru, h.e. strepitu currus, ut mox v. 444. Nam βρισάρματος Ἄρης κεκληγὼς ἐπόρουσεν ut utar verbis Hesiodi Scut. H. 441, vel Homeri μέγα δ᾽ ἔβραχε φήγινος ἄξων Βριθοσύνῃ· δεινὸν γὰρ ἄγεν θεὸν, Iliad. Ε, 838. —Silius duo Maronis loca ante oculos habuit, Æn. VIII, 700 sq., et XII, 331 sqq. —437. Furor, Ira, ac Pavor, ap. Stat. Th. III, 424, et Bellona, Pavor atque Formido, ap. Claud. in Rufin. I, 344 sq. Martis sunt comites et aurigæ. Cf. ad v. 324. et Bellona Hom. Iliad. Ε, 333, al. et inf. V, 220 sq. —438. operata, vid. ad II, 674. —439. atro flagello, sanguineo, quale ei tribuit Virg. Æn. VIII, 703 (ubi vid. Cerda), et Lucan. VII, 568; cf. Broukh. ad Tibull. I, vi, 46; Heins. ad Ovid. Ibin, v. 159, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 20. Hastam ei pro stimulo dat Statius, Thebaid. lib. VII, vers. 73.

440

Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo,

Nigrantesque globos et turbida nubila torquens

Involvit terras: quatitur Saturnia sedes

Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,

Audito curru, fontique relabitur amnis.

440 sqq. Numinis adventum, seu ἐπιφάνειαν et descensum in terram tempestate motuque inprimis terræ indicari, olim omnium fere populorum opinio fuit, iisque tam familiaris, ut ne a vulgari quidem prosæ orationis usu abhorreret, quod vel ex Act. Apost. XVI, 25, intelligitur; cf. Virg. Æn. III, 90 sq.; VI, 255 sq.; Apollon. II, 681; Sophocl. Œd. Col. v. 95; Callim. H. in Apoll. 2 et 7, ubi vid. Spanh. Petron. c. 124, ubi vid. Intpp. Eodem spectant permulta sacrorum poetarum loca et imagines, quæ vulgo male ubivis a descensu Dei in montem Sinam et augusta illa latæ legis scena Exod. XIX, arcessuntur, unde et totam hanc ideam a gentilibus petitam esse, parum probabilis est conjectura; Drak. Ceterum Martis currum non minus fere exornavit poeta, quam Miltonus currum tonantem, a Deo post rem ab angelis male gestam filio suo concessum, qui eo vectus summum repente hostibus terrorem incutit eorumque agmen prosternit. Forte et Martem h.l. κεραυνοβόλον finxit, ut Virg. Æn. I, 42, Minervam. —442... 444. Summa δεινοτης et majestas in his vss. ut in toto loco a v. 430. Cf. magnifica loca Hom. Iliad. α, 530; θ, 199, 443; ξ, 285, inpr. ν, 18 sq. Hesiod. Scut. H. 437 sq. et Theog. 841 sq., inf. VII, 458 sq.; IX, 300; Virg. Æn. XII, 334; Miltonus: under his burning wheels The stedfast Empyrean shook throughout, All but the throne itself of God, etc. —443, 444. Præclare terror etiam amni (Ticino) tribuitur, isque strepitum currus audire fingitur; vid. ad I, 49; III, 463; et cf. Virg. Æn. XI, 405.

445

Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes

Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,

Armorum spolium, et rorantia consulis ora.

Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri

Mole retorquebat crudescens cædibus hastas.

450

Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore

Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem

Artato, Garamas jaculis propioribus instat,

Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.

445. Scipionem cinxerant Pœni. —447. rorantia sanguine, roris instar guttatim destillante, ut ap. Virg. Æn. VIII, 645, et XI, 8; et inf. VII, 181, 324; X, 263.

448. acri mole, vi, vel multitudine, vel etiam magnitudine, vid. Ind. et Gronov. Obss. I, 21. —449. crudescens, crudior, h. crudelior, sævior factus, exacerbatus, ut XI, 89, et contra molliri, vel mitescere. Cf. Virg. Æn. VII, 788; XI, 833, et vid. sup. ad I, 405 et 432.

451. cecidere jubæ, crista galeæ, vel galea ipsa capite delapsa, aut ab hoste dejecta est; Lenz, qui tamen id h.l. languere existimat, et ingeniose conj. cecinere tubæ, ut Numidæ signo dato Scipionem undique jaculis petierint. —gyroque per orbem Artato, vid. Heyne ad Tibull. IV, i, 94.

Hic puer ut patrio defixum corpore telum

455

Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem

Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.

Bis conatus erat præcurrere fata parentis,

Conversa in semet dextra: bis transtulit iras

In Pœnos Mavors: fertur per tela, per hostes

460

Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat.

Continuo cessere globi, latusque repente

Adparet campo limes: metit agmina tectus

Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum

Corporaque auctorem teli, multasque paternos

465

Ante oculos animas, optata piacula, mactat.

454 seq. Similis locus Maronis de Lausi in Mezentium patrem pietate, Æn. X, 789 sq. Conf. etiam Æn. lib. X, 680, 686. Ipsa historia satis nota vel ex Liv. lib. XXI, 46; Flor. II, 6; Senec. de Ben. III, 33; et Polyb. X, 3, pag. 804, edition. Gronovii, ubi decimo septimo ætatis anno Scipio Africanus patrem servasse dicitur. Nam puer vers. 130 et 460; est juvenis; vid. ad III, 608. —456. gemitum rupit vid. ad I, 95.

457. Bis... bis, ut ap. Virg. Æn. VI, 32. Alias ter... ter ut VIII, 156; Æn. IV, 690; Τρὶς μὲν ἐπειρήθη, τρὶς δ᾽ ἔσχετο Apollon. III, 654.

461. Latus limes sumtus e Virg; Æn. IX, 323, et X, 513; ubi vid. Heyne. Conf. inf. IX, 379, 610, et ad V, 269. —462. metit ut v. 213. —463. Cælesti, Martis. —464. auctorem teli, qui patrem vulneraverat; piacula, in ultionem patris vulnerati. Ern.

Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,

Innixum cervice ferens humeroque parentem,

Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ

Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis

470

Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas

Belligeris fecit miranda silentia campis.

466. Nemo facile erit, cujus animus dulcedine hujus loci non tangatur, eaque pietate percutiatur, qua h.l. et hostes percussos videmus. Poetæ autem animo et oculis obversabatur Lausus ap. Virg. Æn. X, 800, et Æneas Æn. II, 721 sq. quem similiter a Græcis, pietate ejus obstupefactis, incolumem esse dimissum memorant, a Drak. laudati, Auctor de Orig. Gent. Rom. c. 9, et poeta in Anthol. Gr. I, 87, Epigr. 2; Cf. IX, 432; Lycocophr. 1264 seq. et Sophocl. ap. Dionys. Hal. I, 48. —467. Emicat, ex acie profugit. Conf. ad II, 238. —471. Belligeris campis, passive, in quibus bellum geritur. —472. seq. Ingeniose usus est loco Virg. Æn. IX, 638 sq. ubi Apollo minus opportune, quam h.l. Mars, juvenem laudat et adhortatur.

Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces

Exscindes, inquit, Tyriosque ad fœdera coges.

Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo

475

Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,

Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:

Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors

Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit,

Et fessas acies castris clausere tenebræ.

474. tanta lux, tam felix dies, qui tantæ tibi laudi esse possit, quam hic, quo patrem servasti. —longo in ævo; non constat, quonam ætatis anno mortuus sit Scipio Afric. v. Liv. XXXVIII, 56, et XXXIX, 52; anno LVI putabat Vellei. II, 4. —475. macte, vid. Heyne ad Virg. Æ. IX, 641, et Burm. ad Val. Fl. VI, 547. Repetitio vocis adfectui egregie convenit. —indole sacra, Vera Jovis proles; nam Scipio Afric. ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur; quam divinæ originis famam, quum tantus vir esset, consequebatur, et ipse, Alexandri exemplo, augebat. Cf. XV, 187; VII, 148; et inpr. XIII, 615 sq. 642 sq. Liv. XXVI, 19; Gell. VII, 1; Plut. vit. Scip. et Plin. VII, 9; XXVI, 43.

476. majora, virtutis documenta; meliora dari nequeunt, insignius generosæ indolis pietatisque exemplum a te edi, vel ejus declarandæ optatior occasio et facultas tibi dari non potest.

480

Condebat noctem devexo Cynthia curru,

Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo

Surgebant roseæ media inter cærula flammæ.

At consul tristis, campos Pœnisque secundam

Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.

485

Jamque dies rapti cursu navoque labore,

Et medio abruptus fluitabat in amne solutis

Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,

Eridani rapidas aderat quum Pœnus ad undas.

480. Condebat noctem, finiebat, Cynthia h.e. Luna, curru devexo, cursu declivi, nocte jam exacta. —481. adflata rotis, equis, et roseæ flammæ vid. ad I, 578. —Fraternis conf. VIII, 175; Virg. Ge. I, 396.

483. campos... metuens, quia Pœnus equitatu melior erat, Drak. Conf. Liv. XXI, 47, pr. et 48; Polyb. III, 66, pr. et 67, extr.

485. A Scipione «castra ab Ticino mota, festinatumque ad Padum est, ut ratibus, quibus junxerat flumen, nondum resolutis, copias trajiceret... Hannibal transire non potuit pontem, ut extrema resoluta erant, tota rate in secundam aquam labente», Liv. et Polyb. ll. cc. —dies rapti, quibus raptim iter fecerant. Conf. ad I, 569. —488. Eridani rapidas undas Conf. Virg. Ge. I, 481 sq.

Dumque vada et molles aditus, per devia flexo

490

Circuitu petit, et stagni languentia quærit,

Interdum rapta vicinis saltibus alno

Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.

Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat

Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro,

495

Gracchorum proles, consul: gens inclita magno

Atque animosa viro, multusque in imagine claris

Præfulgebat avus titulis bellique domique.

489. aditus molles, vada, transitus faciles, ut clemens clivus I, 274; Drak. qui laudat Ovid. Fast. III, 13; Claud. in Rufin. II, 102, et in Apono v. 12. Conf. Burm. ad. Val. Fl. VI, 239. —490. Circuitu vid. Liv. l.c. —491. Interdum, interim, interea, ut contra hæc pro interdum ponuntur; Drak. ad VI, 30, et VII, 395. —493 seq. Cf. Liv. XXI, 51, et Polyb. III, 68.

494. Peloro pro tota Sicilia, cujus res composuerat: nam proprie a Lilybæo promontorio Ariminum venerat, si Livio et Polyb. fides habenda. —495. Gracchus cognomen Semproniorum, inclitæ gentis, ex qua orti quatuor Consules, b. Punico II clari, Ti. Sempronii Longi, pater, A.U. 536 (de quo h.l. agitur), et filius, A.U. 559; P. Sempr. Tuditanus A.U., 549, et Ti. Sempr. Gracchus A.U. 538; cujus pronepotes fuere fratres nobilissimi, Caius et Tiberius Gracchi, qui propter leges nimium populares perierunt. —496. multus avus, multi majores. —497. titulis magistratuum, triumphorum, rerumque gestarum, quibus imagines ornabantur.

Nec Pœni, positis trans amnem in gramine castris,

Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,

500

Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi

Jam superest consul? quænam altera restat in armis

Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum

Convenere manus: feriant nunc fœdera mecum

Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,

505

At tu, donata tela inter Martia luce,

Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque

Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi

Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.

Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens:

510

Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis

Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.

499. prospera rerum, ut subita, vel fortuita belli et similia. Conf. Heins. ad Claud. b. Gild. v. 103. —500. Quis tertius Urbi, etc. bene comparant Liv. XXI, 53, et 57, etsi neutro loco Hannibal loquitur.

501. quænam altera Sicania, unde Consul cum exercitu revocari possit? —502. Dauni nepotum, Romanorum; vid. ad I, 291. —505. Acerba orationis conversio ad Scipionem. —506. Infelix animæ, qui vitam tuam filii, non tuæ virtuti debes. —sic, sic δεινῶς, ut IX, 25; et XVI, 125. —508. Obpetere ut ap. Virg. Æ. I, 96; ubi v. Heyne. —in bello, quod virum fortem decet. Conf. ad II, 705. —fata vocabunt te, h.e. tibi moriendum est, ut vocat lux ultima victos ap. Virg. Æn. II, 668. Cf. inf. X, 523. Sic bella, ira, præda vocant, monente Drak. ad X, 112; in quibus tamen loquendi modis verbo vocare invitandi potius notio inest, ut in his, venti et fluctus vocant vela, καιρὸς καλεῖ πλοῦν, Sophocl. Philoct. 472.

510. Conf. Liv. XXI, 54, et Polyb. III, 71, extr. Poeta omittit pugnam equestrem, in qua Sempronius superior fuerat, et hinc ferocior factus. Liv. XXI, 52, 53; Polyb. III, 69, 70. —Massylum; vid. ad I, 101. —511. Castra Romana. —datis, missis.

Nec Latius vallo miles debere salutem

Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.

Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto

515

Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes

Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget

Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno

Respectans clamore vocat, quaque obvia densos

Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.

512 sqq. Cf. omnino Liv. XXI, 53 et 55.

515. comantes cristæ, ut XVI, 167. —galea comans, κόρυς, seu κυνέη ἵππουρις, ἱπποκόμος, ἱπποχαίτης, ἱπποδάσεια. —517. sagulum Sanguineum, paludamentum purpureum, vestis imperatoria, insigne velamen v. 536; fulgens XVII, 529; rubens IX, 420; ubi tamen sagum, vestem militarem, intelligit Drak. et cum Gronov. ad Liv. XLI, 10; contra Lips. Mil. Rom. II, 12; et Abraham. ad Cic. Or. in Pis. p. 780; contendit, lictores, magistratuum ad bella proficiscentium comites, non in paludamentis, sed in sagis fuisse. Enim vero paludatos lictores Liv. XLV, 39, et milites Sidon. Ep. V, 7, dixit: Αὐτοῦ δ᾽ ἠγοῦνται τοῦ στρατηγοῦ ῥαβδοῦχοι φοινικοῦς χιτῶνας ἐνδεδυκότες, Appian. de reb. Pun. c. 66; Conf. Liv. I, 26 (ubi paludamenti Curiatiorum mentio fit); Plin. IX, 36; Varr. L. L. VI, 3 —519. rumpens iter vid. ad I, 54.

520

Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi

Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore

Avulsum montis volvit latus; obvia passim

Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur;

Spumea saxosis clamat convallibus unda.

520. Comparatio passim obvia, Conf. XII, 184 sq. XVII, 122 seq. Hom. Iliad. ε, 87 seq. λ, 491 seq. Virg. Æn. X, 603; XII, 523 sq. et quoad ornatum Æ. II, 305 sq. Ovid. 496 sq. Fast. II, 219 sq. Alia exempla, a Dausq. et Drak. prolata, p.m. Virg. Æn. XII, 684; Hom. Iliad. ν, 137, al. cum h.l. minus congruunt. —torrens, χείμαῤῥος, χαράδρα. —524. unda clamat, βοᾷ, v. ad III, 471.

525

Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ,

Centenasque pater det Phœbus fundere voces,

Tot cædes proferre queam, quot dextera magni

Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.

Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum

530

Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,

Alter in alterius fuderunt comminus ore.

525 sqq. Poetæ, rem memorabilem relaturi, plura sibi ora pluresque linguas optare solent. Conf. IX, 340 sq. Silio præivit Virg. Ge. II, 43, et Æn. VI, 625 sq. XII, 500 sq. ut huic Hom. Iliad. β, 488 sq. quibus locis Drak. addit Ovid. Trist. I, iv, 53 sq. Val. Fl. V, 218 sq. VI, 36 sq. Claud. de laud. Stil. 185, et Cons. Hon. VI, 436, et Cons. Olybr. et Prob. v. 55 sq. ubi vid. Barth. De ipsa pugna cf. Liv. XXI, 55, 56, et Polyb. III, 71, 74; vide etiam Guischard Mém. mil. tom. I, ch. 6. —Mæonius, seu Mæonides dicitur Homerus a Mæone patre, vel potius a patria Colophone, seu Smyrna, oppidis Mæoniæ h.e. Lydiæ, quæ olim Ioniam quoque, vel certe partem ejus complectebatur. —528. Tyriæ furor iræ, h.e. iratus Hannibal. Cf. ad v. 601, et I, 71.

530. laborum veteres, peritos, diu in iis versatos, qui longa experientia usuque labores belli et perficere et tolerare didicerant. Sic vetus operis ac laboris, v. scientiæ cærimoniarumque, vetus regnandi ap. Tac. Ann. I, 20, extr. (ubi vid. Lips. et Ern.); VI, 12, et 44. Cf. inf. VI, 616; XI, 26; XVII, 297, et ad VI, 254, in V.L. —531. fuderunt vid. ad II, 113. —in ore, conspectu, ἐν ὄψει.

Monte procelloso Murranum miserat Anxur,

Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.

Ut primum insigni fulsit velamine consul,

535

Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus

Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,

Et summæ figit tremebundam margine parmæ.

Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid

Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.»

532. Anxur Volscum nomen urbis Latii ad mare, quæ postea Græcis ac Romanis Tarracinæ, seu Tarracina et, ut nunc, Terracina dicebatur; (Plin. III, 5; Liv. IV, 59) quæque hodie quidem ad radices montis, sed olim in ipso ejus vertice sita erat, in quo etiamnum reliquiæ ædium et murorum reperiuntur. Hinc monte procelloso dixit poeta. Cf. VIII, 390; Hor. Sat. I, v, 26; Lucan. III, 81; Stat. Silv. I, iii, 86; Cluver. Ital. ant. pag. 1009; Heyne ad Virg. Æ. VII, 799. —533. Tritonis, palus Libyæ, sacra Palladi, (vid. ad III, 322.) vel ut κρήνης ἱερὸν ῥόον ap. Apollon. I, 1208; Theocr. VIII, 33, et alia passim obvia. Vid. ad III, 501.

534. insigni velamine cf. ad v. 517. —535. orbus partem visus, μονόφθαλμος. —536. citat, vibrat, movet, concitat, ut gladium IX, 592; arma ap. Stat. Th. VIII, 144.

538. ira coquit vid. ad II, 327. —inprobus, audax, ut ap. Virg. Æn. XI, 512.

539. Observa variationem ejusdem sententiæ. —quidquid Restat, etc. h.e. alterum oculum. —truncata, vel trunca frons IX, 400, in qua aliquid deest.

540

Sic ait, intorquens directo turbine robur,

Et dirum tota tramittit cuspide lumen.

Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit:

Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;

Mevanas Varenus, arat cui divitis uber

545

Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis

Candentes gelido perfundit flumine tauros.

Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura

Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.

540. intorquens turbine ut ap. Virg. Æn. XI, 284. Cf. ad II, 135.

543. niveis, splendidis. —544. Mevania, hodie Bevagna, Umbriæ Cisapenninæ urbs, prope quam Tiniæ fl. qui nunc Topino dicitur, miscetur Clitumnus, (Timia) cujus aqua pota olim putabatur candidos boves facere, quorum in his locis magna copia erat, quique in victimarum inprimis usum alebantur. Conf. VIII, 450, 452; VV. DD. ad Virg. Ge. II, 146 sq. quem locum Silius ante oculos habuit, Claud. Cons. Hon. VI, 506 seq. Prop. II, xix, 25, 26, inpr. Plin. Ep. VIII, 8; Cluver. Ital. ant. II, 10, p. 701; Oberlin. V.C. ad Vib. Sequestr. p. 101 sq. 211 sq. Keyssleri Itin. p. 887, ed. pr. et de Mevania inf. VI, 645 sq. Cluv. l.c. p. 628. —544. divitis uber Campi ut tota Umbria, teste ejus alumno Prop. I, 22, extr. —545. patulis ut latis arvis campis VI, 645. —Fulginia, seu Fulginium, urbs vicina, ad Tiniam sita, hod. Foligno, seu Fuligno. Conf. VIII, 460, et Cluver. l.c. p. 628. —546. perfundit flumine ut VIII, 450, ex Virg. Ge. II, 147 —gelido, nam rigor aquæ certaverit nivibus; nec color cedit, teste Plin. l.c.

547. tristes, adversi, vel duri; vid. ad I, 147. —maxima Victima, taurus, ut ap. Virg. Ge. II, 146; ubi gregibus obponitur.

Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.

550

Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus

Densa nube polum; quantumque interjacet æqui

Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt

Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.

550. pila propria Romanorum tela, quæ vel majora, vel minora, (utrumque autem legionarius ferebat) et vel rotunda, ut plane manum inplerent, vel quadrata, ambitu quatuor digitorum, erant. Majoris pili lignum æque ac ferrum, quod hamatum et crassitie digiti unius ac dimidii esse solebat, tricubitale erat, ita tamen, ut dimidia ferri pars hastæ infixa esset; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 664; XII, 121; ad Tibull. IV, i, 90; Veget. II, 15; Plut. vit. Marii pag. 419, D; de forma Lips. Mil. Rom. III, 4, et, qui eam ex numo exhibuit, Guther. de vet. jure Pontif. III, 16, p. 329. Cf. inf. v. 631 sq. (ubi locus class. Dionys. lib. V, a Dausq. laudatur) V, 216; IX, 336. —cornus, vid. ad II, 124. Ipsam vocem, si arborem significet, et secundæ et quartæ declinationis esse, monet Drak. ad X, 132; coll. Stat. Th. VII, 647, et Ovid. Her. X, 107. —subtexere nube polum ut ap. Virg. Æn. III, 582; ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 311. —552. vibrantia v. ad I, 539. —553. Comparant Lucan. II, 201 sq. et Stat. Th. VIII, 422.

Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis

555

Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum

Persultabat equo, mediosque invectus in hostes

Appula non vana torquebat spicula dextra.

Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ,

Et galea annosi vallatur dentibus apri.

554. Argyripa, Ἀργύριππα, seu Ἄργος ἵππιον, alias Arpi, urbs Apuliæ, a Diomede condita. Cf. XIII, 30; XVII, 326, et Heyne in not. et Exc. I ad Virg. Æn. XI, 246. —Dauni vid. ad I, 291. —555. Iapyge conf. ad I, 51. —556. Persultabat ut ap. Virg. Ge. III, 117, et Æn. XI, 600. —557. non vana dextra, certo ictu.

558. Ad Allium bene transtulit habitum venatorium Ornyti ap. Virg. Æn. XI, 677 sq. ubi vid. Heyne. Cf. et Æn. V, 37; VII, 666 sq. Hom. Iliad. κ, 263 sq. et sup. ad II, 156. —horret exquisite pro, est. Conf. ad I, 423. —Samnitis ursæ, ut Sabellicus sus ap. Virg. Ge. III, 255. —559. vallatur ut ap. Sen. Herc. Œt. IV, 1935; Ovid. Her. IV, 159, et Fast. III, 449.

560

Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret

In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,

Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal,

Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi

Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum,

565

Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer

Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.

It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:

Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,

Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ.

570

Et jam, dispersis Romana per agmina signis,

Palantes agit, ad ripas, miserabile! Pœnus

Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.

561. Garganus, Apuliæ mons, silvis abundans, nunc Monte di S. Angelo. Conf. Virg. Æn. XI, 247; Hor. Od. II, ix, 7. —terga, corpora, ut ap. Virg. Æn. VII, 20, «in vultus ac terga ferarum». —562. Mago in insidiis collocatus ap. Liv. XXI, 54, 55; Polyb. III, 71. —563 seq. Egregia comparatio, sed translata ex Hom. Iliad. π, 756 sq. nam in Marone eam legere non memini. —565. partem prædæ h.e. eam partiri, dividere. —566. devolvitur sc. ex equo.

567. taxus v. ad v. 255. —Maurusia, Afra. Cf. tamen ad III, 339. —stridens ut ap. Virg. Æ. IX, 419, 632 (ubi vid. Heyne); XI, 863. —568. Comparant Lucan. III, 585, 589, qui nimis in hac re lusit. —569. letum cui, etc. cuinam hastæ esset letum h.e. honos quasi et gloria mortis inlatæ. Schmid. τὸ cederet explicat traderet, permitteret.

Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis

Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.

575

Haurit subsidens fugientum corpora tellus,

Infidaque soli frustrata voragine sorbet;

Nec niti, lentoque datur convellere limo

Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci

Hærent devincti gressus, resolutaque ripa

580

Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis.

573 seq. Hic, non sine aliqua jucunditate, exornavit verba Liv. XXI, 54, et 56, qui memorat, aquam Trebiæ nocturno imbri pectoribus tenus auctam fuisse, et, qui flumen petierint, aut inter cunctationem ingrediendi ab hostibus obpressos, aut gurgitibus haustos periisse, quum orti solis calore, liquescente nive, increvisset amnis, ut nec stare propter aquæ altitudinem, nec nare ob arma possent: præterea imbrem nive mixtum et intolerandam vim frigoris homines multos et jumenta absumsisse. Cf. Polyb. III, 72, et Appian. b. Hannib. c. 6, 7. —574. In verbis precibus Junonis poetam agnosce.

575. tellus subsidens, vestigiis cedens, mollis, propter limum et liquefactam nivem: hinc et frustrabatur infida voragine soli. Sic ap. Curt. VIII, 14, pr. «imber violentius quam alias fusus campos lubricos fecerat, gravesque currus inluvie et voraginibus hærebant... aliorum turbati equi in voragines lacunasque præcipitavere curricula, etc.» Schmid. jungit verba, tellus soli frustrata, quæ frustra credita est solum. —577. convellere, evellere, extrahere. —lento limo id. qd. mox tenaci labe; lento Lefeb. explicat γλίσχρῳ, viscoso, unde lentor de humoribus viscosis apud medicos, et eodem forte sensu tabo lento acrique II, 463. —578. labe, limo, vel quod facile laberentur, vel potius, quod esset causa perniciei; Schmid. —579.  resoluta imbri ripa, propr. nix in ripa. Sic mox putri cespite.

Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,

Dum sibi quisque viam per inextricabile litus

Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi

Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.

585

Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta

Dum parat, et celso connisus corpore prensat

Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,

Contorta ripæ pendens adfigitur hasta.

Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,

590

Luctantemque vado permixta morte coercet.

581. super atque, ἐπὶ καὶ, et insuper. —583. Præripit, præoccupat.

585. Conf. Virg. Æn. VI, 358.

590. Luctantem, qui emergere conabatur. —permixta morte, promiscua; simul cum eo moriens.

Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;

Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora

Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.

Enabat tandem medio vix gurgite pulcher

595

Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;

Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo

Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.

591. facies, spectacula, vel genera, ut ap. Virg. Ge. I, 506, et formæ Æn. VI, 626; conf. Ind. et Drak. ad h.l. Burm. ad Val. Fl. VI, 279. —593. longis singultibus ut ap. Virg. Ge. III, 506, et Æn. IX, 505. —Sanguineum amnem, aquam sanguine mixtam.

595. socium, sociorum, manus vocabat, non, quod Cell. putabat, clamore manus, gestu et indicio manu facto, Drak. —597. Inpulit, ut mox v. 650, et ap. Virg. Æn. XII, 380. —asper, exasperatus, incensus.

Adcumulat clades subito conspecta per undas

Vis elephantorum turrito concita dorso.

600

Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes

Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem

Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.

Explorant adversa viros, perque aspera duro

Nititur ad laudem virtus interrita clivo.

598. Conf. Appian. b. Hannib. c. 7, et Liv. XXI, 55, 56, ubi tamen elephanti non in fluvio pereunt, et aversi inprimis sub caudis fodiuntur. —599. turrito dorso, cf. IX, 239 sq. —Vis elephantorum, h.e. multitudo eorum, vel, ut abstractum pro concr. positum sit, multi, sive robusti elephanti, ut vis canum ap. Virg. Æn. IV, 132 (ubi vid. Heyne), βίη Ἑλένοιο, et doctius βίη Ἡρακληείη, ἱερὸν μένος Ἀτρείδαο, Ἄρηος, μένος ὀξὺ θυμοῦ, πυρὸς δεινὸν, et ἀνέμων, ἱερὴ ἴς Τηλεμάχοιο, ἴς ἀνέμοις, σθένος Ὠρίωνος ap. Hom. Iliad. β, 658 (ubi vid. Kœppen et ad v. 851); γ, 105; ξ, 182; λ, 268; ν, 758; ς, 264, 485; Odyss. β, 409; ε, 478; ν, 276, al. Conf. App. et ad I, 71; VI, 338; VII, 523; Jani ad Hor. Od. I, iii, 36; III, v, 13; xxi, 11, et id. in Arte poet. lat. p. 475; Weitz. ad Val. Fl. I, 561. Vulgo putant, substantiva vim, βίην, μένος et alia ejusmodi redundare, vel periphrasi cuidam servire. Sed vid. Cl. Schelleri præcept. stili bene lat. T. I, p. 304.

600. Cf. Virg. Æn. XII, 684 sq. insueta, ut ap. Virg. Æn. VIII, 248 (vid. ad v. 378), vel pro insuetos, nunquam antea visos elephantos. —601. timentem, cf. ad I, 48.

603. Explorant adversa viros, ut secunda felices, adversa magnos probant dixit Plin. Paneg. c. 31, ubi vid. Intpp. et ad Plin. Ep. IX, xxvi, 4; Lucret. III, 55; Sen. de Prov. 4, et. al. Cf. sup. ad III, 574. —per aspera duro, etc. Cf. II, 578; VI, 120, et ipsa Virtutis verba XV, 101 sqq., quæ ex pulcherrimo loco Hes. Ἔργ. 289 sq., petita sunt. Add. Sen. de const. Sapientis c. 1; Xenoph. Memorab. Socr. II, §. 20 sq.; Stat. Achill. II, 376, ubi vid. Barth. —604. Nititur, enititur, ut ap. Virg. Ge. II, 428, et Æn. II, 443.

605

Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem

Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit,

Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.

Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis

Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.»

610

Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit

Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit.

Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum

Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso

Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.

605. perdere mortem, vid. ad v. 137. —inhonoratam mortem, vid. ad III, 123. —606. Spectabimur, spectata erit virtus nostra, vid. ad I, 77, et III, 574. —607. meum condes sub gurgite letum, non perficies, ut obscuram et inhonoratam mortem in undis inveniam, vid. ad III, 123, et inf. ad v. 671 sq.

610. adsurgens in hastam, ut in ensem et ictum, ap. Virg. Æn. V, 443; X, 797; XI, 284, ubi vid. Heyne. Sic ἐρείδειν, ἐπερείδειν τὸ ἔγχος ap Hom. Iliad. γ, 358; ε, 856, al. cf. v. 208; I, 400. Similiter quoque insurgere et incumbere remis dixit Virg. Æn. III, 207, 560; V, 15, 189: ἐπεῤῥώοντ’ ἐλάτῃσι Apollon. II, 663; ἐμβαλεῖν κώπαισι Pind. Pyth. IV, 356.

612. Junge prosequitur ictum stridore, percussa horrendum clamorem edidit: quem elephanti clamorem Florus quoque I, xviii, 12, stridorem dixit.

615

Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,

Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos

Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.

Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,

Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,

620

Donec, consumtis longo certamine telis,

Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.

617. laterum extentus, ut laterum passus (qs. pansus, expansiones), et tractus ap. Stat. Silv. I, i, 29, et Theb. IV, 173. —poeta in mente habuit loca Virg. Æn. X, 892; XI, 638 sq., et laterum extentus sunt latera vasta, extenta, ut obtentus frondis apud Virg. Æn. XI, 66, pro frondibus obtentis. Ern.

618. nigranti dorso, vid. ad III, 463, in V.L. —619. Drak. comparat Stat. Th. V, 533. Sed huic et nostro poetæ præivit Virg. Æn. X, 887.

621. vada, Trebiam fl. vel ejus aquas (vid. ad I, 52) et quidem h.l. earum cursum mole sua clausit, præclusit, obstruxit, ut VI, 708; XI, 138, et ap. Virg. Æn. XI, 298. —pressa, ut corporibus premitur Peuce dixit Claud. Cons. Hon. IV, 630.

Ecce per adversum, quanquam tardata morantur

Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem

Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem.

625

Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum

Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.

Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense;

Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.

Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,

630

Et, quantum longo ferri tenuata rigore

Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.

Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.

Nec leto quæsita quies: turgentia membra

Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis.

635

Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.

Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,

Fulvos aurifera servantes arbore ramos?

622. Scipionem huic prælio interfuisse negat Liv. XXI, 52, 53 et 57; sed adfirmat Nepos Hannib. c. 4. quod jam alii monuere. —623. Vulnere, ad Ticinum accepto.

628. Pelopeus avis, h.e. propter majores, Cyrenarum conditores, vid. ad III, 252.

629 seq. Cf. ad v. 550. —630. ferri rigore, pro ferro rigido, et hoc simpl. pro ferro, ut ap. Virg. Ge. I, 143. —631. Procedit, prominet.

633. Cf. V.L. —turgentia, aqua absorpta. —634. æquoris Hadriatici.

636, 637. Cf. III, 283 sq. et de tota orationis forma Virg. Æn. X, 319 sq., ubi vid. Heyne.

Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;

Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,

640

Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris

Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.

638. Manifeste h.l., quod jam alii viderunt, imitatur Hom. Il. φ, 136... 384, inpr. v. 234 seq., ubi Xanthus in Achillem insurgit. Silii figmentum inde ortum notat Drak. quod fluvius imbri increverit, de quo vid. ad v. 573. Similem locum Stat. Th. IX, 404 sq., comparari jubet Lefeb. —stagna, maris, seu fluvii profunda, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 126. —640. omnes torquet vires, ut VII, 529, h.e. movet, vel effundit, ut torquere bella, hastam, murmura, sibila, quæ vid. in Ind. nisi malis cum Schmidio interpretari: intendit, quoniam contorta sunt validiora. —641. novus torrens, quatenus ad fluctus inusitatos excreverat et ante non visos. Ern.

Sensit, et adcensa ductor violentius ira,

«Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas

Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis

645

Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,

Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,

Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente

Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»

642 seqq. Non tam animosus fingitur Achilles ab Hom. l.c. —644 sq. Similiter, quod Drakenb. monet, Sicorim fl. punit Cæsar ap. Lucan. IV, 141 sq., et Gyndem Cyrus ap. Sen. de ira III, 21. —lacerum, etc., in rivos diducam. —646. premam, obturabo, fontes tuos obstruam; quod tamen ab his quæ Scipio vss. 644, 645, minatur, abhorrere putat Lenz. Equidem non video, cur utrumque locum habere non possit; alioquin quove pro quoque substituerem. —nec tangere ripas, retinere ripas suas. Lenz ad ripas Padi refert. —648. Sidonium, Sidoniis h.e. Pœnis faventem, ut undis socialibus v. 701. Cf. ad I, 118. Schmidius expressa putat Gr. μηδίζειν, φιλιππίζειν. —infelix, vid. ad II, 667.

Talia jactantem consurgens agger aquarum

650

Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.

Arduus adversa mole incurrentibus undis

Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.

Nec non a tergo fluctus stridente procella

Spumeus inrorat summas adspergine cristas.

655

Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum

Subducta tellure Deus; percussaque longe

Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis

Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.

649. jactantem, ut ap. Virg. Æ. I, 102. —650. Inpulit, ὦσε ap. Hom. l.c. v. 235; conf. ad v. 597. —curvato gurgite, vid. ad I, 472.

651. Arduus adversa mole stat, elegantius quam στῆναι ἐναντίβιον ap. Hom. l.c. v. 266; cf. Virg. Æn. X, 771. —adversa undis, quam undis obponit. —653. stridente procella, ut ap. Virg. Æn I, 102.

654. inrorat, adspergit, aqua roris instar guttatim destillante.

655. stabilemque vetat defigere gressum, ὀυδε πόδεσσιν εἶχε στηρίξασθαι ap. Hom. v. 241, et Suducta tellure, κονίην δ᾽ ὑπέρεπτε ποδοῖϊν, v. 271. —656. Deus, Trebia, ut Xanthus μέγας θεὸς ap. Hom. v. 248. —657, 658. ad bella parentis Excitæ, a parente ad auxilium sibi præstandum advocatæ. —ripas perdidit amnis, exspatiatus est supra ripas; Lenz. —parentis, Trebiæ, non Eridani, quod Dausq. putabat; vid. ad I, 606.

Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum

660

Adtollit cum voce caput: «Pœnasne superbas

Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris,

O regnis inimice meis? quot corpora porto

Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,

Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.

665

Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.

Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»

659. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq.; X, 205, et inf. v. 726. —660. cum voce, ut X, 432, et ap. Virg. Æn. X, 667, «cum voce manus ad sidera tendit.» —662. regnis, v. Burm. ad Val. Fl. II, 621. —663. fusa, vid. ad II, 113. —Cf. Hom. l.c. 217 sq. Virg. Æn. V, 806 sq. —664. Adde modum, fac finem, dextræ, cædibus.

666. incumbe, ut ap. Virg. Georg. II, 311, et Æn. I, 84, ubi videndus Heyne.

Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto

Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis.

Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis:

670

«Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,

Talin’ me leto tanta inter prælia nuper

Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra

Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;

Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,

675

Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis

Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem

Conjugis invicti vires: agit undique flammas

Dispersus ripis ignis, multosque per annos

Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.

667, 668. Conf. Hom. Iliad. φ, 328 sq. Junonis partes Silius detulit Veneri, Romanis faventi.

669. Similes preces ac vota Achillis ap. Hom. l.c. v. 272 sq., et Ulyssis Odyss. ε, 298 sq., ex quo loco desumta est oratio Æneæ ap. Virg. Æn. I, 93 sq., ut ex hac Hannibalis verba inf. XVII, 260 seq., ubi Drak. monet, veteres vehementer mortem in undis exhorruisse, tum quod animam igne constare (vid. Virg. Æn. VI, 130 sq.), adeoque aqua exstingui putarent; tum quod naufragio absumtis raro sepultura obtingere posset. Cf. ad I, 154; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 23; viros doctos ad Valerium Flaccum, I, 633; Burm. ad Petron. c. 103 et 114; Cuper. Obss. I, 8; Guther. de jure man. I, 10. —Ingravat, ut ap. Virg. Æn. XI, 220, eodemque sensu asperare inf. v. 774, et acerbare VI, 116; Drak.

670. Dardana, vid. ad lib. I, 14. —671. Taline leto, tam fœdæ morti in undis; λευγαλέῳ θανάτῳ dixit Homerus Iliad. φ, 281; Odyss. ε, 312. —672. fortine, etc., cf. ad II, 705. —673. redde, etc., ut apud Virg. Æn. II, 669; X, 61. —nate, qui me ad Ticinum servasti. —675. fratrique, Cn. Corn. Scipioni Calvo, qui notus est ex Liv. XXI, 32, 60. —Conf. Hom. Il. φ, 328... 384. —676 sq. Ingemuit, gravius μέγ᾽ ἄϋσε Hom. —679. umbras, arbores, Trebiæ ripam obumbrantes, ut ap. Virg. Ecl. V, 40; Ge. I, 157; IV, 511, al. cf. Ind.

680

Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos

Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.

Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;

Jam, solo restans trunco, dimisit in altum

Populus adsuetas ramis habitare volucres.

685

Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos

Absorbet latices, sævoque urgente vapore

Siccus inarescit ripis cruor: horrida late

Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit

Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.

681. Conf. Virg. Æn. V, 662, et Georg. II, 307; inf. XVII, 96, et ad VI, 556. —crepitat, vid. Bentl. ad Hor. Od. IV, xi, 11.

682 sq. Imitat. Hom. Iliad. φ, 350 seq. —comas, frondes, vel folia, ut χαίτη ap. Anacr. XXII, 3, et Callim. H. in Del. v. 81: κόμη, τρίχες, τριχῶδες, seu τριχομανὲς de arboribus et plantis, ὄρος κεκομημένον ὕλῃ, ap. Callim. H. in Dian. v. 41, ubi vid. Spanh. —684. Populus, definite pro quav. arbore.

685. Conf. Ovid. Met. II, 211, et ad vss. 691... 695, ibid. v. 264 sqq., quem locum Silius expressit; Lenz. —imo de gurgite, fundo, βυσσόθεν, absorbet, ἀναῤῥοιβδεῖ. Reliqua minus ornata, quam ap. Hom. l.c. v. 361 sq. ubi Xanthus aheno, igne ebullienti, comparatur. —686. vapore, ut ap. Virg. Æn. V, 683; τεῖρε δ᾽ ἀϋτμὴ Hom. l.l. 366. —687. horrida, squalida.

690

Miratur pater æternos cessare repente

Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus

Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.

Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta

Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:

695

Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.

Tum demum admissæ voces et vota precantis,

Orantique datum ripas servare priores;

Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas

Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.

700

At Pœnus, multo fluvium veneratus honore,

Gramineas undis statuit socialibus aras,

Nescius heu! quanto Superi majora moverent,

Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.

690. Ipse Padus, in quem Trebia influit, magnam incendii, quo hic ardebat, vim sensit: quod præclare poeta expressit. —pater, vid. ad I, 606, et cf. IX, 187, et Virg. Ge. I, 482. —cursus æternos, ut ἀΰπνους Sophocl. de fontibus; D. Heins. —691. Nympharum, Nereidum.

695. Arundo, sertum ex ea, tegens caput Dei fluvialis, nudavit crines Dei, quia conrepta est flammis, vel combusta. Conf. v. 659.

698, 699. Cf. ad v. 483, et Liv. XXI, 56.

700. honore, vid. ad III, 218. —701. Gramineas aras, e cespite, βωμοὺς ἀυτοσχεδίους, ut ap. Virg. Æn. XII, 118; Ovid. Met. VII, 240, al. cf. Ind. —undis socialibus cf. ad v. 648. —703. Silius silentio prætermittit prælia, hiberno tempore prope Placentiam commissa, de quibus vid. Liv. XXI, 57 et 59.

Boiorum nuper populos turbaverat armis

705

Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,

Corde levem atque astus inopem contundere gentem.

Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.

Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna

Ominibus, parat imperio Saturnia fesso

710

Ductorem, dignumque virum veniente ruina.

704 sq. C. Quinctius Flaminius Nepos Cos. A.U. DXXX, adeoque sex annis ante alterum consulatum, in quo ad Trasymenum lacum, quod nunc poeta memorabit, periit, victoriam de Boiis reportaverat, quam tamen tribunis suis debebat temerarius imperator, qui imperitia sua eam pæne prodiderat. Eam ob causam, et quoniam auspicia, prodigia ac literas, quibus Romam revocabatur, spreverat, non nisi privatus et plebe indignante triumphabat. Cf. V, 107 sqq., 646 sq.; Liv. XXI, 63; XXII, 6; Oros. IV, 13; Flor. II, 4; inpr. Polyb. II, 31... 34, et Plut. in Marcell. p.m. 299, et in Flamin. —706. Corde levem, v. ad v. 50. —contundere gravius quam vincere, domare, ut ap. Virg. Æn. I, 264, «populosque feroces Contundet, etc.» cf. Broukh, ad Tib. III, vi, 14.

708. lævis Ominibus, adversis fatis: vel omina ad Flaminii genesin, seu horoscopum spectant. —709. Saturnia, cui poeta omnium, quæ Romanis contingunt, malorum causam adtribuere solet. —fesso, malis, cladibus, bello; conf. ad I, 566. —710. ruina, insigni clade.

Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ

Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere;

Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem

Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ,

715

Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis

Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis

Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.

711. prima dies juris, calendæ Januariæ, quibus consulatum iniit. —713... 717. Cf. ad I, 687 sq. —artem κατ᾽ ἐξ. esse peritiam navis gubernandæ, monent Barth. ad Stat. Th. III, 29, et Drak. ad h.l. et ad XIV, 454. —714. jura carinæ, ut regna et imperium navis, ap. Val. Fl. I, 418 (ubi vid. Burm.), et V, 14. —715. Ventorum tenet vicem, est loco ventorum, et imperitia sua facit, quod venti solent. —716. Dat jactare, cf. ad V, 324; Virg. Æn. I, 319. «dederatque comas diffundere ventis.» —717. magistri, gubernatoris navis, inter quos Liv. quidem XXIX, 25, et XLV, 42, non vero poetas distinguere, monet Drak.

Ergo agitur raptis præceps exercitus armis

Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci

720

Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum

Mæonios Italis permixta stirpe colonos.

719 sq. Etruriam intellige, et de Lydorum populo, a quo, vulgari Romanorum a Græcis adscito errore, Etruscorum, seu Tyrrhenorum origo repetitur; vid. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 479; IX, 11, et Exc. III, ad Æn. VIII; Lips. et Ernesti ad Tac. Ann. IV, 55; de Corytho autem, Etruriæ principe ac conditore Cortonæ urbis (unde montes Cortonenses, quos Trasymenus subit, mox v. 823.) Heyne ad Æn. III, 170; IX, 10; X, 719, et Exc. VI, ad Æn. III; it. Cluver. Ital. ant. p. 590 sq. Cf. V, 9 sq., et ad VIII, 472. —721. Mæones, prisci Lydiæ coloni, et hinc Etrusci; cf. Virg. Æn. VIII, 499; XI, 759; Herodot. I, 7, et Ind.

Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur

Laude super tanta monitor Deus: omnia somni

Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis,

725

Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,

Et madidæ frontis crines circumdata fronde

Populea, stimulat subitis præcordia curis,

Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.

722. vid. V.L. —miscenda ad cœpta, h.e. turbanda consulis consilia, suspicatur vir doctus in Allg. Lit. Zeit. 1796, N. 139. —723. Deus, vel omnino est numen divinum, vel pro dea, ut ἡ θεὸς; cf. Virg. Æn. II, 632; VII, 498, et Vulp. ad Tibull. I, vi, 43. —In his poetæ animo oculisque obversabatur locus Virg. Æn. VIII, 26... 67, ubi vid. Heyne, et ad Æn. II, 268 seq. —724. curis ægris, quæ ægros, miseros faciunt homines, cf. ad I, 85, in V.L. —725. stagni, Trasymeni lacus. —726. Cf. Virg. Æn. VIII, 31 sq., et sup. v. 659.

«O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen,

730

Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,

Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?

Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.

Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti

Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum

735

Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras.

Nobis persolves meritos securus honores.

Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit

Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»

729. Latio lacrimabile nomen, cf. I, 110 sq., et III, 73. —nomina, ut ὀνόματα, pro hominibus ponuntur, ut VI, 298; XI, 513, al.; cf. Heyne ad Tibull. III, iv, 61, et Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 34. Passim quoque nomen redundat; v. ad V, 161. —730. Qui Deus olim futurus esses, si in Italia nasci tibi contigisset, ubi tales viri, qualis tu es, in Deorum numero referri solent. Drak. comparat inf. VII, 36, 37, et Cic. pro Muræna c. 36, «gratias egit Diis... quod ille vir in hac republica potissimum natus esset;» add. inf. XVII, 403, 404. —731. cur fata tenemus, retinemus, remoramur? ut fatis currentibus obstare VII, 307, et contra urgere fata VII, 224; fata irritare V, 234; incumbere fortunæ VII, 241; Præcipitare fatum I, 691; lacessere fata XV, 36, vel fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653.

734. Jurares, cf. I, 113 sq. —735. satiabis, placabis, ut ap. Virg. Æn. II, 587.

736. Imitat. Virg. Æn. VIII, 61 sq.

738. Tmolo, ex Lydia, cujus mons est Tmolus. —missa manus, h.e. Etrusci, cf. ad v. 719, et VII, 210.

His agitur monitis, et lætam numine pubem

740

Protinus aerii præceps rapit aggere montis.

Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo

Piniferum cælo miscens caput, Apenninus.

Condiderat nix alta trabes, et vertice celso

Canus apex structa surgebat ad astra pruina.

745

Ire jubet: prior exstingui labique videtur

Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.

Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi,

Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.

739. numine, ejus monitis. Cf. ad I, 93, in V.L.

741. Cf. omnino Liv. XXI, 58, cujus narrationem cur tam strictim adtigerit Silius mireris, quum tamen poeticum ornatum et res admittat, et ipse diligenter sectetur. —Horrebat, etc. Cf. Virg. Æn. IV, 249, 251; XII, 702 sq.

744. pruina, vid. ad III, 533.

746. Si, post Alpes superatas, aliis iisque minoribus montibus iter impediatur et obstruatur.

748. mulcet laborem, minuit, ut XII, 220. —Delet hunc versum Col. Imo vero ex eo quodammodo pendent sequentia, cum quibus cohæret: dicit enim, superato jugo jam nondum finitum fuisse laborem (superasse jugum, græco more pro superatus montis adscensus), sed quasi novum ex paludibus in plano campo objectum. Ern.

Plana natant, putrique gelu liquentibus undis

750

Invia limosa restagnant arva palude.

Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex

Sævitia quatitur cæli, manante per ora

Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,

749 sq. Nam Apenninum transgressos plana natantia h.e. planities, seu campi paludosi (quos Silius solita verborum luxuria depingit) remorabantur. Liv. XXII, 2, «Propiorem viam (in Etruriam) per paludem petit, qua fluvius Arnus per eos dies solito magis inundaverat.» Proprie hoc iter non continuo H. ingressus est, simul atque Apenninum superavit; vid. Liv. XXI, 59. Sed poeta res levioris momenti omittere solet. —putri, resoluto, nondum indurato gelu impediti rivi se late diffundunt; ut solent, quæ calore liquescunt; Cellar. coll. Virg. Ge. I, 43.

751 seq. Hannibal, quod jam Drak. observasse video, Apenninum transgressus, sæva tempestatis vi, in via per paludem et profundas Arni fl. voragines, alterum amisit oculum, testibus Polyb. III, 79; Liv. XXII, 2, et Corn. Nep. c. 4; (qui tamen non omnino cum illis consentit, de quo vid. ej. Intp. et Drak. ad Liv. l.c.) non a frigore in Alpibus, quod Schol. Juven. ad Sat. X, 153, adnotavit.

751. tanta inhospita, tam i. loca, ut VI, 308. —753 sq. «Quia medendi nec locus nec tempus erat, altero oculo capitur,» Liv. et Polyb. l.c. quæ poeta exornavit. —facilis sprevisse (ἀοριστῶς) h.e. facile spernebat, ut I, 225; VIII, 59.

Optatum bene credit emi quocumque periclo

755

Bellandi tempus: non frontis parcit honori,

Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur

In pretium belli dare, si victoria poscat;

Satque putat lucis, Capitolia cernere victor

Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.

760

Talia perpessi tandem inter sæva locorum

Optatos venere lacus; ubi deinde per arma

Sumeret amissi numerosa piacula visus.

754. bene, h.e. vili pretio, parvi emi; quam locutionem, vel tironibus notam, magna exemplorum copia illustravit Drak. ad h.l. ad V, 601, et VII, 620. —755. frontis honos, possit esse decora facies, ut ap. Stat. Silv. I, ii, 113. Sic honor capitis, ap. Plin. Paneg. 8, id. qd., caput honestum, ap. Virg. Ge. II, 392. Sed h.l. est frontis decus h.e. oculi, ut cornua Tacito gloria frontis dicuntur Germ. c. 5; honores, pulchritudo, formæ inf. XII, 243; h. togæ VI, 394; h. croceus, color rutilus et pulcher VIII, 442; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 591, et Jani ad Hor. Od. II, xi, 9.

761. lacus, ad Trasymenum lacum. —762. piacula, solatia.

Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:

Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant.

765

Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,

Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris

(Infandum dictu!) parvos inponere natos.

765. Poeta, ornatus et variationis studiosissimus, facile in episodium hoc incidere poterat, memor libri III, 64 seq. —Mos, Pœnis a Phœnicibus, quorum Moloch a Saturno parum diversus fuisse videtur, traditus, pluribusque barbaris gentibus communis, de quo vid. præter VV. DD. ad h.l. Column. ad Ennii Ann. I, p. 28; Ill. Meiners de relig. varior. popul.; Hendreich de republ. Carthag. II, i, 4; Bryant. de sacrif. hum. et Michaelis Jus Mos. T. V, §. 247. Notandum vero ex v. 768, sacrificium hoc annuum fuisse sortique commissum. —condidit, vid. ad I, 28, in V.L. —766. Poscere Deos veniam, vel pacem, pro gratiam et opem ab iis petere, vel simpl. illos placare, ut in formulis precum, inpr. pontificum, passim occurrit. Conf. XV, 437; Virg. Æn. III, 261; IV, 50; Liv. I, 16; VII, 2, al.

Urna reducebat miserandos annua casus,

Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ.

770

Cui fato sortique Deum de more petebat

Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.

Sed propior metus armati ductoris ab ira,

Et magna ante oculos stabat genitoris imago.

768. annua quotannis. —casus, sacrificium. —769. Diana Thoantea, ut XIV, 260, et ap. Val. Fl. VIII, 208, h.e. Taurica, seu Scythica, cui hostiæ humanæ mactabantur; quem deæ cultum, ex fabulis de Iphigenia, Oreste ac Pylade notissimum, Thoas, rex Taurorum, primus instituisse dicitur; vid. Herodot. IV, 103; Strab. V; Diodor. IV, 45; Pausan. III, 16; IX, 19; VV. DD. ad Ovid. ex Ponto III, ii, 45... 96, et Trist. IV, iv, 63... 82; Hygin. fab. 98, et 120; Serv. ad Virg. Æn. II, 116; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 173, 174; Muncker. ad Antonin. Liberal. fab. 27, et Eurip. Iphig. v. 39.

770. petebat, destinabat. Cf. II, 29. —771. discors Hannon, cf. ad II, 277.

772. metus propior, cf. I, 32.

Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines,

775

Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce.

Edonis ut Pangæa super trieteride mota

It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.

774. Præclare adfectus materni vis singulis Imilces factis verbisque exprimitur. —Asperat, auget, hæc, metum hujus iræ paternæ, Imilces, conjugis, mœror, ut asperare ignes dixit Val. Fl. V, 369; a. iram Tac. hist. II, 48; cf. ad v. 669.

776 sq. Conf. Virg. Æn. IV, 300 sqq. (ubi vid. Heyne de orgiis trietericis et motis sacris), et Lucan I, 674 sq. —Edonis, Baccha, ab Edonis, populo Thraciæ, ubi orgia Bacchi potissimum celebrabantur. Conf. Intpp. ad Theocr. VII, 111; Bentl. ad Hor. Od. III, xxv, 9, et viros doctos, in V.L. laudatos. —Pangæa juga, ut II, 73. —777. suspirat, ἀναπνεῖ, pro spirat, πνεῖ, ut XII, 136, et XIII, 426; D. Heins. Similiter totum spirant præcordia Phœbum, Drak. monente, dixit Claud. de R. P. I, 6; cf. ad III, 240 et 697; Burm. ad Val. Fl. II, 278.

Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres

Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi

780

Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,

Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis

Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela

Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans

Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.

778. facibus subdita, propr. facibus subditis, igni admoto combusta, unde clamat; vel simpl. pro incitata sc. furore, ut faces subjicere invidiæ, bellis, etc., et subdere ignem seditioni Liv. VIII, 32: vel subdita, subjecta, permissa, adeoque stimulata facibus, h.e. ceu Mænas, quæ adcensis facibus noctu per montes ac nemora cum clamore discurrit. Ejusmodi certe faces contextui aptiores sunt. Cf. V.L. —779 seq. Tota oratio spirat furentem ac bacchicum mentis fervorem, quo instincta Imilce in absentem maritum acerrime invehitur; et gravissimæ indignationis adfectum, qui, elevata herois laude ac gloria, tenerrimos paterni amoris sensus agitat et v. 787 sq., cum amara inrisione permiscetur; sed, quod minus exspectes et probes, nimis abrupte v. 791, (ubi τὸ porro ῥητορικῶς magis, quam δεινῶς dictum) ad pios philosophicosque, etsi præclaros, sensus descendit, quibus enthusiasmi impetus, qui subito v. 796, iterum effervescit, interrumpitur. —Io conjux, ut Io Bacche! cf. ad V, 634, in V.L. —cardine mundi, plaga, seu regione. —781. propior tibi, tanquam patri; ad te magis spectat. —782. vibrantia se, vibrata; vid. ad I, 539.

785

Interea tibi prima domus atque unica proles

Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.

I nunc, Ausonios ferro populare penates,

Et vetitas molire vias! I, pacta resigna

Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit

790

Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!

Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?

Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,

Naturam nescire Deum! justa ite precari

Ture pio, cædumque feros avertite ritus.

788. molire vias, ut ap. Virg. Æn. X, 477, et VI, 477; ubi vid. Heyne. —vetitas, vid. ad III, 501. —pacta resigna, irrita fac, rumpe, propr. sigillo ablato. Schmid. adcipit pro simpl. signa, firma. —789 sq. Vis verborum sic et tales voce et gestu declaranda.

791. Notum est, priscos homines sanguinis effusionem religioni habuisse, iisque morem fuisse θεοὺς καρποῖς, h.e. ἀπαρχαῖς ἀγάλλειν, hisque frugum primitiis ac libaminibus solum deinde tus sine hostiis addere. Cf. loc. class. Ovid. Fast. I, 337... 454, et IV, 409 seq.

792. ægris mortalibus, ut ap. Virg. Ge. I, 237; cf. ad I, 85, in V.L. —794. Ture pio, quo pietatem in Deos testamini, ut ap. Tibull. II, ii, 3; III, iv, 10, et Virg. Æn. IV, 637; V, 745.

795

Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,

Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;

Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,

Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.

Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?

800

An flendæ magis Ægates, et mersa profundo

Punica regna forent, olim si sorte cruenta

Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»

795. Conf. Intpp. ad Act. Apost. XVII, 28, 29; Dausq. citat Cic. Leg. I, 8; Epictet. I, iii, 9; Polyb. Ecl. 25, et al. —hactenus, id tantum, sit satis; sufficiat certe animalia, non homines mactasse. Conf. XIII, 270, et IX, 347, ubi Drak. laudat Gronov. Obss. I, 15, et Obss. in Script. Eccles. c. 22. Lefeb. qui vers. 791, tabum etiam de sanguine humano intellexerat, h.l. vertit: contentons-nous à l’avenir de n’immoler que des animaux sur les autels. Ernesti toto h.l. non victimas humanas, sed in genere cruenta sacrificia reprehendi putat, quoniam his sublatis et illæ tollantur, ideoque jungit hactenus sit satis, hoc sensu: desinite nunc tandem cruentis sacrificiis Deos colere; aut si firmiter vobis persuasistis, Superis tale nefas placere posse, me immolate. Neuter mihi quidem sententiam suam persuasit. —797. nefas, nefaria hæc sacrificia, sc. humana. —fixumque sedetque, cf. Virg. Æ. IV, 15. —798. absumite, perdite, mactate, vestris votis, victima vota, vel votorum, quæ fecistis quorumque rei estis, solvendorum causa. Cf. Virg. Æ. III, 279, et ibi Heyne.

799. hac indole, hoc puero tantæ indolis.

800. Ægates, ut I, 61. —mersa Punica regna, jactura tot navium hominumque, qua simul imperium maris nobis ereptum, et populus nomenque Pœnorum ad internecionem prope redactum est. —802. virtus mariti, ut μένος Ἄρηος, etc., vid. ad v. 599.

Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,

Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,

805

Abnueret sortem, an superum pareret honori.

Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,

Magnanimi metuens inmitia corda mariti.

803. Hæc, verba. —804. cauta, consilia. —ipsique, Hannibali. An ut αὐτὸς ἔφα?

His avide auditis ductor sic deinde profatur:

«Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat

810

Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna

Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque

Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo

Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.

At puer armorum et belli servabitur heres.

815

Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum,

Hesperia minitante, salus, terraque fretoque

Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.

809 seq. Oratio bene convenit ingenio Hannibalis, quod in gratia quoque referenda superbiæ indicia prodit. —810. Hannibal æquatus Superis, quod divina res et sacrificii causa ejus arbitrio permittitur; Cellar. coll. Plinio, Epist. I, 7, pr. Non male. Confer tamen ad v. 803, in variis lectionibus. —813. ab Ausonio Quirino, a populo Romuli, h.e. Romano.

817. stabit, vid. ad II, 639, in variis lectionibus. —certare memento, confer ad III, 118.

Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.

Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur

820

Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum,

Huc lætos vultus totasque advertite mentes.

Namque paro sacra, et majores molior aras.

Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:

Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:

825

Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus.

Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps

Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.

Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,

Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»

820. formidine matrum, præclare pro cædibus et sacrificiis, quæ matres potissimum horrent et reformidant.

822 seqq. Color orationis fere ut apud Virg. Æneid. XI, 515 sq. —sacra majora, stragem Romanorum.

823... 827. Conf. Liv. XXII, 2, et inpr. 4; Polyb. III, 82, extr. —823. mons et colles sunt montes Cortonenses, cf. ad v. 720. De Sychæo et Choaspe, cf. III, 245, 317. —825. claustra et fauces, angustiæ saltus et montium. Cf. V, 42 sqq.

826. vago milite, expedito. —827. libamina belli, cf. v. 822.

828. Deus promissis spondet apertis. Confer v. 722 sqq., 733 sq. —829. viri, legati.

Liber IV: Variæ Lectiones

4. Ita in c. Col. legitur; Herculeo labori in mentem veniebat N. Heins. jactatum fama Put. jactantem fama ed. Lefeb. operarum haud dubie incuria. Vulgo jactatur fama. —5. diro c. i. motu malebat N. Heins. —7. aures ant. ed. Veneta, prob. N. Heins. Cf. ad II, 580. Vulgatum confirmat Drak. similibus locis Val. Fl. I, 743; II, 122; V, 273; et inpr. Virg. Æ. IV, 187. Cf. not. ad III, 436. Schmidio videtur elegans esse traductio ab ariete, qui propr. quatit muros. —8. verum rumorem placebat aliquando N. Heins. coll. Claud. Eutrop. II, 470. —13. niveumque... coni (φάλου) decus, Colon. et Tell., h. cristas, seu jubas, λόφον, ut gloria coni ap. Stat. Th. VIII, 706, et inf. X, 400. Vulgatam lect. juvenumque, quæ errore typogr. in ed. Lefeb. remansit, prob. Dausq. (qui tamen juvenesque malebat) et Barth. quod juvenes armorum ornatu maxime (an vero et soli?) capiantur, nec omnes cristæ nivei coloris fuerint. Neuter vidit, niveum esse epith. ornans, ut II, 399; ap. Stat. Th. IV, 130, al. reposti frustra volebat N. Heins, quum conus, non galea reponatur. —15. revocantque Col. Ox. R. 2, h.e. reficiunt; vid. Gronov. Obss. II, 19; recoquuntque ingeniose corrig. Bentl. ad Hor. Od. I, 35, 38; prob. Drak. cui nostra lectio inaudita et ex antiqua scribendi ratione recocunt orta videbatur, quod firmari potest loco Virg. Æ. VII, 636. Vulgo renovantque; in quo Dausq. adquiescit, quum tamen novant modo præcesserit; recoquuntque novas conj. Lefeb. Male! —16. inultas emend. N. Heins. quia irrita vulnera subsequuntur. Sed ita ταυτολογίαν poetæ obtrudi monet Drak. —23. ast contra omnes libros scripsit Lefeb. ne admonito quidem lectore. —26. agris Col. armis Ox. —32. Sic vulgus (sc. facit); traduntque metus, vel Dira serunt, creduntque metu, vel Sic vulgus; crescuntque metus conj. Withof.

34. nec pervia, vel impervia saxu emend. Schmid. quum Alpes ut non perviæ semper jactentur, et, si perviæ sint, in iis non poni possit spes, Pœnum eas non transcensurum. Sed Alpes, quas Hannibal primus præter omnium opinionem pervias fecerat, decepere, quia eas hominibus impervias esse putaverant. —35. Decepere scripti et editi ante Martin. Herbipol., qui primum Accepere dedit. Conf. Gronov. Obss. III, 20.

40. gradu e Col. recepit Lefeb. et exponit erependo gradu, gravissant sur les roches; respiciens forte ad III, 529. Sed olim potius gradu scriptum, vel ultima litera voc. gradum a prima vocis seq. absorpta, judice Drak. —49. Sic conj. Dausq. Male! —51. prævectus corrig. N. Heins. ut et VIII, 126: non male; etsi vulgata quoque ferri potest, si suppl. ad, ut V, 204; XVI, 519 al. —56. Namque en tacite refinxit Lef. puncto post cohortes posito. —57. furore Adcensæ conj. Schmid. quod et nobis in mentem venit. Sed vid. not. —59. coluntur volebat N. Heins. habitantur Drak. quacumque vagantur Iberi Livineius. Contra vocari, audire, cluere pro esse, XII, 709 et al. poni, monet Lef. At vocari alicui simpl. pro ei esse nemo facile dixerit, sed potius pro vocari ab aliquo. Præterea non omittendum est, quid et quomodo hoc, vel illud vocetur, seu audiat. Vulgata itaque lectio omnino suspecta videtur. Withof. varia tentabat: locantur Iberis, vel vocantur Ibera I. T. n. tot agmina, vel morantur Iberi, seu Iberos, (h.e. Pyrenen aliaque, quæ ipsi superare timent) vel lavantur Ibero (ut V, 161, 271; IX, 185, 195), vel armantur Iberis (ut III, 224; XI, 144), vel occantur Iberis, vel denique cavantur Iberis, ut adludatur ad auri fodinas Hispaniæ. —60. numerosa, non nemorosa, Col. Ox. Parm. memor ausa per a. frustra conj. Barth. Adv. VI, 3; quum meminerit Hannibal, quid quisque et quovis tempore gesserit. —61. ferocem Col. prob. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Cons. Mall. Theod. v. 53. Vulgo furentem, non minus recte. —62. Alii rutulam, vel rutilam. Conf. I, 291, 584.

71. Transiliunt, discant Put. stet, vel mox et majus si scandere corrig. N. Heins. reclam. Lefeb., quia mutatio modorum passim sit obvia. —73. vestros, non nostros, Col. et R. 2. —74. fusa ed. Paris. Colinæi, errore typogr., quem D. Heins. et Dausq. fideliter descripsere. —78. nova num corrig. N. Heins. citra necessitatem. Conf. v. 72, 806, et quos Drak. laudat Perizon. Diss. de Dict. Cret. §. 40, et Bentl. ad Hor. Serm. II, iii, 166; vobis R. 2.

86. certamine Col. Put. Parm. Vulgatum certamina servavit Lefeb. Recte opinor.

88. fugientibus prisci tantum non omnes; nec opus tot exemplis, quot congessit Drak. fulgentibus R. 3, et alii recentt. probb. Barth. et Dausq. quia abeunte nocte splendor auroræ umbris intermicet. —89. duas horas conj. uterque Heins., h.e. vigilias. Sed hanc notionem incertam esse, et noctem apud Romanos quatuor vigiliarum fuisse, nec minus æstate quam hieme duodecim horas habuisse, docet Drak. conf. not. ad VII, 154 sqq. —91. campi frustra emend. Burm. ob præc. collis: quasi poetam non deceret orationem variare.

98. capite Col. ut VIII, 275; XII, 169. Sed τὸ rapite, ut VI, 210, efficacius esse, monet N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Met. II, 603. —100. consors conj. N. Heins. et v. 101: dirimebat, adacto Quantum inp. valet deprendere, ut ap. Cæs. B. Civ. III, 51. Sed telum tormentumve, non nodum adigi, a Schmid. jam notatum video: et prendere Put.

105. limine R. 3; Parm. Med. non improb. N. Heins. Cf. eum et Burm. ad Virg. Æ. VI, 255. Sed quis unquam dixit, a medio limine solis venire? —106. ab honore scripti et editi ante Nicandrum, qui primus in h. dedit. —110. satiasve corrig. Dausq. quod prob. N. Heins. et recepere Drak. ac Lefeb. Recte, puto, quia saties, si dubiam lectionem loci Plin. VIII, 51, exceperis, non nisi ap. Juvenc. I, 637; III, 216, occurrit. —115. jactos volatus R. 3; lævos conj. N. Heins. h.e. a sinistra conspectos, quod felix augurium videbatur Romanis, ut a dextra Græcis. At lætum, seu faustum omen erat potius fuga accipitris, non aquilæ volatus; quod Drak. jam adnotasse video. —119. Præstringens ex Oxon. recepit Drak. auctore N. Heins. qui ubivis hanc scripturam intrudunt; vid. ad I, 358, et conf. v. 352; V, 24, 274; Virg. Æn. X, 344 al.

131. omina R. 3; Parm., Veneta tam Marsi quam Martini Herbipol., et Junt. probb. Heinsiis, Draken. et Lefeb. Vulgo læta omnia ut ap. Liv. XXXI, 7, et fœda omnia ibid. c. 12. —137. Ictum Col. Vulgo Letum; quod non minus probum. Dausq. interpretatur: vires leti inferendi perdiderat, ut contra dicitur hasta letum ferre, προπέμπειν φόνον; vid. not. —141. accepit Col. Vulgo recepit, quod Cell. exponit: hasta, jam invalidior spatio facta, non tam intulit cædem, quam recepit et admisit ex occursu Cati. —144. cunei opinabatur N. Heins. ut v. 516; I, 454; XV, 739; quum de equitatu etiam et copiis navalibus hæc vox adhibeatur a Claud. in Rufin. 52, et Cons. Hon. IV, 625; Stat. Th. V, 426, et inf. XIV, 540. Nihil muto cum Drak. —145. ultroque ruunt conj. N. Heins. Vulgatum contra eleganter dictum videbatur Barth. Adv. VI, 3, quasi ferentes ipsi ultro denuo ferant. —148. Cryxo ex emend. N. Heins. recepit Drak. Crixo scripti et edd. antt. In recent. Chrixo et Chryxo. Forte leg. Brixo, a Brixello, Boiorum opp. in Gallia Cispad. —150. Vulgatam distinct. membra Ipse tumens, atavi B. mutavit N. Heins. qui et atavis pro atavi, et mox in titulis legendum monuit. Prius recepit Draken. quem secutus sum; tumens satavi Med. —153. gerebat, non ferebat, Col. et Put. —156. rubrabat Ox. rutilabat ed. Nutii Antwerp.

159. et sociata conj. N. Heins. —densent scripti et priscæ edd. vid. Intpp. ad Virg. Georg. I, 248, 419; Æn. VII, 794; X, 432; XI, 650; XII, 264; Bentl. et Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 19; Creech. ad Lucret. I, 393, et, quos Draken. laudat, Gifan. Ind. Lucret., Prisc. Gramm. VIII, p. m. 336; Heins. ad Ovid. Met. XIV, 369; et Fast. III, 820; ad Val. Fl. III, 207; VII, 629; ad Claud. Cons. Hon. IV, 325; et ad Prudent. Cathemer. hymn. V, 53. Vulgatum densant primus Wolf. Basileæ edidit. —166. arma Put. Vulgo ora, et quidam ore. —167. dumidi Colon. Numidæ emend. N. Heins. non improb. Drak. Tyrrhena R. 2; Tirena Put. Thyrrhene ed. Lefeb. —169. dum, non quum, scripti et priscæ edd. —174. Flexa scripti, ut ap. Ovid. Met. I, 98, et Fast. IV, 181; Virg. Æ. VII, 513; Sen. Œd. 733; Draken. Vulgo Fessa, prob. Dausq. ut sit viribus destituta, flatore ipso conatum destituente. Male! —175. ambos corrig. Barth. Adv. VI, 3. Sed ambo est ant. accus. ut XVII, 427, ubi Draken. laudat Serv. (add. Pier. et Heins.) ad Virg. Ecl. VI, 18; Ge. IV, 88; Æn. XII, 342; Gronov. ad Liv. VIII, 3; XXXV, 21. —176. Dat gladio Laurum conj. Barth. Sed gladius Lauro N. Heins. At nihil h.l. deest, modo subintell. ἀπὸ κοινοῦ occidit, vel simile verbum; vid. Gronov. l.c. —179. femore coll. I, 540, suspic. N. Heins. qui plura exempla congessit ad Ovid. Met. XV, 162. Sed τὸ per ad utrumque substant. referri potest; per nuda Col. et R. 2; quod recepit Lefeb. non improb. N. Heins. —180. et, quod in Put. est, vulgo omittitur. —182. tepido Col. et Ox. Vulgo trepido, vulgari variatione. —186. Remulum Parm. Junt. Ald. Gryph. Nut., ut apud Virg. Æn. lib. IX, v. 360, 593, 633; XI, 636. Vulgo Romulum. —187. Tyburtes Dausq. Lefeb. et alii. Magios e scriptis, R. 3, et Parm. revocavit N. Heins. Vulgo Tiburtes magnos. Poeta autem, ut v. 184, gentem Tulliam. ita h.l. fratres Tiburtes respexit, Tiburnum, seu Tiburtum, Coram et Catillum, seu Catilum, Amphiarai filios, olim bello Æneæ claros, et Tiburis (Tivoli) prope Anienem conditores, de quo conf. v. 224, 225; VIII, 364; Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 670 sqq. Cluver. Ital. ant. p. 958; Solin. c. 2; Jani ad Horat. Od. I, vii, 13; xviii, 2; II, vi, 5; Hispellatesque M. Et Clanium conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Metaurum Colon. Mataurumque Put. vid. ad VII, 486. Vulgo Metaurumque. Tum versus est hypermetros, ut XVII, 400, et passim ap. Virg. Ovid. aliosque. —188. Clanium Col. vid. not. ad VIII, 535. Davium R. 3; Parm. Med. Vulgata lectio Damum debetur Marso; meditatum emend. Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. ut non ad Cryxum, sed ad Clanium referatur, qui, dum ferire dubitat, ipse ictum recipit. Non male, judice etiam Drak.

191. omni volebat Modius. —198. sancire conj. N. Heins. —206. Ligaunus scripti. Licaunus et Lycaunus in editis. Lygaunus ed. Lefeb. qui Celticam putat esse vocem, quæ nigrum et corvum significet. —209. dextra scripti, R. 3; Parm. Med. Sed læva frenum regi monet Drak. coll. v. 416; Sen. Hippol. 1259, et Barth. ad Stat. Silv. I, i, 37. Has autem voces sæpius a librariis permutari docet Gron. ad Sen. l.c. et ad Liv. XXXIII, 9. At manus quoque simpliciter dextra dicitur. —213. Vesegus Ox. et Put. Vesogus Parm. Vulgo Vesagus, et Vosegus Colon., quem secutus sum, etsi admodum probabilis est emend. N. Heins. Vogesus, quam Drakenb. et Lefeb. recepere. Corruptela forte inde orta, quod Vogesus Galliæ mons, unde nomen ductum videtur, scriptoribus medii ævi, v.c. Venant. Fort. VII, 4, et Gregor. Turon. Vosagus et Vosacus dicebatur. Apud Cæs. B. G. IV, 10, Vosego exstat in ed. Junt. et Oudend.

220. Coræque... decus malebat N. Heins.; et v. 223, Indutosque humeris; audacter et frustra; nam simul pendet a verbo trahis. —224. taciturno murmure Oxon. Put. R. 3; Parm. Med. prob. Barth. Adv. VI, 3. Id quominus in contextum reciperem, vix mihi temperare potui. Vulgatam quidem lect. firmat Draken. auctoritate c. Colon. et ipsius Silii, qui inf. XII, 539, leniter sine murmure labi Anienem memorat. Sed is locus, nisi argutari velis, cum nostro facile conciliari potest. Præterea idem fluvius variis sæpe locis sine et cum murmure labitur, et ipse Anio, seu Anien (Teverone), leniter alias fluens, prope Tibur de scopulo cum murmure ruit, unde præceps dicitur Hor. Od. I, vii, 13 (ubi vid. Jani), et murmur tumidamque rabiem ipsi tribuunt Prop. IV, vii, 4; et Stat. Silv. I, iii, 21, ut taceam, de fluminibus poetas sæpe diversa prodere. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 180; Heyne Obss. ad Tibull. I, vii, 14; et ad Virg. Æn. I, 317. Taciturno autem murmure dici potest, ut tacito rumore Mosellæ ap. Auson. Mosell. v. 22, laudatum a Drak. qui ad XI, 421, in his verbis acumen quoddam captatum putat, ut in concordia discors ap. Lucan. I, 98; discordia concors ap. Manil. I, 42, et in aliis, quæ notaverint Ciofan. ad Ovid. Met. I, p. 19; Victor. Var. Lectt. X, 12; Lambin. ad Hor. Od. I, xxxiv, 2; Intpp. ad Cic. Phil. I, 2; et Martin. var. lect. III, c. 9, 11. Sed simpl. lene murmur innui crediderim. —225. Anienicolæ, non Antenicolæque, scripti, prob. N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Epist. IX, 141; quia et Maro Æn. VII, 672, et Noster VIII, 366, primam in Catillo syllabam produxere, etsi corripuit Stat. Silv. I, iii, 100. —228. mortem conj. Burm. quod arridet Drak., qui argutam tum et elegantem in hoc versu obpositionem inesse putabat. —230. notat Put. R. 3; Parm. Med. unde rotat conj. N. Heins. Vulgatum confirmat Drak. locis Virg. Æn. I, 117. et Val. Fl. VIII, 332; vertex, non vortex, scripti et priscæ edd. cf. ad III, 475. —233. Caunum, non Camum, Col. Caunus Hispaniæ mons ap. Liv. XI, 50; vix visum in mentem veniebat Burm. Breucum Col. Vulgo Brennum, unde Breunum conj. Lefeb., quia Breuci in Pannonia fuere, Breuni vero inter Alpinas gentes. Sed hi Alpium Rhæticarum incolæ varie scribuntur, Brenni, Breuni, Brenci, Breuci, Breones, Briones: vid. Casaub. ad Strab. IV, p. 142, et Intpp. ad Hor. Od. IV, xiv, 11; Plin. III, 25; Suet. Tib. 9; Flor. IV, 12, pr. —235. Occidit, tristi pugnas L. f. quidam Marsum secuti; pugnax scripti cum Parm. et Med. Vulgatum pugnans debetur Martino Herbip. Leopontice Nut. Sed Lepontii populus Alpinus in Rhætia; vid. Plin. III, 20. —236. prensat et æquat scripti cum R. 3, Parm. Med. Vulgo prensas et æquas; non male. —238. occidit Put. Tell. R. 3; Parm. Hinc accidit scribendum videbatur N. Heins. ad h.l. et ad Ovid. Fast. V, 360. —239. at Batus Col. ad Batus R. 2; Achbatus Put. Achutus Ox. Acatus R. 3; Arcatus Parm. Vulgo Abbatus. 240. Ut luctatur malebat N. Heins. —244. Vulgg. gelidus Boreas, ut passim ap. poetas. Sed Geticus Boreas Oxon. et Put. quod exquisitius est, ut Sarmaticus, Edonus, Scythicus, Arctous, Hæmonius, Odrysius Boreas. Cf. Gron. Obss. IV, 17. —245. Icaru Tell. Irarum Ox. R. 3; Parm. Med. unde Iratum mare, h.e. turbatum conj. N. Heins. non improb. Drak. quia Africo, non Boreæ imperium in mare Icarium tribuunt Hor. Od. I, i, 15, et alii. Sed vid. not. Si quid mutandam, legerem rector pro victor; ut arbiter et dux Hadriæ ap. Horat. Od. I, iii, 15; III, iii, 5.248. Huic versui vulgo subjungitur alius, Jam videt esse suæ mortemque adstare propinquam, quem tamen non agnoscunt scripti et edd. ante Juntinam, quare tanquam a Nicandro procusum omisi cum Lefeb. Saltem esse super Burm. et instare N. Heins. scribendum videbatur. —251. adfuso, non effuso, scripti, de quo verbo plura disputavit N. Heins. ad V, 66; VI, 572, 686; et ad Val. Fl. I, 762. —252. Darium, vel Clarium Colon. Tarrum quædam edd. Marium conj. N. Heins. ut sit Rom. nomen. Dasium (vid. ad XIII, 32), vel Clanium (quo tamen nomine Silius jam sup. v. 188, usus est) tentabat Drak. Sed idem Tarium quoque notum in Italia nomen fuisse, ex Plin. XVIII, 6, et Sen. de Clem. I, 13, probat. —257. linquit, non liquit, Col. —260. auris Ox. et R. 2, aures Put. quod placet Lefeb. non mihi. Conf. X, 366, ubi Drak. conf. XIII, 283; XVII, 42; Virg. Æn. IX, 112. —262. iræ malebat N. Heins. quia Silius secundos casus amat. Sed vid. not. —265. Post hunc versum Nicander alium primus exhibuit in Juntina, Hactenus, et leto dedimus sine nomine gentem. Conf. ad VIII, 508. Eum omnino barbarum et ταυτόλογον esse, sed, quum sensus eo omisso non constet, alium ejus loco excidisse putabant N. Heins. et Drak. dissent. Lefeb., qui male reposuit vulgum, Martique minore Hactenus, et... gentem, Mox, etc. coll. XVII, 511. Quis enim umquam Marti pro Marte dixit? Nos totum versum delevimus, quia omnibus scriptis et editis ante Nicandrum abest, nec abrupta ejusmodi oratio ab ardore impetuque animi abhorret. Mox, scil. adoriemur, vel occidemus, vel simile quid. Sed Martem minorem quomodo explicabimus? Forte viros minus fortes, ut sit id. qd. vulgus. Minor quidem Mavors dicitur, V, 457; ubi tamen minor est pro minus. Aliquando conjiciebam partemque, quod nunc minus mihi placet. Præstiterit sordemque, vel fæcemque virorum, ut sordem urbis et fæcem dixit Cic. ad Att. I, 16, et similia alii. Sed vereor, ne sic poetam, non librarios, correxisse videar. Nos pro Mox idem Nicander scripsit. Nunc suspic. N. Heins. Sic hactenus... nunc ap. Virg. Ge. II, i, 2; Ovid. A. A. I, 263; Plin. XXVIII, 8; XXXI, 6; quod moneo, quoniam hactenus pro adhuc, ad hoc usque tempus, latine dici posse Drak. et alii dubitant: quod tamen ex his locis et inpr. ex Liv. VII, 26, et Tac. Agric. 10, intelligitur. —274. et Col. In vulgatis libris omittitur. —276. signa minax Ox. Put. Parm. Med. et al. Cf. ad III, 494. —278. exigit R. 3; egerit conj. N. Heins. coll. Stat. Silv. IV, iv, 79; Ovid. Trist. IV, iii, 38; et Lucan. II, 64. Sed erigit est auget, excitat, liberius exerit, ὤρσεν, ὤτρυνεν: unde ira surgere dicitur. Conf. Virg. Æn. II, 381 (ubi vid. Heyne), et quos Drak. laudat, Virg, Æ. XI, 452; Lucan. VII, 384, et Gronov. Obss. II, 21; Val. Fl. II, 165, et inf. V, 105. —283. quassare scripti. Vulgo quassasse; ἀοριστῶς. Non male! —286. hæc, non hoc, libri vett., ut et mox Tarpeia sede, non T. a sede. —290. Dignum Col. Vulgo Dignam prob. Dausq., qui exponit ἀξίαν, parem, quæ satis virium habet sternendæ tantæ moli; nisus, non nixus Col. vid. ad II, 123; oras, non ora, scripti cum antt. edd. —291. subtextaque Col. subjectaque Tell. Vulgo subtectaque. Pro nervis, vel tergis, vel tauris, h.e. pelle taurina, (quin etiam aheno, vel ferro), legendum putabat N. Heins. ut clipeus innuatur, ut ap. Virg. Æn. X, 784, 785; Stat. Th. III, 592; VII, 310; Lucan. IV, 132, et aliis locis a Draken. laudatis, qui tamen nervos a Tac. Ann. II, 14, eodem sensu adhiberi monet. —293. arva, non arma, scripti et R. 3, reclam. Dausq. —299. mirata conj. N. Heins. —301. anima, non animæ, scripti cum Parm. et Med., adsent. etiam Dausq., hoc est, ab, vel ex unius vita. Comparant VII, 743; XVI, 19 (ubi vid. not.); XVII, 405; Virg. Æneid. lib. X, vers. 592; Curt. V, 4; Val. Flac. V, 20; Celtusque p. a. Oxon. quod Barthio Adv. VI, 3, placuisse mireris. —302. Piceno emend. Scalig. vid. not. —308. tanto, non toto, Col. —310. ima longe Col. et Oxon. una longe conj. Dausq. Vulgo una longæ, inepte.

313. patrium, h.e. Libycum, Col. et Ox. Vulgatam lect. primum tuetur Dausq. tanquam consentaneam legi militaris disciplinæ, ex qua primum eques, tum pedes pugnet, ut ad Cannas ap. Liv. XXII, 47. Sed, ut de hac lege taceam, primum modo præcessit, et tota ad Ticinum pugna fuit equestris. Cf. sup. v. 93; nudis Ox. et Put. 314. Adsiliunt frameis, vel potius phaleris corrig. N. Heins. qui nudos frenis ab infrenatis non differre putabat. Sed vid. not. undique nudos Adsiliunt in equos infrenatosque manipli, Benessa. —316. avehit, non advehit, Col. et Ox. —318. Aut illi lævo sinuantes cornua gyro, vel Aut illi in lævos sinuatim cornua gyros Texunt suspic. N. Heins. frustra. —320. Atque eadem refuga Col. Atque sedem refugam Ox. et Put. Pro vulgata Ac cædem refugam stat Dausq.

333. insano adsultu in mentem veniebat N. Heins. —334. Desertas Col. et R. 2, non improb. Dausq. qui tamen maluerit Dejectas, h.e. humiles et submissas. Distectas Put. Vulgo Disjectas, prob. Barth. Adv. VI, 3; ubi interpretatur disjectas cursu armentorum. —335. mandans Col. unde mandens emend. Modius Nov. Lectt. Ep. 88; quod cum Drak. et Lefeb. recepi. mandet Ox. et Put. mandat editi tantum non omnes; atque absentia mandit conj. N. Heins. Sed ex nostra lectione eundem sensum oriri monet Drak. vid. not. —341. cæso, non flexo, Colon. —343. Sthenium Oxon. quod etiam conj. Dausq. et prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. X, 388, ubi tamen olim Sthenelum defenderat. Sthenum Put. Vulgo Stemium. —Larumque Col. —344. viridi ex. scriptis, R. 2, 3, aliisque edd. revocavit Lefeb. quem secutus sum, quia tanta auctoritate nititur, et commodum præbet sensum. Conf. V, 20. Vulgatum vitreo antro præferunt N. Heins. et Drak. coll. Ovid. Met. V, 48, et Stat. Silv. III, ii, 16, et arridere omnino potest. Vitreus, ut ὑάλινος, ὑαλόεις, viridis, color vitri antiqui et maris. Conf. Virg. Ge. IV, 350; Æ. VII, 759 (vitrea Fucinus unda); inf. VII, 413; VIII, 191; Jani ad Hor. Od. I, xvii, 20; Heins. ad Ovid. Met. V, 48, et ad Claud. Fescenn. v. 75. —350. Præstringit conj. N. Heins. et Livin. Conf. ad I, 358, et IV, 119, in Var. Lect.

355. sacra prælia Col. prob. Lef. ut sint detestanda, propter Regulum, quem corum pater captivum Pœnis tradiderit; sata p. conj. N. Heins. ut serere bellum. Male! —358. Graias Col. Amyclæ idem. Vulgo Amycle, ut Mycene et alia, græce. —359. insertus colla c. conj. Burm. qui tamen vulgatum quoque a Græcorum usu loquendi non abhorrere recte monuit. —360. inflabat Colon. et quædam edd. —363. Taygetæ Put. bellis juvat ire Put. Tell. et priscæ edd. unde recepit Lefeb. Sed τὸ innare exquisitius est, judice etiam Drak. subacti (sc. Ardebant) forte legendum, vid. not. —364. Eurotan, non Eurotam, scripti. —365. Spartam remeare maluerit N. Heins. negarunt, non negabant, Col. —369. Cloto edidere multi, etiam Cell. et Drak. Sed est Κλωθὼ. —371. Critias, nomen græcum, quod ex scriptis et priscis edd. restituit N. Heins. In vulgatis libris Clitias et Clytias. —376. profundo R. 3, prob. Lefeb. qui græcum βαθύκολπος ei respondere putat. —378. perfectaque Col. unde præsectaque conj. N. Heins. —379. feri scripti cum R. 3, et Med. quod prob. N. Heins. et recepit Lef. cui substant. esse videtur; ferri Put. —388. prensa est recte, opinor, emend. N. Heins. —391. stimulanti in scriptis; adducere malebat N. Heins. h.l. et X, 18, h.e. contrahere, ut a. cutem dixit Ovid. Met. III, 597; a. artus Virg. Ge. III, 483, et colligere gradum poeta noster VII, 695. —393. Ut tandem præstiterit, judice N. Heins. —396. allicit Put. R. 3; Parm. Med. unde adjicit emend. N. Heins. dissent. Drak. —398. Æternumque, non Extremumque, scripti et R. 2. —399. serosque est ex emend. Dausq. N. Heins. et al. vestrosque Parm. In reliquis libris, tam scriptis quam editis, legitur miserosque, vulgari permutat.; in serosque venire conj. Barth. Adv. VI, 3; coll. II, 511; VI, 711; XII, 312; Add. inpr. Val. Fl. VIII, 398. Sed nostra lectio præferenda, judice etiam N. Heins.

402. Pro dum in antt. libris reperitur quam, qutū, quum, teste Lefeb. qui propterea quam, h.e. quantum, reposuit. —406. In vulgatis libris Adspicite has dextras. Capti g. parentes Quos fugitis legitur. Adspicite hanc dextram corrig. N. Heins. qui tamen malebat Adspicite; has dextras c. g. p. Quas fugitis. Idem non improb. τὸ Quo, quod ex ed. Parm. recepi cum Drak. Qua scripti cum R. 3, et ed. Lefeb. —409. summissas omnino scribendum monet Lefeb. qui tamen sup. I, 673; rectius submissi edidit. —410. Natarum, h.e. virginum, raptus malebat Burm. Sed virginum potius in seq. vs. mentio fit, ut h.l. juvenum, qui in servitutem, vel ad mortem rapiuntur.

422. oblitumve rectius videbatur N. Heins. Ego potius post cædum semper putavi distinguendum esse, in quo Lefeb. nunc mecum consentire video. Vulgo ne comma quidem post cædum ponitur. Sed oblitus sui est Consul, dum nimio pugnæ ardore summo mortis periculo se committit.

433. Vulgata lectio illi ex errore typogr. in Marsi ed. orta. —436. implet cursu, h.e. emetitur, ed. Parm. quod recepit Drak. prob. N. Heins. quia currus v. 430, præcessit. Sed tam levem ob causam nil mutandum. —440. incenso volebat Burm.

453. trajectum Col. non improb. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. X, 587. Hoc in contextum recepi cum Lefeb., qui vulgatum lect. conjectum sine sensu, et mentem poetæ hanc esse putat: librat ferrum, quod trajicit sua cuspide.

464. Ita scripti cum Parm. et Med. nec est, quod fertur super ipsa jacentum Corpora cum Livineio substituamus; Corpora auctorem in ed. Marsi errore typogr. unde Corpora et auctorem emend. Martin. Herbip. quem reliqui editt. secuti sunt: quod jam monuit Drak. —467. Innisum scripsit Lef. Vid. ad II, 123; Innexum quædam exemplaria, teste Dausq. —474. longe Put. quod non spernendum putat Lefeb.

480. cornu Parm. non improb. N. Heins. —484. evadens, vel vitans, vel evitans, vel denique campo P. secunda Planitie cedens frustra tentabat N. Heins. —485. raptus, ut intercursantes acies diem sibi non senserint eripi, vel actus conj. Dausq. Utrumque ab h.l. alienum; vanoque Col. Put. R. 3; Parm. Med. unde navo emend. N. Heins. quod cum Drak. et Lefeb. recipere non dubitavi; vid. ad I, 549. Vulgo varioque. —487. prævexerat Put. unde travexerat suspic. N. Heins. prob. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. XXXII, 6. Sic mox v. 492; travehat in scriptis, tramitto sup. v. 347; inf. VII, 383; VIII, 552; XII, 460. —495. Graccorum scribendum videbatur N. Heins. quia numi jubent. Sed adspiratio usu recepta; vid. quos Drak. citavit, Cic. Orat. c. 48; Quintil. Instit. Orat. I, 5, et Charis. Instit. Gramm. I, p.m. 78.

511. allicit quidam libri. Male!

514. cuneisque prior conj. N. Heins. —515. Gracchis, h.e. a G., non Gracchus, scripti. —516. Vulgo Cassidis auricomæ, ingrata verborum repetitione; aurivomæ corrig. D. Heins. sup. ad v. 156. Sed rectius Auruncæ Col. Put. R. 2, h.e. Ausoniæ, nisi forte ipsa hæc vox reponenda. Sic cassis Sidonia XVI, 452; c. Ætola ap. Stat. Th. VIII, 704; cf. ad VII, 295; XIV, 536; Heins. ad Virg. Æn. XII, 94. —522. monti malebat N. Heins.

526. fundere scripti, probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum rumpere, quod c. Tell. et antt. edd. habent, retinuit Lef. Cf. ad I, 95. —532. Monte salebroso, vel e præcelso, conj. N. Heins. Sed procellosus est epith. alti montis, ut nubifer nivalis, etc. Axur emend. Lef. quia atzur in lingua Punica rupes dicatur; cf. ad VIII, 390. —533. Libyco pro niveo malebat N. Heins. prob. Drak. coll. IX, 297. Sed hoc nimis a literarum ductu recedit, et nivea aqua est, quæ alias nitida, lucida, argentea vocatur v.c. Martial. VII, xxxi, 11; Sen. Hippol. 504, et Œdip. 427; Sarra pro sacra R. 3; quod recepit Lefeb. quoniam Pallas Libycis Tritonidos edita lymphis IX, 297, dicitur; Sarrani autem sint Libyes. Sed Sarra est priscum Tyri nomen (vid. ad I, 72), Triton vero fluvius et Tritonis palus Africæ, non Asiæ; cf. not. —535. Cupencus, non Cupentus, Col. vid. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 539. —536. improbus mox repetitur. Vellem impiger, vel simile quid scripsisset poeta. —537. agit Put. unde affigit conj. N. Heins. —539. feri malebat Livin. vel Corte: reducet Ox. reluce Parm. relucta R. 3, unde relictum est suspic. N. Heins. quod admodum languet. —540. derecto Col. ut et VI, 228, et IX, 583, quod prob. Drak. et recepit Lefeb. Conf. ad II, 92. —542. levior dextræ, ut opum levior II, 102, volebat N. Heins. qui hanc loquendi formam pluribus exemplis illustravit ad V, 363; VIII, 515; et XII, 563. Sed ubivis vulgatam tuetur Drak. Junge h.l. levior sævit. —543. Hinc Rom. 3; Huc Put. Male: ἀυτῷ πίπτει pro ἐπ᾽ αὐτοῦ, ut sup. v. 391 et al. passim. Varenus, non Varrenus, Col. et Ox. Nomen notum vel ex Cic. Or. pro Vareno. —544. Mevanas Col. ut Hispellas, Privernas, Arpinas, Larinas, Aquinas et alia, quæ vid. in Ind. et ap. Heins. ad Claud. Eutrop. II, 248, et Salmas. ad Pollionis Gallien. c. 2, quos laud. Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xvi, 14; Mevano Ox. Put. R. 3; Parm. Vulgo Mevanus. —546. perfundit scripti et priscæ edd. vid. not. Vulgata profundit ex Juntina in alias edd. venit et metro contraria est. —547. ingratæ (quia inutilis est et nil proficit) maxima curæ corrig. N. Heins. Non male!

569. crederet malebat idem, non improbante Drakenb. Sed vellem sensum quoque, qui tum verbis inest, simul nos docuissent, qui ex tot, quot adferunt, exemplis non satis perspicitur; vid. not. —570. En tacite dedit Lefeb. ut passim.

578. Labes, ut pestis, quævis res noxia et mala. Sed præstiterit, puto, tabe tenaci, hoc est humore fœdo et lutulento e nive liquefacta. Sic fluentem tabem liquescentis nivis ingrediebantur... et in levi glacie tabidaque nive volutabantur dixit Liv. XXI, 36; ubi vid. Gronov. tabes nivis Lucan. lib. X, v. 225; humor calore tabescit, h.e. liquefit, Cic. Nat. D. II, 10. —582. inextricabile scripti et R. 3. Vulgatum inexplicabile metro adversatur. —586. connisus, non connixus, Col. vid. ad II, 123. Forte leg. pressat, quoniam adprendere modo præcessit. —590. Luctantemque duo scripti. Vulgo Undantemque prob. Dausq. ut ἀντίθεσις sit, et alter adfixus ripæ moriatur, alter undans vado, fluitans, jactatus, huc illuc pulsus. —595. Irpinus, non Hirpinus, Col. Pulcher (nom. propr.) Hirpinus (a patria) conj. N. Heins. —596. Quem emend. Burm. ut v. 649, non improb. Drak. quos mireris omissione pronom. eum offensos fuisse. —597. fessusque priscæ edd.

601. timentem scripti. Vulgo trementem, vulgari, sed non infelici variatione. —605. perdere mortem scripti, (nisi quod in Puteol. pendere legitur) et editt. antt. ante Juntinam, in qua Nicander primus cernere m. dedit, quod putant dictum pro oppetere, vel propr. decernere mortem, seu moriendi certum esse. —606. famæ undam Col. et Ox. unde nudam recte emend. Modius. Vulgg. famæ mundam, quod nemo facile cum Dausq. defendere ausit, quamvis formarum loquendi καθαρὸς ἀδικίας, καθαραὶ ψόφων ὁδοὶ, ἁγνὸς φόνου, γάμων, ἀφροδισίων, Δήμητρος sceleris purus, etc. memor sit. Spectabitur Col. et R. 3; Spectabimus in aliis. —609. Tyrrhenave permeet Col. Tyrrhenave pervidet Put. Vulgo Tyrrhenaque pernecet. Citra necessitatem perneget, vel Tyrrhena nec enecet conj. N. Heins. —611. in lumine Ox. et Put. cum plerisque edd. antt. quod non displicuit Drak. Equidem in Ovidio, qui in ejusmodi repetitt. ludere solet, ferrem, non in poeta epico; linquit, non liquit, Col. et Ox. —617. extentus, non extensus, scripti et Parm. —621. Ita Col. Vulgo magna depressa ruina prob. Dausq. qui clausit positum putat pro defecit, vel potius clausa, occœcata est bestia, coll. v. 612. Vide ad quam duras rationes more suo confugiat, ne Modio et veritati victas manus dare cogatur. Ceterum ὁμοιοτέλευτα auribus parum grata.

627. Mazæus, non Mezeus, scripti et priscæ edd. Μαζαῖοι, ἔθνος τῶν Παννονίων, ap. Strab. VII, p. 217. —Versus 628, 669, in comment. quidem illustravit, sed in contextu prorsus omisit Dausq. —629. Huic, non Hinc, scripti et R. 2. Idem conjecerat Dausq. Intorquet olim in mentem veniebat N. Heins. —633. leto ex Col. bene restituit Modius, ut ne in morte quidem invenerit quietem, sed fluctibus jactatus sit; jacta Ox. Vulgg. jacto, quod tuetur Dausq. ut sit projecto, vel jactato. —635. Thapse Col. vid. ad III, 261; Tapse Ox. R. 3; Parm. Med. Taxe Put. Lanse ed. Martini Herbipol. Lapse Mars. et post eum alii. —637. Sacros præstiterit, ut ap. Virg. Æn. IV, 485; Fulvos certe languet, quia cum aurifera jungitur.

638. Intonuit Ox. et Put. quod, judice Drak., ex Hom. Iliad. φ, 237, defendi quodammodo potest; conf. Burm. ad Ovid. ex. P. II, iii, 27, et Heins. ad Ovid. Met. I, 187. —642. violentius Ox. et Put. cum priscis edd. violentior R. 2, Basil., Colinæi et aliæ edd. quas secuti sunt D. Heins. Cell. et Lefeb. Nostra lectio, fateor, glossa videri potest, sed ad aures gratior est, et auctoritate MSS. nititur: nam de c. Col. nihil h.l. dixere Modius et N. Heins. —643. mi ex emendat. Scalig., et Voss. recepit Cell. ut suavius inter tot dactylos. Drak. adposuit simil. loc. Propert. II, iv (al. 5), 3; meritas in perfide Med. meritas, imperfide quidam alii. —647. Forte leg. quianam; vid. ad I, 443.

649. agger, non aggere, scripti. —651. incurrentibus, non irrumpentibus, Col. adverso cumulo aliquando tentabat N. Heins. ut ad Trebiam referri possit; quod vel sinc lect. mutatione licet. Sed vid. not. —652. sustulit scripti et R. 3. Sed recte præferunt vulg. lect. sustinet; ut retinere amnem manibus et clipeis dixit Flor. III, 3. —655. Nare vadis corrig. N. Heins. Sed nare quidem poterat, subducta tellure, non vero ire et stabilem gressum defigere: quod jam monuit Draken. —657. parentis, non patentes, Col. Oxon. R. 3, Parm. cf. Gron. Obss. IV, 17. —660. Pœnosne superbos conj. D. Heins. Sed cf. sup. v. 645: superbus emend. N. Heins. quod merito placet Draken. —662. quot, non tot, Col. et Ox. —666. aut, non et. Put. et prisci libri ante Marsum editi. Sensus verborum est: fac modum, seu finem cædibus, aut, si pugnare cupis, non in alveo meo pugna, sed in campis.

672. fortine, non fortunæ, Col. et Mars. —676. direxit Col. ἐς ποταμὸν τρέψε φλόγα παμφανόωσαν dixit Hom. Iliad. φ, 349; detexit Ox. et Put. unde derexit olim scriptum fuisse suspicabatur Drak. quod tacite edidit Lefeb. conf. ad II, 92. Vulgg. detrusit. —677. inviti malebat N. Heins. quia Vulcanus semper Trojanis ac proinde Romanis infensus fuerit. Sed ut alias Junoni, matri suæ, sic nunc uxori obsequi potuit, et Silius, puto, expressit τὸ ἀκάματον πῦρ Hom. Iliad. ς, 225, et φ, 341, unde et Virg. Æn. V, 680, vires indomitas flammarum hausit, ut Noster VII, 370, indomitos ignes: Ἥφαιστ᾽, οὔτις σοί γε θεῶν δύνατ᾽ ἀντιφερίζειν, etc. dixit Hom. Iliad. φ, 357; conf. mox v. 681; Burm. vulgatam lect. præferebat, quia Vulcanus ipse lampadem jacit v. 693 seq. flammas, non flammam, Col. et Oxon. quos secutus sum. —679. umbras, non undas, iidem scripti cum priscis edd. —686. sævumque conj. N. Heins. Non male.

693. jactu Put. In aliis tacta. —696. Cum Lefeb., qui Virg. Æn. IV, 460, comparat, in contextum recepi ingeniosam emendat. Gronov. ad Liv. XXXI, 5, quæ etiam a N. Heins. et Drak. probatur, nititurque auctoritate c. Oxon., nisi quod in eo voce pro vota legitur. admissæ Col. Ox. R. 2, h.e. exauditæ, ab effectu, quod jam notavit Drak. coll. Senec. Consol. ad Marc. c. 2; voces Ox. et Put. Vulgaris lectio amissæ vires et voce precantis idoneo sensu destituitur, quanquam τὸ vires sive ad Vulcanum, sive ad Trebiam (ut Ξάνθοιο δάμη μένος ap Hom. Iliad. φ, 383) retuleris, vel admissæ vires cum Drak. reposueris: nec difficultates tollit conj. Barthii devota precanti; vel Cell. et voce precanti. —698. Sic tandem omnino legendum videbatur Withofio. —701. statuit Col. trahit Put. Vulgo stravit.

705. dum Col. data gloria, vel facilisque v. tum gloria, bellis, etc. emend. N. Heins. facilique bello, ut ap. Justin. VII, 3, conj. Burm. ut tum facili bello hostes contundere ei gloriæ fuerit, quam nunc ipsi fortuna denegaverit. Vulgatam lect. tuetur Lefeb. et explicat: facilis ei fuit gloria in hoc bello, contundere, etc. —712. ac, non et, Col. Quinque, qui sequuntur, versus turbati sunt in c. Puteol. —714. miser ut si corrig. Barth. Adv. X, 24. Sed misera est navis, quia tali committitur gubernatori. —720. Corithi et Coriti vulgo vitiose scribitur; vid. Heyne ad Virgil. Æneid. lib. III, v. 170, et IX, 10.

722. nascenda scripti et priscæ edd. ante Basil., in qua primum noscenda reperitur. Prius recepit Lefeb. et exponit, mox futura. Male! pascenda conj. N. Heins. non improb. Drak. coll. sup. v. 9, et VII, 497. Neutrum vulgatæ lect. præferendum, cujus hæc, puto, sententia est: Juno Hannibalem non moratur, quominus, h.e. exhortatur, (nam λιτότης esse videtur) ut consulis cœpta, seu conatus propius noscat, eumque in Etruriam subsequatur, super T. laude, propter tantam, quam sibi ita parare possit, gloriam: nisi verba laude s. t. monitor jungere malis. Sed vix dubito, quin molienda legendum sit, hoc sensu: Juno adhortatur H. ad præclara, sed gravis moliminis facinora obeunda pro tanta, quæ inde redundet, laude et gloria. Ita Silius plane exscripsit Virg. Æn. IV, 233; sed et præter poetarum morem primam syllabam corripuit, vel tribus vocem syllabis extulit, ut Pelio sup. III, 495, et alia. —725. numen Col. Pro vulgata juvenem male pugnat Dausq. —727. Vox curis modo præcesserat. Forte poeta scripsit jussis, ut ἔπεα πτερόεντα ap. Hom. —728. Hic versus merito ejiciendus videbatur N. Heins. qui bene monebat, dormienti hæc Hannibali, non vigilanti oblata esse, et frigere illud haud spernenda voce. Lente contra hunc versum, pro majestate Divæ, procedere putat Lefeb. et interpretatur: Juno turbat quietem somni voce plurimi facienda; κατ᾽ ἀντίφρασιν, ut morum non spernendus ap. Tac. Ann. XIV, 40. —730. Ausoniæ; conj. Dausq. et N. Heins. Prior tamen et Draken. Ausonia etiam pro in A. dici posse monent; fortuna favoris, ut v. 732, Col. culpa librarii male festinantis. Conf. ad VIII, 468. —731. cur Col. et Put. cui Ox. Vulgo quum f. t. quod Cell. exponit: dum per fata nobis licet nocere Romanis; cur tanta Put. —736. meritos scripti et editi ante Marsum, qui primus merito refinxit; persolve emeritos in mentem veniebat N. Heins. —738. stagni opaci corrig. idem.

739. lætus edidit Lefeb. invitis membrr. quasi non exercitus quoque hoc visu lætari possit. —744. structa, non stricta. Colon. quod multis exemplis illustrarunt Drak. et, quos laudavit, Salmas. ad Tertull. de Pall. p. 286 seq. Zinzerl. Promuls. crit. c. 49; Gonsal. ad Petron. c. CX, et Gronov. Diatr. Stat. p. 90. —745. lubet, vel juvat malebat N. Heins. —748. Totus deest versus c. Col. prob. N. Heins. qui ejus loco unum alterumque desiderari, vel certe finis cumulusque laborum legendum putat. Sed recte, opinor, hunc versum vindicat, codicemque Col., teste Modio, suas quoque lacunas habere monet Lefeb. cf. mox ad v. 750; mulcetve, non mulcetque, Put. quod recepi cum Lefeb. —749. liquentibus, non linquentibus, Parm. Bas. Mars. Junt. Ald. Gryph. Nut. prob. etiam Dausq. —750. Totus versus abest. c. Col. Invia Ox. Put. Tell. et editi ante Marsum, qui primus Invida dedit, quod tamen jam in R. pr. legi testatur Lefeb. Invia jam conj. Dausq. vel Uvida, quod in mentem quoque venit N. Heins. ut et mox duci nudus. —753. Vulgo distingunt, Perque genas, oculo f. sprev. medentes. Optatum, etc. quod præferendum videtur Schmid. —756. moretur volebat N. Heins. —759. petat pro queat R. 2, Benes. et alii, teste ac prob. Lef. ut petat cernere sit pro eat c., ut ite precari inf. v. 793. Sed quis unquam ita locutus est, vel ex forma dicendi petere locum hoc efficiet?

773. genitoris, non redeuntis, Col.

774. Asperat Col. Recte. Asperad Oxon. Vulgo imago Aspar: ad hæc, etc. ut Aspar sit Hannibalis filius et nomen Punicum, ut Bostar, Gestar, Hamilcar, et alia. Aspera ad hæc conj. Dausq. et Scalig. quod recepit Cell. —776. In Edonis, Gr. Ἠδωνίς, ut alii in Bistonis et Sidonis, secundam corripuit etiam Lucan. I, 675, ubi Odonis scribendum putabat Salmas. ad Solin. c. 9, pag. 153, al. 109, quia Ὀδονὲς ἑλκεσίπεπλοι Dionysio sunt populus Thraciæ, quod probavit Berkel. ad Steph. Byz. Ethn. voc. Ἠδωνοί. Sed vid. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. XII, 365; ad Ovid. Rem. Am. v. 593; Oudendorp. ad Lucan. l.c. Heyne ad Virg. Cir. v. 165, et quos Drak. laudat, Silium nostrum V, 463; VIII, 57, 412, 578, 579; XV, 15, 337, (quibus locis eadem utitur licentia) Heins. ad Ovid. Trist. IV. i, 42; Broukh. ad Prop. I, iii, 5; IV, ii, 61; Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 73; Bentl. ad Hor. Od. I, xxv, 11; III, xxv, 9; Barth. ad Stat. Silv. I, vi, 64, et Theb. V, 78, Serv. ad Virg. Æ. I, 343, et Intpp. ad Catull. Nupt. Pel. et Thet. v. 37; conf. sup. ad III, 252, et ad VI, 303. —778. concita, vel simile quid legendum semper putavi cum Burm. In vulgata certe lect. quocumque te vertas (vid. not.), duri quid inest, cujus tamen rei culpa in ipso forte poeta residet. De facibus Bacchicis agi videtur; unde non satisfaciunt Schmid. et Lefeb. qui Vulgatam defendunt ex VII, 351; X, 228; XVII, 224; ut sit hypallage et græcismus. —786. gremio in p. scripti; gremio e. p. malebat N. Heins. h.l. et XI, 587. Vulgg. gremio patriæ prob. Lefeb. —790. solvit Col. fovit Ox. et Put. vovit libri editi. —793. ite precati Col. Ox. R. 3, Parm. Med. Sed exquisitius est vulgatum ite precari h.e. precatum, ut veni sperare, ruit animare, et similia græce dicuntur; vid. quos Drak. laudat. Prop. I, i, 12; Stat. Silv. V, iii, 11; Ovid. Am. II, ii, 21; Vulp. ad Prop. I, vi, 34; Heins. ad Claud. R. P. III, 386, 387, et in Rufin. II, 98; conf. sup. ad I, 170, et inf. ad XIV, 581; ubi Drak. citat Stat. Th. VII, 177. —796. fudisse conj. N. Heins. quod languet, quia vox cæsos eandem exprimit notionem. —798. absumite, non assumite, Col. et Put. —801. sorte non forte, Col. R. 3, Parm. Med. —802. præcepta Ox. h.e. ante diem intercepta, propr. ante capta, ut prævertere III, 329, et præsumta V, 209; VI, 300; prob. N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 341, 751; ad Virg. Æ. X, 277; ad Claud. Cons. Mall. v. 262; ad Ovid. Epist. XVII, 107, et Fast. IV, 940; cf. ad VI, 300; XV, 659; XVI, 338, et Gronov. ad Liv. XXII, 41.

803. hominisque Ox. Put. R. 3, Med. h.e. Hannibalis, cujus vindictam, filio cæso, non minus quam deorum iram, sacrificio neglecto, extimescebant. Id probavit Barth. Adv. VI, 3, et recepit Lefeb. nec spernendum crediderim, quia tum τὸ ipsique v. seq. minus durum est, et facilius intelligitur, cur v. 810, ipse Hannibal æquatus Superis sibi videatur; Superum Hannibalisque favore conj. Heins. Lenior certe medicina foret, Divum Hannibalisque timore, vel Divumque ducisque t., nisi malis regique pro ipsique refingere. —806. sui pro metu scribendum censebat N. Heins. ut sui exciderit ob cognatas literas voc. vix. Equidem leviori mutatione reponerem trepidat mentis. Pro vulgata lect. stat Lefeb., quum compos absolute dicatur inf. XVII, 226. Sed ibi v. 222, integra loquendi forma mentis compos, quæ repetitur, præcesserat, et præterea τὸ metu merito supposititium videbatur N. Heins. quum metuens mox subsequatur. Itaque aut versus 806 et 807 corruptos, aut, quo magis fere sententia mea qualiscumque inclinat, a mala manu insertos laciniasque esse, e margine adsutas, necesse est.

809. nunc impar rectius putabat N. Heins. ut imparem se fateatur. Sed Drak. monet, vulgatæ lect. eundem sensum esse: Quid tibi solvam pro tanto munere, quod ei non inpar sit? —813. veniet R. 2, non inprob. Lefeb. coll. Terent. Eunuch. II, ii, 53, faxo insultabis, pro insultes. —816. nutante, vel titubante conj. N. Heins. invita Minerva. Nam, quod Drak. jam bene animadvertit, nulla duci gloria nascitur ex eo, quod saluti sit patriæ suæ adversus hostem vel nutantem, vel titubantem. —822. Namque operosa sacra emend. N. Heins. qui vulgatam frigere putabat; majores, non meliores, Col. Put. et R. 2. Inter hunc et sq. versum nonnulla λείπειν, Scaliger notavit ad marg. Silii sui. —824. lectos R. 3, et Med. bivios colles conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. XVII, 178.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER QUINTUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.

Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias superat; 24-52.

Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.

Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat, omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex parte fractum, verbis confirmat; 105-185.

Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet, suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.

Tum Picentes pugnam capessunt, et Pœnis secunda fortuna, Romanis ira ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur; 208-228.

Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.

Nerius et Volunx pereunt; 258-267.

Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.

Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero Lusitano vexilloque ei erepto fœdam suorum fugam sistit, permultis vulneribus confossus cadit; 333-343.

Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo in castris sanetur; 344-375.

Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn, giganti similem, ingentemque aliorum Pœnorum numerum prosternit; 376-456.

Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.

Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium obtruncat; 530-583.

Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Pœnorum, qui exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.

Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit; 611-631.

Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans, populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat: quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum, qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo obruitur; 632-666.

Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ, admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam nocte in castra redit; 667-678.

Ceperat Etruscos occulto milite colles

Sidonius ductor, perque alta silentia noctis

Silvarum anfractus cæcis insiderat armis.

At parte e læva, restagnans gurgite vasto,

5

Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,

Et late multo fœdabat proxima limo:

Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno,

Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.

1 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. —3. cæcis armis, insidiis. Cæca passive dici occultata, ἀόρατα, obscura, quæ non videntur, seu latent, et hinc quoque ignota, obscura, ignobilia, multis exemplis probarunt Heinsii et Drak. ad h.l. et ad VI, 7. Plura desideranti suppeditabunt Burm. ad Val. Fl. VI, 422; Heins. ad Ovid. Fast. II, 214, et Met. I, 307; III, 490; XI, 517, ad Val. Fl. VIII, 329, et Gifan. Ind. Lucret. Cf. inf. ad VI, 75, et Ind. —5. in Effigiem, in modum, instar. —8. volvente die, ut ap. Virg. Æn. I, 269, et Ge. II, 402, ad quæ loca vid. Heyne. Cf. sup. ad III, 579.

Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo

10

Mæoniam quondam in Latias advexerat oras

Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;

Isque insueta tubæ monstravit murmura primus

Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.

9 seqq. Cf. ad IV, 719. —9. Tmolus, Lydiæ urbs (ap. Herodot. I, 84, et Tac. Ann. II, 47, ubi vid. Ern.) et mons, vino generoso, sed et croco abundans, de quo dubitat quidem Heynius ad Virg. Ge. I, 56. Sed vid. Columel. III, viii, 4, ibique Gesn. —12. Hanc inventionem Tyrrheno Pisæo tribuit Plin. VII, 56; Tyrrheno Herculis f. Hygin. fab. 274, ubi vid. Muncker. incolis Vetuloniæ Sil. VIII, 488; alii aliis populis, sed plerique omnino Tyrrhenis; vid. ad II, 19. —13. bellis ignava silentia rupit, sustulit, morem belli segnius gerendi sine tubarum cantu, qui milites ad pugnas adcendit, Drak. Cf. IV, 169 sq. —ignava silentia, ignavos milites reddentia: nam tubis alacres ad pugnam animi fiunt. Ern.

Nec modicus voti natum ad majora fovebat.

15

Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,

(Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)

Litore conreptum stagnis demisit Agylle,

Flore capi juvenum primævo lubrica mentem

Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.

15. puero, Trasymeno juvene, Tyrrheni f. —ardere aliquo, ut tepere, calere, perire et mox v. 19, incalescere. Veteres ardere in aliquo, aliquem (propter a.), in aliquem, sed plerumque aliquo dixisse, monet Drak. Conf. Broukh. ad Prop. I, iv, 12. —17. stagnis demisit, more Naiadum. —Agylle, Nympha Trasymeni lacus, unde dicta putatur Agylla, Tuscia urbs, quæ etiam Cære, et nunc Cervetere vocatur; vid. Plin. III, 5, et Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VIII, 478 sqq. —Formosos juvenes a Nymphis aliisque Diis rapi, satis nota res est. De origine et sensu hujus mythi vide Heyne in Antiq. Aufsätzen Fasc. I; et commentat. meam in S. V. Henkii Magazin für Religions philosophie, vol. VI, Fasc. I, p. 194... 210. —18. lubrica capi, quæ facile raptimque capiebatur. —19. sagitta Idalia, hoc est Veneris, cui sacrum erat Idalium, Cypri opp. et mons. vid. Intpp. ad Virg. Æn. I, 681. —sagitta incaluisse, ἀοριστως et venuste: nam amor, igni et flammæ similis, urit ac torret, (Anacr. X, 15; XXI, 7; Theocr. II, 40; III, 17, al.) unde etiam poetæ Cupidini ἰοὺς πυρφόρους tribuunt, ardentes sagittas Hor. Od. II, viii, 15 (ubi vid. Jani), ὀϊστοὺς πυριπνεύστους Musæus v. 88; πυρόεντα βέλη Anthol. IV, 470, et πυριβλήτους (forte, πυριφλέκτους) ἀκίδας auctor carm. Meleagri. Cf. inf. XI, 391 et 398, ubi Drak. laudat Mosch. I, 23.

20

Solatæ viridi penitus fovere sub antro

Naides, amplexus undosaque regna trementem.

Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo

Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.

20 seq. Naiades consolabantur Trasymenum, qui undas extimescebat et amplexus Nymphæ, quæ mox ei lacus imperium in dotem dabat. —fovere, metum et dolorem levarunt, ut vulnus, cui fomenta adhibentur. —Respexit Silius ad hæc Theocriti, Ειδ. ΙΓ, 53 sq.

Νύμφαι μὲν σφετέροις ἐπὶ γούνασι κοῦρον ἔχοισαι

Δακρυόεντ᾽, ἀγανοῖσι παρεψύχοντ᾽ ἐπέεσσιν.

Quod apud nos carmine suaviori imitatus est egregius ille veterum æmulator, morte infelicissima Musis et Patriæ ereptus juvenis, Andreas Chénier:

Sur leur sein, dans leurs bras, assis au milieu d’elles,

Leur bouche en mots mielleux, où l’amour est vanté,

Le rassure, et le loue, et flatte sa beauté.

Leurs mains vont caressant sur sa joue enfantine

De la jeunesse en fleur la première étamine,

Ou sèchent en riant quelques pleurs gracieux,

Dont la frayeur subite avait rempli ses yeux.

Idyll. Hylas. Ed.

22. dotalis propr. ipse lacus, qui nomen inde adcepit. —23. Conscia, vid. ad III, 395. —lascivo hymenæo, ut lasciva licentia et lascivi amores, ap. Hor. Od. I, xix, 3, et II, xi, 7.

Et jam curriculo nigram nox roscida metam

25

Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux

Protulerat, stabatque nitens in limine primo,

Quum minus abnuerit noctem desîsse viator,

Quam cœpisse diem: consul carpebat iniquas,

Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat

30

Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,

Insertique globo pedites, et inutile Marti

Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu

Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.

24. Vario ornatu expressa crepusculi matutini descriptio. Dausq. comparat Ovid. Her. XIV, 21, 22, et Met. IV, 399 sq. et Amor. I, v, 5; Apollon. II, et alios, quibus Drak. addit Ovid. Met. VII, 706, et Sen. Herc. Fur. 671. Flaminium vix dum certa luce et εὐθέως ὑπὸ τὴν ἑωθινὴν angustias superasse, memorant Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83, extr. —metam, ut ap. Virg. Æn. V, 835, ubi vid. Heyne et Exc. II, ad Æn. II, de noctis curru et equis. Forma loquendi stringere metam petita a circo, ubi currus proxime metam ita flectendus erat, ut tamen eam non tangeret; περὶ νύσσαν Ἀσφαλέως κάμπτοντα τροχῷ σύριγγα φυλάξαι Theocrit. XXIV, 118; conf. VIII, 48; XIII, 299, et inpr. XVI, 361, 362, ubi Drak. laudat Nonn. Dionys. XXXVII, 195, et Sophocl. Electr. 746. Eodem sensu meta teri, vel radi dicitur poetis et εὖ περὶ τέρμαθ᾽ ἑλίσσειν, στρέφειν ἐγγύθεν et μάλ᾽ ἐγχρίμψαι νύσσῃ Hom. Iliad. ψ, 306... 348. Cf. ad IV, 350; Heins. ad Ovid. Am. III, xv, 2, et Jani ad Hor. Od. I, i, 4. —26. nitens ore, nitida, pulchra, nisi malis pedem figens, ut ap. Virg. Æn. II, 380. —in limine primo, ut ibid. v. 269, et inf. XVI, 230. —30. levia arma, ut ap. Virg. Æn. XI, 512. —32. Τηλικοῦτον γὰρ προενεβεβλήκει κατελπισμὸν τοῖς ὄχλοις, ὥστε πλείους εἶναι τῶν τὰ ὅπλα φερόντων τοὺς ἐκτὸς παρεπομένους, τῆς ὠφελείας χάριν, κομίζοντας ἁλύσεις καὶ πέδας, καὶ πᾶσαν τὴν τοιαύτην παρασκευήν Polyb. III, 82. —33. fugientum more, sine ordine.

Tum super ipse lacus, densam caligine cæca

35 35

Exhalans nebulam, late conruperat omnem

Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu

Squalebat pressum picea inter nubila cælum.

34 sq. Orta ex lacu nebula, campo quam montibus densior sederat, Liv. XXII, 4. Cf. Polyb. III, 84. —super, insuper. —37. cælum pressum, circumdatum, ut XII, 131, vel tectum, opertum, amictu, nigro quasi peplo noctis. —picea nubila, νέφος μελάντερον ἠΰτε πίσσα Il. δ, 277. Cf. V.L. —Squalebat, vid. ad I, 211.

Nec Pœnum liquere doli: sedet ense reposto

Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.

40

Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,

Incustoditum, mox inremeabile, litus.

Namque sub angustas artato limite fauces

In fraudem ducebat iter, geminumque receptis

Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant.

45

At cura umbroso servabat vertice montis

Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.

38. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 83. —Nec Pœnum liquere doli, Hannibal, fecundum in fraudes ingenium, sua arte fallendi usus est. Male Marsus exponit: doli Pœnorum non patuere. —sedet Abditus, ἐνεδρεύων, vel potius quietus in castris, quæ in aperto ac patentiori campo locaverat, nec prohibet Romanos, in angustias, inter lacum et montes, quos leviter armatis obsederat, ingredi, et propius ad castra sua, quæ spernebant, adcedere; ut ita vario discrimine, quod angustiæ, montes, lacus et insidiæ minabantur, undique urgerentur Cf. v. 93 sq., 198 sq.

44. undæ claustra, lacus obstans.

45. cura, Pœnus curiosus et ad omnia intentus; vel, notante N. Heinsio, excubitorum et speculatorum custodia ac statio. —46. sub ictu, vid. ad IV, 42.

Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,

Ore levem patulo texens de vimine nassam,

Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,

50

Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,

Ac fraude artati remeare foraminis arcet

Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem.

47 sq. Egregia comparatio, cui similem vid. inf. VII, 500 sq. «Non aliter, quam qui sparsa, etc.» —48. nassa, calathus vimineus angusti colli, ἐκ σχοίνων λαβύρινθοι Theocr. XXI, 11, κύρτος, de quo v. Oppian. Ἁλιευτ. III, 85 et 341 sq. Draken. adposuit verba Sapph. in Anthol. Gr. III, iv, 1, et Festi, «piscatorii vasis genus, quo quum intravit piscis, exire non potest.» Hæc nassa γραφικῶς h.l. definitur. —50. fastigans, acuens, in artum contrahens. Hoc verbum ubivis fere in optimis codicibus, quibus lex metri h.l. faveat, fastigare, non fastigiare, scribi, et vel a fastu, vel a fastigio formari, copiosius docuit Drakenb. —cacumina, τὰ ἄκρα, vimina summa. —52. Introitu facilem, active, qui facile intrat. Cf. ad I, 615.

Ocius interea propelli signa jubebat

Excussus consul fatorum turbine mentem,

55

Donec flammiferum tollentes æquore currum

Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,

Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat

Caligo in terras nitido resoluta sereno.

Tunc ales, priscum populis de more Latinis

60

Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum

Explorant super eventu, ceu præscia luctus,

Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.

53. Consul signa, quæ convelli non possunt (v. 66 sq.), jam præcesserat v. 29 sq., adeoque nunc iterum, ut moverentur, edixisse videtur. Teste Liv. XXII, 3, signa effodi jusserat, antequam agmen incedere et in angustias intrare cœpisset. Ibid, tamen c. 4, quum pridie solis occasu ad lacum pervenisset, inexplorato, postero die, vix dum satis certa luce, angustiis superatis, in patentiorem campum agmen pandit. —54. Excussus mentem, vid. ad II, 592, in V.L. —fatorum turbine, cursu, vid. ad IV, 731. —55. Teste Liv. XXII, 4 et 6, non nisi inclinata re, adeoque prælio finito, nebula incalescente sole dispulsa diem aperuit. —56. orbe renato, ut luce renata, ap. Sen. Herc. Fur. 127. Cf. Virg. Æn. IV, 119. —58. sereno, αἰθρίᾳ, serenitate, ut XII, 4, ubi Virg. Ge. I, 393; Lucan. I, 530; VI, 55, Stat. Th. IX, 135, et alia loca conferunt Dausq. et Drak.

59. Hæc pugnæ præsagia et historici memorant. Cf. ad VIII, 624 sq. et de ostentis, prodigiis ac monstris omnino Heyn. Opuscul. Acad. Vol. III, p. 198... 215, pag. 255... 275, et ad Virg. Ge. I, 466 sq., ad Tibull. II, v, 71. —Hujus prodigii Cic. de Div. I, 35, mentionem facit; eodemque contemto, P. Claudium b. Punico I male pugnasse, notum ex Liv. Epit. XIX, et Flor. II, 2, quod jam alii notarunt. Loco ejus aliud memorat Liv. XXII, 3. —62. Damnavit, vid. ad II, 595, et III, 331.

Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras

Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem

65

Incerta cervice ferens, altaria liquit.

Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,

Teter humo lacera nitentum erupit in ora

Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ

Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:

63 sq. Idem omen evenisse Syphaci inf. XVI, 264 sq., et Pompeio ap. Lucan. VII, 165; sed Flaminio ante hanc pugnam, quum magistratum iniret, teste Liv. XXI, 63, jam monuit Drak. Poeta autem ante oculos habuit Virg. Æn. II, 223 sq., ubi vid. Heyne. —65. Incerta cervice ferens, vulnere non certo et letali adcepto. —66. Notum est hoc prodigium ex Liv. XXII, 3; Fl. II, 6 (qui apum quoque examen signis insedisse tradit, de quo vid. ad VIII, 635), et Cic. de Div. I, 35. Sed poeta illud ornat augetque, respiciens forte fabulam Virg. Æn. III, 26 sq.; cf. ad v. 91. De causa portenti et de rivis sanguinis vid. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265 sq., et p. 213, not. i. —vellere, ut VIII, 240; nam signa terræ infigebantur in castris, hisque movendis evellebantur. —67. humo lacera, convulsa, effossa. —nitentum, qui convellere conabantur. —69. parens, terra.

70

Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque

Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis

Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,

Ictusque ætherea per stagna patentia flamma

Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.

75

Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas

Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!

70. Hujus prodigii non alius meminit, nisi forte cum Dausq. et Drak. huc referre velis verba Plin. II, 107. «Trasymenum lacum arsisse totum Valerius Antias narrat.» Causa ejus ab ignibus subterraneis, sub aqua ardentibus, repetenda; vid. Heyne l.c. Forte lacus ejusdem fere naturæ est, vel fuit, cujus nunc est Lago di bagni, seu Solfatora. Hujus aqua sulphurea est, et perpetuo fervet. Cf. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 589, et sup. IV, 677. Eadem res vario ornatu exponitur. —71. Cyclopum caminis, fabricis. Cf. Virg. Ge. IV, 170 sq. et Æn. VI, 630.

75. Justo poeta dolori indulget ob ferociam consulis, hæc prodigia spernentis. —Parcas fatum. —morantia, de conatu. —76. fatis Superi certasse minores, ut tanto certare minorem dixit Hor. Serm. II, 3, 313, ubi vid. Bentl. Sic et ἥττων ὀργῆς et alia; vid. Burm. ad Val. Fl. VII, 349. Fatis autem Dii quoque inpares credebantur. Nota sunt Pittaci verba, ἀνάγκῃ δὲ οὐδὲ θεοὶ μάχονται ap. Plat. Leg. VII, pag. 818, et alios; Liv. IX, 4, «necessitas, quam ne dii quidem superant.» Δοῦλοι βασιλέων εἰσιν, ὁ δὲ βασιλεὺς θεῶν, ὁ Θεὸς Ἀνάγκης, dixit Philiscus ap. Stob. Serm. LX, p. 33; πρὸς τὴν Ἀνάγκην ουδ᾽ Ἄρης ἀντίσταται Sophocles, et similiter alii ap. eund. l.c. et Ecl. Phys. c. 8, p. 10, et in Excerptis p. 127. Conf. inf. v. 201; IX, 543; Menag. ad Laert. I, p. 48; Burm. ad Ovid. Her. I, 28; Spanh. ad Callim. H. in Del. 122, et de P. et U. N. XIII, p. 639 (IX, p. 839, ed. 2), ubi Fata Victricia ex numis illustrat.

Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum,

Corvinus, Phœbea sedet cui casside fulva

Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ,

80

Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore,

Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:

77. Sic omnes frustra in concilio salutaria suadent ap. Liv. XXII, 3, et Polyb. III, 82, quorum verba Silius amplificavit. —egregius linguæ, ut Drances linguæ melior dicitur Virg. Æn. XI, 338, ex emendat. VV. DD. Poeta autem respexisse videtur M. Valerium Messalam Corvinum, summum oratorem, philosophum et historicum, nec minus rei civilis, quam militaris peritissimum, de quo vid. Jani ad Horat. Od. III, 21, in Argum., Ernesti Clav. Cic. et Heyne ad Tibull. I, iii, 1, et alibi passim. —nomen, vid. ad IV, 729, et cf. XI, 514. —78. Corvinus fingitur unus esse ex posteris M. Valerii M. F. Corvini, seu Corvi, cujus pugna cum Gallo et cognomen a corvo, in galea ejus considente, ipsi inditum vel tironibus notum est ex Liv. VII, 26; Flor. I, 13; Val. Max. VIII, 15, et Gell. IX, 11, qui et statuæ meminit, ab Augusto ei positæ, ad quam, nescio quare, poetam respexisse suspicatur Drak. —Phœbea ales, corvus, vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 66, et Ælian. V. H. I, 48. —79. Ostentans, etc., cf. ad I, 415. —80. Plenus Deûm, perturbatus prodigiis, vel ἔνθεος, vid. ad III, 698.

«Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,

Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ

Eventu pugnæ natorum pignora, cedas

85

Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum

Opperiare: dabunt idem camposque diemque

Pugnandi; tantum ne dedignare secundos

Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam

Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur

90

Nulla vulsa manu, vescique interritus ales

Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.

82. Conf. Virg. Æn. IX, 258 sqq. —Iliacas flammas, sacra Vestæ, vid. ad I, 543. —83. suspensa, sollicita; vel suspensa ex eventu, quorum salus ex eo pendet. —86. camposque diemque, h.e. locum et tempus ad prælia aptum. Cf. V.L. Utrumque v. 88... 96, illustratur. —91. Cf. sup. v. 67 sq., et VIII, 644, 645, ubi Drak. laudat Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2; Appul. Met. IX, p. 201, ed. Pric.

An te præstantem belli fugit, inproba quantum

Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis

Adversa fronte; at circa nemorosa minantur

95

Insidias juga, nec læva stagnantibus undis

Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.

Si certare dolis et bellum ducere cordi... est,

Interea rapidis aderit Servilius armis,

Cui par imperium, et vires legionibus æquæ.

100

Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.»

92. inproba fortuna, ut ap. Virg. Æn. II, 80. —93 sqq. Cf. v. 38 sq.

97. ducere, trahere, protrahere, differre. —98. Cn. Servilius, alter consul, qui placandis Romæ diis trahendoque delectui operam dabat; vid. Liv. XXII, 1 et 2, pr.

100. Lefeb. adscripsit verba Val. Fl. IV, 622: sæpe acri potior prudentia dextra, et Hor. Od. III, iv, 65; vis consilii expers mole ruit sua.

Talia Corvinus, primoresque addere passim

Orantum verba, et divisus quisque timori

Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari

Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.

104. Cf. Liv. XXI, 63.

105

Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,

Auditoque furens socias non defore vires:

«Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes

Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum

Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?

106. In hac oratione singularum sententiarum vim, verborum dilectum, ferocisque animi signa et adfectum quilibet facile percipiat. Primæ quasi lineæ reperiuntur in verbis Flaminii ap. Liv. XXII, 3 (unde expressi v. 121 sq.), et Polyb. III, 82. —Auditoque, quum audivisset, ablat. absol. vid. App. et Drak. ad XIV, 97. —107. Cf. ad IV, 706. —Siccine nos Spectastis, tales nos cognovistis, etc. Conf. Turni oratio ap. Virg. Æn. XI, 396 sq., in qua etiam a v. 392, non minus omnia in majus augentur. —108. lues, ut pestis, pernicies, ab hoste timenda, vid. Ind. —109. iterum, ut olim, quum Galli Senones Romam diriperent et incenderent.

110

Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi,

Irata tellure sata, et vix vulnere vitam

Reddentes uno! Jacuere ingentia membra

Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.

110. corpora Irata tellure sata, monstra corporum: nam Γαῖα, omnia fere, quæ unquam exstitere, monstra genuisse fingitur. Cf. VI, 151, 254; Barth. ad Stat. Th. V, 506; Heins. ad Ovid. Met. III, 102; Intpp. ad Virg. Æn. IV, 178; Cl. Hermann Mythol. Lyric. p. 31... 35. Poetam tamen potissimum procreationem Gigantum respexisse, Draken. inde probat, quod Galli Ὀψίγονοι Τιτῆνες, Titanes serius nati, vel Gigantum posteri, dicuntur Callim. H. in Del. v. 174. His bene comparari possunt tam ob bellum, Brenno duce, Jovi quasi Capitolino et Delphico Apollini inlatum, quam ob corporum inprimis proceritatem, de qua præter h.l. vid. sup. IV, 149; Liv. XXXVIII, 17; Flor. I, 13; (ubi hæc gens corporum mole, armis ingentibus et omni genere adeo terribilis fuisse dicitur; ut plane nata ad hominum interitum videretur) App. de reb. Gall. T.I, p. 73, 74, 78, ed. Cl. Schweigh. quem vid. T. III, p. 171; Pausan. X, p. 647; Cæs. B. Gall. II, 30, et alios ap. Dausq. —111. vix vulnere, etc. Cf. I, 280 sq., et Virg. Æn. VIII, 566.

Scilicet has sera ad laudes Servilius arma

115

Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho

Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?

Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,

Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem

Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum

120

Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat.

114. Scilicet per ironiam et amaritudinem negat cum et sine interrogatione, ut ap. Virg. Æn. IV, 379, et al. —laudes, ut κλεα, facta laude digna et quibus laus parari solet ac potest; vel decus et præmia victoriæ; cf. Heyne ad Virg. Ecl. IV, 26, et Æn. I, 461; V, 355; VIII, 273; IX, 197, 252; X, 825; XI, 708.

117. Quippe est indignantis et cum amara irrisione sibi quid opponentis, vel aliorum objectiones repetentis, ut VII, 397, et ap. Virg. Æn. I, 39. —monent, vid. ad IV, 120. —118... 120. Ex virtute pendet victoria, non ex diis et auspiciis. Cf. v. 126; Liv. XXII, 5, et quos comparant Virg. Æn. X, 773 (ubi vid. Cerda), Apollon. I, 466 sq., et Stat. Th. III, 615, 648... 668. Nec tamen hunc locum ex illo Maronis adumbratum crediderim cum Drak., sed potius cum Dausq. ex Homerico Iliad. μ, 243, ubi Hector his verbis, Εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης, Polydamantem auspicem objurgat, et v. 237 sq., auguria spernit ac ridet, ut Flaminius h.l. et v. 162 sq.

An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti

Ut teneat vallo? Pœnus nunc occupet altos

Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?

Hinc Clusina petat? postremo ad mœnia Romæ

125

Inlæsus contendat iter? deforme sub armis

Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus

Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris

Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique

Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.»

121. Cf. Liv. XXII, 3. —sedet, vid. ad II, 385. —123. Arretium, Cortona et Clusium (hod. Arezzo, Cortona et Chiusi) in numero XII antiquorum Etruriæ oppidorum erant. —altos muros, quoniam pars Arretii in colle, pars vero in planitie sita. —Corythi arcem, vid. ad I, 7, et IV, 719. Cf. Liv. XXII, 2... 4.

124. Clusium, olim Camers dictum, Porsenæ regia. —129. Eridani, quia Ticinus et Trebia eo miscentur. —inhumata juventus, vid. ad IV, 669.

130

Nec mora: jam medio cœtu signisque sub ipsis

Postrema aptabat nulli exorabilis arma.

Ære atque æquorei tergo flavente juvenci

Cassis erat munita viro; cui vertice surgens

Triplex crista jubas effundit crine Suevo:

132. Conf. Virg. Æn. XI, 486 sq., ubi vid. Heyne. —Non minus galeam Ulyssis ornat Hom. Iliad. κ, 261 sq. —Cassis ærea erat tecta pelle vituli marini, seu phocæ. Morem ferinas pelles in galeas formandi, Dausq. et Draken. illustrarunt multis vett. scriptt. locis, v.c. Virg. Æn. VII, 688 (ubi vid. Cerda); X, 680; Strab. I, et VII, de Albanis, Amazonibus et Roxolanis, Ovid, Met. XII, 380, et al.; cf. ad II, 156. Κυνέη ταυρείη, κτιδέη, etc., ex Homero nota. —134. Triplex crista, τριλοφία, τρυφάλεια. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 785; Barth. ad Stat. Th. IV, 130; Val. Fl. III, 62, et inpr. Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 371, ubi τριφάλεια scribendum putat. Ferrem, nisi toties libri ad lectionem τρυφάλεια conspirarent, unde probabilius videtur, galeam innui, cujus conus sit perforatus, seu politus, a τρύειν. —Dausq. docet, innui vel veras jubas, sed crine Suevo concolores, h.e. flavas (vid. Lucan. II, 51), vel cristas ex crine Suevo, præduro et prælongo, quod præferendum videbatur Drak. Conf. Tac. Germ. 38; Claud. Cons. Hon. IV, 655, et Diodor. V, de Gallis, παχύνονται γὰρ αἱ τρίχες ἀπὸ τῆς κατεργασίας, ὥστε μηδὲν τῆς τῶν ἵππων χαίτης διαφέρειν. Flaminium autem bello Gallico hanc cassidem reportasse, et in eo Boios ac fortasse Suevos fuisse suspicatur Dausq. Lipsius de Mil. Rom. III, 5, putat Flaminio Suevum, sc. Germanicum crinem adfingi, quia triumphaverit de Gallis, qui a poetis hujus ævi confundantur cum Germanis.

135

Scylla super, fracti contorquens pondera remi,

Instabat, sævosque canum pandebat hiatus:

Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus

Boiorum cæso capiti inlacerabile victor

Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.

140

Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos

Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.

Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim

Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,

Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,

145

Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum.

Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam.

135. Scylla, ut Chimæra in Turni galea ap. Virg. Æn. VII, 785; conf. ad II, 306. —137. Gargeni spolium Drak. comparat inf. v. 323, et Virg. Æn. XII, 94; conf. Heyne ad Æn. V, 260 sq.

140. Cf. ad II, 401, et Virg. Æn. IX, 707; et XI, 487 sq. —nexilis, propter hamos tortos, h.e. annulos, catenulas. —141. squama, laminæ. —rudi permixtoque auro, intell. loricam auro bilicem, seu trilicem. —asperat, cf. ad II, 431.

142 sq. Clipeum ornabat Celticus, seu Boiorum cruor, et lupa (proprie cælata ejus imago), quæ nutriebat Romulum cælo, h.e. ut in cælum aliquando reciperetur. —cædibus, ut I, 525. —145. Assaraci alumnum, vid. ad III, 566 et 702.

Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,

Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.

Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,

150

Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:

146. Drak. comparat Virg. Æn. II, 393, et gladium, belli certe Punici temporibus, ad dextrum latus ab humeris pependisse, probat ex Polyb. VI, 21, cui alii auctores et numi quoque adversantur. Conf. quos laudat, Salmas. ad Spart. Sever. c. 6; Barth. ad Stat. Silv. I, i, 43; Fabrett. ad Column. Trajan. c. 2, et, qui Romanos mutasse et aliter atque aliter gladios gestasse putat, Lips. Milit. Rom. III, 3. —147. Verba Virg. Æn. IV, 135.

148. virgato corpore, pelle longis macularum ductibus lineata, Drak. coll. Sen. Hippol. 344. et Herc. Œt. 146; Claud. Laud. Stil. I, 66, et Salmas. Exerc. Plin. p. 148. —tigrim sub Augusto demum in Italia visam tradit Plinius VIII, 18. Sed poetæ in ornatu orationis ad talia non respiciunt, neque ad eam subtilitatem sunt exigendi. Conf. Heyne ad Virg. Æn. V, 37. Præterea pellem ignotæ feræ advehi potuisse monet Lips. Mil. Rom. III, 7. —149. exceptus equo, ut ap. Virg. Æn. X, 867. Drak. —dant, διδοῦσι, permittunt. —150. hortatibus inplet, cf. ad I, 105. —subfixa, adfixa hastis.

«Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem

Pœni ferre ducis spectanda parentibus ora.

Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque

Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris

155

Ticini frater ripis jacet: at meus alta

Metitur stagna Eridani sine funere natus.

Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris

Privati rabies, is vero ingentia sumat

E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras;

160

Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,

Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,

Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis

Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex,

Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.»

153 sq. Quisque graves iræ causas, quibus sponte ad pugnam et virtutem excitetur, a morte cognatorum repetat: 157, sed cui vestrum non privata doloris causa est, ingentia sc. hortamenta e medio certe, h.e., e publico et communi, e rebus, quæ ad totam remp. spectant, sumat, perfractas sc. Alpes, eversionem Sagunti etc. An e medio est, ex rebus vulgaribus, satis notis? Sic verba e medio tollere h.e. verbis vulgaribus uti, dixit Cic. Or. III, 45, et non quæsita ex occulto, sed sumta de medio: id. pro Domo 54, pr. —154. atris, vel funestis, vel sanguineis; Drak. —156. Metitur corpore, ut ap. Virg. Æn. XII, 360. —sine funere, exsequiis, quo rei acerbitas augetur. Conf. ad I, 154, et IV, 669. —159. Formam dicendi fodere pectus in iras Dausq. repetit a leone, qui, pugna adpetente, osseo stimulo, qui in cauda est, latera fodicat, μαστίεται, irasque suscitat, ut ap. Hom. Il. υ, 170, et Hesiod. Scut. H. 430. Sed vid. sup. ad I, 113. —161. Conf. ad I, 294. —nomen Iberi græce pro, Iberum. Cf. ad IV, 729; Drak. ad h.l. et ad XIV, 70; Burm. ad Petron. c. 80 et 123. Sed vid. V.L.

165

Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras

Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus,

Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti

Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?

Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?»

165. Turbidus, vid. ad I, 477. —atras jubas, forte rubras, judice quoque Drak., ut rubra crista ap. Virg. Æn. IX, 50, 270; XII, 88, sanguineæ jubæ, ibid. IX, 731, et inf. XII, 171, puniceæ ap. Stat. Th. IV, 218. Sic et atrum vinum, ater, vel niger cruor, seu sanguis, (vid. Drak. ad IX, 365) αἷμα κελαινόν et μέλαν, ap. Hom. Iliad. γ, 828, 844; υ, 470. Forte ita quoque atrum fulmen sup. IV, 431, et ater ignis XVII, 181, et IX, 441, ubi Drak. comparat πυρὸς μέλαιναν αἴγλαν Eurip. Troad. v. 547, et atros ignes Virg. Æn. XI, 186. Sed vid. ibi Heyne, et Burm. ad Val. Fl. II, 236; cf. sup. ad IV, 431, et III, 211. —Hoc etiam probat Ernesti, apud quem «Flaminius facta ad milites adhortatione pugnam inchoaturus, tribus militibus, suis cuique meritis insignibus, mandata dictat, Orphito (aptanti jubas, cristas galeæ, atras sive ob colorem, sive terribiles, sævas, quia maxime serviebant terrori augendo), ut ducem Pœnorum maxime petat, Murrano, ut angustas vias patefaciat, Æquano, ut in copias hostiles inruat.» —166. jubas, cristas, λόφον ἵππειον, seu ἱππιοχαίτην, unde κόρυς ἱπποδάσεια et ἵππουρις. Male Cell. jubas proprie capit, quibus erectis equus bellator signum alacritatis dederit. Dausq. exponit: viso hoste, leni manu jubam equi componente. Sed judice Drak. poeta jubas aptare dixit, ut XII, 170; et Virg. Æn. XII, 88. —Orphitus nomen equi bellatoris, quem Flaminius adloquitur, judicio Modii, Buschii, Dausq. Cell. et Lefeb. Cf. ad IV, 265. Sed nomen viri bellatoris esse putant N. Heins. et Drak. qui spolia opima non a duce solum, sed a quovis etiam milite referri potuisse, modo duci hostium detracta essent, a Perizon. hist. anim. c. 7, probatum docet. Sed vid. Liv. IV, 20, etsi probabilis hæc sententia videri potest, quia consul mox Murranum Æquanumque similiter ad virtutem incitat. —167, 168. Cf. ad I, 133. —Jovi volenti, propitio, ut VII, 174, et serenato mox v. 181. Nota est solennis precum formula, volens propitius, vel ex Liv. I, 16; VII, 26; XXIV, 21, 38; Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 324, et Heyne ad Virg. Ge. II, 41. Stolida autem Flaminii ferocia, qui, omnibus ad perniciem jam profligatis et perditis, ne spoliorum quidem opimorum spem abjicit.

169. alia dextra, sc. quam tua. Qui Orphitum de equi nomine adcipiunt, supplent, quam mea.

170

Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam

Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit,

Murrane, ostendit clamor, videoque furentem

Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro,

Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.»

171. Martius clamor, quo milites ad virtutem incendis. —174. Angustias et fauces, cæsis hostibus, relaxa, aperias; cf. v. 269, et VI, 319.

175

Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis,

Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo,

Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,

Exta ter innocuos lætum portare per ignes:

175 sq. Totum hunc locum poeta concinnavit ex Virg. Æ. XI, 785 sq. ubi vid. Heyne. Conf. ad II, 150. Hæc sacra non Apollini, sed Deæ Feroniæ fieri docet Strabo V, pag. 226 (al. 156). Sacerdotes autem sæpius pugnantibus interesse, monui ad II, 149. —Soracte, seu Sorax (Monte di S. Silvestro, seu Tresto), mons Etruriæ in Faliscis, Apollini sacer. Conf. Ind. et Hor. Od. I, ix, 2. —177. pius Arcitenens, τοξοφόρος, ut ap. Virg. Æn. III, 75, ubi tamen pius alio verborum contextu dicitur, quem Silius forte non respexit. Cellar. explicat pium in matrem Latonam, quod Pythonem, ad eam persequendam a Junone immissum, occiderit.

«Sic in Apollinea semper vestigia pruna

180

Inviolata teras, victorque vaporis ad aras

Dona serenato referas solennia Phœbo;

Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem

Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ

Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem

185

Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.»

178. «Sacrificio annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni struem ambulantes non aduruntur,» Plin. VII, 2; qui locus class. est. Conf. Eckhard de ritu antiq. per ignes et carbones candentes incedendi, in Magazin für Philologen, T. II, p. 36... 48; Brem. 1797. —179. Sic, ut οὕτως, solennis obtestandi formula, de qua vid. ad II, 301, in V.L. et Jani ad Hor. Od. I, iii, pr. ubi æque ac h.l. preces votis postponuntur. Nam vulgaris ratio fuisset: Æquanum noscens—ait, Concipe furorem—sic h.e. ea conditione vicissim opto, ut teras, etc. —teras vestigia, ut premere vestigia, ap. Virg. Æn. XI, 788, de lento incessu, ubi ex Silio et MSS. victores pro cultores reponi jubet Lefeb. frustra. —180. victor vaporis, ne quidem prunarum adflatum sentias; Dausq. Sed vapor, ut apud Virgilii Æneid. lib. V, 683, 698. Mens autem Silii et Maronis, D. Heins. monente, est, sic sacer semper et inviolatus sacerdos maneas: experimentum enim, quo sacerdotes a profanis, pios ab impiis distinguebant, erat ignis, cui salvi si insistebant, puri erant et a noxa alieni. Ita Heins. coll. Sophocl. Antig. 269, et aliis. Sed vid. Intpp. ad Virg. l.l. —181. serenato, placato, benevolo, ut γαληνιόων, ap. Orph. D. Heins. —185. Cinyphiæ, vid. ad II, 60; III, 275. Dausq. conf. Hom. Iliad. κ, 246.

Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem

Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo.

Increpuere simul feralia classica signum,

Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.

188 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et Polyb. III, 84. —Increpuere, etc., ut ap. Virg. Æn. IX, 503.

190

Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ!

Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma

Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,

Et Libys, et torta Baliaris sævus habena

Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:

195

Tum, quo non alius venalem in prælia dextram

Ocior adtulerit conductaque bella probarit,

Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco.

Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque

Consona vox urget, signum clamore vicissim

200

Per colles Tyria circumfundente corona.

191. Horresco referens, ut ap. Virg. Æn. II, 204, ac si nunc malum illud nobis inpenderet, et Hannibal suos contra nos duceret, Cellar. Poeta paucis quidem, quibus dolor uti solet, verbis, sed gravibus deplerat tristem sortem tot civium, qui consulis temeritate pereunt. —193. torta habena, ut verbere torto, ap. Virg. Ge. III, 106, et Tibull. I, vi, 46; ix, 22; cf. Ind. et ad I, 315. —195. De Cantabris, bellicosissima natione, cf. ad III, 326 seq. —venalem, etc. Drak. comparat XV, 502 sq. —196. conducta bella; propr. milites mercede conducuntur. —197. galeæ contemto tegmine Vasco, conf. ad III, 358.

198 sq. Cf. Liv. XXII, 4, et ad v. 38 seq. —arma, armati in castris, quæ Hannibal in patentiore campo inter montes et lacum posuerat. —simulque Consona vox, militum levis armaturæ, qui per colles, in monte, de quo jam undique decurrunt, signum, scilicet signa, exercitum Romanorum (unde signis forte legendum est) circumfundebant, h.e. circumdabant: nisi forte sensus est, Tyriam coronam, nimirum ipsos Pœnos, in monte circumcirca locatos, signum invadendi, ab Hannibale datum, percolles cum clamore circumfudisse, h.e. circum cecinisse, ut fere fundere vocem, preces, sonos, etc. —199. urget, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 79. —Arma et consona vox explicantur adjectis verbis: Tyria corona, Pœnis, circumfund. spargentibus signum; arma sua, una cum clamore; Lenz.

Avertere Dei vultus, fatoque dederunt

Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni

Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem

Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo

205

Tristem mærenti solatur pectine luctum.

Sola, Apennini residens in vertice, diras

Exspectat cædes inmiti pectore Juno.

201. Ipsi dii, crudeli Junone excepta, sortem Romanorum, necessitate fatorum, quam solvere quidem et rescindere cupiunt, nec tamen possunt, constitutam lugent, et a spectaculo tam lugubri oculos avertunt. Non poterat fortius exprimi adfectus doloris, cui poeta ipse jam v. 75 et 189, indulserat. —fato Majori cesserunt, vid. v. 75. —204. Inlacrimat Venus, ut apud Virg. Æneid. lib. I, 228, et Apollo, doloris leniendi causa, procul a tristi pugnæ loco, lyram plectro pulsat. Utraque pictura dulcissima et miserationis plena! Conf. ad II, 476.

206. Conf. Virg. Æn. XII, 134 sq., et Heyne Exc. ad Æn. IX, 638. —207. Exspectat cædes tanquam rem desiderabilem et exoptatam, Drak. recte, ut VIII, 5; Liv. XXVIII, 27 (ubi vid. Gronov.); Terent. Adelph. V, 4, 20, et al. Pro adspectat (ut ap. Stat. Silv. V, ii, 23, et Petron. 17, ubi vid. Burm.), vel potius pro espectat, h.e. spectando e vertice præstolatur, positum existimat Lefeb. qui præterea Junoni comparat Ἐριν Hom. Iliad. λ, 73 sq.

Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa

Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes

210

Invadunt ultro, et pœnas pro morte futura,

Turbato victore, petunt adcensa juventus;

Et, velut erepto metuendi libera cælo,

Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.

Funditur unanimo nisu et concordibus ausis

215

Pilorum in Pœnos nimbus, fixosque repulsi

Submittunt clipeos curvato pondere teli.

Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi

Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim

Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.

208. Picentum, cf. VIII, 424 sq. —rupto turbine, ut ap. Virg. Æn. II, 416. —fusa, effusa e montibus, ruere. —211. turbato victore, turbando victorem, impetu in hostes facto; Lenz. —212. metuendi libera, h.e. a metu libera, vid. ad II, 441, in V.L. et Burm. ad Ovid. Her. I, 80. —erepto cælo, cæli lumine, luce, vita et ejus spe. —213. ipsa mittit piacula, inferias, præsumta, ante mortem suam (cf. VI, 300, et ad IV, 802, in V.L.) Manibus suis; et pœnas petunt pro morte futura, quam cæsis hostibus in antecessum ulcisci conantur. —215. Pilorum nimbus, vid. ad I, 311, et IV, 552. —repulsi, Pœni. —clipeos fixos, transfixos telis curvatis et magni ponderis vix sustinere possunt. Cf. V.L.

217... 219. Libys incumbunt, nituntur, vel inruunt; vid. Ind. et ad III, 288, in V.L. —219. pressoque, etc. Cf. ad IV, 352.

220

Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo

Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.

Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ

Letiferum murmur, feralique horrida cantu

Buccina lymphatas agit in certamina mentes.

225

His iras adversa fovent, crudusque ruente

Fortuna stimulus spem projecisse salutis:

Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu

Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.

220. Locus class. de figura Bellonæ. Cf. ad IV, 440; Hom. Iliad. ε, 592, inpr. Quint. Smyrn. lib. VIII, (ap. Barth. ad Stat. Th. VII, 73) et Stat. Th. IV, 5 sq., ubi et facem hastamque in signum belli quatit. —221. acies pererrat, ut ap. Virg. Æn. X, 761, «Tisiphone media inter millia sævit.»

222. Tartareæ Divæ, quæ in Tartaro sedem habet. Drak. coll. Claud. in Eutrop. II, 144, (quid dudum inflare moraris Tartaream, Bellona, tubam) et Petron. c. 124, ubi vid. Burm. De tuba Bellonæ, vid. Intpp. ad Val. Fl. III, 61.

225. His, Romanis. —iras fovent, adcendunt, vid. ad III, 505. —crudus, acer, seu acerbus iis stimulus erat desperatio. Cf. ad I, 405, et IV, 35. —226. projicere spem, vitam, animam, etc., tanquam rem nullius pretii, pro nihilo habere, spernere, ut abjicere vitam, ap. Cic. Att. III, 19, pr. et Gr. ἀπορῥίπτειν κίνδυνον, παραβάλλειν ἑαυτὸν, et ap. Plut. προΐεσθαι τὸν ἑαυτοῦ βίον. Cf. ad I, 225; Drak. ad X, 42, et Intpp. ad Virg. Æn. VI, 436. —227. Hos, Pœnos. —Deus dexter, propitius, vid. Ind.

Abreptus pulchro cædum Lateranus amore,

230

Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.

Quem postquam florens æquali Lentulus ævo

Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris,

Infestas inter non æquo Marte catervas

Fata inritantem, nisu se concitat acri;

235

Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat

Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta

Occupat, et socium duris se casibus addit.

Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci

Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.

229. Abreptus, ut oblitus suî dulcedine cædum IV, 422, et auferri alias dicitur. Conf. Drak. et quos laudat Gronov. ad Liv. XXXV, 11; Heins. ad Ovid. Her. XV, 140, et ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 153. —230. sequitur dextram, faustis cædibus instat, Barth. Adv. V, 15.

232. nimium, nimis cupidum. —233. non æquo Marte, non parem hostibus, quia solus inruerat. —234. Fata inritantem, temere in discrimen se inferentem, vid. ad I, 268 et IV, 731. —237. Occupat, φθάνει πλήξας, ut ap. Virg. Æneid. lib. IX, 770; X, 699.

240

Actus in adversos casu (namque obvia ferre

Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum

Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat

Syrticus excelso decurrens robora monte;

Et quatiens acer nodosi pondera rami,

245

Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore.

«Non hic Ægates, infidaque litora nautis,

O juvenes, motumque novis sine Marte procellis

Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim

Victores, media sit qualis discite terra

250

Bellator Libys, et meliori cedite regno.»

240. adversos, Lateranum et Lentulum. —242. Stygiæ nocti, conf. ad II, 574, et Heins. ad Ovidii Metamorph. III, 695. — 245. geminæ, Laterani et Lentuli.

246 sq. Non ut olim in mari, nunc in campo victores eritis. —250. meliori regno, nobiliori victoriæ Pœnorum, quam Romanorum apud Ægates; Cl. Ernesti. Cf. V.L.

Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ

Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ.

Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos

Adscendet citius colles, quam sanguine roret

255

Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu

Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro

Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.

253. Sic passim ἀδύνατον exprimitur in omnibus fere linguis; Drak. laudat Ovid. Her. V, 29, et Trist. I, vii, 1 sq.; Prop. II, xii, 33 sq.; III, xvii, 5 sq.; Sen. Phœniss. 85 sq., et Claud. in Eutrop. I, 350 sq.; Cf. Cerda ad Virg. Ecl. I, 60; VIII, 27; Burm. ad Lotich. II, xv, 45; IV, i, 23; Jani ad Hor. Od. I, xxix, 10; xxxiii, 7, et Intpp. ad Theocr. I, 132 sq. Shakesp. in Romeo, then shall water be turned in fire. —254. sanguine pio, gravius quam nostro, ut innuantur Romani, pium bellum gerentes, et fide ac religione superiores Pœnis inpiis, perfidis, fœdifragis. —255. Subsidens, ὑφιζάνων, fodit ilia, corpus Syrtici, conantis arborem in Lateranum conjicere, unde suspensa ilia, h.e. prominentia, vel tenta, ut ap. Virg. Georgic. III, 507, «imaque longo Ilia singultu tendunt.»

Nec minus adcensis in mutua funera dextris

Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes

260

Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi

Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis

Pondera thesauris, patrio nec regia quondam

Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli

Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri

265

Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo

Congestis opibus donisque refersit opimis,

Nudum Tartarea portabit navita cymba.

259. Parte alia campi, apud Romanos. —260, 261. Rullo Obcumbis, ab eo interficeris; vid. Burm. ad Val. Fl. VI, 286. —Ad opes Volusii ap. Tac. Ann. XIV, 56, adludi putabat Lips. ad l.c. Drak. autem, quia Volunx h.l. Afer est, ad Bocchi Maurorum regis filium, qui Volux vocatur Sallust. b. Jug. c. 105 sq., unde, vel ibi Volunx, vel h.l. Volux dicendus sit. —262. patrio, Africano. —264 seq. Ita sæpius philosophatur Horatius, v.c. Od. I, iv, 7, 9; II, iii, 11, 14; Cf. XIII, 777, ubi Drak. comparat Prop. III, iii, 35; Claud. R. Pros. II, 300 sq.; Auson. Epigr. 54, ubi vid. Vinct. —266. Congerere opes de avaris proprie dici notum est, vid. Drak. —267. Nudum opibus. Conf. simil. loc. Tibull. III, iii, 10 sq.

Juxta bellator juvenilibus Appius ausis

Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus,

270

Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.

Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,

Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ

Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo

Degustat cuspis generosum extrema cruorem.

269. Pandebat campum, viam patefaciebat, ut laxare campum ferro VI, 319; laxare cuneos IX, 364; angusta relaxare V, 174. Sic et limitem agere IX, 379. Cf. ad IV, 462. —ubi plurima virtus, ubi maximus fortissimorum virorum numerus erat. —270. nullique adspirare vigor, h.e. nec cuiquam propius adcedere virtus, ut utar verbis Virg. Æn. X, 712. Sic adspirare passim occurrit, v.c. inf. v. 442, et ap. Cic. Sull. 18; Pis. 5, et Tusc. Qu. V, 5. —273. leviterque e corpore summo (capite, ob v. 277.) —274. Degustat, ἀκρότατον δ᾽ ἄρ᾽ ὀϊστὸς ἐπέγραψε χρόα φωτὸς Hom. Iliad. δ, 139; η, 187; λ, 388; ν, 553: umbonem detersit ictu inf. v. 297; parce perstrinxit corpus XV, 760; parco summum violasset vulnere corpus XVI, 111; cf. IV, 119; 350 (ubi vid. not.); IX, 523; Virg. Æneid. X, 344, 478, et inprimis XII, 376, ubi videndus omnino Heyne. Similiter γεύεσθαι, apud Homerum, Iliad. υ, 258; bibere inf. VI, 293; (ubi Drak. laudat XV, 632; Virg. Æn. XI, 804, et Anthol. I, 22; Epigr. I, et 4: ἀσπὶς et βέλος αἷμ᾽ ἔπιεν) libare et delibare h.e. leviter perstringere inf. IX, 523, ubi Drak. citat Stat. Th. V, 587; VIII, 527; Iscan. b. Troj. V, 322; VI, 311, 337, et al. Hinc exsatiare enses cruore VII, 535; satiata sanguinis hasta IV, 435; sitit hasta cruorem XII, 264; βέλη λιλαιόμενα χροὸς ἆσαι Homer. Iliad. ο, 317; ἐγχείη ἱεμένη χροὸς ἄμμεναι ἀνδρομέοιο Iliad. φ, 70.

275

Intonuere minæ, violentaque lumina flammis

Exarsere novis: furit et diffulminat omnem

Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus

Martia commendat mananti sanguine membra.

Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet

280

Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva

Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas

Conligit accipitrem cernens in nube columba;

Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra

Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.

285

Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem

Demetit, ac mutat successu sævior hostem.

275. lumina flammis exarsere, conf. ad I, 126, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 300 (in V.L.), et XII, 101, 102. —276. diffulminat, dissipat et contundit, instar fulminis; vocab. a poeta effictum. —278. commendat, ornat sanguis membra, pulchriora facit, Mars. —279 sq. Similis locus Hom. Iliad. γ, 30... 37, ubi Paris, conspecto Menelao, in sociis se condit, ἀψ ἑτάρων εἰς ἔθνος ἐχάζετο, et αὖθις καθ᾽ ὅμιλον ἔδυ Τρώων. Cf. et. Iliad. π, 813, et ε, 596 sq., ubi Diomedes Hectorem ἰδών ῥίγησε καὶ ἀνεχάζετο. Comparationes, quibus poeta utitur, passim reperias.

281, 282. Hyrcana ornat, ut ap. Virg. Æn. IV, 367. —Conf. Hom. Iliad. φ, 493 sq. —pressa, vid. varias lectiones. —pennas colligit, forte alas, ad volatum jam expansas, contrahit, in columbarium recedit et volatum cohibet, ut fere colligere gradum VI, 399; VII, 695, nisi potius poeta expressit Maroniana, Radit iter liquidum, celeres neque commovet alas, Æn. lib. V, 217, ubi videndi sunt interpretes. —territa pennas Colligit, ut πτώσσειν, vel πτήσσειν et ὑποπτήσσειν de avibus animalibusque, quæ frigoris, vel metus causa pennas et membra contrahunt. Conf. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 312; δ, 476; ε, 634, et Ephemerid. Goetting. a. 1795, p. 84.

285. micantem, jactantem, quatientem, Schmid. Sed vid. ad IV, 211. —286. mutat hostem, uno dimisso alium adoritur, ut VI, 238; Conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 614; Heins. ad eund. VII, 587, et ad Ovid. Met. XIII, 937.

Stabat fulgentem portans in bella bipennem

Cinyphius; socerique miser Magonis inire

Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,

290

Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus

Fœdere promissæ post Dardana prælia tædæ.

Huic inmittit atrox violentas Appius iras,

Conantique gravem fronti librare securim,

Altior insurgens, galeam super exigit ictum:

295

At fragilis valido conamine solvitur ensis

Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces

Umbonem incerto detersit futilis ictu.

288. Cinyphius, vid. ad II, 60, nisi h.l. et v. 296, simpl. est Libycus. —290. vano, ob inminentem sponsi mortem.

294. insurgens, vid. ad I, 400.

295. solvitur, confringitur, dissultat, in ære galeæ. —296. dispar sortis, vid. Heins. ad Sabini Epist. I, 35.

Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,

Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans

300

Appius, et lapsu resupino in terga cadentem

Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.

Vidit conjuncto miscens certamina campo

Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ

Cum gemitu; rapidusque ruit: data fœdera nuper

305

Adcendunt animos exspectatique nepotes.

298 sq. Comparant Virg. Æn. XII, 896 sq., ubi vid. Cerda ct Heyne.

302. conjuncto, propinquo, vicino; vid. Gronov. ad Liv. XXII, 20, in gustu ad Stat. Th. VI, 250, et Diatr. ad Stat. c. 43. —303. Femina ita generi jacturam excusatius queritur; Ernesti V.C. Sed non graviores ob causas heroes passim ap. Hom. lacrimant, et ipse Hercules apud Virgilium, Æn. X, 465, «... magnumque sub imo Corde premit gemitum, lacrymasque effudit inanes.» —socer, Mago. —304. data fœdera, sponsalia facta.

Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra

Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ

Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras.

Haud secus, e specula præceps delatus opaca,

310

Subsidens campo submissos contrahit artus,

Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,

Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta

Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta

Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,

315

Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.

306... 308. Non male: si coll. v. 268 sq. et 329 sq., reputaveris, quantus vir Appius fuisse fingatur.

309... 313. Cf. Virg. Æn. X, 454 sq., ubi vid. Heyne. —314, 315. signa moventem. Et sparsa, etc. Maroniana Ge. III, 234, 236, et Æn. XII, 106, ubi vid. Heyne.

Hic prior intorquens telum sic Appius infit:

«Si qua tibi pietas, ictum ne desere fœdus;

Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox

Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto.

320

At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam

Perlibrat, magni donum memorabile fratris,

Cæso quam victor sub mœnibus ille Sagunti

Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ

Germano dederat portare in prælia pignus.

316. infit, paucis et amaris verbis, ut irati solent et heroes. —318. generum in spe, cum irrisione. —tegmina, ut al. terga boum, corium taurinum, clipeo inductum, quod multiplex esse solebat, unde βοείας θαμειὰς dixit Hom. Iliad. μ, 296; σάκος ἑπταβόειον Ajacis, Iliad. η, 220; σάκος τετραθέλυμνον Teucri Iliad. ο, 479; πέντε σάκεος πτύχες Achillis Iliad. ς, 481. Cf. Heyne ad Virg. Æn. X, 783 sq.; Drak. ad h.l. Ernesti ad Callim. H. in Dian. 53, et inpr. Obss. Miscell. T. I, p. 32. —319. æris moras, æs clipei, quod hastam morari poterat, ut IX, 218; Virg. Æn. XII, 541, —«nec clypei mora profuit ærei.» Val. Fl. VI, 97 (ubi vid. Burm.), al. Drak. qui et recte monet, a Marso perperam æris moras ad loricam et galeam referri, quum hasta in lævo lacerto stet; vid. ad IV, 387, et I, 479.

321 sq. Hastam donum Hannibalis (is enim frater est et victor) facit, more poetarum, qui ita heroum arma ornant et commendant. Cf. XII, 224 sq.; XV, 260, XVI, 459 sq. inpr. Virg. Æn. V, 260 sq.; IX, 359; X, 700, ad quæ loca vid. Heyne. —323. Durio, vid. I, 438. —324. dederat portare, ut donat habere, δῶκε φέρειν, seu φορῆναι, δωκεν ἄγειν, seu ἔχειν et ἀρέσθαι, ὄπασσε κομίζειν et ὀπάσαιμι φερέσθαι, ap. Hom. Iliad. ο, 532; φ, 297; ψ, 151, 612; ω, 581, et al. Virg. Æn. V, 262; IX, 362; X, 701.

325

Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris

Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;

Exsanguesque viri conantis vellere ferrum

In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen

Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ

330

Appius: intremuere lacus, corpusque refugit

Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento

Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ.

325, 326. doloris Adjutum nisu, conf. ad II, 123. —328, 329. æquore Mæonio, campo Etrusco. cf. ad IV, 721. —Clarum nomen, etc. cujusmodi nominibus clarissimorum suæ superiorisque ætatis virorum carmen suum poeta exornare solet, inpr. lib. VIII. —Italæ pars magna ruinæ, ut ap. Virg. Æn. X, 737, et inf. VIII, 426; X, 223; Dausq. conf. Virg. Æn. II, 6; VII, 707; X, 427. —330. Appius autem prænomen fuit antiquissimæ et nobilissimæ gentis Claudiæ, quæ et patricia fuit et plebeia, acerrimaque majestatis Patrum propugnatrix, quod vel tironibus ex Livio et Sueton. Tib. 1, 2, notum est. Cf. VIII, 412 sq. —Cf. ad I, 49, et III, 463. Ipsa oratio nimis fere turgida; sed v. 332, præclare summa adumbratur indignatio et rabies. Similiter Meges ψυχρὸν ἕλε χαλκὸν οδοῦσιν, ap. Hom. Iliad. ε, 75. —332. inmurmurat hastæ, ut terræ, ap. Stat. Th. XI, 63; iræ inf. VII, 156; insibilat ori et membris IX, 517; XII, 616.

Nec fati melior Mamercus corpore toto

Exsolvit pœnas, nulli non saucius hosti.

335

Namque per adversos, qua Lusitana ciebat

Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi

Signiferi magna vexillum mole ferebat,

Et trepida infelix revocabat signa suorum.

Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,

340

Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid

Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis,

Injecit pariter; pluresque in corpore nullo

Invenere locum perfossis ossibus hastæ.

333. corpore toto, nullo non corporis membro saucius; Drak. coll. X, 513. —334. pœnas, quarum causa v. 336 sqq. adfertur.

341. sparsis vix pervia telis, tantum telorum in terra sparsum erat, ut vix iri posset; Barth. Adv. V, 15.

Advolat interea fraterni vulneris ira

345

Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore,

Num lateri cuspis, num toto pondere telum

Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.

Utque metum leti procul, et leviora pavore

Cognovit, proprio tectum gestamine præceps

350

Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ

Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,

Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus

Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu

Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,

355

Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes

Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis.

344. Manifesta imitatio Virgilii, Æneid. lib. X, v. 383... 424, ubi videndus est Heyne et Excursus IV. Sed non minus Silio ante oculos fuisse videtur Homer. Iliad. δ, 148... 219, ubi Agamemnon similiter ad fratris vulnus expavescit, et Menelaus, data fide, illud non letale esse, metum ejus levat.

348. leviora pavore, vulnus levius esse, quam metuebat. — 349. gestamine, clipeo. —353. Veteres ἰατροὶ, quod notum, sola fere vulnera sanabant, et quidem herbarum succis, φαρμάκοις (Hom. Iliad. δ, 191, 218; ε, 900; λ, 829), et cantu, h.e. incantatione (ut sup. III, 301), ἐπαοιδῇ Hom. Odyss. τ, 457; Pind. Pyth. III, 91. —354. Exigere, extrahere et innoxium facere carmine magico; Schmid. —somnum tacto misisse chelydro, cf. ad I, 412. —355. Anteibat ungere, ut Martem regere haud cederet Hannibali VI, 307 sq., διαφέρει τὸ φρονεῖν, et alia. —356. Parætoniæ Syrtis, vid. ad III, 225.

Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon

Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,

Telorumque graves ictus sedare medendo.

360

Atque is deinde suo moriens cælestia dona

Monstravit nato, natusque heredis honori

Tramisit patrias artes; quem deinde secutus

Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers

Monstrata augebat studio, multaque vetustum

365

Hammonis comitem numerabat imagine patrem.

Tum proavita ferens leni medicamina dextra

Ocius, intortos de more adstrictus amictus,

Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.

357. Garamanticus Hammon, confer ad lib. I, vers. 414. Is Synhalum, hujus Synhali proavum, quoniam in arte medica excelluerat, ipse eam docuisse fingitur, ut Chiron Machaonem Iliad. δ, vers. 219, et Apollo lapidem Virgilii, Æneid. lib. XII, 391. —358. Scire dederat, vid. ad v. 324.

361. heredis honori; claro heredi, ut virtus Catonis, sapientia Lælii, etc. (vid. ad IV, 599), vel heredi, in ejus honorem, seu tanquam munus. —363, 364. Garamantica Monstrata, ut supra, cælestia dona et mox proavita medicamina, quorum usum monstraverant, vel docuerant Hammon et proavus.

366. ἤπια, vel ὀδυνήφατα φάρμακα πάσσων Iliad. δ, 218; η, 900; λ, 829. —367. de more medicorum, quo expeditiores essent vulneribus sanandis; Draken. qui laudat Gevart. Lection. Papin. c. 34, et Gonsal. ad Petron. c. 19. Cf. inpr. Virg. Æn. XII, 400 sq., et ibi Heyne Exc. IV. —368. Cf. Hom. Iliad. λ, 828, 844, et inf. ad VI, 91.

At Mago, exuvias secum, cæsique volutans

370

Hostis mente necem, fraternas pectore curas

Pellebat dictis, et casum laude levabat:

«Parce metu, germane; meis medicamina nulla

Adversis majora feres: jacet Appius hasta

Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,

375 375

Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.»

371. laude, vid. ad v. 114. —372. Parce metu, ut ap. Virg. Æn. I, 257. —373. Adversis meis, mihi in calamitate mea non melius remedium et solatium adferes morte Appii. Cf. X, 44, 45.

Quæ dum turbatos avertunt æquore campi

Ductores, valloque tenent; ex agmine Pœnum

Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,

Atque atram belli castris se condere nubem,

380

Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto

Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat

Jam rarescentes acies: tum voce feroci

Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis.

376 sqq. Similiter Turnus, Ænea saucio ex pugna subducto, plenus spei in hostes inruit, Æn. XII, 324 sq. —æquore campi, ut Æn. VII, 781. —379. Atra belli nubes, Hannibal cum fratre et comitibus, qui nubem telorum sparserant, vel potius Hannibal solus, ut Μάντιν Οἰκλείδαν πολέμοιο νέφος dixit Pind. Nem. X, 16, et fulmina belli Virg. Æn. VI, 843; cf. sup. ad I, 311. —380. milite mæsto, vel ad Pœnos (quæ ratio præstat), ob discessum Hannibalis vulnusque Magonis tristes, vel ad Romanos, propter Appii mortem mæstos, referri posse, monet Drak. De ira adcipit Lefeb. coll. Val. Fl. V, 568. —381 sq. relaxat Jam rarescentes acies, dissolvit jam minus densos militum ordines, ut XVII, 427; Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 411.

Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum

385

Inlidit terris, molitur Juppiter altas

Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo,

Intremuere simul tellus, et pontus, et æther,

Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.

384. Poeta egregie in rem suam convertit, et magis exornavit locum Virg. Ge. I, 328 sq., ubi vid. Heyne. —crepitanti in tectis, ut ap. Virg. Ge. I, 449. —385. moliri h.l. est vel simpl. movere, quo sensu centies obvium est, (vid. ad I, 645) vel jacere, (v.c. monente Drak. molitus sagittas et robora dixere Ovid. Met. V, 367, et Stat. Th. VI, 539) et hoc exquisite pro ferire, percutere, nach etwas werfen, ut passim βάλλειν, ἀκοντίζειν, et jaculari, ut rubente dextera sacras jaculatus arces, ap. Hor. Od. I, ii, 3, quæ verba nostris ita prorsus responderent. —386. Ceraunia, τὰ Κεραύνια (vid. ad IV, 363), vel Ceraunii montes (hod. il monte della Chimera) a κεραυνῷ, fulmine, quo propter altitudinem sæpius percutiuntur, sic dicti, qui in Epiri litore in mare procurrunt, et prominente jugo, seu promont. Ionium mare ab Hadriatico dirimunt. Cf. ad VIII, 630, et Jani ad Horat. Od. I, iii, 20, ubi alta Ceraunia, ut h.l. —mixta cælo, et ὄρη ἠλίβατα, ap. Dionys. Per. 389. Alii montes Ceraunii sunt in Asia inter Euxinum et Caspium mare.

Incidit adtonitis inopino turbine Pœnis

390

Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa

Pervasit miseris conspecti consulis horror.

It medius, ferroque ruens densissima, latum

Pandit iter: clamor vario discrimine vocum

Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.

389. turbine gravius quam impetu. —390. lues, ut pestis et λοιμὸς, calamitas, pernicies, vel ipse consul, vir pestifer.

392. ruere transitive est facere ut aliquid ruat, agere, movere, eruere, prosternere, inpellere, perrumpere. Conf. Lucr. I, 173; Virg. Æn. I, 35; XI, 211; Ge. I, 105; II, 308, et Intpp. ad Val. Fl. III, 102. —densissima, hostium globos ordinesque densissimos. —393. Clamor et Pœnorum, et victorum, qui παιαν᾽ ἐφύμνουν, ut ap. Æschyl. Pers. 393. —394. sidera pulsat clamor, ut lacessit XVII, 387, et ferit sidera, Virg. Æn. II, 488; V, 140.

395

Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen

Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis

Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.

Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas

Audit Tartessos latis distermina terris,

400

Audit non parvo divisus gurgite Lixus.

395 seq. Clamorem pugnantium fragori ventorum et undarum, scopulis litorique inlisarum, comparat Silius, exemplo Homer. Iliad. ξ, 394 sq. —pater Oceanus, cf. ad I, 606, et Virg. Ge. IV, 382. —Tethys, Oceani soror et conjux. —sæva, maris epith. ut alibi alta, cana, vaga Tethys. —Calpen ferit, cf. Lucan. I, 554. —396. Herculeam, quia una ex columnis Herculis. Cf. I, 141. —397. pelagus, fretum Gaditanum, ut v. 400 gurges. —latrantibus undis, vid. ad III, 471.

398. Dant gemitum scopuli, στόνῳ βρέμουσι δ᾽ ἀμφιπλῆγες ἀκταὶ Sophocl. Antig. v. 603; Ὄχθαι δ᾽ ἀμφὶ περὶ μεγάλ᾽ ἴαχον, Hom. Il. φ, 10. —399. Hyperbole, qualis IX, 468, 469, et XVII, 596; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 620. —Tartessos, cf. ad III, 399. —400. non parvo gurgite, Herculeo freto. —divisus a Colpe. —Lixus, fl. et urbs; vid. ad III, 258.

Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras

Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem

Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.

Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum

405

Crediderat, vanis deceptus in alite signis.

Sed non augurio Parcarum inpellere metas

Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis

Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit

Tempora promissæ media jam morte senectæ.

410

Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum

Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.

401 sqq. Cf. IV, 131 seq. —jaculo fallente, ut ap. Virg. Æn. X, 754, ubi vid. Heyne. Sic tacita penna v. 446.

404. Imitat. Virg. Æn. X, 548 sq. —Clotho, vitæ filum, quod Clotho κλώθειν, nere credebatur. —405. vanis in alite signis, vano augurio. Cf. XIII, 820.

406. Orationis color qualis ap. Hom. Iliad. β, 858 sq.; Virg. Æn. VII, 756; IX, 327, 328; ad quæ loca vid. Heyne et Cerda. —metas Parcarum, terminum vitæ fatalem, ut metas mortis, ævi, etc.; cf. V.L. —inpellere, propellere, procul amovere, prorogare. —augurio et ejus interpretatione. —407. cruentis, iratis, vel pro cruentus, cruoris cupidus.

410. Cf. Virg. Æn. X, 550. —ne possit esse pro ne quidem, vid. Davis. ad Cic. Fin. I, 16, et Burm. ad Sueton. Aug. 35. Sed præstat adcipere pro nedum, μήτι, μὴ γὰρ, μὴ δῆτα, μὴ οἷον, μὴ ὅτι, et jungere cum verbis. —411. Consulis ante oculos, quæ summa Pagasi audacia erat, et digna quæ puniretur. Sic τὸ ne occurrit ap. Cic. ad Div. IX, extr. et Verr. IV, 23; conf. Gron. ad Liv. III, 52, extr. et Cort. ad Sallust. b. Cat. 11, fin. —Libo cognomen Scriboniæ gentis, de qua vid. Ern. clav. Cic., Indices Tac. et Livii, et, quos Dausq. laudat Prop. IV, ii, 31; Sen. Ep. 70; Plin. XXXVI, 15; Eutrop. II, 9, extr. Dion. et Cassiod.

Laurigeris decus illud avis navaque juventa

Florebat: sed Massylus subciderat ensis

Pubescente caput mala, properoque virentes

415

Delerat leto bellator barbarus annos.

Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema

Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti

Ore simul cervix; juvit punire feroci

Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.

412. Laurigeris avis, majoribus triumphalibus. —decus Italiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 508. Juventutis notio variis modis declaratur.

418 sq. Ore simul, vid. ad III, 268. —juvit punire Victorem audaci, quod ille præbuerat, exemplo, et eodem leti genere, quod ipse monstraverat, quo Libonem adfecerat. —feroci exemplo, crudeli morte, avulsa nimirum cervice: nisi mavis jungi victorem feroci exemplo h.e. simpl. ferocem, sævum, quasi dicas exemplar victoris ferocis; Ern. Sed hæc ratio durior est, et h.l. monstratum letum respondet feroci exemplo.

420

Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis

Evolvat, tantisque umbris in carmine digna

Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi

Primævos juvenes, mortisque in limine cruda

Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?

425

Sternitur alternus vastis concursibus hostis:

Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem.

420. Imitat. Virg. Æn. II, 6...8, et 361 seq. —Cf. sup. II, 650 seq. —421. tantis umbris, tantorum virorum morti, cf. ad VIII, 146. —423, 424. cruda facta, vid. ad I, 405, et observa h.l. copiam verborum.

Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem

Fraternum castris vulnus, funditque ruitque

Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul

430

Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci

Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis

Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa

Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.

427. hostem, Hannibalem. —431, 432. inpia vallis, Lefeb. dicta videtur, ut lib. VII, v. 48; porta scelerata (propter cædem Fabiorum, qui ea exierant) et ap. Stat. Th. VIII, 141, currus humus inpia sorbet. Drak. quoniam gentilem Romanorum sanguinem tam avide bibit, quod Africa non nisi invita fecisse dicitur XVII, 417. Omnino tenendum est, inpia poetis etiam dici tristia, noxia, abominanda, v.c. Ovid. Am. I, viii, 104; Plaut. Most. II, ii, 73; Horat. Od. II, xvii, 22, ubi vid. Jani et Lambin. Similiter inprobus, ap. Virg. Ge. I, 119, 388, 431; Æn. II, 80; IV, 412, al. —433. imitantur, ut ap. Virg. Ge. IV, 72, unde Echo ibid. v. 50, et Horat. Od. I, xii, 4; xx, 8; vocis imago dicitur. —flatus, ut ap. Virg. Æn. XI, 911, «flatusque audivit equorum.»

Miscebat campum, membrorum in prælia portans

435

Celsius humano robur, visaque paventes

Mole gigantei vertebat corporis alas

Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque

Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ

Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba

440

Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,

Et villosa feris horrebant pectora sætis.

434 sq. Miscebat campum, h.e. prælia, vel agmina in campo, vid. ad I, 69, et Heyne ad Virg. Æn. X, 721. —437. Othrys, mons, et h.l. magnæ molis homo, cujus species, luxurioso ornatu depicta, non minus terribilis, quam Cryxi sup. IV, 250 sq., 277 sq. —440. hispida et villosa pectora sætis, ut Caci, ap. Virg. Æn. VIII, 266; λάσιον κῆρ, στήθεα λασία et λαχνήεντα, ap. Hom. Iliad. α, 189; β, 743 et 851, ad quæ loca vid. Kœppen.

Adspirare viro propioremque addere Martem

Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,

Incessebatur tutis ex agmine telis.

445

Tandem, vesanos palantum in terga ferenti

Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna

Intravit torvum Gortynia lumen arundo,

Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul

Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas

450

Inrupit costas, hirtoque a pectore primum

Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat

Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,

Donec, abundanter defuso sanguine, late

Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:

455

Spiritus exundans vicinum pulvere moto

Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.

442... 444. Comparant IX, 611, et, quem Silius utroque loco expressit, Virg. Æ. X, 712 sq.; cf. sup. ad v. 269. —propiorem addere Martem, cominus pugnare. —tutis, ex tuto remotoque loco emissis.

445. palantum, fugientium Romanorum. Cf. ad II, 162. —446. tacita penna, vid. sup. ad v. 401. —447. Intravit, penetravit. —Gortynia arundo, vid. ad II, 90, 101. —450. a pectore, e pectore prominentem, exstantem, ut contra a tergo II, 120. —452. nasci, se ostendere, adparere, exstare, prominere. —453. late Procubuit moriens, κεῖτο μέγας μεγαλωστὶ, Hom. Iliad. π, 776; ς, 26; Odyss. ω, 40. —454. telum vulnere pressit, ut ore sup. v. 332, vel ore tenet presso VII, 719, corpori vulnerato inpressit, vel denique vulnere condidit, texit, ut ap. Virg. Æn. IV, 147; IX, 612, al.

Nec minor interea tumulis silvisque fremebat

Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,

Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant.

460

Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ

Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta

Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,

Dulcius Œagrios pulsabat pectine nervos.

Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso

465

Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho

Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri.

461. Sychæus, cf. III, 245 seqq. —463. nervos Œagrios, lyram, qualis erat Orpheo Thraci: nam Œagrus Orphei pater, (vid. Hyg. f. 14; Ovid. in Ibid. 482; Apol. I, 25, et alios ap. Dausq.) vel certe Thraciæ rex.

465. quæsivit montes patrios, quia oculus morientis vix adhuc res externas cognoscere potest. —felicia Baccho, feracia uvis, vid. ad IV, 357. Surrentini colles vitiferi, et vinum Surrent. in generosis Italiæ; vid. Stat. l.c. v. 4 sq.; Plin. XIV, 8; XXIII, 1; Hor. Sat. II, iv, 55; Ovid. Met. XV, 710, et Martial. XIII, 110. —466. Surrentum, Murrani patria, urbs Campaniæ maritima (hod. Sorrento), prope quam est vicus Æquensis, unde h.l. Æquana, scilicet juga; vid. Cluver. Ital. ant. IV, 3, pag. 1161, et Holsten. in Ortel. pag. 6; Locus class. est Stat. Silv. II, 2, tot. —molle Zephyro, cf. Stat. l.l. v. 26 sq.

Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis

Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.

Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam

470

In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi

Terga tuebatur trunco, frustraque relictos

Tauranus comites suprema voce ciebat.

Transegit juvenem, ac perfossis incita membris

Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.

467. Addiderat misero Murrano comitem mortis Tauranum, ut apud Virgil. Æneid. XII, 362. —468. novitate, insolentia pugnæ ac cædis, quæ v. 473, 474, describitur.

471. Tauranus, reclinis trunco priscæ ulmi... frustraque ciebat comites relictos, quos sequutus, sed nondum adsequutus erat; Lenz.

475

Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra

Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto,

Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis

Nimirum rebus suasor metus: arguit asper

Exitus eventu pravi consulta timoris.

480

Annosa excelsos tendebat in æthera ramos

Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas

Nubibus insertans altis caput, instar, aperto

Si staret campo, nemoris, lateque tenebat

Frondosi nigra tellurem roboris umbra.

475. Commentum poetæ, ad quod lectores prologo quodam præparavit, ad animos eorum rerum varietate excitandos, et ad magnitudinem formidinis adumbrandam aptissimum. Conf. VII, 667 sq. et, ne totam hanc scenam ab ipsa rerum natura narrationisque probabilitate alienam, vel adeo absurdam censeas, Tac. Ann. II, 17, extr. ubi timor idem intutum subfugium suasisse dicitur Cheruscis, quorum «quidam turpi fuga in summa arborum nisi, ramisque se occultantes, admotis sagittariis, per ludibrium figebantur; alios prorutæ arbores adflixere.» Ibid. Gronov. locum simil. Dionis laudavit. —476. Marte pro campo. —477. Non æquus, iniquus, malus, vel noxius (vid. ad III, 260). —478. suasor metus, ut, monente Drak. Pessimus in dubiis augur timor, ap. Stat. Th. III, 6, ubi vid. Barth.

485

Par juxta quercus, longum molita per ævum

Vertice canenti proferre sub astra cacumen,

Diffusas patulo laxabat stipite frondes,

Umbrabatque coma summi fastigia montis.

Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris

490

Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti

Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,

Certatim sese tulit, adscendensque vicissim

Pressit nutantes incerto pondere ramos.

485. molita, vid. ad I, 645. —486. Vertice canenti, ob senectutem. —488. coma, conf. ad IV, 682. Ceterum in toto h.l. a v. 480... 488, expende varios altitudinis designandæ modos.

489. Poeta, ne Romanorum virtuti labem adspergeret, Siculos, auxilio ipsis ab Hierone rege, sed, Livio teste, post hanc demum pugnam (vid. ad VIII, 613 sq.) missos, præ metu in arbores adscendisse comminiscitur. —Hennæa, vid. ad I, 93. —Triquetra, nomen Siciliæ, a tribus promont. ut Trinacria, vel a figura potius triquetra, teste Plin. III, 8, pr. Triquedram a tribus quadris dicendam putabat Schol. ad Hor. Sat. II, vi, 55; conf. Quintil. I, vi, 30. —490. Arethusa, notus Siciliæ fons ad Syracusas; vid. ad XIV, 53 sqq. —defendere, arcere, prohibere, propulsare, ut passim, vid. Drak. ad VII, 170, et XIII, 99. Defendere dedecus morti, a morte avertere, ut dedecus leto arcere IX, 370, vel pro, defendere mortem a dedecore h.e. fortiter in pugna cadere. Sic ἀρῆξαι φόνον τέκνοις, dixit Eurip. in Med. et ἀμύνειν νηυσὶ πῦρ, Hom. Iliad. ι, 435; ἀρὴν ἑτάροισιν ἀμύναι, Iliad. μ, 334; ἀνδράσι λοιγὸν ἀμύναι, Iliad. ο, 736; conf. et Odyss. θ, 525; Heyne ad Virg. Ecl. VII, 47; Jani et Lamb. ad Hor. Od. I, xvii, 3; Intpp. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 20, et inpr. Heins. ad Ovid. Her. V, 16, et ad Claud. Cons. Stilic. III, 171. —491. mentem mutata, ἀλλοιόφρων, ἔκφρων, Schmid.

Mox alius super, atque alius consistere tuto

495

Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri

Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:

Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.

495. pars excussi, collective et respectu generis nobilioris, ut mixti cohors VIII, 489; pars inplevere divisi IX, 301; animæ, qui XV, 503; τέκεα ἐπαναβοῶντες pro ὑιοὶ ἐπ. ap. Aristoph. Plut. v. 292 (ubi Küster hanc constructionem πρὸς τὸ σημαινόμενον, non πρὸς τὸ ῥητὸν, aliis exemplis illustrat) dextera, quem inf. X, 307, ubi vid. Drak. Conf. Gronov. ad Liv. I, 59; XXIX, 12, ad Sen. Herc. fur. 1157, et Obss. I, 16; Intpp. ad Valerium Flaccum I, 15.

Turbatos una properans consumere peste

Conripit æratam jam dudum in bella bipennem,

500

Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus.

Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore

Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.

Fluctuat infelix concusso stipite turba;

Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,

505

Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens

Jactatur, nido pariter nutante, volucris.

Procubuit tandem multa devicta securi

Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,

Elisitque virum spatiosa membra ruina.

499. æratam, ære præfixam, in bella, ad belli usum, ut ærata securis, ap. Virg. Æn. XI, 656. Ita et interpretatur V. D. in Allgem. Lit. Zeit. a. 1796, N. 139.

501 sqq. Silio ante oculos fuisse videtur locus Virg. Æn. II, 626 sq., cujus tamen pulchritudinem non adsecutus est. Verba vix tota hærens et nido pariter nutante argute ac frigide dicta notat Ill. Ernesti.

504 sqq. Conf. Virg. Ge. II, 209. —508. inhospita quercus, quæ parum tutum præbuit refugium.

510

Inde aliæ cladum facies: contermina cædis

Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni.

Jamque inter frondes, arenti robore gliscens

Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos

Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.

515

Nec tela interea cessant: semiusta gementum,

Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.

510. Imitat. Virg. Georg. II, 303 sq. —cladum vid. ad I, 41. —facies vid. ad IV, 591.

513. Verticibus, ut II, 631.

Hæc inter miseranda virum certamina consul

Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo.

At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ

520

Occupat eventum telo tentare priorem;

Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora

Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.

518. volvens, moliens, machinans; (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 9, et 23.) vel volvens animo, pectore, volutans; vid. Ind. et conf. sup. v. 369. Bellum adversus nos volverat dixit Tac. Ann. III, 38.

520. Occupat, etc. φθάνει πλήξας monente Heyn. ad Virg. Æn. XII, 300. —521. æris ora, ἄντυξ, ἴτυς χάλκειος. Conf. Hom. Iliad. υ, 275, et sup. IV, 290 seq. —522. vetita est, non potuit. —crates ut ap. Virg. Æn. VII, 633. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 199. —Cito tentat prius mortem Flaminio inferre telo; Cui Sychæo, h.e. cujus cuspis stetit in Flaminii clipeo medio, in ora, in summa superficie æris, et non potuit tramittere crates, æris laminas; Lenz.

Sed non et consul misso concredere telo

Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense

525

Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ.

Labitur infelix, atque adpetit ore cruento

Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus

Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem

Adcipit, et longo componit lumina somno.

525. Haurit latus ense; vid. ad I, 392. —crudæ, e crudo corio.

526. adpetit ore cruento Tellurem expirans, ut alias morsu adprendere, mordere, mandere humum, ὀδὰξ λάζεσθαι, seu ἑλεῖν οὖδας, vel γαῖαν Hom. Iliad. β, 418, (ubi vid. Kœppen) λ, 748, al. Conf. Heins. et Drak. ad h.l. et IX, 383; XVII, 264; Heyne in V.L. ad Virg. Æn. X, 489; Jani et Lamb. ad Hor. Od. II, vii, 12. —527. Cf. Virg. Æn. X, 745, 746. —528. manantem in viscera mortem, conf. Virg. Cir. vers. 182. —529. componit, claudit, ut ap. Val. Flacc. VII, 247, et inf. VII, 204; X, 343. —longo somno vid. ad II, 574.

530

Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors

Casibus alternat, jam castris Mago relictis,

Jam Libyæ ductor properantia signa citato

Raptabant cursu, et cessata reponere avebant

Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore.

535

It globus intorquens nigranti turbine nubem

Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,

Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,

Undanti circum tempestas acta procella

Volvitur, atque altos operit caligine montes.

533. Raptabant, cf. ad IV, 218. —reponere, ut pensare, restituere tanto majore strage, ut X, 487, et al. vid. Drak. cessata, intermissa a cæde. —534. pensare, ut I, 534.

535. Omnia in majus auxit. Cf. Virg. Æn. IX, 33. —nubem pulveris cf. ad I, 311, et II, 174. —536. campus, propr. pulvis e campo. —538. Undanti procella, ut pulveris nube, qui undare dicitur, ut flamma sup. II, 631; στροφάλιγγι κονίης.

540

Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum

Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis

Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ

Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.

541. Cuspis inpressæ sagittæ a tergo exstabat. Conf. I, 383, 397; II, 120. —542. Similia loca, ubi silvis, mari, terræ aliisque rebus inanimatis tristitia luctusque tribuitur, VI, 284; XIV, 513 sq. et alia laudant Drak. h.l. Cerda ad Virg. Æneid. VII, 759; Schwebel ad Bion. I, 32, et Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 111. Conf. ad I, 49, et III, 463. —Fregellæ, Volscorum urbs in Latio ad ripam Liris, quum a Romanis defecisset, diruta; vid. Strab. V, p. 164; Liv. VIII, 22; IX, 12. —543. Anagnia, hod. Anagni, princeps Hernicorum urbs; vid. Cluver. Ital. ant. p. 981, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684. —Multiplicem proavis comparant Vellei. II, 105.

Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso

545

Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi

Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,

(Autololum moderator erat) quem poplite cæso

Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas

Fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu

550

Hoste superfuso subita cecidere ruina.

548. inmiticum turbine, sævo, magno cum impetu. —550. Hoste superfuso, super te cadente: nam, dum Ithemonem, poplitibus semet excipientem, nec tamen toto jam corpore prolapsum, spoliat, hasta Hannibalis ictus concidit, hoste superfuso. Ill. Ernesti explicat: tibi, Lævine, super hostem fuso, seu cadenti. Sed tum hosti superfuso, vel hostem super fuso dicendum erat.

Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat

Mille viros, nulli victus vel ponere castra,

Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros

Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.

555

Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci

Exsultare videt (namque illi vulnere præceps

Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);

Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,

Et dignum sese ratus in certamina sævo

560

Comminus ire viro, referenti e corpore telum

Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum,

Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.

551. Sidicini incolehant Teanum Sidicinum, coloniam et opp. Campaniæ, (nunc Teano, seu Tiano) a Teano Apulo diversum. Cf. VIII, 511; XI, 176; XII, 524; Strab. V, p. 248, al. 237. —armat, ducit armatos. —552. nulli victus, secundus, a nullo superatus, ponere, in arte ponendi, etc. Conf. VI, 142; VII, 223. —553. ratem Dausq. adcipit de jungendis navibus, ut turres, sambucæ, similesque machinæ inponantur: melius N. Heins. et Drak. de ponte ex ratibus juncto ad flumina transeunda, de quo vid. Lips. Poliorc. II, 5. —554. De ejusmodi ponte, seu exostra vid. Veget. de re mil. IV, 17 et 21; Lips. l.c. II, 4, et Hard. ad Plin. VII, 45.

556. Exsultare, γαυριᾷν. —560. referenti, Viridasio evellenti e corpore Araurici fugientis telum, quo eum vulneraverat. —561. Cf. Virg. Æn. X, 825 sq. et sup. ad I, 398. —Laudande laborum χάριν, ἕνεκα, h.e. ob res præclare gestas, πόνον μάχης, ut VII, 28, al.

Ad manes leti perfer decus: Itala gentis

Ni tibi origo foret, vita donatus abires.»

565

Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,

Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar

Clarum spectato dederat certamine nomen.

Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma

Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ

570

Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam

Prodebant ictus: stipula crepitabat inani

Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.

563. leti decus, quia manu mea peris.

565. Labicum, nomen ductum ab urbe, de qua vid. ad VIII, 366. —veterem bellare, ut VI, 616. Cf. ad IV, 530. —567. spectato, singulari et insigni.

569 sq. Mente quidem juvenili, sed corpore et viribus senilibus; Drak. qui crudos dici fere juvenes et puellas, nuptiis nondum maturas, monet; vid. ad I, 187, 405, et conf. Virg. Æn. V, 394 seq. VI, 304; IX, 610 sq. —571. Prodebant, indicabant, ut X, 116, nisi malis destituebant, et ita periculo, ab hoste inminenti, objiciebant; vid. ad II, 247. —572. Imitat. Virg. Ge. III, 99. —iners, languidus. Cf. ad VII, 629. —cassam, vid. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, et Rem. Am. v. 446. —robore, viribus; ut acer ejus animus sine corporis robore.

Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus

Armigero Pœnum ductor, «Certamina primæ

575

Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar

Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure

Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese

Transigit: extracta fœdavit cuspide sanguis

Canitiem, ac longos finivit morte labores.

580

Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,

Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis

Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ

Ducere suspenso per stagna jacentia lino.

573. adcepit forte pro excepit, scilicet occurrentem; an, ut κατέλαβε, invenit, seu invasit? Lef. interpretatur, animadvertit, quod vellem exemplis firmasset. —patrio Hamilcaris, quocum b. Punico I, pugnasse fingitur v. 566, 567, quæ prima ejus pugna fuit. —576. librat ab aure, etc. Maronianum Æneid. IX, 417, ubi vid. Cerda. —577. versantem in vulnere sese ex eodem Virg, Æn. XI, 669, ubi vid. Heyne in V.L. —versantem, quum jaculo jam transactus esset, quod video jam monuisse Ill. Ernesti.

580. primis in armis, vid. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 313, et A. A. I, 181. Conf. ad IV, 167. —582. Plurimum hoc ad miserationem lectoris movendam valet. —alimenta ducere, victum quærere. —583. stagna bene et apte jacentia dicuntur: nam in tranquillo mari facilius libentiusque piscaberis, quam in turbido.

Interea exanimem mæsti super arma Sychæum

585

Portabant Pœni, corpusque in castra ferebant.

Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes

Ductor, præsago percussus pectora luctu,

«Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum

Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis

590

Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,

Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?»

584. Conf. Virg. Æn. X, 841 sq. (ubi vid. Cerda) et v. 506. Huc pertinere illud Laconicarum matrum, filiis clipeum tradentium, ἢ τὰν, ἢ ἐπὶ τὰν, notat Drak.

587. percussus, vid. ad II, 213, in V.L. —præsago luctu, ut ap. Virg. Æn. X, 843; ubi tamen de patre agitur, qui, conspectis militibus, cadaver cum gemitu portantibus, primum omnium filii mortem animo præsagit; sed quæ præcipue causa est, cur Hannibal confestim Sychæi necem suspicetur? Hinc ab Ill. Ernesti jam monitum video, Silium non tam rei naturam secutum, quam verba Maronis imitatum, et hinc ineptam illam H. interrogationem v. 589 sq. ortam esse. Non desunt tamen argumenta, quibus poeta defendi possit. Nam primum Sychæus inter reliquos duces eminebat. Deinde Hannibal ejus avunculus erat: (vid. III, 245 seq.) et in toto ejus exercitu nemo erat cujus jactura ac mors acerbiorem ei dolorem incutere poterat, si Magonem exceperis, qui tamen nunc demum in aciem cum fratre redierat. —591. carpsit, abstulit. Propr. vita carpitur, h.e. sensim consumitur. Cf. XIII, 627, et ad II, 458.

Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum,

Et dictus pariter cædis mærentibus auctor;

«Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus

595

Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus

Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater

Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra

Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.

592. lacrimæ, non verba: vox enim deficit eos, qui dolori subcumbunt, et curæ leves loquuntur, ingentes stupent, ut utar verbis Sen. Hippol. 604. Cf. Clark. ad Hom. Od. κ, 246. —594. Viri fortis est, hostem semper adversum spectare, adeoque adverso, non averso ab hostibus corpore, hoc est, pectore, non in tergo, ut fugientes solent, vulnerari. Cf. IV, 194, et mox v. 639, 642, 669 sq. (ubi v. Dausq.) IX, 368 seq. X, 7; Ovid. Fastor. II, 211; Intpp. ad Curt. III, ii, 9; Klotz. ad Tyrt. II, xix, 20; Gell. II, 11; Virg. Æn. XI, 55; Plin. VII, 28, et inpr. Hom. Iliad. ν, 288 sq. ρ, 166 sqq. —595. Iliacæ, Romanæ. —596. Hasdrubale patre tuo, (vid. III, 246) avis, avo Hamilcare. —598. Degenerem conf. Virg. Æn. II, 549.

At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris,

600

Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur

Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,

Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.»

600. Elegantissime: ut enim pompa sequitur defunctum, ita Flaminius Sychæo submittetur, Schmid. qui tamen non omnem sententiæ vim adsecutus videtur: nam pompa eo spectat, quod Flaminius Romanorum Dux et Consul est, cujus morte Sychæum ulcisci parat. —601. Imitat. Virg. Æn. X, 503; Conf. X, 287. —emtum scilicet magni, seu magno pretio (vid. ad IV, 754); quod absolute ita dictum haud reperire memini. —sero, frustra; vid. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii, 41 —volet, optabit, scilicet propter magnas, quas nunc ab illis expetam, pœnas. Cf. loca similia VII, 620; (ubi vid. Drak.) IX, 372; X, 287; Virg. Æ. V, 230; Claud. R. P. III, 194. —pompa, funus Flaminii in pompa ferendum; seroque volet emtum, velit Roma quovis pretio infectam facere posse Sychæi cædem; Lenz. —602. violasse, ut lædere, et hinc inviolabilis, et inlæsus; vid. Ind. et Draken. ad X, 261; XV, 764, et XVI, 111.

Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,

Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,

605

Ut multo adcensis fervore exuberat undis,

Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.

Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat

Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille

Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors

610

Cœperat, et campo junctus jam stabat uterque;

Quum subitus per saxa fragor, motique repente

(Horrendum) colles, et summa cacumina totis

Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ

Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes.

603. Silio præivit Virg. Æn. VII, 462 seq. ubi vid. Heyne. —605. adcensis, calefactis, ut adolere, Drak. qui laudat Gronov. ad Sen. Med. 666. Weitz. spicil. ad auctor. Moreti v. 39, et Noris. Cenot. Pis. III, 5, p. 393. —606. indignatur, ut ap. Virg. Ge. II, 162, et Æ. VIII, 728.

607. fatigat incessens, probris sæpius vexat, more heroum, et ad pugnam singularem provocat. Conf. ad I, 63. Lefeb. exponit fatigat se, incessens, invadens F. solum. —608. Nec dicto segnius, ut ἐμμαπέως ap. Hom. Iliad. ε, 836, et dicto citius ap. Virg. Æn. I, 142, ubi vid. Heyne. —609. propior insurgere Mavors, ut supra v. 442, ubi vid. not. —611 seqq. Jam duces utrimque in singulare certamen descendunt, quod animum lectoris magna exspectatione suspendit. Hunc nodum poeta solvit terræ motu, de quo vid. Liv. XXII, 5; Cic. de Div. I, 35, Flor. II, 6; Plin. II, 84; Plut. in Fabio, et Heyne Opuscul. Acad. Vol. III, p. 259.

615

Inmugit penitus convulsis ima cavernis

Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;

Atque umbras late Stygias inmensa vorago

Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi

Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos

620

Sublatus montes et sede excussus avita,

Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.

Jamque eadem populos magnorumque oppida regum

Tempestas et dira lues stravitque tulitque.

Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes,

625

Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto

Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.

617 seq. Præivit Virg. Æ. VIII, 243 sq. ubi vid. Cerda et Heyne. Conf. Ovid. Met. II, 260 sq. V, 356 sq. quosque Drak. et Lefeb. comparant, Lucret. VI, 575, 599; Stat. Th. VIII, 31, 80; Petron. c. 122, et Claud. R. P. II, 193 seq. —619. Antiquum, quem olim viderant, quum in vivis essent. —Lacus ater, turbidus, vel sanguine infectus. —621. Tyrrhenas silvas montes Cortonenses in Etruria. Cf. ad IV, 719. —ignota, insolita.

623. stravitque tulitque, ut rapiunt feruntque dixit Virg. Æn. II, 374; ubi vid. Cerda et Heyne.

624. reflui montibus, ad montes, unde oriuntur, ut relabi montibus apud Hor. Od. I, xxix, 11.

Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,

Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,

Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,

630

Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit

Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.

627 sq. Livius, Plin. aliique memorant, tantum fuisse ardorem animorum, ut nemo pugnantium hunc terræ motum senserit. —629. Subducta, subsidente. —630. Hæc fuga propr. non ante Flaminii mortem exorta; vid. Liv. XXII, 6, et Polyb. III, 84. —631. Daunia pubes conf. ad IV, 502.

Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ

Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro,

Restat, io, profugis? vos en ad mœnia Romæ

635

Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis

Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres

Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,

Disce mori! dabit exemplum non vile futuris

Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam

640

Consulis adspiciat: solus, si tanta libido

Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus

Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras

Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»

632 seq. Conf. Liv. XXII, 5. In ipsa oratione summa vis inest et gravitas. Nota Lefeb. hæc est: «Noluit Silius, ut ambo duces, præter historiæ fidem, viritim inter se certarent; atque in eo patet poetæ ars ingeniosa.» —terga, fugam, ut ap. Ovid. A. A. I, 209; ubi terga pectoribus, h.e. virtuti obponuntur. —633. inciderat, obviam venerat, turbine motæ terræ propter motum terræ; Ablatis fuga, raptim fugientibus, φερομένοις, ut VI, 57, 257; (ubi Heins. et Drakenborch laudant Ovid. Metam. lib. I, 306; Valer. Flacc. III, 636, et Gronov. ad Livium XXXV, 11); X, 72, 280. Conf. Burmann. ad Val Fl. l.c. et Barth. ad Stat. Thebaid. X, 149. —Ablatis, qui se abstulerant, aufugerant, inciderat turbine motæ terræ inlatus, jactatus est concussione terræ; Lenz. —634 sq. Cf. et verba Flaminii ap. Liv. liv. XXII, cap. 3. —638. futuris, ἀνθρώποισι ἐσσομένοισι Homer. Iliad. ζ, 358, et ἐπεσσομένοις γενοίμεθα πᾶσιν ἀοιδὴ Theocr. XII, 11; Dausq. —639, 641. Conf. ad v. 594. Repetitio voc. solus magnam vim habet. —642. consumo, excipio, sustineo, ut præter me nemo feriatur, ut X, 129. —tela omnia solus Pectore consumo, pectore excipiendo omnia hostium tela consumam, id est faciam, ut hostes in me uno omnem telorum adparatum consumant; Lenz.

Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,

645

Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri

Nomen erat gentile viro, fusisque catervis

Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat

Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi

Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille

650

Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,

Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.

Nec vos pœniteat, populares, fortibus umbris

Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit

Insistens victos alta ad Capitolia patres.

645 seq. Conf. Liv. XXII, 6. —646. Nomen hoc, nimirum Ducarii, acri viro erat gentile, apud gentiles suos, Boios; et gerebat vulnera barbaricæ mentis, vulnus menti feroci per Flaminii victoriam inflictum; Lenz. —647. Boiorum conf. v. 107 sq. et ad IV, 704. —antiqua gerebat vulnera ut ap. Virg. Æ. I, 36, et Lucret. I, 35. —651. Lefeb. putat, adludi ad ἰχὼρ Hom. Iliad. ε, 340, 416.

652. Cf. Liv. l.c. —654. Vid. ad IV, 704.

655

Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis

Obruitur telis, nimboque ruente per auras

Contectus, nulli dextra jactare reliquit

Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto

Ulterior ductore fuit: namque agmine denso

660

Primores juvenum, læva ob discrimina Martis

Infensi Superis dextrisque, et cernere Pœnum

Victorem plus morte rati, super ocius omnes

Membra ducis stratosque artus certamine magno

Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas

665

Injecere manus. Sic densi cædis acervo,

Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,

Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,

In medias fratre invectus comitante catervas

Cæsorum juvenum Pœnus, «Quæ vulnera cernis?

655 sq. Polyb. III, 84. Flaminium προσπεσόντες τινὲς τῶν Κελτῶν ἀπέκτειναν. Ducarius ipse Consulem occidit, teste Liv. XXII, 6, unde poetam vero decorum anteposuisse, putabat Cell. —Ultrix hora vocat ut fere ap. Virg. Æ. II, 668. —fusis et nimbo vid. ad I, 267 et 311. —657. Non passus est gloriari quemquam, h.e. nemo gloriari potuit, Flaminium sua manu periisse. Virg. Æn. XII, 322; cf. Mars. —659, 663. Hinc Flaminii corpus non invenit Hannibal; vid. Livius XXII, 7; Plut. in Flam. et Fab. —664. corpora sua. —cædis acervo, magna super et cum eo occisorum copia. —665. Egregia laus virtutis Romanorum, cujus signa, in mortuis quoque conspicua, Hannibal cum Magone admiratur, militibusque suis commendat. Bene comparant loca simil. Flor. I, xviii, 17, et Eutrop. II, 6, extr. —669. Quæ vulnera? scilicet adversa. Cf. ad v. 594.

670

Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,

Armatusque jacet servans certamina miles.

Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes!

Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ.

Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus

675

Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint

Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»

671. servans certamina, vultum trucem pugnantiumque habitum in ipsa morte retinens.

673. Fronte minæ durant, ut XIII, 733, ubi Drak. comparat Sen. Œd. 618; Val. Fl. II, 21; Claud. de Rapt. Proserpinæ III, 340; et Flor. I, 18.

Sic fatus cessit nocti, finemque dedere

Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.

Liber V: Variæ Lectiones

1. occulto limite malebat N. Heins. ut conveniat cum latebrosis collibus v. 192, et opacis IV, 825. Sed Draken. jam recte monuit, quosdam milites non occulta tantum via missos fuisse, sed occultatos quoque et in insidiis latentes consedisse. —3. insiderat, non insederat, Col. el Put. quod recepere Drak. et Lefeb. Omnino quidem diversa sunt verba insideo, h.e. sedeo, seu sum alicubi, locum teneo obsessum, et insido, sessum eo, demitto me ad sedendum, seu quiescendum, sedem capio, occupo. Sed præteritum utriusque verbi est insedi, si fides habenda lexicographis, nec potius vulgaris est error, a stupore librariorum profectus, qui ubivis hæc verba confundunt; vid. Burm. ad Petron. c. 96, p. 458, ad Ovid. Metam. I, 367, ad Lucan. III, 407; Heins. et Burm. ad Virg. Æn. I, 719; III, 565; et, quos Drak. laudat, Gronov. Obss. IV, 16, 17, et ad Liv. XXII, 30; XXVI, 45; Broukh. ad Prop. III, vii, 37; Heins. ad Ovid. Met. I, 307; XI, 517; ad Val. Fl. VIII, 329; conf. inf. ad VII, 132. —4. parte e dextra, quod Lefeb. edidit, legendum, vel poetam humani quid h.l. passum esse, ut IX, 268, bene suspic. Drak. Nam colles lævi dicuntur IV, 824; quare non litus quoque Trasymeni Pœnis ad lævam esse potuit; et præterea idem lacus Romanis quoque, qui Pœnis obversi erant, ad lævam est inf. v. 95; ubi propterea dextra corrig. Cluver. Ital. ant. II, 3, p. 585; qua tamen ratione difficultas ex lib. IV, 824, mota, non tollitur; vasti... pelagi Ox. Non male. —5. humectabat Col. (in quo propr. umectabat, de quo vid. ad II, 125) Parm. Benes. Junt. Ald. Gryph. Nut. ut ὑγραίνειν et ὑδραίνειν, quod multis locis, Virg. Ge. IV, 126; Æn. XI, 90; Claud. R. P. II, 121; et aliis illustrant N. Heins. et Drak. conf. Ind. invetabat, vel innetebat Ox. unde incedebat parum feliciter corrig. Barth. Adv. V, 15; ut tarditas sensim progredientis exprimeretur; invitabat Put. R. 3; Med. inundabat Veneta Marsi et Martini Herbip. claudicante metro, unde exundabat edit. Basil. Wolfii et quæ inde fluxerunt; pelagi inertis ex emendat. Barth. et N. Heins. recepi cum Drak. et Lefeb. Sic iners aqua ap. Ovid. Epist. XVIII, 121; iners Styx ap. eund. Met. IV, 434; iners humor et tarda palus unda ap. Virg. Ge. IV, 25, 479, et, quæ Drak. comparavit, lenta stagna, iners Bosporus, tarda palus, piger Avernus, ignavum flumen, lentum marmor, inf. VIII, 605; Lucan. V, 436; Varr. Atac. ap. Serv. ad Virg. Ge. I, 375; Stat. Th. XI, 588; Appul. Met. IV, p. 145; Virg. Æn. VII, 27. Sed vulgatum inerti etiam servari potest, si multum relingas, ut verba inerti limo jungantur. Iners, gravis, immobilis, vel inutilis, ut i. terra, gleba, etc. ap. Hor. Od. III, iv, 45; Virg. Ge. I, 94 et al. Conf. ad VI, 146. —7. Arno Col. et R. 2, h.l. et VI, 109; quod cum Lefeb. recipere non dubitavi, ut Arnus sit heros ἐγχώριος Etruriæ, quam secat Arnus fl. (hod. Arno) ex Apennino ortus, de quo ex instituto egit Ferd. Marozzi in Raggionamento istorico dello stato antico e moderno del fiume Arno, etc. Conf. Heyne ad Virg. Æn. XI, 700; in Varr. L. Auno Tell. et editi tantum non omnes, quod defendunt ex Virg. l.c. ubi tamen de Liguria agitur; auro Ox. et Put. in cujus marg. auno legitur; Anno corrig. Rupert. ad Sallust. p. 144; sed Merula ad Ennii Ann. I, p. 95, Amno, qui, teste Manethone, Aboriginum rex fuit, Fauni prisci filius, Martis Itali pater.

9. æquore longo, h.e. longinquo, ut I, 584, emend. N. Heins. quod recepere Drak. et Lef. Non male, vid. not. ad III, 422. Sed vulgata non minus ferri et eodem sensu accipi potest; longas Oxon. —12. tubæ, non tuba, Col. primis Oxon. quod doctius videri potest. —17. demersit malebat N. Heins. prob. Drak. Sed vulgata exquisitior; vid. not. ad I, 439. —18. juvenem mentem Col. et Tell. quod probavit Modius Epist. 59, et recepit Cell. —20. Solatæ, non Sollicitæ, scripti et Parm. —21. Naïdes, Ναΐδες, non Naiades, Ναϊάδες, quod quadrisyllabum est, Put. quod recte in textum recepit Drak. qui laudat Pier. ad Virg. Eclog. X, 10; Gronov. ad Senec. Hippol. v. 778, et Heins. ad Claud. R. P. II, 55; Add. Burm. ad Grat. Cyneg. v. 17. —23. Trasymenia, vel Trasymenis unda volebat N. Heins. quod magis poeticum est, ut Thybris unda et alia, quæ notavit ad Ovid. Epist. VII, 145; conf. sup. ad I, 14. Posterius probavit Drak. et recepit Lefeb. Thrasymentis c. Tell. diditur, coll. I, 186, conj. idem Heins. ne poeta bis idem dicat. —24. En tacite, ut passim, dedit Lefeb. etsi non male.

27. abnuerit, non adnuerit, vel annuerit, Col. et Ox. —37. spissum malebat N. Heins. Spissæ quidem et piceæ nubes, tenebræ, caligo, etc. passim occurrunt, nec opus erat tot exemplis quot congessit Drak. Sed spissum amictu legere haud memini.

40. Hic versus abest a R. 3, et aliis edd. —45. At cura Col. probb. Lef. et N. Heins. qui tamen Par cura malebat, quod placet Drak. At castra u. servabant vetus ed. Non male. At circa Ox., ut inf. v. 94, non improbb. Barth. et N. Heins. servabat, h.e. observabat, (vid. not. ad III, 380) scripti. Vulgo At contra u. servabant. Hunc versum sequenti postponendum putabat Dausq. ut minus durum esset, τὸ habitura ad claustra referre, quo non opus est, si cura legas; turma, h.e. equites, ingeniose pro cura conj. Schrader in Obss. libro (Franeq. 1761, 4.) coll. Liv. XXII, 4, 3; (Equites ad ipsas fauces saltus, tumulis apte tegentibus, locat. ut, ubi intrassent Romani, objecto equitatu, clausa omnia lacu ac montibus essent) et ipsius Silii loc. sim. VII, 273, 278, ubi etiam turma palus, seu undæ, et rupes junguntur. —46. refugos habet ira, virtus, sub ictu, acie gladii, quum hostem circumire posset Pœnus, corrig. Barth. Adv. V, 15; Male. —50. vestigans priscæ edd. castigans, h.e. angustiora reddens, premens, emend. Withof. coll. XII, 355; Stat. Silv. II, i, 43, et Theb. IX, 687; Brit. Philipp. VII, 80. —58. Semper hæsi in verbis: fluebat C. in terras, h.e. defluebat, decidebat, quoniam udæ sunt nebulæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 828 et al. Nam caligo et nebulæ h.l. non demum in terram demissæ, sed solis radiis resolutæ dicuntur. Hinc legendum videtur, fluebat C. in terris, h.e. diffluebat, vel discedebat, fugiebat, ut ap. Virg. Æn. II, 169; Cic. Marc. 8; Or. 3 al. conf. Gronov. ad Liv. XXVII, 17; Burm. ad Virg. Ge. III, 67. —61. eventum Colon. eventus Dausq.

66. affusa mole militum, scripti, R. 3, Parm. Med. prob. N. Heins. vid. ad IV, 251; effusa mole Tell. et plurimæ edd. quod præferunt Drak. Lef. et Burm. qui effundere propr. de conante (sed plerumque frustra conante, qui omnibus viribus laborat, nec quidquam proficit) dici docuit ad Val. Fl. VII, 34. Hinc iidem viri docti, præeunte Marso, exponunt: omni vi et conatu, totis viribus effusis. Simplicius forte est, de mole militum effusa intelligere, ut sup. II, 151, vel ut labor effusus ap. Virg. Ge. IV, 492, h.e. frustra consumtus. —73. Ictusque scripti et R. 3; Littusque Parm. et Med. proxime verum. Vulgatum Litus et tuentur Barth. et Dausq. qui tamen suspic. Intus et, ut Latus et N. Heins. ætherea, non ætheria, Colon. quod rectius videtur Drak. qui laudat Pier. ad Virg. Æn. V, 517. —76. certare Col. et Tell. probb. N. Heins., Lefeb., qui id recepit, et Drak. qui cum Bentl. putat, hæc verba ex Horatio petita esse; vid. not. Sed certasse doctius est et ἀοριστῶς positum. —78. furva... ales volebat D. Heins. Sed verba casside fulva, h.e. aurata, seu ærea, jungenda esse, jam notarunt Dausq. et alii; cf. not. ad II, 399. —80. Deum, et s., non Deum s., scripti.

82. per te, non te per, Colon. et Oxon. vid. ad lib. I, v. 658. —86. camposque, non tempusque, Colon. probb. N. Heins. et Drakenborch. Ille monet, tempus proxime præcessisse; hic vero, non solum tempus Hannibalis adgrediendi infaustum memoratis ante prodigiis declaratum, sed etiam callido Pœnorum imperatori locum circa Trasimenum lacum ponendis insidiis nimis commodum fuisse; de quo utroque Flaminium monuerit Corvinus in sequentibus: præterea campos memorari a Silio, quod exercitus Romanus, circumjacentibus montibus cinctus, locum aciei explicandæ aptum non habuerit. Vulgatam lect. præter Dausq. et virum doctum, qui, teste Draken., ad marg. Silii locum Corn. Nep. (vid. Pelop. c. 2) adscripsit, et ad Bosium ibi consulendum provocavit; propugnat Schmidius, qui docet, easdem voces sæpius repeti, et nihil eo tempore magis timendum fuisse Romanis, quam campos patentes et apertos, quia equitatu potissmum valuerit Hannibal, cujus nullus usus in montanis. Sed h.l. agitur de temerario duce, qui ejusmodi periculum spernebat. Conf. etiam v. 92 sq. —89. portet, non poscet, Col. adportet conj. N. Heins. vulgare substituens poetico et exquisitiori. Nec adsentior Lefeb. qui τὸ portet interpretatur, portendat, coll. Virg. Æn. III, 539. —92. præstantem belli Col. prob. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, 19. Vulgo p. bellis, ut inf. v. 175. —94. at, non ac, Col. —95. dextra conj. Cluver. de quo vid. ad v. 4; lævam scilicet versus, edidit Lefeb. qui in tribus antiquis læva reperit. —96. instant conj. N. Heins. Sed stant poeta dixit pro, sunt; vid. ad III, 94. —97. Ita scripti cum edd. Marsi et Martini Herbip. Sic... cordi est R. 3, Parm. Med. Vulgata Sit certare dolis et bellum ducere cordi auctorem habet Nicandrum; alioquin non inepta est. —98. raptis armis in mentem veniebat N. Heins. Vulgatum ex XII, 482, firmat Drakenb. —100. in duce dextræ Col. et Put. quod et conjecerat Dausq. in duce dextra Ox. prob. Barth. Adv. V, 15; idque recepit Lefeb. Parum interest, utrum præferas. Vulgo indice dextræ, quod Dausq. exponit, cujus index est dextra, et Cellar. si actiones bellicæ, priusquam fiant, digito quasi indice, hostibus præmonstrentur; vindice dextra dedit Rapheleng. —102. Oranti, scilicet Corvino, malebat N. Heins. Sed ex vulgata idem fere sensus exoritur, et orantum verba sunt preces; diversus quisque timori, h.e. pro suo timore, ex R. 2, recepit Lefeb. quo judice vulgatum est glossema. Mihi potius contrarium probabilius videtur, et divisus ni fallor. est δαϊζόμενος κατὰ θυμὸν διχτάδι, ut ap. Hom. Iliad. ξ, 20, et ἀμφὶς φράζεσθαι Iliad. β, 67; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 285; Heins. ad Ovid. Met. III, 381, et ad Claud. in Rufin. II, 25. Si quis tamen timore scribendum censuerit, non repugnem. —103. ne Fl. ex emendat. Dausq. et N. Heins. cum Drak. recepi, reclamante Lefeb., qui tamen vulgatum de F. adducto loco Cic. in Pis. c. 20, §. 46, mihi non persuasit. —104. ni c. Tell. prob. Lefeb. vid. ad I, 374. —105. se erexerat, ut IV, 278; malebat N. Heins. Vulgatam præferendam ducebat Drak. coll. Virg. Æn. XII, 494; et Val. Fl. II, 165. Præstiterit duci s. ira, ut ap. Virg. Æn. X, 814.

112. uno scripti, Parm. et Med. quod ad immensa Gallorum corpora spectat; vid. not. Vulgg. imo, quod placet Lef. ob locum Flori II, 7, vulnera ultra mortem patebant. Mallet forte critica prurigine laborans aliquis hic legere ullo, ut Silius ad Alcyoneum, Antæum similiaque Terræ monstra respexerit. —117. movent Parm.

126. Una superstitio Col. prob. N. Heins. ut mens poetæ sit: deforme armato est, soli se superstitioni dare. Sed non minus viro forti turpe est, vana et anili superstitione nimis imbutum esse et terreri, quo majorem potius prodigiorum contemtum innui monet Drak. Quis vero sibi persuadeat, Silium cogitasse Maronianum illud Æn. XII, 817? Ibi eadem quidem verba (ut nostra Æn. VIII, 187) sed longe alio sensu adhibentur; est ex scriptis addidit Drak.

134. crine severo Col. et Put. Sueno Ox. —137. Gargævi Col. quod in contextum recepit Lefeb., quia urbs Galliæ Gergeau, vel Jargeau ad Ligerim, ubi antiquæ Boiorum sedes; Gargæni R. 2; Gargheni Put. Gergani Ox. Gergeni R. 3, et Parm. Gargani Dausq. et al. quod fuit montis nomen sup. IV, 561; Gargeni plerique, Aldum et Marsum secuti. Non absurde forsan corrigas Gergovi a Gergovia, Boiorum urbe ap. Cæs. B. G. VII, 10. —138. impenetrabile, ut II, 402, et IV, 16, vel interebrabile conj. N. Heins. Vulgatam lect. Draken. bene firmat ex Virg. Æn. XII, 98, et Sophocl. Ajac. flagell. v. 578, ubi ἄῤῥηκτον σάκος. —139. portarat R. 2. —142. capit quatuor scripti et R. 2. Vulgatum quatit propugnat Lefeb. coll. II, 454, et arridere potest. —145. nutrivit Tell. et R. 2; nutriebat et Assarici in aliquot edd. —147. spumantia, vel undantia malebat N. Heins. prob. Drak. coll. X, 320; XII, 254; et Virg. Æn. IV, 135. Sed cur poetæ variare non liceat. —154. atris, non acris, scripti, Med. et Benes.

155. Iidem at meus, non ac m. Sed et, meus, etc. (ut duo hortamenta distinguantur) conj. Cel. Ern., qui etiam v. 161, limen Iberi tentat. —156. sine vulnere etiam legi posse notat N. Heins. ut undis eum occubuisse innuat. Sed vulgata haud dubie præstat; vid. not. —157. sed et emend. N. Heins. prob. Drak. Sed nulla mutatione opus, modo minor distinctio post est, et major post iras v. 159, deleatur; vid. not. —161. Pro nomen forte leg. flumen, seu flumina, h.e. aquas, vel limitem. Cf. ad v. 155, limen Iberi conj. Ern. —165. hirtas jubas volebat N. Heins. qui atris jubis militem Romanum fuisse usum non putabat, quod ater color esset ominosus. Possis et albas, altas, vel rubras tentare. Afro Bellatore, h.e. Hannibale, ex c. Tell. recepit Lefeb. cui lect. versus 167, 169, magnam probabilitatis speciem conciliant; vid. not. —166. tubas Basil., Nutii Antuerp. et al. operarum errore, ut VI, 8, et IX, 505; En pro Est tacite dedit Lefeb. —167. Est, ait, o certare tuum corrig. N. Heins. —170. prævectus, ante suos vectus, in scriptis, ut VII, 117; IX, 572; conf. Heins. ad Claud. R. P. II, 122, et ad Virg. Æn. VII, 166; profectus Med. Vulgo provectus. —171. vocem procul, Hic malebat N. Heins. ne τὸ hinc inconcinne repetatur.

178. lætum (quia inlæsus ab igne) ex Colon. restituere N. Heins. et Draken. quod sine sensu legi contendit Lefeb. qui ex duobus antt. libris (quos nominatim adpellare, more suo omisit) læto recepit, ut ad cui referatur et lætus sit, ut apud Stat. Thebaid. VIII, 99, Apollineis dilectissimus aris, vel qui sine damno per ignes incedit. Sed simplicior ratio est, lætum doctius pro læte positum accipere; latum Oxon. et Puteol. cum priscis edd. ante Juntinam, in qua Nicander primum late vulgavit. —181. Vulgo post Phœbo punctum ponitur, quod male retinuit Lefeb. cujus tamen parenthesin expressi, ut sententia loci magis in oculos incurrat. —182. fatis, A., f. Numinibusque tuis ingeniose conj. N. Heins. et fatis... Muneribusque Burm. quem secutus est Lefeb. ut ad vatum furorem adludatur, et fatis sit pro effatis, quod tamen exemplis adductis nemini facile persuadebit. Equidem vulgatam scripturam non omnino spreverim: nam, ut alia taceam, Æquanus vir fortis esse, et forte, in bellis adversus Boios, vel alios hostes gestis, specimina virtutis dare potuit, etsi Silius rerum ab eo gestarum haud meminit. Videtur autem omnino ficta esse persona, ut Murranus et tot alii, qui non minus fortes finguntur more poetæ, qui hominem, nominum rerumque varietate lectores delectare studet. Ceterum vulgatæ non obstat, quod sacerdos fuit; vid. not. —185. pugnæ R. 3. —189. Ac, non At, scripti et Parm. —190. post prælia R. 2; secula longæ Tell. —191. Ut pendente malo horresco R. 2; Horresco impendente m. conj. N. Heins. Lenior forte oratio procedit, si refinxeris: Horresco ut p. m. vel impendente malo. Quum ductor, etc. —192. Exciret Col. et Ox. quod multis exemplis, quibus non opus est, vindicant N. Heins. et Drak. Vulgo Excitet, media, ut in exitus, producta, judice Dausq. qui et Excieat, vel Excutiat substitui posse censebat; Excitet hic Tyrius Parm. et Med. ut metro consulatur; Excipiet Nut.

199. signum clangorque vicissim corrig. N. Heins. prob. Drakenb. ut non ad clamorem, quem poeta per consonam vocem jam designarit, sed ad tubas referatur, quae utrimque simul increpuerint. Conf. vers. —188. Sed quare verborum luxuries ac variatio in Silio nos offendat? et nonne, illa conj. admissa, inter verba signum et clangor nihil differret, adeoque hæc lectio non minus langueret? Lenior forte medicina foret clangore, vel potius signum Hannibalis clamorque Pœnorum vicissim tanquam vox consona urget, Tyria corona circumfundente Romanos. Nec tamen video, cur non feramus τὸ clamore, quum Silius verba signum clamore... corona ad consonam vocem explicandam adjecisse videri possit, modo comma post vicissim deleatur, ut circumfundente ad signum spectet: etsi forte præstiterit circumlatrante, vel circumvolvente, vel circumstridente: nisi malis signum... circumvellente. Pro vulgata etiam pugnat Lefeb. et τὸ clangorque ineptum putat. —202. stupet Col. probb. N. Heins. et Drak. idque recepi cum Lefeb. Præclare Mars ipse tam admiratione Hannibalis, quam metu et dolore, ob calamitatem Romanis, quorum pater est, inpendentem, defixus et adtonitus quasi torpere dicitur; Stupet fortunam ut ap. Virg. Æn. II, 31. et, quos Drak. laudat, Val. Flac. V, 96; Stat. Th. IV, 448; VIII, 150, et Petron. c, 29; ubi vid. Burm. Vulgo timet.

206. diras, non duras, Colon. —207. Adspectat conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. quæ in biblioth. Lugd. servatur. Sic Virgil. Æneid. lib. X, v. 4, et XII, 136; Despectat corrig. N. Heins. h.l. ut VI, 185, et VII, 421; Possis et Inspectat legere, ut εἰσορόων ap. Hom. Iliad. θ, 52, et λ, 82. Sed vid. not. immiti Col. Vulgg. inimico, non minus bene. —211. ductore Med. —212. Et, ut mox Manibus ipsa suis et mittit scripti cum priscis edd. Recte: nam manes h.l. intell., quod et vidit Dausq. Vulgo sic editum: At velut e. m. l.c. Ipsa suis manibus p. p. mittens, Inferias mactat bellis accensa juventus. Primæ Picentum... Turbato v. petunt, Martemtque reposcunt. Funditur unanimo, etc. Sed meliorem verborum ordinem ex c. Oxon. et Put. restituere N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17. Verba Inferias mactat b. a. i. sunt laciniæ, a Nicandro adsutæ. —215. fixoque Put. Mox curvato, non curvati, scripti et antt. edd. fixoque r. S. c. curvatos p. t. conj. N. Heins. Sed hastilia, cuspidibus clipeo infixis, non clipei curvantur. —217. ut h.e. postquam, pro et, ex emend. Dausq. et N. Heins. recepit Drak. Forte τὸ et ferri potest, si verba et præsentia... ducis παρενθετῶς sumseris. —Libyes (præsentia s. E. d.) hortantes, etc. edidit Lefeb., ne admonitis quidem lectoribus: sed ob similem locum Virg. Æn. IX, 73, arridere potest. —220. fluidamque e sanguine m. ut ap. Virg. Æn. IX, 651; emend. N. Heins. cf. Bentl. ad Horat. Epod. XVI, 33; ac fœdam, vel atramque a s. m. tentabat Burm. furvam satis confidenter, etsi non male, scripsit Lefeb. de quo voc. copiose ct docte egit Heins. ad Ovid. Met. III, 273; cf. ad I, 119. Possis et fulvam (ut fulva nubes et caligo ap. Lucret. VI, 460; Virg. Æn. XII, 792, et Stat. Th. IX, 727) et quot non alia? substituere. Sed omnibus forte his non opus est; vid. not. ad I, 438. —225. monent corrig. Burm. quod merito rejecit Schmid. quum iras jam gesserint, quæ itaque non erant movendæ, sed potius fovendæ, h.e. augendæ.

229. Abreptus Col. et quædam edd. antt. Abrectus Marsi ed. Arrectus Put. R. 3; Med. prob. Dausq. qui et mox dextra legendum, vel post sequitur distinguendum putabat. Vulgo Arreptus. —235. Bogam Put. Parm. Med. Alius Bagas sup. II, 111, et Bogus mox v. 403, memoratur; Draken. serebat scripti et R. 2; cf. ad I, 394; Vulnera de telis intelligit Lefeb. de quo vid. ad I, 397. Vulgatum ferebat non modo Dausq. et Cell., sed, nisi scripti libri repugnarent, etiam Drak. præferendum videbatur, qui bene monet, seri vulnera, vel tela, si passim et in diversos hostes mittantur, hic autem Bagan unius Laterani tergo vicina ferre vulnera; vid. ad III, 365. —236. velociter alii. —238. inglomerant ex R. 3; coll. Stat. Th. I, 350, recepit Lefeb. cui tamen lectio c. Put. glomerant verissima videtur, ut posterior syllaba voc. arma propter seq. gl. longa sit; coruscis Col. et Ox. geminique corusca mavult Lefeb. —239. fulget Col. —242. perfracta Put. et priscæ edd. ante Basil. Marsum in notis præfracta legere, sed male dura et inflexibilia exponere monet Drak., quum potius sint robora parte superiori fracta, ut ap. Ovid. Metam. XII, 360; regebat Put. Parm. Med. —250. cedite cunctis Col. regnis Ox. Male, etsi nec vulgata satis placet. Suspicor potius, τὸ regno ex interpolat. ortum et ex vestigiis veterrimi cod. reponendum esse: meliori (mihi uni, sed fortiori viribusque superiori) cedite juncti, vos ambo; quod melius cum anteced. cohæret. —251. pondere Col. Put. Tell. R. 2; Med. probb. Modio, Cell. et Lefeb. Vulgatum vulnere, quia pondera rami (sed interpositis demum sex versibus), præcessere, retinuerunt Dausq. N. Heins. et Drak. qui vulnus de telo accipiunt, ut I, 397, ubi vid. not. Hæc ratio merito dura videbatur Burm. qui verbere scribendum censebat. —255. subsidensque, non subsidens, Col. —259. Iërtes, non Hiertes, Col. Hiantem, Nut. —260. arvi Colon. unde recepi, etsi vulgatum agri eundem præbet sensum et exemplis citra necessitatem confirmatur a Draken. —261. Volux tacite et libris non addicentibus edidit Lefeb. vid. not. —264. Profuerunt Col. et Ox. quod jam conjecerat Dausq. nec obstat metrum. Conf. loca a Drak. adscripta, X, 61; XIII, 304; XIV, 46; XV, 280; XVI, 698; Virg. Ecl. IV, 61; et quæ addit Heins. ad Val. Fl. IV, 432; ad Claud. laud. Stil. I, 372; ad Ovid. Epist. II, 141; VII, 166, et Met. IV, 225; X, 55. Vulgo Profuerint. Mox parta juvant? quid habentibus, h.e. divitibus, vel mentibus suspic. N. Heins. Sed rapta majori cum vi dictum, et gentes poetis vocantur homines, ut Horat. Od. I, iii, 28; II, xiii, 20. —267. portabit Put. probb. N. Heins. Draken. et Lefeb. Vulgatum tamen portavit non prorsus ineptum videtur. —268. Poeta forte juvenalibus; scripsit; vid. ad II, 312. —271. Atlas a. l. I. quatuor scripti (nisi quod Athlans in Oxon. est), et R. 2; vid. quos Drak. laudat, Prop. IV, vi, 37; Val. Fl. I, 365; Liv. XXXI, 23; Intpp. ad Petron. c. 38; conf. sup. ad I, 431; Atlas a sanguine I. R. 3, Parm. Med. Vulgo a sanguine clarus I. —274. Vox extrema, h.e. extrema parte, aptissima quidem et genuina videtur, sed, quia modo præcessit, minus placet. An leg. externa, ut ap. Val. Fl. VII, 422? —277. turbam scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus turmam habet, quod ne Dausq. quidem placuit; at Col. ac reliqui scripti et edd. antt. Vulgo et, quod prorsus omisit Cell. sed servavit Lefeb. —279. adspiceres Col. et R. 2; conf. loca, a Drak. citata, VI, 684; XVI, 501; Virg. Æn. VIII, 650; Ovid. Met. VI, 23; Stat. Th. V, 596; Claud. in Rufin. II, 176; Petron. c. 7; ubi vid. Intpp. Vulgg. adspiciens; Male! credere emend. N. Heins. vel mox in sociis, quod Drak. recepit. Sed τὸ in centies omittitur a poetis in formis loquendi condere se silvis, aquis, umbris, terra, etc.

281. prensa R. 3, Parm. Mediol. Sed notionem premendi, hoc est urgendi, instandi, persequendi, aptiorem hoc loco esse, quam prehendendi, vel capiendi, docet Drak. Mox pennis Remigat quondam in mentem mihi veniebat. —283. dumis scripti et (si Mediol. exceperis, in qua vitiose divini scriptum) omnes edd. antt. ante Basil. in qua primum dumos exstat. Utrumque recte dici exemplis evincunt Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Met. XIII, 611. Sed dumis per se doctius est; vid. Heyne ad Virg. Æn. VII, 161. —284. nisus scripti, prob. Draken. quum librare visus sit undique circumspicere, at librare nisus intentius et omni nisu volare. Nam librari propr. dicitur hasta, quæ impetus augendi causa libratur et vibratur: unde ad volatum avium traducitur; vid. not. ad I, 317. Sed vulgata lect. visus non prorsus contemnenda propter locum Homeri, qui Silio ante oculos fuisse videtur, Iliad. ρ, 674 seqq. Πάντοσε παπταίνων, ὥστ’ αἰετὸς, ὅν ῥά τε φασὶν Ὀξύτατον δέρκεσθαι ὑπουρανίων πετεηνῶν, etc. orbe citato corrig. Barth. Adv. V, 15; quod non displicet N. Heins. et Drak. ita tamen, ut non ad aquilam referatur, sed ad leporem, per multos gyros orbesque refugientem. Ego potius olim suspicabar, poetam scripsisse ore levato, quo sensu sublimi fugere anhelitu dixit Hor. Od. I, xv, 31. Nunc video, eundem sensum vulgatæ tribui a Lefeb. quod tamen ab usu loquendi abhorret.

292. Atrox Col. Parm. Benes. atras Put. Vulgo ovans. Non male! —295. At, non Et, Col. adsent. Dausq. —297. detersit scripti et antt. edd. probb. N. Heins. et Drak. qui coll. XIV, 383, interpretatur: perstrinxit vano ictu, quem Appius super scutum excepit. Recte: nam Isalces non dispar sortis fuit, h.e. eodem irrito conatu, quo Appius, ictum dedit. Conf. not. sup. ad v. 273; detorsit Med. Marsi Veneta et recentt. edd., h.e. repellere conatus, ut gladio nudum latus hauriret. —298. tollere, non vellere, Col. —299. contorquet et resupino Col. et R. 2. Vulgo torquebat, ut ap. Virg. Aen. XII, 901, et resupina. —304. rata conj. N. Heins. h.l. et ad Ovid. Met. II, 757. Sed recte vulgatam ex VI, 517, firmari posse arbitratur; conf. Heyne ad Tibull. I, ix, 2.

310. Subsidet Puteol. Subsidit Colon. et Oxon. quod recepit Lefeb. nec refragatur N. Heins. modo et post campo interponatur, quod probabilius est. —313. sub irca Oxon. unde hirqua suspic. Barth. Adv. V, 15; quam nugacem correctionem ei in mentem venire potuisse mirabatur N. Heins. —315. Et sparsa in pugnas m., ut inf. XVII, 439, et ap. Virg. Æn. X, 455, aliquando conjiciebam, et nunc idem N. Heinsio, qui præterea exspectat scribendum putat, in mentem venisse video. Exquisitior certe loquendi forma est, quam illustravit Heyne ad Virg. l.c. et non intellexit Lefeb. qui hunc versum sic male lacessi existimat. —316. Huic, ut v. 292, conj. N. Heins. —317. dictum fœdus, ut dicere legem et similia, emend. Burm. dubitans. num ici fœdus de sponsalibus recte dicatur. Sed vid. Heyne ad Tibull. I, v, 7; ut taceam, in filiabus olim consensu et pacto signato despondendis non minus, quam in nuptiis coemtione, ἕδνοις vel usu et confarreatione contrahendis, fœdus quoddam initum fuisse, vel conseq. pro anteced. poni posse, unde Isalces quoque jam gener vocatur. —319. Cunta ærisque vetus ed. teste N. Heins. unde Cuncta, in quod facile quis incidet, emend. Drakenb. quod recepit Lefeb. ut telum omnia tegmina, clipeo Magonis inducta, æreamque laminam tegminibus subtextam perforaverit. A vulgata lect. nimis abeunt conjecturæ N. Heins. Suta ærisque moras, (vid. eum ad Virg. Æn. X, 313) vel Per tunicæque moras, vel denique Thoracisque m. Præterea h.l. de clipeo agi, recte monet Drak. cui Per cratisque moras in mentem venit; ferrique pro ærisque c. Tell. a m. sec. quod et in textum R. 2, in qua Tunc æris ferrique moras exstat, inrepsit, etsi inepta merito glossa videtur Lefeb. qui copiose docet, quod vel tironibus notum est, veteribus æs pro ferro in usu fuisse, ut et hodie Siberiæ et Americæ populis. —326. Admissum Put. Adjunctum Med. pertulit, non protulit, scripti præter Tell. Cf. cum Drak. Virg. Æn. X, 786; XII, 907. —327. viro conanti malebat N. Heins. —330. tortusque ex c. Tell. recepit Lefeb. coll. v. 625. Non male! —334. hastæ etiam legi posse notat N. Heins. —336. cæsi Col. cum R. 2, et recentt. edd. teli Oxon. et Put. cum priscis edd. quod præferunt Dausq. et Scalig. si signiferi nomen sit, unde Teli dedit Cell. —341. pervid Ox. quare pervida, quæ per tela vix cerni potest, suspic. Barth. Adv. V, 15, merito propterea vapulans censura N. Heins. qui conj. quidquid... sparsi teli, et mox, Ingessit pariter. —342. nullum omnes libri scripti, teste et prob. Drak. ut non ea poetæ mens sit, neminem pluribus telis vulneratum esse, quam Mamercum; sed tot tela in corpore ejus stetisse, ut pluribus locus non fuerit. Non male! Sed τὸ nullo etiam ferri potest, quod in c. Col. et Tell. reperiri contendit Lefeb. —343. Modius ex Col. restituit hunc versum, qui reliquis MSS. priscisque edd. deest, et in cujus vicem in edd. Basil., Colin. et Dausq. successit alius: Unius hæserunt Romani militis hastæ, qui acumen interpolatoris, lacunam utcumque explere conantis, redolet. —347. fratremque scripti et R. 2. Pro vulgata fremuitque perperam stat Dausq. —352. Synhali, non Synali, Col. ubique. —354. tacto scripti; vid. ad I, 412, et III, 302. Vulgatum toto contradicendi studio tuetur Dausq. torto, scilicet in gyros, vel orbes, corrig. Marsus et D. Heins. tacito Parm. immisisse conj. N. Heins. Sed. vulgata doctior. —361. Monstravit scripti, quod testatur N. Heins. sed negat Lefeb. qui propterea vulgatam Monstrarat revocavit. —363. Haud melior Put. R. 3, Med. lenior famæ suspic. N. Heins. qui ejusmodi elegantias ubivis sectatur; vid. ad IV, 542; forma Ox. et Put. cum R. 3; et Med.

365. patrum emend. N. Heins vel v. 358, patri. Sed auctor etiam generis, et proprie forsan, pater dicitur. —377. Hunc et seqq. versus Marsus in ed. Veneta a. 1492, inf. libro VI, intexuit, et lib. VI, vss. 96, 141, huc retraxit, quem errorem, quales in ed. Dausq. passim deprehendas, primum a se notatum miratur Lefeb. Ceterum vulgo male post Pœnum, non post tenent distingui monuit N. Heins. qui v. 380, milite lecto conj. ut multo Burm. non improb. Drak.

385. Formam loquendi Alpes fulmine moliri, quæ proprie a fundamentis et radicibus cruere ac transponere significet, non concoquebat Burm. et ad exemplum Virg. Ge. I, 329, emendabat, molitus J. alto (ex cælo) Fulmina; nunc Alpes, nunc m. C. c. Intremuere; simul, etc. quod probare videtur Drak. et recepit Lefeb. Fulmina Put. et R. 3; vid. not. Jaculatus conj. Withof. —391. conspecti, non, ut vulgo, conspectus, scripti cum R. 3, Parm. Med. Veneta Marsi et Martini Herbip. conspectu volebat Davis. ad Cic. Tusc. Qu. III, 22. Sed τὸ conspecti doctius.

395. sævior æthere C. libri editi; sævo sub æthere Put. scene cetre Oxon. si fides habenda Barth. Adv. V, 15. Sed sævæ cetre, teste N. Heins. sæva cethye Col. unde sæva Tethye ingeniose corrig. idem Heins. quod cum Draken. et Lefeb. recipere non dubitavi; conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 297, et ad Claud. R. P. II, Præf. v. 45. —396. atque scripti et R. 2. Vulgo et, quo in metrum non peccari putabat Dausq. coll. IX, 335; Claud. Gigant. v. 60, et Ovid. Epist. XVI, 141, quæ loca ulceribus, librariorum manu inflictis, fraudi ei fuisse, ad illa et ad h.l. docuit N. Heins. qui tamen exesi malebat, cui conject. non tam exempla, a Drak. congesta, favent, quam mos librarr., adjectiva et partic. ad propius vocab. flectendi. Sed nec vulgata male se habet. —398. Forte leg. fractosque in r. æstus, et vox undas, quæ modo præcessit, ex interpretam. et marg. in textum irrepsit.

405. navis Ox. —406. Parcarum telas conj. N. Heins. Non male! Insolentior certe duplex metaphora, a Parcis et meta circi petita, nec uspiam Parcarum metas reperire memini. —410. Pagaso Col. quo nomine a Virg. Æ. XI, 670, adpellatur comes Æneæ, qui eum forte ex Africa secutus est, et ad quem Silius respicere potuit, judice Drak. Bigaso Ox. Put. R. 3 Parm. Med. Vulgo Basago, vel Bagaso. Vocem ne, quæ c. Oxon. deest, prorsus explodendam censebat Barth. Adv. V, 15, ut Pagasus exsultare voluerit, cædem Libonis impune sibi relictam. Nec P. e., datur ne i. r. Col. quod et conjecerat Dausq. Nec P. e. datum, atque i. r. audacter emend. N. Heins. quod tamen recepit Draken. Vulgatam lect. recte, puto, servavit Lefeb. nisi forte datum præstiterit; vid. Obs. —411. vita, non victum, scripti. —412. navaque Col. vid. ad I, 549. Vulgo vanaque, quia juvenis interiit, Dausq. et Cell. Male! —416. voce suprema conj. N. Heins. Sed conf. quos Drak. laudat. Virg. Æn. II, 447; Stat. Th. III, 69; Gonsal. ad Petron. c. 89, et inpr. Bentl. ad Horat. Epist. II, ii, 173. —417. jam Col. Locus de mendo suspectus videbatur N. Heins. —419. Auctorem, qui auctor ejus exempli fuerat, suspic. N. Heins. quo auctore etiam τὸ et, quod omnibus libris deest, invexi cum Drak. —421. Evolvat Col. Vulgo Evolvet, et quidam Evolvens. —423. limina Ox. cruda, non crudæ, Col. et Ox. —424. sub pectore Col. Vulgo s. pectora, prob. Lefeb. Conf. Virg. Æn. VI, 101; VII, 457; IX, 718; ubi vid. Heins. et Heyne. —429. Major distinctio post ense tollenda videtur, ut verba funditque ruitque consul jungantur. —431. intima malebat N. Heins. vel invia, ut sup. v. 341; quod non improbat Draken. Sed. vid. not. —440. hic Put. Non male, si mox horrebat e c. Col. recipias. —442. mortem quædam edd. —443. ausum, non visum, scripti et R. 2; Haud virtus cuiquam conj. Withof. quasi imitator Virgilii ipsis ejus verbis utatur necesse sit. —444. tutis Col. cutis R. 2, proxime verum. Vulgo cunctis. Sed τὸ tutis aptius est et confirmatur loco Virg. Æn. X, 713. —450. Irrupit et ostendit scripti. Vulgg. Irrumpit et ostentat; e pectore maluerit N. Heins. et v. 451, rabidus, h.e. vulneris accepti dolore furens: quod feritati hujus semiferi exprimendæ magis conveniat. Vulgatam e VI, 256, firmari docet Drak. rapidus est pro rapide, raptim. —454. telum in v. p. volebat N. Heins. pondere reposuit Lefeb. coll. Lucan. III, 725; unde perperam id petitum putat. —458. Diversis scripti et R. 2, probb. N. Heins. Drak. et Lef. coll. XVII, 547. Vulgo fremebat Diversus, h.e. a diversis partibus sæviebat, ut minor pro minus. —459. tepebant maluerit N. Heins. ut alius forte natabant, vel rubebant, vel madebant. Sed dumi cæde, φονῳ, sanguine, nitent, ut caput unguentis, et humeri oleo (Æn. V, 135), nitere, h.e. madere, vel ut purpura fulgere et ardere dicitur. Cf. ad I, 126, et Jani ad Hor. Od. I, iv, 13; II, vii, 7. —463. Œbalios conj. N. Heins. quia Græci et Romani secundam syll. voc. Œagrius producere solent. Sed vid. ad IV, 776; pulsavit Col. —465. felicia Bacchi, ut f. famæ, uteri, necis, leti, etc. Heinsio non in mentem venisse mireris. —470. reclinis scripti, quod jam conjecerat Dausq. Vulgo reclivis, quod de loco, ut illud de homine adhiberi docet Drak. et, quos laudat, Intpp. ad Virg. Æn. X, 835; Heins. ad Val. Fl. II, 92; ad Ovid. Met. XV, 737; Barth. ad Stat. Th. I, 388, et Silv. I, ii, 161, etc. —474. Exit Oxon. —475. Quæ vobis? malebat N. Heins. —477. artis, non arctis? Col. ubivis et passim optimi quique codd. vid. Stœber. ad Manil. p. 525; Ill. Harles. ad Cellar. Orthog. p. 180; et, quos Drak. ad VI, 194, et VII, 280, citavit, Bentl. ad Hor. Od. III, xii, 11; Pier. ad Virg. Æneid. I, 293; II, 146; Gron. ad Sen. Œd. v. 277; Broukh. ad Tibull. I, v, 53; Lambin. ad Lucret. I, 71; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20. Rectius tamen arctus scribi crediderim, ab arceo, h.e. contineo. —479. Forte poeta scripsit, arguit asper, infelix, Exitus inventa et pravi c. t. vel inventi, vel eventi. —480. in, non ad, scripti. —481. Æsculus, non Esculus, Col. et priscæ edd. Conf. Heins. ad Virg. Ge. II, 16. et Serv. ad Ge. II, 291. —483. tegebat emend. D. Heins. frustra. —484. nigra Col. Put. R. 2. —489. Hennea Col. Henea Ox. Æneam Put. Vulgo Ætnæa; vid. ad I, 93. —490. morti, non morte, Col. et R. 2; vid. not.

494. Mox, non Moxque, Col. —498. una peste Col. Parm. Med. Vulgo ima p., arbore ab imo excisa, Mars. —499. Vulgg. in colla, quod probat N. Heins. si auctore Gron. Obss. I, 13, elatam refingatur pro æratam, quod adstruit ex Val. Fl. V, 614, ubi vid. Burm. in colle ed. Basil. quod non displicebat Dausq. Utrumque, certe posterius, languet, nec verbis jam dudum satis convenit; in bella scripti, quod cum Modio recte, opinor, amplectuntur Dausq. Cell. Drak. et Lefeb. qui tamen male interpretatur: «jamdudum, h.e. statim corripit bipennem ex ære, (ut αὐχένα κόψας χαλκείῳ πελέκει dixit Apollon.) quam in, vel ad bella gerebat; ut aqua in potum, panis in cibum, pecunia in bellum, etc. Notus idiotismus et locus clarus, licet non intellectus Gronovio nec aliis.» Præstat Dausq. ratio: olim in usus belli præparatam; etsi vix dubito, quin poeta scripserit, aptatam jamdudum in bella, ad belli usum, non ad arbores cædendas, vel ad rura factam, ut VIII, 550; Ill. Ernesti simplicius putat dicere, omnem formulam instar epith. orn. elatam, pro bipenni bellica, ærata securi Æn. XI, 656.

505. Fronte Col. prob. Modio. —506. Jactatur, non Luctatur, Col. nutante id. et Ox. ut ap. Lucan. I, 141; Stat. Th. IX, 535; Sen. Thyest. 464 et 654, quos laudat N. Heins. mutante R. 2. Vulgo luctante. —509. Ita Colon. et ed. Veneta Marsi prior, ut altera in comment. ejus; virum s. magna r. Ox. et Put. vulgo viros s. magna ruina. —510. cædi recte forsan ex ed. Veneta a. 1483, recepit Lefeb. tædis vel invitis membranis scribendum credebant N. Heins. et Casaub. ad marg. ed. Gryph. Vocem conterminus cum secundo casu junxit, citatus a Draken. Apul. Met. VI, p. 118 et 120, ed. Pricæi, vel p. 178 et 180, ed. Elmenh. Sed cæsis neminem conjecisse, merito miratur Cl. Ernesti. —513. Vorticibus Med. et al. vid. ad II, 631, et not. ad III, 475. —514. lumina torret duo scripti cum R. 3, Parm. Med. robora t. Veneta prior. —515. semusta Drak. et Lefeb. Sed. vid. ad III, 16. —519. dubio omnes scripti et editi ante Marsum, qui primus subito dedit. —520. eventu Parm. priori malebat N. Heins.

524. at emend. Dausq. et Barth. Adv. V, 15; quod præter Cell. tacitus recepit Lef. —526. appetit Col. et Put. cum ed. Veneta a. 1483. Vulg. oppetit tuetur Lef. et exponit: facie ob terram prona, hanc ore mordet. Male! v. not. —533. Raptabant, non Raptabat, scripti et R. 2; havebant Col. habebant Ox. et Put.

540. femur scripti et edd. antt. Vulg. simul primus edidit Nicander, vel potius, teste Lef. Benessa. Buta e scriptis recepere Cell. Drak. Lef. Butes memoratur Virg. Æn. V, 372, et alius Æn. IX, 647; XI, 691; Bura R. 3; Butta plurimæ ex. priscis edd. Vulgo Bucca. Sed Buca Marsus et Martinus Herbip. probb. Dausq. N. Heins. et Draken. quoniam Buca cognomen Æmiliæ gentis, et urbs Italiæ, de qua vid. ad VIII, 564. —542. luxere, non misere Col. et Oxon. cum R. 2; vid. not. —546. Ithemon, non Hiremon, Col. Irhemon R. 2. Comma et parenthesin tacite delevit Lefeb. —548. spoliat scripti. —549. irrupit, non irrumpit, scripti. —551. Viriasius Col. et R. 2. —552. nulli victus Col. quod et placebat Dausq. qui vulgatum n. melius explicabat: nulli melius fuit, magis profuit. —557. Arauricus Col. cum R. 3, Parm. Med. Araucus Put. In aliis Avaricus et Auraricus; vid. ad III, 403. —559. certamina, non certamine, duo scripti et R. 2. —560. referens scil. Hannibal, male et invitis libris, neque admonitis quidem lectoribus, edidit Lefeb. —565. Fadium malebat N. Heins. quod tacitus recepit Lefeb.

573. aspexit conj. Burm. accessit, vel agnovit Drak. Posses etiam excepit, ut ap. Virg. Æn. III, 332 et al. —578. exacta Tell. —583. jacentia, non latentia, Col. h.e. tranquilla, non commota, ut locis, a N. Heins. adscriptis, Lucan. I, 261; III, 524; V, 434, 443; Val. Fl. III, 731; VI, 211; Stat. Silv. II, ii, 29, 74, et Theb. VII, 87; Martial. V, 1; cubat unda, Grat. Cyneg. 434; stagna sedent, et al. Epitheton tamen h.l. languet, et præstiterit patentia h.e. late extenta, vel virentia. —584. exanimum Parm. sed sono minus grato; conf. VV. DD. ad Virg. Æ. I, 484; IV, 8; IX, 444, 451; X, 496. —588. quemve Col. quod et conj. Dausq. Vulgo quæve. Modius suspic. quæ te. —592. Utque scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus edidit Atque, quod Dausq. et Cell. interpretantur continuo, statim; de qua particulæ vi cf. Gronov. ad Liv. XXVI, 39; Duker. et Drak. ad Liv. XXVII, 21; Davis. ad Cic. Legg. II, 4; Burm. et Heyne ad Virg. Ge. I, 203, et Æn. VI, 162; conf. sup. not. ad II, 134.

599. Fit pro At, Put. unde Sic reposuit Lef. ut sit pro utinam, de quo vid. ad II, 301. Idem minuat ex Col. Put. et R. 2; recepit. Sed quis non videt locum ita languere? —601. careque emtum pro seroque e. recte, opinor, conj. Schrader in Obss. p. 27, 28, ubi monet, illud emtum sic nude non poni, sed solemnia verba esse emere care, (ut ap. Hor. Ep. II, i, 238) magno, parvo, minimo, morte, (v. Drak.) literasque s et c millies a librariis permisceri, vel ultimam præcedentis vocis literam, adhærentem initio sequentis sic exaratæ cr, causam vitii fuisse. —603. Hæc memorans tacite scripsit Lefeb. —606. Vulgg. aheno; conf. Gell. II, 3; Intpp. Virg. Æ. II, 470, et Hor. Od. I, xxxiii, 11. —607. medios, non medium, Col. Tell. R. 2; solumque Col. et Oxon. quod ex Virg. Æn. XI, 220, et XII, 466, petitum putabant Barth. et Drak. Vulgatam lect. cælumque defendit Dausq. et explicat: querelis et minis auras implet. Ortam potius crediderim ex loco Maronis Æn. I, 280, margini adscripto. —608. dicto, non dictu, omnes libri prisci ante Wolfii Basil. prob. Dausq. —615. concussis cavernis conj. Schmid. —624. refugi tacite, et contra omnes libros reposuit Lefeb. Voces pugnare et mons mox iterantur, unde saltem fontibus legendum putabat N. Heins. Non male, etsi displicet Schmidio, qui male pugnarunt fontibus jungit, et vulgatam lect. exponit: retro fluentes amnes et insurgentes pugnant montibus obpositis. —631. illata est Col. Put. Tell. R. 2; ut IV, 596; XI, 245, et aliis locis, a N. Heins. adpositis; conf. Gronov. Obss. II, 8; in alta, vel inalta est Oxon. Vulgo latebat, pro quo, ut solet, digladiatur Dausq. —633. Ablatus Col. et Tell. a m. pr. cum R. 2; quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Drak. non magis quam alii capit. Ablatus nempe Flaminius a pugna cum Hannibale, terræ motu, in hos milites inciderat. Subintelligit hic poeta pronomen ut solet.» Sed vereor, ut multi sint, qui sapere virum doctum plus quam ceteros arbitrentur. —634. jam pro ïo conj. Dausq. cui fraudi fuisse suspicatur Draken. quod voc. ïo lætantis semper et triumphantis esse crediderit, quum et invocantis sit, etiam in luctu, ut IV, 779, et ap. Ovid. Met. III, 713; conf. Tibull. II, iv, 6, et Heins. ad Ovid. l.c. et V, 625. —646. fususque omnes scripti, quod recepit Lefeb. qui præterea tacite et invitis libris dedit in patriis, ut sententia h.l. sit: fusus etiam ipse inter catervas suorum fusas. —650. licet Col. —653. nostris hic curribus h.e. carpentis, Put. Tell. R. 2; Male! —654. vinctos refinxit Lefeb. Non male, sed frustra.

657. Confectus conj. Burm., ut aliqua certe mortis Flaminii mentio fiat; relinquit Puteol. et R. 2. —660. læva ob discrimina Martis, non sæva ad d. M., Colon. lævi, h.e. adversi (ut Mars sinister I, 8) malebat N. Heins. h.l. et XII, 208; quod merito placuisse videtur Drak. —665. Sic de mendo suspectum Cl. Ernesti, nescio quare. densæ cædis conj. N. Heins. et v. 671, Armatique. —672. Hostesne hos obitus? suspic. Dausq. —673. perstant, vel restant, frustra (vid. ad II, 639) emend. N. Heins. sed mox melius Ut vereor! Lefeb. En, vereor tacitus reposuit, ut passim; exstant conj. Withof.

676. ne vincat conj. N. Heins. Sed devincere, quod Lefeb. grave verbum videtur, pro simpl. vincere accipit Draken. quo sensu centies occurrit. —678. offusæ malebat N. Heins. ut XI, 271, Drak. voci exquisitiori substituentes vulgarem et tritam Lefeb. conf. V, 57.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SEXTUS.

ARGUMENTUM.

Postero die, ubi primum inluxit, patet fœda hominum equorumque strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.

Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt, Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Pœnisque ejus captæ gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem laniando exspirat; 14-53.

Dum Pœni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera fovet; 54-100.

Tum juvenem, de fœda suorum clade querentem, exhortatur ad animi magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Pœnis feliciter pugnasse; 101-302.

Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse; 303-345.

Et quum aliquot annis post a Pœnis, ut de pace, et si eam non posset impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset, jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse, et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere; 346-551.

Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ; ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur; 552-573.

Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.

Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat, committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640.

Pœnus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit, dirui jubet; 641-716.

Totus fere hic liber ad bellum Punicum I, spectat, cujus et brevis historia in fine adjicitur v. 653, 697. Nec reprehendendus est Silius in eo, quod hanc narrationem rerum, cum iis, quas tractat, arto nexu copulatarum, carmini suo intexuit: in quo potius non minus prudenter et cum judicio egisse videtur, quam Virgilius in excidio Trojæ exponendo. Scriptor historicus eam toti forte operi præmisisset: sed poeta quamvis opportunam occasionem, ad hanc rem sibi oblatam, amplecti; et lectores non solum ornatu, sed etiam variatione novoque rerum vel narrationis ordine delectare solet.

Quo vero judicio insertum dicemus episodium de Regulo v. 117, 551? Hoc enim, licet summa arte elaboratum, non modo nimis longum et ab ingenio, ad fastidium luxuriante, profectum, sed alieno quoque loco interpositum videri potest. Non desunt tamen argumenta, quæ si non ad laudandum, saltem ad excusandum poetæ institutum consiliumque plurimum valeant. Primum enim Regulus non rerum modo, in bello Punico I gestarum, maxima fuit pars et auctor, sed insigne etiam utriusque fortunæ exemplum, quique fractos Romanorum animos in primis ad bellum strenue persequendum confirmavit. Propterea Silius ex tota istius belli historia nullum facile argumentum seligere poterat, quod ad poeticam tractationem epicamque dignitatem et vim, quæ in elegantiore phantasmatum narrationisque forma cernitur, et in memorandis factis fatisque virorum, vel virtute, vel fortitudine et audacia conspicuorum versatur, magis adcommodatum esset; et ad animum legentis non tantum admiratione, voluptate et miseratione tenendum, sed etiam virtutis simul sensu imbuendum majorem vim haberet. Omnino autem hoc egregie et summorum poetarum exemplo fit ac more, ut aptissima ornatus materia, qua et oratio variari et lectoris animus non minus delectari quam moveri possit, manibus non dimittatur. Deinde hoc episodium per se quidem a rei summa alienum est; sed ex historia tamen prioris belli petitum: quam quum in carmen suum inferre apud animum constituisset poeta, facile phantasia ejus magnis hisce imaginibus, quæ ante animum obversabantur, tam fortiter feriri et tam vivide adfici poterat, ut paulo diutius iis indulgeret, et longius, quam par erat, a via deflecteret. Præterea non commodiori profecto tempore ab argumento primario ita quodammodo aberrare, et rerum varietate lectores delinire poterat, quam quum tres jam insigniores Romanorum clades memorasset, et non nisi quarta superesset; res vero ab Hannibale paulo ante pugnam Cannensem variis Italiæ locis gestæ minoris fere momenti essent, nec satis poeticum ornatum admitterent. His itaque silentio prorsus prætermissis, rem locumque, epica tractatione digniorem, adripuit, et, ne fastidium moveret continuata præliorum narratio, historia hac carmini inserta et cum ipso argumento ingeniose coagmentata varietatem sectatus est. Denique animus poetæ, delinitus venerandis ejusmodi priscæ virtutis imaginibus atque exemplis, quorum ætas sua inops erat, sæpe iis diutius inmorari solet; nec facile erit, qui id ægre ferat, quum nihil fere magis delectet. Romanorum certe lectorum animos præclara hæc antiquioris disciplinæ, virtutis morumque severitatis imago summa vi percusserit necesse est. Ceterum quod Maro, qui Reguli miles fuerat, narrantis partes adsignavit Silius, in eo consecutus est hoc commodi, ut tota narratio et majorem haberet fidem, quum res ab eo, qui ipse iis interfuit, exponantur, et magis etiam exornari atque amplificari posset, quia senes in suis potissimum, vel amicorum fatis factisque recensendis loquaces esse solent, quod, vel Nestoris exemplo intelligitur, cujus memoriam animo poetæ obversatam esse non inprobabili forte judicio suspicari possis.

Sed jam dudum videri possum opera inani in defendendo poetæ episodio defunctus esse, siquidem dimidia ejus pars, a v. 346, 551, commentitia est fabula, in qua itaque tantopere ornanda ingenii vires frustra consumsisse censendus sit. Quod si verum est, non tam Silius peccasse videtur, quam magnus ille historicorum numerus, quorum auctoritatem secutus est. Meminerimus quoque, nos in poeta legendo versari, cui, in famæ narrationisque diversitate et delectu, non minor fere delectationis ornatusque idonei ratio habenda est, quam summæ veritatis, ad quam singula exigat, modo ne ea, quæ narrat, vel a fide abhorreant, vel infirma auctoritate nitantur. Neutrum vero argumenta, a viris doctis adlata, mihi quidem persuaserunt. Hæc ceteris præivit Palmerius, qui Exercitatt. in auctores Græc. p. 151 sqq. tam ex miro scriptorum Rom. dissensu, quam ex Polybii silentio, et potissimum ex Diodori Fragm. lib. XXIV, p. 273 seq. ed. Vales. et T. II, p. 566, edit. Wesseling. ingeniose conjecit, Regulum omnino Romam a Carthaginiensibus non missum, et in captivitate morbo mortuum, totam vero illam de ejus supplicio narrationem confictam ab uxore ejus et vulgatam fuisse, ut hæc crudelitatem suam in Pœnos captivos, suæ filiorumque suorum custodiæ traditos, excusaret. In hanc sententiam discesserunt Gesn. in Chrestom. Cic. p. 547; Jani ad Horat. Od. III, v, 49; Wesseling. ad Diodor. l.c. Lefeb. ad Sil. VI, 539; J. Toland. in Collection of several pieces, Lond. 1726, T. II, p. 28 seq. Hofmannus, Lloid et Iselin in Lexicis suis, quique majori eandem eruditionis adparatu, nec tamen novis fere rationibus commendarunt, Beaufort in fine Diss. sur l’incertitude des cinq premiers siècles de l’histoire romaine, à Utrecht, 1738, in-8o, et Cl. Roos in Diss. de suppliciis, quibus Regulus Carthagine traditur interfectus, Giess. 1790, quæ inserta est Repertorio scholis publicis destinato (Magazin für öffentl. Schulen, Bremen 1791) T. II, P. I, p. 50 sqq. ubi a p. 61, 71; ipso, quo hæc scribo, tempore adjiciendum curavi Epimetrum, et censuram hujus prolusionis. Quæ copiosius ibi disputavi, nunc summatim quidem, sed aliis additis, aliis emendatis, colligere liceat.

Primum quidem non diffiteor, Rom. scriptores non inter se tantum, sed a se quoque dissentire. Nam Cicero de Fin. II, 20; V, 27; Pis. c. 19, et Off. III, 27; Sen. de Prov.c. 3; Val. Max. IX, 2; ext. 1; Tudit. et Tubero ap. Gell. VI, 4; Silius VI, 539 seq. Aurel. Vict. de vir. ill. c. 40, et Zonar. Ann. T. II. Atilium resectis palpebris, vigiliis et inedia, Seneca l.c. et Epist. 98; Silius II, 343, 344 et 435; Flor. II, 2; in cruce, et denique Sen. de Prov.c. 3, de tranquill. animi c. 15, et Epist. 67; Cic. Pis. 19; Val. Max. IX, 2; ext. 1; Aurel. Vict. et Zonar. ll. cc. Silius VI, 539 seq. Oros. IV, 8; Augustin. de Civit. Dei I, 15; Appian. de reb. Pun. c. 4, et inpr. Exc. II, ex Lib. V, de reb. Sic. T. I, pag. 93, edit. Cl. Schweighäus. in arca angusta, seu machina lignea, ferreis clavis undique intus sic munita, ut stare cogeretur, vigiliis ac fatigari corporis laceratione, eum periisse memorant. Cf. Reimar. ad Dion. Cass. T. I, pag. 62, et Duker. ad Flor. II, 2. Sed nihil est, quod hoc dissensu offendamur, si Regulum variis exquisitisque tormentis excruciarunt Pœni, quod præter eos, quos modo laudavi, Horat. Od. III, v, 49; Cic. Parad. II, de Sen. c. 20, et pro Sext. c. 59; Liv. Epit. XVIII; Val. Max. I, i, 14; Eutrop. II, 14, ibique Pæan. et alii testantur. Res quoque aliqua omnino vera esse potest, quamvis inter testes, nuntios et scriptores discrepet; et fama eundo vires adquirere soleat. Mitior præterea et benignior interpretatio præferenda est odiosæ, et, quod æquitatis est, non temere quisquam repugnantiæ coarguendus. Diversas autem auctorum, quos citavi, narrationes facile inter se conciliari posse, jam dudum viderunt a Drak. inf. ad v. 539, laudati Lips. ad Senecæ ll. cc. Salmas. de Cruce Epist. II, p. 491, et Gronov. ad Sen. de Prov. c. 3. Posterior, cui Drak. et Cl. Roos suffragantur, non dubitat, quin veteres auctores ipsam illam machinam ligneam, ferreis clavis præfixam et supplicio Reguli comparatam, crucem adpellaverint, quæ conjectura etiam Dausq. inf. ad v. 539, in mentem venit, sed a locis Silii II, 343 et 435, prorsus aliena videtur. Inepta certe est Dausq. nota: «Crux machina ipsa est, non crux immissa, non commissa: pendet autem Regulus, non quode cruce pependerit; sed quia in alto mutabundus (forte nutabundus), aut propensione sua casum minitaretur, ut pendentes e rupe capellæ.» Ego potius Atilium, variis tormentis prius excarnificatum, vel in cruce obiisse cum Lipsio, vel post mortem, exempli et majoris ignominiæ causa, cruci subfixum esse, cum Salmas. crediderim.

Quod ad Diod. l.c. adtinet, tradit ille, uxorem Reguli, obitu mariti comperto, Pœnorum incuria eum mortuum putasse, et propterea filiis suis auctorem fuisse, ut Bostarem Hamilcaremque, captivos Carthag. duces, suæque custodiæ commissos, crudeliter tractarent. Hinc potius suspicari possis, Romanos amicosque Marciæ veram atrocis, quam Atilius obierit, mortis rationem ab ea occultasse, ne dolori prorsus subcumberet. Præterea mirum videri potest, captivos Pœnos et ipsos duces, Regulo adhuc vivente, mulieris et juvenum custodiæ traditos fuisse. Minus quis hærebit in loco Gellii VI, 4. «Tuditanus somno diu prohibitum Regulum, atque ita vita privatum refert; idque ubi Romæ cognitum est, nobilissimos Pœnorum captivos liberis Reguli a Senatu deditos... interiisse.» Vide etiam Plinium, lib. IX, cap. 33.

Superest, ut tertium argumentum, a Polybii silentio desumtum, paucis refellam. Primum ex XL libris, quos scripsit, non nisi quinque integri restant, eumque alio, qui periit, libro et loco de hac re egisse, ex ejus Fragm. IX, (καὶ οὔτε τὴν γυναῖκα ἐς λόγους ἐδέξατο, scilicet Regulus) et ex tota historiæ Polybianæ natura ac indole probabiliter colligere mihi videor. Nam Regulus jam A.U. 499, captus, sed demum post cladem, Pœnis A.U. 503, a Metello Cos. inlatam, anno eodem, vel seq. C. Atilio et L. Manlio Coss., Romam missus est, quod intelligitur tum ex Liv. Epit. XVIII, coll. cum init. Epit. XIX, tum ex Eutrop. II, 11; Oros. IV, 10; Zonara VIII, 15 et Dione Cass. Tom. I, p. 62; Exc. 149, ubi vid. Reimar., et Cl. Schweigh. ad Appian. T. III, pag. 189 sq. Polybius autem chronicam composuit historiam, et hanc Pœnorum legationem non modo hanc ob causam rebus a Regulo usque ad captivitatem gestis non adnectere, sed postea quoque justo loco et tempore eo facilius omittere potuit, quum prorsus inutilis fuerit, nec ad fortunam Pœnorum mitigandam, vel ad res mutandas quidquam habuerit momenti. Deinde sola fere prælia, in b. Punico I edita, solasque propemodum res, ab ipsis ducibus, et ne quidem ab omnibus, v.c. a L. Cornelio Scipione in Sardinia et ab aliis gestas, nunquam vero eorum fata, vel prospera, vel adversa, memorare solet; unde historiam quoque annorum ab V. C. 499, 503, quam paucissimis absolvit, et insignes honores, C. Duilio a S.P.Q.R. habitos, Bostaris Hamilcarisque tam captivitatem quam supplicia, et quot non alia? silentio prætermittit. Ad hæc, quæ dixi, confirmanda multum valent verba Polyb. I, 36: λέγεται δὲ καὶ ἕτερος ὑπὲρ τῆς ἀπαλλαγῆς τῆς Ξανθίππου λόγος, ὃν πειρασόμεθα διασαφεῖν, οἰκειότερον λαβόντες τοῦ παρόντος καιρόν. Cf inf. ad v. 680 seqq. et VII, 558. Præterea non facile quisquam, nisi præjudicata opinione imbutus, sibi persuadebit, solo Polybii silentio solaque Diodori auctoritate, quæ nec adeo magna est, nec vulgari quoque sententiæ adversatur, fidem tot scriptorum, qui ne inprobabilia quidem, nedum absurda commemorant, (Tudetani inprimis et Tuberonis, quorum alter cum M. Aquilio Consul et Polybii æqualis fuit; alter, cujus historia a Dionysio, Livio aliisque passim laudatur, belli civilis initio ex SCto Africam provinciam sortitus est, unde rem, de quo quæritur, ex Pœnorum non minus, quam Romanorum actis publicis cognoscere potuit) penitus labefactari, neminemque, vel eorum, vel Romanorum tunc temporis viventium, in veram rei rationem inquisivisse, sed omnes rumori plebis nugisque anilibus temere credidisse. Quam parum firma sunt argumenta, a silentio scriptorum petita! Et nonne eadem ratio ad fidem Diodori convellendam pertinet? Nam Bostaris Hamilcarisque et reliquorum, quæ Diodorus narrat, nec Polybius, nec quisquam alius mentionem facit. Denique ponamus, totam de Reguli supplicio narrationem esse fabulam, quam vel uxor ejus, vel, quod Cl. Roos suspicatur, ipsi Romani sint commenti. Num vero iidem finxerunt etiam, Atilium Romam venisse, et Carthaginem rediisse? id quod Tubero, Cicero et tot alii, ne Polybio quidem excepto, ut ex Frag. supra adlegato adparet, testantur, quodque non mirum videbitur ei, qui meminerit, qualis quantusque vir fuerit Regulus, et quam confidenter Pœni, eo Romanis reddito, captivorum commutationem mitioresque pacis conditiones sperare potuerint. Num et hoc in commentis numerandum est, cui tamen non magis Romani tum viventes fidem habere dubitaverint? cui nemo contradicere ausus sit? quum non clam ille et occulte in urbem venerit, sed frequenti curiæ interfuerit? Silices concoquere potest, qui ad hæc credenda pronum se esse profitetur. Quod si vero Regulus revera Romam profectus est, et non modo non censuit captivos redimendos, verum etiam dissuasit, adeoque summam unicamque hostium spem fefellit: crudelitas, quam Pœni in ipsum redeuntem, et vindicta, quam postea Romani in captivos hostium duces exercuisse dicuntur, quam maxime probabilis est. Ceterum qui propterea forte iter et legationem Atilii in dubium vocare sustinet, quod stulti sit hominis, ea suadere, quibus sibi ipse pestem machinetur, et ad exquisita potius supplicia redire, quam jurisjurandi religionem fallere, eum remitto ad Cic. Off. III, 26 seqq. et tempora respicere jubeo, quibus respublica Romana sanctissima fuit, et bonis exemplis ditissima.

Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan

In noctem diffusus equos jungebat Eois

Litoribus, primique novo Phaethonte retecti

Seres lanigeris repetebant vellera lucis.

1. Tartessiaco quos solverat æquore occidentali Oceano. Conf. X, 538, et ad III, 399. —solverat, Titan.... ut XII, 681. —3, 4. Sol prima luce salutabat Seres, extremi orientis populum, (in parte Schensi, seu Chensi, provinciæ Sinensis, cujus urbs Sera nunc Kantschu dicitur, de quo v. Ill. Bruns in d. Handbuch d. alten Erdbeschr. T. II, p. 267 seq.) qui repetebant vellera, sericum, ut depecterent foliis, de quo serici parandi modo vid. Dausq. ad h.l. et XIV, 664; Cerda et Heyne ad Virg. Georg. II, 121; Intpp. ad Claud. Cons. Olybr. et Probi v. 180 seq. et ad Val. Fl. VI, 699; Salmas. ad Solin. c. 63, et ad Tertull. Pall. p. 198 sq. 233 sq. Hard. ad Plin. VI, 17; XI, 23; XII, 11. Cf. V.L. —Seres in occident. finibus Sinæ, Tungut, si fides habenda Sprengel. in Gesch. d. geogr. Entdeck. p. 126. —lanigeris lucis, δένδρα ἐριοφόρα ap. Theophr. H. P. IV, 9. Cf. Herodot. III, 106; Plin. XII, 10, et Claud. l.c.

5

Et fœda ante oculos strages, propiusque patebat

Insani Mavortis opus: simul arma virique

Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi

Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque,

Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat

10

Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat

Frustra seminecum quærentia lumina cælum.

Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo

Æternum tumulis orbata cadavera ponto.

5. Cf. Liv. XXII, 6. Poeta autem ad hanc stragem transtulisse videtur, quæ idem Liv. XXII, 51; de Cannensi refert. Conf. ad v. 47. —6. Insani Mavortis opus atrox bellum ejusque eventus. Cf. Virg. Æ. VIII, 516, ubi v. Heyne. —10. nec cernere deerat, ut al. erat, scilicet copia, seu facultas, licebat, ἦν h.e. ἐξῆν ἔτι ἰδεῖν, ut ap. Tibull. IV, i, 100. Cf. ad v. 488, et I, 163. —11. Cf. Virg. Æn. IV, 691, et ad II, 122.

13. Vid. ad I, 154; IV, 669, et V, 156.

Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.

15

Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo,

Non æquum ostentans confosso corpore Martem,

Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat

Per stragem, nervis interlabentibus, artus,

Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper

20

Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit

Plus ævi, nec magnanima puer addere sese

Pubescente gena castris optarat, et acri

Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor

Obrueret bello Divis melioribus arma.

15. Bruttius et Volscorum gente, et aquilifer Flaminii in bello, adversus Boios gesto, fuisse fingitur. —16. non æquum, non propitium sibi et Romanis. Conf. ad II, 364; III, 2, 260. —18. Proprie artus ipsi interlabuntur, nervis succisis, e v. 13; Ern. —19. patre, nobili genere. —lingua, arte dicendi. —nitens, clarus, inclitus. —asper Ense cf. v. 480, et Heyne ad Virg. Æn. I, 14. —20. redemit, virtute sibi paravit. —ævum, αἰὼν, æternitas, immortalitas famæ. Ill. Ernesti opinatur, adolescentulum designari, tam strenue se gerentem, ac si provectus ætate miles esset, adeoque quod ætati desit, redimentem h.e. compensantem factis et virtute. —21, 22. Dura est et contorta interpretandi ratio, a Draken. proposita: puer magnanimus nec h.e. nondum pubescente gena (ut dorsum citatum h.e. equi citati, X, 469, et duro lacte lupæ apud Propert. II, vii, 14; ubi vid. Broukh.) jam optarat, militiæ nomen dare, ad quod propter ætatem cogi non poterat. Gesner. in Thes. voc. abdere et Lefeb. ad h.l. ex antea dictis τό plus repetunt: nec puer pubescente gena magnanima plus optarat, etc. Videntur itaque et hi τό magnanima κατ᾽ ἔννοιαν ad puerum retulisse: sed plus h.l. pro magis adcipi, grammatici minus concedent. —23, 24. Quum Flaminius Boios bello obprimeret, vid. ad IV, 704. —melioribus, benignioribus, magis propitiis, ut ap. Val. Fl. I, 675; II, 369; VI, 676, et Virg. Æn. XII, 179.

25

Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni

Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.

Namque necis certus, captæ prohibere nequiret

Quum Pœnos aquilæ, postquam subsidere fata

Viderat et magna pugnam inclinare ruina,

30

Occulere interdum et terræ mandare parabat.

25, 26. Alitis sacræ, aquilæ, quæ numinis instar ad aram in ejus honorem in principiis positam, coli, jurari et adorari solebat; vid. Dausq. ad v. 37, Lips. Mil. Rom. IV, 3 seq. V, 4, et ad Tac. Ann. I, 39; II, 17, Intpp. ad Stat. Th. X, 170 seq. —Marte sub omni perpetua. —gloria et honos, quem virtute sibi paraverat, nutrivit, ut alias fovit, aluit, h.e. servavit, e manibus hostium eripuit, et hoc pro, inpulit eum, ut religiosissime curaret ac custodiret, summa cura tueretur causam leti, aquilam, quæ mortis ipsi causa fuit, quoniam in prima acie signa in hostem feruntur, isque illa potissimum capere nititur.

27, 28. prohibere aquilæ, ut κωλύειν et εἴργειν τινὰ τινὸς, quod jam monitum video a N. Heins. et Drak. Similiter defendere V, 490, ubi vid. not. —subsidere, recedere, vel eorum favorem decrescere, minui. —30. interdum, interea, Drak. conf. ad IV, 491. —parabat: nam morte puniebatur, qui signa amiserat.

Sed, subitis victus telis, labentia membra

Prostravit super, atque injecta morte tegebat.

Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore

Reddita, vicini de strage cadaveris hasta

35

Erigitur, soloque vigens conamine late

Stagnantem cæde et facilem discedere terram

Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans

Effigiem, palmis languentibus æquat arenas.

Supremus fessi tenues tum cessit in auras

40

Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.

32. morte, cadavere, vel se mortuo. Conf. Acc. ap. Non. 2, n. 328; Plin. XIV, 19; Prop. II, xiii, 22; Cic. Mil. 32, pr. coll. c. 13. Cf. V.L.

35. Erigitur, se ipsum erigit. —36. Stagnantem cæde ut XII, 43. Proprie aqua stagnat. Cf. Gron. Diatr. Stat. c. 28. —facilem discedere quia cæde stagnabat. —discedere vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 371. —37. clausam inclusam terræ, vel, Voss. judice, sacello, ἀετῷ, ὃς ἐστὶ νεὼς μικρὸς, ἐν ᾧ ἀετὸς χρυσοῦς ἐνίδρυται, teste Dione XL, p. 128. Prior ratio simplicior est et satis apta contextui. Neutra tamen Drak. satisfecit. Cf. V.L. —38. æquat, æquas, planas facit, ne tumulus sit indicio rei defossæ.

40. ἰφθίμον ψυχὴν ἄϊδι προΐαψε Il. α, 3. —misit sub Tartara ut ap. Virg. Æn. IV, 243.

Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen

Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto

Priverno, vitis Latiæ præsignis honore,

Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat

45

Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis

Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo

Invenit Marti telum dolor. Ore cruento

Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.

Jam laceræ nares, fœdataque lumina morsu,

50

Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris

Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:

Nec satias, donec mandentia linqueret ora

Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.

42. Virtutis sacram rabiem vid. ad VII, 9. —Lævinus conf. V, 544 seq. —ab alto Priverno conf. ad I, 431, in V.L. —43. Privernum, Volscorum opp. in Latio, hod. Piperno, in colle situm, unde h.l. altum dicitur, quod Dausq. male exponit antiquum, coll. Virg. Æn. XI, 540. —vitis vel baculus e vite erat insigne centurionis Romani, (unde Latia) quo milites ob leviora delicta cædere solebat, quare vitis pro ipso centurionatu ponitur. Cf. XII, 395, 465; Plin. XIV, 1, extr. Tac. Ann. I, 23; Liv. Epit. 57; Juven. VIII, 247; XIV, 193; Lucan. VI, 146; Casaub. ad Spartian. Hadrian. 10; Lips. Mil. Rom. V, et, quos Drak. ad XII, 395, laudat, Quintil. Decl. III, p. 43; Euseb. hist. eccles. VII, 15; P. Fabrum Sem. I, 17, et Ursin. famil. Rom. in gente Didia. —45. artis, scilicet rebus. Conf. ad V, 477. —46. nudo, sine armis. —47 seq. Comparant Liv. XXII, 51, extr. Val. Max. III, 2, ex. 2; Stat. Th. VIII, 760; ubi vid. Barth. Cf. ad v. 5. Sed quod Livius de Pœno tradit, Silius in Romanum transtulit, fœdamque scenam nimis ad vivum resecavit.

Talia dum præbet tristis miracula virtus,

55

Diverso interea fugientes saucia turba

Jactantur casu, silvisque per avia cæcis

Ablati furtim multo cum vulnere solos

Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura

Exterrent, pennaque levi commota volucris.

60

Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba

Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.

57. Ablati cf. ad V, 633. —58, 59. Imitat. Virg. Æn. II, 728; ubi vid. Cerda. —metari, fuga peragrare, ut alias metiri. Conf. Sen. Hippol. 505, et sup. ad III, 339.

61. arduus, ut apud Virg. Æn. IX, 53.

Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,

Qui longum semper fama gliscente per ævum,

Infidis servasse fidem memorabere Pœnis,

65

Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella

Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,

Et dulces tristi repetebat sorte penates

Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris

Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ

70

Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ

Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,

62. Serranus, h.e. M. Atilius Regulus, cujus patri idem nomen erat, vid. ad II, 8. —65, 66. patriis Auspiciis, æque infeliciter, ac pater, Cell. 680. —68. super, scilicet erat, vel superstes erat, ut ap. Virg. Æn. III, 489. —atris Vulneribus, ut ap. Virg. Æn. IX, 700, propter sanguinem atrum. Confer Drak. et ad V, 165. —70. Innitens hastæ, ἔγχει ἐρειδόμενος, Hom. Il. ξ, 38, et ς, 49. Conf. Virg. Æn. XII, 386, 398. —ereptus, se eripiens, fugiens. —furtum Noctis ut apud Curt. IV, xiii, 9, et furtum diei ap. Liv. XXVI, 51. —furari, ut κλέπτειν est, clam altero quid facere, vid. Perizon. ad Ælian. V. H. III, c. ult. Cf. ad VII, 487. —71. Perusia, hod. Perugia, urbs Etruriæ, juxta Tiberim, ab altero latere Trasymeni lacus, qui nunc Lago di Perugia dicitur.

Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur)

Limina pulsabat tecti; quum membra cubili

Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis

75

Miles, et haud surda tractarat prælia fama)

Procedit, renovata focis et paupere Vesta

Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum

Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)

Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,

80

Funesti rumore mali jam saucius aures:

72. quæcumque ibi fata darentur quemcumque casum fors ferat. Nescius, hostis inde, an amicus proditurus sit, Cell. —75. surdus, ut κωφὸς, passive dicitur, qui non auditur, et tacet; hinc de quo nihil auditur, ignotus, obscurus, ignobilis, v.c. herbæ surdæ et ignobiles apud Plin. XII, 2; conf. Intpp. ad VIII, 248; Broukh. ad Prop. I, vii, 18, et Barth. ad Stat. Th. IV, 359. Similiter mutus et cæcus passim occurrunt; vid. ad III, 579, et V, 2. —76. renovata, adcensa. —Vesta, ἑστία, ignis, vel focus. —paupere, exigua, qualis pauperum esse solet. —79. Cf. Virg. Æn. XII, 386, «Alternos longa nitentem cuspide gressus.» et sup. v. 70. —80. Similiter gravior ne nuntius aures Vulneret dixit Virg. Æn. VIII, 582, ubi vid. Burm.

«Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis

Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,

Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem

Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,

85

Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta

Expulerint eversa meo de corde, dolorem.

82. Præclara ad Regulum patrem apostrophe, qua Marus, dolore et indignatione incensus, Deos, malorum auctores, graviter adcusat. Draken. ad v. 84, duplex inpietatis gentilium specimen notat, qui, ubi quid infausti piis, et contra inprobis fausta quævis evenire viderint, Deorum id crimine et invidia contingere putaverint, et Deos esse, vel res humanas curare, negaverint. Hæc loquendi et cogitandi ratio, quam inpiæ gentilium priscorum nationi familiarem fuisse, multis exemplis ostendit, minus offendet eos, qui Homeri veterumque poetarum lectione imbuti sunt. —83. captivo vultu, quamvis captivus esses. —84. crinem culpamque Tonantis ut dedecus v. 340. Diis facere invidiam ap. Quintil. Decl. VIII, 14; ubi vid. Burm. p. 180. Conf. ad III, 78, in V.L. et Cuper. Obss. II, 4. —85. Cepi inde dolorem, quem ne Carthaginis quidem eversio lenire et depellere possit.

Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro

Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit

Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit

90

Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe

Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,

Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli

Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.

87. Superi justi. —89. Surgentem, v. ad I, 112. —90. Non ignarus artis medendi, quippe quam plurium bellorum usu et experientia callebat, didicerat. Ita jam Draken. sensum hujus loci cepit, qui N. Heinsio contaminatus videbatur. Conf. v. 99. —quippe, nam. Virg. Æn. XII, 422, male comparavit N. Heins. —91. Sanguis non modo ablui, sed et sisti solebat aqua frigida, ut calida dolor mitigari: quod Draken. probat coll. v. 98 sq. Athen. Deipnos. II, 4; Cels. de re med. V, 26, §. 21; cf. etiam sup. V, 368; Heyne ad Virg. Æn. X, 833, 834, et Hippocr. Aphorism. V, 22, 25. —92. succis conf. V, 353. —vellera, infulas vittasque laneas, ut ap. Virg. Æn. IV, 459, et Stat. Th. II, 95, vel sicca linamenta, quibus inplendum est vulnus, auctore Celso l.c.

Exin cura seni, tristem depellere fesso

95

Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.

Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem

Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.

Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus

Expertis medicare modis, gratumque teporem,

100

Exutus senium, trepida pietate ministrat.

94, 95. Cf. XV, 813, et verba Celsi l.l. §. 25, a Draken. adscripta, qui recte monet, Mari quoque paupertatem innui posse.

97. Cf. Virg. Æn. I, 691, 692, ubi v. Heyne.

99. teporem Barth. exponit naturalem calorem, placato æstu reductum; Cell. fomenta, et Drak. aquam tepidam mitigando dolori. —100. Exutus senium, inmemor senectutis, supra ætatis vires. Cf. XIII, 120, ad VII, 496; Heins. ad Ovid. Her. IX, 111. Cuper. Obss. I, 8. —trepida, sollicita de amici vita: nisi ad Mari senectutem referre malis.

Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus,

Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum

Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,

Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem

105

Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis

Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,

Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater

Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis

Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.

110

Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum!

105. genitor, Jupiter. Conf. ad 606. —106. Alpes, Italiæ quasi propugnaculum, amisimus, via per eas patefacta. —107 sq. ater Stragibus, sanguine cæsorum infectus. Conf. ad V, 129. —109. tellus lacrimabilis Arni, Etruria, vid. ad V, 7 in V.L.

110. Sed quid ego hæc abrupta oratio, seu ἀποσιώπησις hominis, vel irati, vel queruli et lamentantis. Drak. ad h.l. et ad IX, 55, laudat VII, 248; X, 290; Heins. ad Ovid. Her. XIII, 135; XV, 207, et Fast. IV, 83; Barth. ad Stat. Th. III, 87. Conf. etiam Intpp. ad Virg. Æn. I, 135; II, 101.

Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas,

Prostrataque virum mole: inter tela cadentem

Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,

Dignam me pœnæ tum nobilitate paternæ

115

Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum,

Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.»

113. Cf. Virg. Æn. II, 432 seq. —Manes parentis, quos numinis instar colo. —114. pœnæ paternæ; de qua vid. inf. v. 539 sq. —115. letum viri fortis in pugna.

Cetera acerbantem questu lenire laborans

Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu

Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.

120

Talis lege Deum clivoso tramite vitæ

Per varios præceps casus rota volvitur ævi.

117. acerbantem quæstu acerbe querentem. Confer. ad Valerium Flaccum VI, 655, et vide varias lectiones. —119. rerum inclinata, ut res inclinatæ ap. Liv. IX, 12_.

120, 121. Pulchri versus! conf. ad lib. IV, v. 603. —clivoso, difficili, laborioso, unde in medio clivo laborare dixit Petron. c. 47, ubi vid. Burm. et Salmas. Exerc. Plin. p. 544; Drak. —Verba rota volvitur ævi Barth. petita putabat ex Anacr. IV, vii, 8: Τρόχος ἅρματος γὰρ οἷα Βίοτος τρέχει κυλισθεὶς. Vid. ibi Barnes. et Rittersb. ad Oppian. Cyneg. I, 231. Ill. Harles Anthol. Gr. poet. p. 8. Fortunam alii rotæ insistere fingunt. Vid. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 70: Κύκλος τὰ ἀνθρώπινα prov.

Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem

Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo

Inferior, tuus ille parens decora alta paravit

125

Restando adversis, nec virtutem exuit ullam

Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.

Vix puerile mihi tempus confecerat ætas,

Quum primo malas signabat Regulus ævo.

Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,

130

Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen

Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem

Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.

123. Stant, sunt, documenta virtutis, quibus Reguli domus inclaruit. Drakenb. comparat XIII, 671. —125. Restando, resistendo, ut VII, 130, cf. Broukh. ad Prop. III, 6, (al. 8) 31, et Gronov. ad Liv. IV, 58.

128. Cf. Ovid. Met. XIII, 754. —primo ævo, lanugine.

130. lumen, ornamentum et præsidium, ut IX, 532. Cf. Ernesti clav. Cic. —132. alma Fides vid. ad III, 203. Quam præclare hoc ad exprimendum Reguli animum, qiii ad exquisita supplicia redire malebat, quam fidem hosti datam fallere!

Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum

Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo

135

Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis

Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona

Non prælatus eques. Verum superavit honores

Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi

Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.»

136. Marus est pro, ego sum, ut v. 261. —138. libare Lyæi latices, vinum, h.e. divino honore colere hastam, de quo vid. Intpp. ad Justin. XLIII, 3; Burm. ad Val. Fl. III, 707, et Cerda ad Virg. Æ. X, 773, et XII, 95 sq.

140

«Turbidus arentes lento pede sulcat arenas

Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne

Victus limosas extendere latius undas,

Et stagnante vado patulos involvere campos.

Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,

145

Per ripas læti sævis consedimus arvis.

140 seq. Bagrada, Βαγράδας, fl. Africæ propriæ in Zeugitana regione, qui ex Manepsaro monte ortus, prope Uticam et Carthaginem in mare mediterr. fluit, et nunc Beierda, vel Megierda et Megarada vocatur, etsi eum etiamnum nomen retinere contendit Olivar. ad Mel. I, 7. Nec tamen tantus est, quantum Silius eum h.l. et Ptolem. faciunt, unde Claud. Bruns (Handbuch der alten Erdbeschr. T. II, P. II, p. 160.) suspicatur, eos vel errasse, vel in inter. Africa alium ejusdem nominis fluvium esse, qui in Usargala monte oriatur; vid. d’Anville, géogr. ancienne III, 74, et in Mém. de l’Acad. des Inscr. T. XXVI. —lento pede sulcat. Conf. v. 677, et inpr. Lucan. IV, 588. —pede, aqua fluente, quæ poetis ire et currere dicitur. Drak. laudat Lucret. VI, 638; Hor. Epod. XVI, 48; Virg. Col. 17, et Broukh. ad Tibull. I, x, 36. —142. Victus extendere cf. ad V, 552.

144. Eandem historiam memorant Gell. VI, 3; Val. Max. I, 8, extr. Plin. VIII, 14; Flor. II, 2; Liv. Epit. XVIII, et Sen. Epist. 82. Sed narrationis ornamenta et colores, in quibus tamen poetæ ingenium nimis luxuriatur, Silius æque ac alii poetæ in similibus locis (inpr. Ovid. Met. III, 28... 100, et Stat. Th. V, 505 sqq.) petiit ex Virg. Æn. II, 209 sq. et VIII, 193 seq. ad quæ loca vid. Cerda et Heyne. —145. sævis arvis, ubi sævus serpens erat, ut mox v. 153, letalis ripa, vel sæva aula III, 423, et similia passim obvia, vid. Drak. ad h.l. Bentl. et Jani ad Hor. Od. III, iv, 6.

Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris

Servabat sine sole nemus, crassusque per auras

Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.

Intus dira domus, curvoque inmanis in antro

150

Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ.

Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira

Telluris genitum, cui par vix viderit ætas

Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas

Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.

146. Lucus iners, ut ap. Stat. Th. X, 86, quietus, vel inutilis, inadcessus, quo nemo facile venit. Cellar. nulli usui patens, propter pestiferum halitum, et dirum monstrosi serpentis habitaculum. Conf. ad V, 5, in V.L.

151, 152. ira Telluris genitum vid. ad V, 111. —153. centum, numero rotundo. Longitudinem CXX pedum ei tribuunt auctores sup. laudati. —154. lucos Avernos h.e. exitiosos, (ut Stygius v. 146 et 219, vel Tartareus mox v. 175) ob pestiferam exhalationem; vel similis lucis Avernis prope lacum, qui Avernus h.e. ἄορνος dicitur, quia aves supervolitantes fœtore suffocantur, et decidunt. Conf. mox v. 158, 159; XII, 120 sq. Lucret. VI, 738, 839; Virg. Ge. IV, 493; (ubi vid. Cl. Voss.) Virg. Æn. VI, 118, 139, 237 sqq. et Heyne ibid. Exc. II.

155

Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis

Alvum deprensi satiabant fonte leones,

Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis

Armenta, et tractæ fœda gravitate per auras,

Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant

160

Ossa solo informi, lateque repletus et asper

Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.

155. Conf. Virg. Ge. III, 431, et Æn. II, 471 seq. et ad utrumque loc. Heyne. —158. fœda gravitas, ὀσμὴ βαρεῖα, Drak. qui laudat Virg. Æn. VI, 201, et Ge. IV, 270; Liv. XXV, 26, (locis gravibus et gravitate loci) Dioscor. III, 97. Cf. sup. ad I, 412. —159. tabe, halitu venenato. Cf. v. 240. —160. sq. Cf. Virg. Æn. III, 630, «Nam simul expletus dapibus, vinoque sepultus... saniem cructans, etc.»

Isque ubi ferventi concepta incendia pastu

Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,

Nondum etiam toto demersus corpore in amnem

165

Jam caput adversæ ponebat margine ripæ.

Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino

Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:

Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.

162. incendia, fervorem stomachi, vel sitim aqua restinguebat. Cellar. interpretatur: ubi aqua sedabat sitim, conceptam ex cibo, qui, dum conficitur, in stomacho fervet. Lefeb. hæc adnotavit: «ferventi pastu a fermentantibus cibis in ventriculo pro veterum opinione, quæ nostris hodie se probat chymicis; sed fermentatio et effervescentia inter se differunt.» Ferventi pastu, cibo et carne vivorum animalium. —164, 165. Comparant Stat. Th. V, 516.

166. Inprudens h.l. ignarus, qui ignorat, quod scire nequit. —168. pacem, quietem, ut VII, 258: vid. Burm. ad Val. Fl. IV, 20, et Barth. ad Stat. Th. VII, 87.

Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus

170

Horror, et occulto riguerunt frigore membra.

Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur

Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes

Arcano gressus audemus credere luco.

Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri

175

Tartareus turbo, atque insano sævior Euro

Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa

Tempestas oritur, mixtam stridore procellam

Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim

Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,

180

Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.

171 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 133, 140, (ubi v. Cerda et Heyne) et, quos Drak. laudat, Ovid. Met. III, 24 seq. et Val. Fl. V, 195. —173. credere ut v. 201. —Arcano luco, quem nemo ingrediebatur.

175. Ventus exitialis, et pestifer halitus erumpit. —insano; vid. ad I, 101. —177, 178. stridore Cerbereo, qualem Cerberus edit, in cujus capite serpentes strident; cf. ad II, 537. —179. Omnia in majus aucta, ut timor fingere solet. Locum autem hunc ex Virg. Æn. VI, 255 seqq. desumtum jam monuit Drak. —179. Adspicimus scilicet ludibrio phantasiæ pavore concitatæ, ut mox, visi nobis sunt manes procedere, videbamur nobis in medio Tartaro versari. Ita recte jam sensum h.l. declaravit Ill. Ernesti. —180. visi procedere Manes conf. ad VIII, 642.

Quantis armati cælum petiere Gigantes

Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis

Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes

Auro servavit ramos Junonius anguis;

185

Tantus disjecta tellure sub astra coruscum

Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam

Dispersit saniem, et cælum fœdavit hiatu.

181 seq. Conf. III, 192, et Stat. Th. V, 529 seq. Triplex autem h.l. serpentis comparatio, cum anguibus, Gigantum pedibus, (vid. Apollod. I, vi, 1; Ovid. Fast. V, 37; Claud. Gigant, 8, 81; Val. Fl. II, 28; ubi vid. Inttp.) cum hydra Lernæa (vid. ad III, 32.) et cum dracone, horti Hesperidum custode, qui Ladon dicebatur, et de quo vid. Hesiod. Theog. v. 333 sq. Apollon. IV, 1396; Apollod. II, v, 11; (ubi vid. Heyne p. 412 sq.) Virg. Æn. IV, 484 seq. Lucan IX, 357 sq. —184. Vid. ad III, 283. —Auro, aureis foliis et malis, comantes, κομῶντας, comatos, ut comantes flamma h.e. ardentes X, 550; XIV, 420; ἡ γῆ φυτοῖς κομῶσα ap. Aristot. Nota est coma arborum et flammæ: vid. ad I, 461, et IV, 682. —Junonius anguis qui custodiebat poma aurea, Junoni a Terra pro nuptiali munere data: vid. Heyne l.c. pag. 410 seq. —187. sanies, sanguis, ut v. 237, vel humor lentus et glutinosus, (Gauche) quæ propria et vulgaris verbi vis est: nisi venenum potius significat h.l. et v. 276, 677; XII, 10, ubi Draken. laudat XIII, 571; Virg. Æn. II, 221; Heins. ad Vellei. II, 87, Broukh. ad Prop. III, iv, 27, al. —cælum, aerem.

Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli

Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum

190

Inplebant nemus. At subita formidine cæcus,

Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)

Antiquæ quercus ingenti robore sese

Occulit, infandum si possit fallere monstrum.

Vix egomet credo: spiris ingentibus arte

195

Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam

Evertit fundo, et radicibus eruit imis.

194. Verba Vix egomet credo et v. 199, Vidi respiciens, ut omnino tota orationis forma, egregie conveniunt rem miram narranti. Cf. Virg. Æn. III, 623 sq. —196. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 449, in V.L. Vol. III, p. 47; et VI, p. 313; Edit. nostræ.

Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem

Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris

(Vidi respiciens), obscœna condidit alvo.

200

Infelix fluvio sese, et torrentibus undis

Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.

Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos

(Heu genus infandum leti!) depascitur artus.

203. Plures ita periisse memorant Val. Max. et alii, vid. ad v. 144. —depascitur artus, confer Cerda et Heyne ad Virgil. Ge. III, 458, et Æn. II, 215.

«Sic dirum nobis et lamentabile monstrum

205

Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat,

Adpropero gressum, et ductori singula pando.

Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.

Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem

Igneus, et magna audendi flagrabat amore,

210

Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni

Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum

Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim

Consequitur jusso manus, et muralia portat

Ballistas tormenta graves, suetamque movere

215

Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam.

206. ductori, Regulo.

208. Insignem ταυτολογίαν h.l. VII, 249, notandam dicit Drak. Sed adfectui loquentis ea congruit. —209. Igneus, vid. ad III, 306. —212. planta fodiens, cf. ad II, 71. —213 sqq. Cf. auctores ad v. 144, laudati. —215. Intellig. falarica, Draken. Conf. v. 273, et ad I, 351 sqq.

Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam

Cornea gramineum persultans ungula campum;

Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,

Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore.

220

Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:

At nemus adrectæ et procera cacumina saltus

Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras

Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit.

216 sq. Nimio fere ornatu singula expressit. —aulam Barth. et Drak. exponunt antrum, ut αὐλὴ apud Orph. Arg. v. 391, coll. v. 377 et 388. Ill. Ernesti hoc vocabulum positum putat non satis apta imitatione Virg. Æneid. I, 140, qui tamen Caci specum simili modo regiam dixerit Æn. libro VIII, 242. Possis etiam hoc loco intelligere lucum et nemus circa antrum serpentis. Cf. sup. v. 146 seq. —218. evolvitur vocab. propr. de motu anguis. Conf. v. 227.

220. Conf. Virgil. Æn. II, 475; Ge. III, 433, 439; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. —222, 223. trifido Lingua motu, conf. v. 263, et ad II, 587. —æthera lambit, ut apud Stat. Th. V, 524, et Virg. Æn. III, 574.

Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte

225

Inmensum adtollit corpus, tergoque residens

Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.

Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens

Contortos orbes directo corpore totam

Extendit molem, subitoque propinquus in ora

230

Lato distantum spatio venit: omnis anhelat

Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri

Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.

224... 226. Cf. Ovid. Met. III, 77, 78.

232. Conf. Virg. Ge. lib. III, 85, «....volvit sub naribus ignem.» ubi vid. Cerda et Heyne.

Arduus ille super tumidis cervicibus altum

Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira

235

Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet

Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram

Absorbet saniem, et tabo manante per ora

Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,

Cedebant jam signa retro, victorque catervas

240

Longius avectas adflatus peste premebat;

Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam

Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes,

Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur

Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes

245

Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu;

Ibo alacer, solusque manus componere monstro

Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam

Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.

234. Nutat caput, capite, utroque, in utramque partem, ut Virg. Æn. V, 469. —238. Mutat hostem, conf. ad V, 286. —239. signa, milites. —240. adflatus peste, ut vers. 159. —premebat, persequebatur. —242 seqq. Drak. comparat II, 226 sq. IV, 402 seq. V, 640. —245. mens effluxit, mente capti estis, mens sana, vel virtus metu victa vos destituit. Conf. Cic. Brut. c. 61; Livius VII, 14. —246. manus componere, vid. ad I, 39.

Venit in adversam non vano turbine frontem

250

Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis

Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit.

Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ

Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira

Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,

255

Et chalybem longo tum primum passus in ævo.

Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset

Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi

Instantem elusisset equo, rursusque secutum

Cornipedis gyros flexi curvamine tergi

260

Detortis læva celer effugisset habenis.

249. non vano turbine, non irrito ictu. —250, 251. Cf. IV, 136 sq. Drak.

254. Terrigena, vid. ad v. 152. —dare terga, exquisite pro superari. —novus dolori qui ejusmodi dolorem nondum senserat. Conf. V.L.

257... 260. Ornate pro: nisi Regulus eum gyris modo ad dextram, modo ad lævam factis elusisset, et sic tandem effugisset. —ablato, φερομένῳ, celeri, conf. ad V, 633.

«At non spectator Marus inter talia segni

Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri

Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca

Lambebat lingua fessi certamine terga

265

Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox

In memet sævi serpentis prælia verto.

Hinc imitata cohors certatim spicula dextris

Congerit, alternasque ferum diducit in iras,

Donec murali ballista coercuit ictu.

270

Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra

Consuetum ad nisus spina præstante rigorem,

Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.

261, 262. Exquisite pro: at ego non segnis spectator eram. Cf. V.L. —263. extrema terga Quadrupedis, scilicet Reguli. —265. urgentia prælia, h.e. urgentis, instantis serpentis.

268. Facit, ut serpens non in me solum, sed modo in hunc, modo in illum iras evomat, et irruat. —ferus absolute serpens dicitur. Conf. Intpp. ad Phædr. I, xii, 9, et Virg. Æn. II, 51. —269. murali ictu, qualis e muro impingitur, vel quo muri diruuntur, ut murali turbine IX, 568.

270, 271. spina ægra, vulnerata.

Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,

Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ:

275

Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer

Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque

Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti

Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;

Donec tormentis stridens, magnoque fragore

280

Discussit trabs acta caput, longoque resolvens

Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras

Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.

275. aer, halitus pestilens. —277. pondere conti, gravibus contis, vid. ad II, 246. —280. trabs, hasta, ap. Stat. Th. V, 566; IX, 124; Virg. Æn. XII, 294, sed h.l. falarica; conf. ad v. 215, et Virg. Æn. IX, 705 sq. —281. Aggere ripæ, ut apud Virg. Æn. VII, 106, et Val. Fl. VI, 149. —282. Liventem, nigram, vel propr. subfusci coloris, vid. Ind.

«Erupit tristi fluvio mugitus et imis

Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,

285

Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ.

Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis!

Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!

Nec tacuere pii vates, famulumque sororum

Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,

290

Nos violasse manu seris monuere periclis.

283. Propter occisum serpentem, qui genius loci, vel Nympharum certe famulus erat, (de quo vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 84 et 95; Burm. ad Val. Fl. I, 303; IV, 520 et sup. ad II, 584 sq.) Romani multa subiisse mala finguntur, ut Cadmus ap. Ovid. Met. III, 31 seq. 95 seq. quod jam observavit Drak. qui etiam contulit Stat. Th. V, 511 sq. 578 sq. et Flor. II, 2, ubi quasi in vindictam Africæ nata serpens dicitur. —285. Conf. ad V, 542. —ulularunt ut ap. Virg. Æn. II, 488, ubi vid. Heyne; conf. tamen ad V, 542.

287. exhausimus iras, pœnas luimus.

288. pii vates ut ap. Virg. Æn. VI, 662. Hi nimis diu tacuerant.

«Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi

Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,

Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.»

291, 292. Cf. v. 62 et 138 sq. —Vulneris secundi, conf. sup. v. 263. —vestro, tuo, ut nostra pro mea v. 481; Drak. —293. bibit cruorem vid. ad V. 274.

Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat

295

Serranus, medioque viri sermone profatur:

«Huic si vita duci nostrum durasset in ævum,

Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,

Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.»

298. nomina cf. ad IV, 729.

Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine pœnas

300

Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis.

Nam defecta viris et opes adtrita, supinas

Africa tendebat palmas, quum sidere diro

Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.

Nulla viro species, decorisque et frontis egenum

305

Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris

Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.

299 sq. De rebus, prospere a Regulo in Africa gestis, ubi Pœnos ubivis premebat, et dura iis imperabat, vid. Polyb. I, 26... 31; et Flor. II, 2; vid. infra v. 672 sq. —300. Percepit, cepit, petiit, sumsit, vel habuit pœnas magnas a Pœnis. —præsumta piacula mortis ultus est mortem suam, edita prius magna hostium strage. Cfr. V, 213.

301. defecta viris et opes adtrita, inops copiarum et pecuniæ. —supinas tendebat palmas, supplex pacem petebat. —302. De Xanthippo ejusque cum Regulo pugna cf. Polyb. I, 32... 34; Flor. II, 2; Eutrop. II, 11... 14; Appian. Punic. c. 3, 4; Frontin. Stratag. II, ii, 2, et iii, 10; Cic. Off. III, 26 sq. —diro sidere, fato, ut apud Prop. I, 6, extr. et Ovid. Trist. V, x, 45. Nota est veterum superstitio de vi siderum, et res futuras ex iis computandi consuetudo. Vid. Jani ad Hor. Od. I, 11. —303. ductorem, Xanthippum. Cf. II, 305, 433. —Agenoreis, vid. ad I, 15. —Therapne urbs Laconicæ prope Spartam, in sinistra Eurotæ ripa, Xanthippi patria; h.l. pro ipsa Laconica.

304. Cf. III, 232 sq. —decus et frons, dignitas corporis et oris.

Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,

Et duris facilem per inhospita ducere vitam,

Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,

310

Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis

Taygeta, hunc unum non durassetis opacis

Eurotæ ripis! Vidissem mœnia flammis

Phœnissa eruere; aut certe non horrida fata

Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni

315

Exutos servans portabo in Tartara luctus.

307... 310. Præterea ne Hannibali quidem cederet regere Martem, h.e. in Marte, bello regendo, administrando, in arte ducis (ut fere ap. Virg. Ge. II, 99, et sup. V, 352 sq., 552 seq. ubi vid. not.) —atque astus adjungere ferro, in locandis insidiis, et per inhospita loca (ut IV, 753) vitam ducere facilem duris, h.e. induratis ad bellum et laborem. Vid. ad I, 558. Nam Spartani frigida Eurotæ aqua et exercitationibus, in ripa ejus institutis, in pueritia durari solebant. Vid. mox v. 311, et sup. IV, 362 sq. quibus locis conf. omnino similia Virg. Æn. IX, 603 sq., et Val. Fl. VI, 336, ubi vid. Intpp. Hinc duri Spartiatæ dicuntur Cic. Tusc. I, 43. —In Annal. litter. Gœtting. ann. 1790, p. 797, v. 308 ita explicatur: vitam facilem, hoc est, sine molestiarum sensu, ducere in rebus duris. —311. Taygeta, vid. ad IV, 361. Si hic unus Spartanus haud fuisset, non flevissem ducis fata et luctus, (vid. ad v. 179 in V.L.) quos servans portabo in Tartara, exutos, depulsos, nulla etc. igni, rogo: nisi ad Carthaginis excidium referre malis, coll. v. 85, 86. Tum nulla morte exponerem, nullius, nec Hannibalis quidem, morte.

«Consertæ campis acies, multusque per arva

Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.

Hic inter medios memorandis Regulus ausis

Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,

320

Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.

Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris

Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam

Pendentem terris pariter pontoque minatur,

Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,

325

Et pelago trepidat subductis navita velis.

317. ira, virtus et audacia pugnantium.

320. Non repetenda; nam mortifera erant, quæ primo ictu infligebantur.

321. Egregia et ornatissima comparatio acerrimi ac furentis impetus, quo Regulus hostes prosternit, cum turbine ac tempestate, quæ terris ruinam minatur. Quæ de terrore, hominibus incusso, v. 324, 325, adjiciuntur, ad ornatum imaginis, et simul ad formidinem hostium spectant. Similis fere est locus Virg. Æ. X, 803 sq. —321, 322. globum nigrantem, nubes glomeratas et nigrantes, vel globum flammarum. —ruinam, vid. ad I, 251. —323. Pendentem, inpendentem, ingruentem, ut V, 191, vel, ut nubila pendent dixit Virg. Ge. I, 214. —325. subductis, contractis.

«At fraudem nectens, socios ubi concava saxa

Claudebant, vertit subito certamine Graius,

Et dat terga celer ficta formidine ductor.

Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor

330

In foveam parco tectam velamine frondis

Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ.

326. fraudem insidiarum nectens. Cf. ad III, 234. —concava saxa, ut v. 337, saxosæ latebræ, rupes, insidiarum locus. —327. subito certamine, ὁρμῇ, Graius, Xanthippus, vertit se eo; non socios, vel terga, quod Drak. putabat. Vid. ad I, 539.

329 sqq. Præclara comparatio, in qua poeta, quantum memini, nihil debet Maroni. De prisco luporum, fovea virgultis tecta, et balatibus agnæ in ea positæ et adligatæ, capiendorum modo, vid. Dausq. et Drak. ad hunc locum et Steph. ad Saxon. Gramm. Hist. Dan. II, p. 21. Loca class. sunt Polluc. V, 81; Oppian. Cyneg. IV, 210 sq., et Claud. laud. Stil. III, 340 sq. ubi vid. Barth.

«Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ

Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.

Non socios comitumve manus, non arma sequentum

335

Respicere; insano pugnæ tendebat amore

Jam solus, nubes subito quum densa Laconum

Saxosis latebris intento ad prælia circum

Funditur, et Pœna insurgit vis sæva virorum.

O diram Latio lucem, fastisque notandam!

340

Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi

Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ.

Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit

Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho

Visa es, Carthago, Superis! quæ pœna sequetur

345

Digna satis tali pollutos Marte Laconas?

332. Abripuit, ut V, 229, Abreptus... cædum... amore. —fax, incitamentum, mentis honestæ Gloria, quæ urere etiam poetis dicitur. Vid. Burm. ad Val. Fl. I, 76.

335. tendebat, sc. cursum, seu gressus, ut VIII, 37, 242, nisi malis contendebat, pugnabat, vel repugnabat, de quo vid. Davis. ad Cic. Fin. II, 5, et Gron. ad Liv. XXIII. —336. nubes, vid. ad I, 311, et II, 433. —338. vis sæva virorum, cf. ad I, 2, et IV, 599.

339. fastis notandam, tanquum infelicem et atram, ut Alliensis dies erat.

340. Dedecus, vid. ad v. 84 et 402. —dextra Nata tibi, Marti, et urbi tuæ, Romæ ejusque defensioni. Cf. ad III, 335, in V.L.

343. magna, digna. —345. tali Marte, pugna tam turpi, propter insidias et captivitatem tanti viri, unde et dedecus, etc. v. 340.

«At nova Elissæi jurato fœdera Patres

Consultant mandare duci, pacisque sequestrem

Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem,

Captivamque manum ductore rependere nostro.

346. Nota sed splendide ornata narratio de Regulo, qui a Pœnis et Xanthippo ex insidiis captus, Romamque aliquot annis post de pace, et, si ea rejiceretur, de captivis commutandis missus, utriusque abnuendi auctor senatui fuit, et ad gravissimum supplicium redire maluit, quam fidem hostibus jurejurando factam fallere. Cf. Hor. Od. III, v, 12... 56 (ubi vid. Jani.); Cic. Offic. I, 13; III, 27 extr. (quem locum poeta manifeste secutus est, judice Ernesti), 28 seq.; Dionys. Fragm. Urs. 149 (ubi v. Fabric.) quosque laudavi ad v. 301, et in Commentat. Argumento subjuncta, ubi de Polybii silentio disserui. —Elissæi Patres, vid. ad I, 81. —fœdera, pacis conditiones. —347. pacis sequester, arbiter et medius, quem nunc barbare mediatorem vocant, per quem conciliatur pax; Drak. Conf. Pric. ad Appul. Met. IX, p. 187; Ernesti clav. Cic. Heyne ad Virg. Æneid. XI, 133, et inpr. Heins. ad Ovid. Fast. I, 287. —349. rependere, commutare Pœnos captivos cum Regulo, ut ap. Ovid. Met. V, 15, et Val. Fl. VI, 560. —Auro rependere, h.e. auro penso redimere, magis proprie dixit Hor. l.c. v. 25.

350

«Nec mora; jam stabat primis in litoris undis

Navali propulsa ratis; jam nautica pubes

Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta

Transtra novant: his intortos aptare rudentes;

His studium erecto componere carbasa malo.

355

Unca locant prora curvati pondera ferri.

Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ

Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta

Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri.

350. Locus class. de navi paranda, et singula ornate expressa. Sed his aliisque ejusmodi minutiis Marus, loquax senex, et poeta nimis, nec satis opportuno tempore ac loco, inmorantur. —352. stringunt remos, aut Transtra novant, ut ap. Virg. Æn. I, 552, et V, 752 sq. —353. intortos Æn. IV, 575. —354. componere carbasa, vela suspendere et aptare, erecto malo; nam is deponebatur olim, navibus et ad litus adpulsis, et finito cursu subductis. Cf. Virg. Æn. V, 487, 829; Hom. Iliad. α, 480, quosque Drak. citavit, Hom. Odyss. δ, 577, 780; θ, 52, et Scheffersus de Militia navali II, 5.

355. Ancoram collocant in prora. Conf. Virg. Æneid. I, 169. Sed juncta epitheta unca et curvati sunt luxuriantis ingenii.

357. Cothon, gubernatoris nomen, quod jam Mars. vidit, a parva ins. et portu Carthaginis ductum. Vid. Strab. XVII, p. 1189; Serv. et Heyne ad Virg. Æn. I, 427. —358. trifidi nostri, ut ære tridenti ap. Val. Fl. I, 688, (ubi vid. Burm.) et rostris tridentibus ap. Virg. Æn. V, 143, ubi vid. Intpp. Cf. Scheffer. l.l.

Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti

360

Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis,

Qui voce alternos nautarum temperet ictus,

Et remis dictet sonitum, pariterque relatis

Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis.

359. Tela, vid. ad II, 576. —variamque Rerum opem, h.e. varias res, alimenta cum funibus aliisque rebus et instrumentis navalibus adferunt, quæ ad vim tempestatis sustinendam ad tempus sufficere possint. —360. Locus class. et ornatissimus de hortatore remigum, qui in media navi stat, et Græcis κελευστὴς dicitur, quoniam celeusma canit, quo efficit, ut nautæ remis æqualiter, et nunc fortius, nunc remissius, mare plaudant, ut Orpheus, monente Drak. ap. Val. Fl. I, 471, et Apollon. I, 540. Commentarii instar sint excitata jam ab aliis verba Polyb. I, 21: καθίσαντες ἐπὶ τῶν εἰρεσιῶν τοὺς ἄνδρας. ΜΕΣΟΝ δ᾽ ἐν αὐτοῖς στήσαντες τὸν κελευστήν, ἅμα πάντας ἀναπίπτειν, ἐφ᾽ αὑτοὺς ἄγοντας τὰς χεῖρας, καὶ πάλιν, προνεύειν ἐξωθοῦντας ταύτας συνείθιζον, ἄρχεσθαι τε καὶ λήγειν τῶν κινήσεων πρὸς τὰ τοῦ κελευστοῦ παραγγέλματα. Cf. XI, 490 sq.; Cerda ad Virg. Æn. III, 128; VIII, 90; Voss. et Burm. ad Valer. Fl. I, 186, et Scheffer. Milit. nav. III, 1, et IV, 7, ubi putat. h.l. non de hortatore, sed de symphoniaco agi, illumque ore ac simpl. voce, hunc cantu et musicis plerumque instrumentis remigum ictus temperasse, quod discrimen in dubium vocat Drak. qui præterea portisculum, h.e. malleum, vel perticam, ab hortatore adhibitum fuisse, cum Gronov. Obss. IV, 26, docet contra D. Heins. qui ipsum pausarium, vel celeusten, portisculum vocari contendebat cum Nonio II, 637, vet. Onomast. Scalig. Casaub. et aliis. —362. relatis, reductis. —363. Ad numerum, vid. ad III, 348. —plaudat, ut pulsare, ferire, verberare; ὑπ᾽ Ὀρφῆος κιθάρῃ πέπληγον ἐρετμοῖς Πόντου λάβρον ὕδωρ, Apollon. I. πολιὴν ἅλα τύπτον ἐρετμοῖς, Hom. Odyss. I, 180. Sed vid. V.L.

«Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,

365

Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,

Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.

Per medios cœtus trahit atque inimica per ora

Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra

Pacatus frontem; qualis quum litora primum

370

Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.

Adcessi comes haud ipso renuente, ratique

Inpositus mæstis socium me casibus addo.

365. armata, armis, vel instrumentis nauticis instructa; Drak. qui laudat Casaub. ad Athen, Deipnos. V, 9; conf. Virg. Æn. IV, 299, Cæs. B. G. V, 1.

367. Poetica ratio pro vulgari: Regulus tristi sorte ac fato, vel simpl. infelix Regulus per medios hostes habitu captivi ductus est. Nam Fortunæ tribuitur quidquid vel prosperi, vel adversi hominibus contingit. Cf. V.L. —368. En invictam animi constantiam indolemque generosam Reguli, quæ animum subita admiratione ferit. Non minus tranquilla ac serena fronte captivus hostes contra adspicit oculosque circumfert, quam quum primam Romanorum classem in Africam adpelleret. Cf. v. 429 sq.

372. socium me addo, ut apud Virg. Ecl. VI, 20, et Æn. II, 339.

Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,

Et certare malis urgentibus, hoste putabat

375

Devicto majus; nec tam fugisse cavendo

Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.

Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim

Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque

Tangere si miseris licuisset, corda moveri

380

Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.

Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam

Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem,

Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni.

373... 376. Quam præclare! Comparant Lucan. IX, 390 sq., et Sen. Theb. 190 sq. Plura aptioraque loca quilibet facile in poetarum lectione sibi notabit. —Inluviem, sordes captivi, vel navis et nautarum. —374, 375. hoste... majus, gloriosius, quam hostes vincere.

378. Atrox, inmutabilis, inflexibilis, constans, ut a. virtus XII, 369, et a. animus Catonis ap. Hor. Od. II, i, 24, ubi vid. Jani. Cf. sup. ad I, 58. —380. fletu vestro, conjugis et duorum filiorum.

Servabam vultus ducis ac prodentia sensum

385

Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.

Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,

Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe,

Atque unum vidi pœnæ quoque tempore vultum.

Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat

390

Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui

Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.

384. Servabam et perstabam, ut III, 380. —prodentia sensum Lumina, nam oculi nimis arguti, quemadmodum animo adfecti simus, loquuntur, et vultus indicat mores, ut cum Drak. utar verbis Cic. Leg. I, 9.

386. Si qua fides mihi est. —unum, eundem. —puer, Serrane. Cf. ad III, 608, et IV, 454. —labores, ærumnas, ut πόνος, μόχθος, κόπος. —387. Agenoris urbe, vid. ad I, 15. —388. pœnæ, de qua vid. v. 539sq.

390. campum turba vincente, quum turba major esset, quam ut campi eam capere possent. —391. Albula, priscum Tiberis nomen, de quo vid. Virg. Æn. VIII, 330 seq.; Liv. I, 3; Ovid. Fast. II, 389; V, 646. —strepit Albula h.e. turba hominum in ejus ripis. Cf. Virg. Æn. VI, 709.

«Ipsi Pœnorum proceres, inmitia corda,

Ad patrios certant cultus revocare, togæque

Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu

395

Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,

Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul

Tendebat dextram, et patria vestigia primus

Ponentem terra obcursu celebrabat amico.

393. Ultro ei obferebant patrios cultus, vestitum Romanum, quem respuit. Conf. v. 407. —togæ honos, toga honorifica, insigne honoris, sc. prætexta, habitus magistratuum. Cf. ad IV, 755. —394. Addebatur ad patrios cultus, vel dabatur. Vid. ad III, 350, in V.L. Possis etiam τό togæ in tertio casu adcipere, ut honos sit limbus purpureus, qui honoris causa togæ albæ magistratuum prætexitur. —396. aggere, ex ripa. —398. celebrabat, honorabat, occursu amico amplecti eum cupiens.

Conlegit gressum; monitusque recedere consul,

400

Nec summum violare decus: cingente superba

Pœnorum turba, captivoque agmine septus

Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.

399. Conlegit gressum ut VII, 695, h.e. contraxit, revocavit, retulit, reduxit sc. Regulus, ut c. hastas et contra protendere dixit Tac. Ann. II, 21. —se colligere h.e. recipere, inf. X, 390. Cf. ad IV, 391, in V. Lect. —400. violare contactu et amplexu captivi. —summum decus, consulis Rom. majestatem. Conf. ad v. 412 et 460. —402. invidiam cælo Divisque ferebat, adferebat concitabat, ob tantas inmeritasque calamitates tam fidi et præclari viri. Cf. ad v. 84.

«Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,

Infelix nimia magni virtute mariti,

405

Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.

Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis?

Atque ea postquam habitu juxta et velamine Pœno

Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra

Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.

403. Marcia, Reguli conjux. —406. Agnoscisne, num reminisceris, Serrane? —hæsit in animo, seu memoria.

408, 409. Deliquium animi patitur.

410

Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre

Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta

Adfatus, jubet et vestros et conjugis una

Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille

Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»

410. Præclare in laudem Marciæ. —Si qua Deis pietas, miseratio, vel potius amor pietatis. Cf. Virg. Æn. II, 536; V, 688. —411. voce quieta, quietus et inperturbatus. —412. Nam Romanus civis esse desierat, adeoque et jura connubiorum patriæque potestatis amiserat. Cf. Hor. Od. III, 5, 41 sq. ubi vid. Jani. —413. patet inpenetrabilis ille Luctibus. Cf. v. 396. —patet, aures ejus patent querelis et lamentis familiæ, sed est inpenetrabilis, invictus, insuperabilis, ut VII, 561. —Poetam de industria verbis lusisse, ut sensus sit: auribus luctum adcipit, non animo, suspicatur V.D. in Allg. Lit. Zeit. An. 1796, nº 139. —414. submissus colla dolori, eo victus; forma loquendi, ab onere, vel jugo, catenis et vinculis petita, quibus collum submittitur. Paulo altius eam repetit Drak. a more, quo devicti ante victoris pedes se sternere cogebantur, ut is colla et caput pedibus premeret; quo et adludi putat X, 216; XI, 19, et, de quo minus dubitandum, ap. Prop. I, i, 4, cujus loci diversa ratio est. Vid. ad III, 85. Doloris signum, caput demittere; Cell. Male!

415

Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,

«Magne parens, inquit, quo majus numine nobis

Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis

Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique

Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,

420

Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore

Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra

Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,

415. Doloris pietatisque plena oratio, qua filius mortuum patrem, quem numinis instar colit, tanquam præsentem adloquitur, et sermonem Mari interrumpit. —Gemitus altus, ut de alto corde petitus ap. Ovid. Met. II, 622; altum dolorem dixit Virg. Æn. I, 209. —416. quo majus numine, pro, numen, quo majus. —417. sedere, ut stare et ἱστάναι, pro esse et habitare, de sedibus et domicilio deorum. Cf. ad III, 9. —420 sq. oscula Libavisse, vide Heyne ad Virg. Æn. I, 256. —422. hæc vulnera δεικτικῶς dixit. Cf. v. 67 sqq.

Si ferre ad Manes infixos mente daretur

Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor

425

Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo)

Humana major species erat: horrida cano

Vertice descendens ingentia colla tegebat

Cæsaries, frontique coma squalente sedebat

Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.

423. infixos mente Amplexus, vivam æternamque eorum memoriam. —424 seq. Filius imaginem parentis, quæ ex animo fere jam effluxerat, quantum potest, memoria repetit. Egregie et ad rerum naturam apte. —Ni vana recordor, ni fallor. —426. Humana major species, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 592, et Exc. XIII ad Æn. I, 402. —horrida... Cæsaries, vid. numum apud Patin. num. 2, quem hoc loco exprimendum curavit Drak. —428. fronti sedebat, h.e. insidebat, vel in fronte sedebat, erat, ut ap. Ovid. Met. I, 267; II, 776. —429. Terribilis decor, confer Horat. Odar. III, v, 43, 44, et ibi Jani. Infra v. 658, truci Regulus ore, ὑπόδρα ἰδὼν, δεινὸν δερκόμενος. —animi pondus, βάρος, βαρύτης, gravitas, ut VIII, 609, et apud Statium Silvarum lib. II, iii, 65; V, iii, 246.

430

Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde

Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,

«Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit,

Hospitia, et sedes Pœnorum intravit acerbas?

430. Excipit loquentem Reguli filium. —431. questu nimio, quo sanguis æstum concipit. —convellere, refricare. —432. Quid diceres, si vidisses eum Romæ ædes suas prætereuntem, Pœnorumque hospitia ingredientem?

Adfixi clipei, currusque et spicula, nota

435

Ædibus in parvis magni monimenta triumphi,

Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo

Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,

Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri

Casta tori, domus et patrium sine crimine servat

440

Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,

Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu

Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes

Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro

Vidisti Latios consul procedere fasces,

445

Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,

Et victor mecum suspendere postibus arma.

434 sq. Spolia Sallentinorum, (vid. ad VIII, 573) de quibus Regulus in priore consulatu ante b. Punicum I, triumphaverat, (vid. Flor. I, 20; Eutrop. II, 9.) foribus præfixa erant; de quo Romanorum more, vid. Intpp. ad Tibull. I, i, 54, et ad Prop. III, vii, (al. ix) 26, cf. mox v. 446. —435. Ædibus in parvis, ob paupertatem Reguli, de qua vid. Val. Max. IV, iv, 6; Liv. Epit. XVIII; Colum. I, 4, et Senec. Consol. ad Helv.cap. 12. Egregie iis magnus triumphus obponitur; cf. I, 616. —436. Pulsabant oculos, (vid. ad II, 580.) tristem prioris fortunæ memoriam renovabant. —in limine primo, ut ap. Virg. Æn. II, 469; VI, 427. —439. Cf. Horat. Od. III, v, 41. —sine crimine, adulterio. Vid. Bentl. ad Horat. Epist. I, vii, 56. —440. quid... nobis; interruptum hoc loquendi genus, ut tota oratio, præclare convenit adfectui loquentis, quæ virtutis et pudicitiæ sibi conscia est, et, nihilo secius congressum suum a marito, quem prætereuntem cernit, vitari, quam maxime dolet. —443 sq. ingens consul, propter summum honoris fastigium.

Non ego complexus, et sanctæ fœdera tædæ,

Conjugiumve peto: patrios damnare penates

Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»

447, 449. Non equidem oro, ut vincula conjunctionis, longa tua absentia quasi abrupta, iterum nectas, et cum conjuge tua denuo perpetuoque in eadem domo habites; sed id solum a te peto, ut domum tuam, a patre hereditate adceptam, non prorsus damnes, hoc est, contemnas, (vid. ad III, 331) et, si non mea, certe natorum causa, noctem vel unam in ea commoreris. Vides Marciam ad infimas preces delabi, ut Dido apud Virg. Æn. IV, 431 sq., quem locum Silius manifeste imitatus est. Sententia vss. 447... 449, contraria σεμνότητι hujus loci, et fere absurda, vel ridicula videtur Ill. Ernesti. Sed si illam eo, quo exposui, modo ceperis, non video, quid in ea displicere possit, præter verborum ambages in v. 447, 448, quæ facile aliquem ad perversum, ne dicam obscœnum, sensum poetæ obtrudendum inducere possint.

450

«Hos inter fletus, junctus vestigia Pœnis

Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.

Vixdum clara dies summa lustrabat in Œta

Herculei monimenta rogi, quum consul adire

Adcirique jubet Libyas: tum limina templi

455

Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus,

Quasve viri voces extremum Curia mærens

Audierit, placido nobis ipse edidit ore.

450. Cum Pœnis eorum ingressus est hospitium. —451. questus querentem Marciam.

452. De ortu solis ex Œta, vid. Intpp. ad Senec. Herc. fur. 133; Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 30, et Cirin. 350. Poeta ubivis ornatus studio ardet, etiam ubi parum id desideres atque exspectes. —lustrabat, illustrabat, vel obibat. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. IV, vi, 607, et VII, 148. —453. Herculei monimenta rogi, vid. ad III, 43. —454. Adciri Libyas. Pœnos in curiam vocari. —limina templi, vid. ad I, 617, et Dausq. ad hunc locum qui tamen ex v. 432, 433, et 451 perperam colligit, extra urbem et senatum fuisse, Regulum cum legatis pernoctasse. —457. edidit nobis; nam Marus extra curiam fuit. —edidit ore, ut ap. Virg. Æn. VII, 194.

«Intulit ut gressus, certatim voce manuque

Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:

460

Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.

At circumfusi non secius undique dextram

Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto

Redderet, orabant: captiva posse redemtum

Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces

465

Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis.

Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo:

459. solitam sedem, quam inter consulares tenere consueverat. —vestigia, locum, ut I, 505; conf. Cic. Or. III, 2. —460. Cf. Eutrop. II, 14, et Cic. Off. III, 27, quo teste «in senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret, recusavit: quamdiu jurejurando hostium teneretur, non esse se senatorem.»

461. non secius, non minus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 809, et ad Virg. Æn. V, 862; IX, 441. Romani prensabant et premebant dextram ejus, a quo quid petebant. —462. tanto nomime, tam clarum. —463 sq. captiva turba Pœnorum. —redemtum Pensari, pro simpl. pensari, vel, ut v. 349, rependi.

«Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas,

Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,

Quos reditus testes jurata mente vocavi,

470

Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri

Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,

Stante fide reditus, et salvo fœdere pœnæ.

467 sq. Conf. oratio Reguli ap. Hor. Od. III, 5, 18 sq. in qua summus potius indignationis adfectus, quo captivorum militum ignaviam increpat, et magis Romanus feroxque spiritus vivit et regnat. In his vss. sola jurisjurandi religione reditum excusat: sed exitus orationis v. 482... 489, ubi pacis conditiones, detrimenti et dedecoris causa, dissuadet, non minus magnum illum invictumque tanti viri animum spirat. Regulus, quod Drak. monet, non per suos solum, sc. Romanos Deos, Jovem ὅρκιον et Fidem, sed, ut summa hostibus religione obstrictus teneretur, per patria quoque Pœnorum numina juravit, inpr. per Junonem Sarranam, h.e. Tyriam et hinc Punicam (vid. ad I, 26, 72), ut Syphax per Jovem Hammonem et Tarpeium inf. XVI, 263. —469. jurata mente, interposito jurejurando, Dausq. et Drak. non lingua solum, sed ex animi quoque sententia; quibus verbis poetam loca Cicer. Off. III, 29, et Eurip. Hippol. v. 612, respexisse, argute magis, quam vere judicant. —470 sq. Latios focos, religionem patriam et sanctitatem Deorum, quos colimus. —472. Stante fide conf. ad III, 173. —fœdere pœnæ, quam pactus sum, si re infecta rediissem.

Sic nobis rerum exitio desistite honorem

Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum:

475

Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent

Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,

Dum fuit, a duro cessavit munere Martis

Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.

At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum

480

E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro

Pectora, captivos nostra pensare senecta.

473. exitio rerum, cum reipubl. detrimento, Mars. et Cellar. —474. Tendere, protendere, obferre, ut ap. Virg. Ge. IV, 535, Æn. II, 674; Cic. Orat. I, 40. Pro obtendere dictum censet Schmid. —fregimus ævum propr. bella et senectus me viresque mentis ac corporis mei fregerunt. —475 sqq. fuit ille Regulus, ut non sum, qualis eram dixit Hor. Od. IV, i, 3, et fuimus Troes, fuit Ilium, etc. Virg. Æn. II, 325. —478. Simillima sunt, quæ Drak. excitavit, verba Licinii ap. Liv. V, 18 «me jam non eundem, sed umbram nomenque P. Licinii relictum videtis» etc. —nomen contemtim rei obponitur, ut X, 583. Cf. ad I, 293.

479 sq. Sed fraudulenta Carthago, non inscia quantum, quam parum, e nobis restet, quantopere corporis animique viribus defecerim, intendit, captivos Pœnos, qui etiamnum juvenes et bello apti sunt, mecum, qui senex sum, commutare. Modeste de se ipso sentit, et merita sua famamque sibi partam, qua freti Pœni votorum compotes fieri speraverant, consulto extenuat, ut dolus hostium eo magis pateat. —fraudum domus. Cf. III, 233, 234.

Ite dolos contra; gensque astu fallere læta

Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.

Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum

485

Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere

Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum

Fœdere, et ex æquo geminas conscribere leges.

Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,

Talia quam videam ferientes pacta Latinos.»

484. de more parentum, honestis scil. et Romano nomine dignis conditionibus.

486. pendere, æqua quasi lance ponderare, h.e. pares pacis conditiones ferre. Cf. ad I, 534.

488. Color orationis ut ap. Hom. Iliad. ζ, 464, et Virg. Æn. IV, 24 sq. —mihi sit, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοιτο, liceat, detur, ut contra non est, ne sit, non sit, οὐκ ἔστι, μὴ δ᾽ ἔστω, μὴ γένοιτο. Vid. ad I, 163. —Stygios penates, ut Stygios domos, Ditis domos, δῶμ᾽ Ἀΐδαο, seu Ἀΐδεω δόμοι, ap. Val. Fl. I, 781; Virg. Æn. VI, 269; Hom. Iliad. ο, 251. Od. κ, 512. —489. ferire, ut icere, percutere fœdus, ὅρκια τέμνειν, כרת ברית.

490

«Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ;

Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,

Pœnorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa,

Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.

Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens

495

Personat et luctu campus: revocare libebat

Interdum, et justo raptum retinere dolore.

490. Tyriæ iræ, Pœnis iratis scil. ob frustratum spem pacis. captivorumque redimendorum. Cf. ad I, 71, et IV, 599. —491. monitus Reguli.

495. campus Martius.

«At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux

Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum

Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:

500

«Tollite me, Libyes, comitem pœnæque necisque.

Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri

Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem

Terrarum pelagique pati, cælique labores.

500 sqq. Cf. ad III, 109 seq., et Corneliæ verba ap. Lucan. V, 762 sq.; VIII, 639 sq. Oratio plenissima conjugalis maternique affectus, qui sensim insurgit, et, quum omnibus argumentis, quæ ad animum vel durissimum movendum ullo modo valere possint, nihil proficiat, mox v. 514 sq. in furorem vertitur. —Comparant verba Arriæ ap. Plin. Ep. III, 16.

503. labores, ut v. 386.

Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi,

505

Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.

Cur usque ad Pœnos miseram fugis? adcipe mecum

Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras

Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures

Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit

510

Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,

In patria moriamur: adest comes ultima fati!»

504 sq. Drak. confert Ovid. Her. V, 155 sq. Sed forma orationis petita ex Virg. Æn. VI, 425 sq. ubi vid. Heyne et Cerda. —Amyclæum ductorem, vid. ad II, 434.

509. eadem hora manebit, ut ap. Virg. Æn. IV, 679. stat, ut II, 235.

«Has inter voces, vinclis resoluta moveri

Paulatim, et ripa cœpit decedere puppis.

Tum vero infelix, mentem furiata dolore,

515

Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:

«En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis,

Atque hosti servare fidem! data fœdera nobis,

Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?»

Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures:

520

Cetera percussi vetuerunt noscere remi.

514 seq. Justas preces, quas surdis auribus cecinit Marcia, excipit acerba in maritum, summum fidei exemplum, invectio, ex vehementissimo indignationis adfectu, æstuque iræ profecta. Cf. Virg. Æn. IV, 305 sq., 450, inpr. 597 sq. —517. data fœdera, vid. ad V, 304, in V.L.

519. duras aures, ut apud Virg. Æn. IV, 428.

«Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,

Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata

Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas.

Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti

525

Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri

Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.

Sed nos ad pœnam moderato flamine lenes

Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.

521. Iterum poeta more suo luxuriatur. —522. legimus pontum, ut Æn. II, 208.

524. Ludibrium, turpe genus, necis, Regulo instantis. —525. furor inprobus Euri, vid. ad I, 58, 71 et 101.

«Infelix vidi, patriamque remissus in urbem

530

Narrator pœnæ dura mercede reverti.

Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,

Pygmalioneam tentarem expromere gentem,

Si majus quidquam toto vidisset in orbe

Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis

535

Edidit exemplum virtus: pudet addere questus

Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem.

Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto

Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.

530. dura mercede; libertate mihi concessa hanc tristem ob causam, ut Romam reversus narrarem, quæ pœna a Regulo repetita esset.

532. Pygmalioneam gentem, vid. ad I, 21. —expromere, crudelitatem ejus exponere. —534 sq. virtus parentis, ut virtus Catonis apud Horatium, Odar. lib. III, xxi, 11. Conf. ad IV, 599. —535 seq. pudet addere questus Suppliciis, quæ propter summam Reguli constantiam, animique magnitudinem, magis admiratione, quam querelis, digna sunt.

537 sq. dignum te Fingere, etc. ut ap. Virg. Æn. VIII, 364, 365.

«Præfixo paribus ligno mucronibus omnes

540

Armantur laterum crates, densumque per artem

Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri

Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis

Quocumque inflexum producto tempore torpor

Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.

545

Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos

Hæc superat currus: longo revirescet in ævo

Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit

Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,

Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata

550

Audire horrebunt a te calcata minores.»

Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura.

539 sq. Cf. commentatio Argumento subjuncta. —mucronibus, stimulis clavisque acutissimis. —540. crates, ut alias compages laterum.

545. Quid hoc orationis exitu pulchrius, et ad consolandum Reguli filium aptius esse potest? —Hæc patientia, talis rerum difficilium et asperarum voluntaria perpessio, Drak. qui laudat Liv. XXX, 28. Sen. de Prov. 3, et Tibull. III, 2, 5, ubi vid. Broukh. Hæc patientia, qua Regulus atroces pœnas sustinuit, quovis triumphio præstabilior, gloriosior et admirabilior est. —546. currus triumphales, seu triumphos. Vid. ad III, 614, et N. Heins. ad h.l. qui etiam comparavit XI, 596, et Lucan. IX, 598 sq. —Cf. Virg. Ecl. V, 76 sq. —549 sq. fata a te calcata, superata, Schmid. Sed calcare etiam δεινῶς ponitur pro spernere, vilipendere, propr. insultare. Inposito calcas quid mea fata pede? dixit Ovid. Trist. V, viii, 10, ubi Ill. Harles. expressum putat Gr. ἐπεμβαίνειν τῇ τυχῇ τινὸς. Cf. sup. ad III, 85. —550. horrebunt, cum horrore quodam obstupescent audientes, etc. —minores, posteri. Vid. Drak. ad XVI, 44; Heyne ad Virg. Æn. I, 532; Bul. et Burm. ad Val. Fl. III, 455.

551. cura et refovere, verba medicorum Drak. —vulnera Serrani.

Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,

Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,

Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.

555

Allia, et infandi Senones, captæque recursat

Adtonitis arcis facies: excussit habenas

Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.

Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,

Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.

552 sq. Tandem poeta in viam redit, de qua inde ab initio hujus libri declinaverat. De ingenti terrore ac tumultu, Romæ ad primum cladis nuncium orto, vid. Liv. XXII, 7; Polyb. III, 85, et Appian. bell. Hannib. c. 11, extr. Silius autem narrationis colores hoc loco a Virgilio Æneid. IV, 173 sq. (ubi vid. Heyne) inprimis vss. 180, 188, 190, sumsit, et bene cruentas alas, in Trasymeno lacu tinctas, Famæ tribuit.

555. Cf. ad I, 547. —recursat animo, ut ap. Virg. Æn. IV, 3. —556. excussit habenas, ut IV, 681, et ap. Virg. Æn. V, 662; XII, 499, h.l. præclare de pavore, totum animum inplente ac pervadente. —557. tempestas, calamitas et periculum. —aucta timendo. Cf. ad IV, 8. —559. Hostis adest, nota excubitorum exclamatio. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 45.

560

Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta

Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum

Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque

Amisere: jacent portis, ululante dolore,

Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo

565

Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,

Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur

Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,

Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures

Percussæ graviore malo: metus inde, negatum

570

Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit.

560 sq. Cf. Liv. XXII, 7. In luctu ingenti matronis solenne fuit, non capillos tantum spargere et vellere, sed crinibus quoque passis aras ac templa verrere, πλύνειν. Cf. XIII, 311; Liv. XXVI, 9, et alia loca, a D. Heins. Dausq. et Drakenb. adscripta. —562. Sollicitant precibus, scil. deos. —Requiem tenebræque diesque Amisere. Romani nec die, nec noctu sine cura quiescunt. —563. Propr. homines dolore ululant. Cf. quos Lefeb. laudat Sen. Herc. fur. 693; Stat. Th. III, 158, 272. —564. Ingens populi turba æquo cum remeantibus ex prælio gradu incedit, ut ex iis suorum fortunam cognoscant, Drak. coll. Liv. XXII, 7, quem locum Silius egregie exornavit. Cf. ad VII, 362. —565. Servat, observat, judice D. Heins. ad II, 380. Male! —pendent ex ore loquentum; attente, indesinenter, oculisque non reflexis contemplantur, ut ap. Virg. Æn. IV, 79, et infra. VIII, 93, ubi vid. Drak. Cf. ad VII, 362. —566. «Proprium hoc miseros sequitur vitium, Nunquam lætis credere rebus,» Senec. a Dausq. laud. —567. Orando, dicendo, loquendo, adeoque et interrogando. —569. Percussæ aures; cf. ad II, 580.

Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo

Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis

Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.

571 sq. redeuntum Corpora, h.e. redeuntes, ut VII, 358; XIV, 105; Virg. Æn. II, 18; VI, 22. —572. læti, ob reditum suorum, sed simul solliciti propter vulnera visa, Cell. et Drak. Cf. ad III, 215. —funduntur, ut circumfunduntur apud Liv. XXII, 7, vel ut sup. II, 151. —573. Oscula vulneribus, signis virtutis, figunt. Comparant Tac. Germ. 7, extr. «Ad matres, ad conjuges vulnera ferunt: nec illæ numerare, aut exigere plagas pavent.» Cf. IX, 350. —fatigant sc. precando, ut vulnera non sint mortifera, et gratias agendo, ob reditum; ut lacessere deos. Cf. Drak. ad h.l. Broukh. ad Prop. II, xiii, (al. 20) 3; Interpp. ad Hor. Od. I, ii, 26; II, xviii, 12, et sup. ad I, lxiii, 675; II, 75.

Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat

575

Serranum Marus; atque olim post fata mariti

Non egressa domum vitato Marcia cœtu,

Et lucem causa natorum passa, ruebat

In luctum similem antiquo: turbata repente

Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ,

580

Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte

Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?

574 sq. Marcia, viso Maro, qui Serranum Reguli filium ex acie reducebat, hunc certe sibi redditum gaudet; de vulnere tamen anxia inquirit, num id leve sit, an vero altum, Drak. —curæ venerandus, ut XVI, 248. —agebat, adducebat: adlevans et sustinens, quia Serranus vulneribus tardior ibat, Dausq. —577. lucem passa, vitam sibi invisam acerbamque etiamnum pertulerat, nec sponte posuerat, ut maritum sequeretur, amore filiorum mota. Cf. Burm. ad Val. Fl. V, 571. —578. similem antiquo, quum captivus et occisus esset maritus. —579. Fidei magnæ, fide antiqua, vel docte pro, Reguli. —581. ad viscera nostra, filii mei, et sic ad mea quoque. Cf. VV. DD. ad Virg. Æn. VI, 834. —viscera poetis liberi dicuntur. Cf. Ovid. Met. VI, 651; X, 465, et Ep. Her. XI, 90, 118. Ceterum hæc et reliqua Marciæ verba ad anxias matris curas, et tenerrimum amorem adumbrandum egregie comparata sunt.

Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis

Abripiat, pœnæque instauret monstra paternæ,

Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,

585

Ne patrias iras, animosque in prælia ferres;

Neu te belligeri stimularet in arma parentis

Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ

Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua

Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ

590

Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis

Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli

Certatur, pulsusque timor graviore periclo.

582. Quidquid id est, cf. V.L. —583. pœnæ monstra, vid. ad II, 650. —584. Gratum est, o Superi! solennis formula flebile gaudentium, quum tamen aliquid est læti in tantis malis; quod docuere, a Drak. laudati, Gron. Diatr. Stat. c. 16. et ex eo Broukh. ad Tibull. IV, 10 pr. —585. ut VIII, 328, Drak. —586 sq. parentis decus, gloria, triste, ob eventum. —588. Supplicia expendere, h.e. pendere, solvere, ut VII, 713; XIII, 698; Virg. Æn. VI, 740; X, 669; XI, 258; Dausq. et Drak. —jam parcite, nunc demum ira vestra resideat, quum jam decrepita sim. —589. pugnastis, adversa fuistis, et infesta. —590. Patres solos nihil, quod a sua dignitate alienum esset, commisisse, tradit Polyb. III, 85, extr. —592. graviore periclo, ejus metu: ne scil. Hannibal Romam veniret, Cell.

Maxima curarum, rectorem ponere castris,

Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,

595

Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti

Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis

Cura fuit: nam Tyrrhenos, Pœnumque secundis

Albana surgens respexerat arce tumentem,

Qui ferre in muros victricia signa parabat.

593. ponere, dare, ut ap. Virg. Æn. VII, 63, vel adponere, subornare, constituere, ut τιθέναι pro διατιθέναι. Sic custodem frumento, et judicem, vel accusatorem alicui ponere dixit Cicer. Flacc. 19; Sull. 28, et ad Div. VIII, 12. —595 sq. Jovis tonitru Hannibal perterrefactus a consilio Romæ obpugnandæ revocatur (ut ap. Appian, b. Hannib. c. 12, pr. θεοῦ παραγαγόντος αὐτὸν), ejusque instinctu Fabius, tantus vir, dux belli creatur. Utraque res digna erat, quæ numinis ministerio expediretur. Romani enim hostis adventum adeo timebant, ut contrarium, sine deorum ope, vix sperarent; nec dux superesse videbatur, a quo arceri, nedum vinci posset. Alias tamen causas, cur Hannibal Romam nondum adcesserit, adferunt Liv. XXII, 9, et Polyb. III, 86. Cf. ad v. 605 et 609. —597. Tyrrhenos, Etruriam, ubi cladem adceperant Romani. Cf. ad IV, 719, et V, 11 sq. —598. tumentem, οἰδαίνοντα, secundis rebus. Vid. ad II, 288. —Albana arce, monte, qui cum dilectu ponitur, quoniam in eo templum Jovis Latiaris erat, in cujus honorem feriæ Latinæ quotannis haberi, taurusque immolari solebat, de quo loca class. sunt Dionys. Hal. IV, 6, p. 250, et VI, p. 366; Cf. Virg. Æn. XII, 134 sq; Cic. Mil. c. 31; et sup. ad I, 26. —599. muros Romæ.

600

Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit,

O juvenis, dederit portas transcendere Romæ,

Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles

Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino

Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,

605

Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum

Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit

Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens

Abrupto fregit cælo super agmina nubem.

600. quassans caput, κινήσας κάρη Hom. Odyss. ε, 285. —603. Propr. sanguis et aquæ eo infectæ exeunt ripas. —605. Muris adspirare, ut ap. Virg. Æn. XII, 352; Lefeb. cf. ad V, 270; cf. Hom. Iliad. ῥ, 593 sqq., ubi similiter iratus Jupiter fulminibus terrorem incutit Achivis. —Quater, ut ter ap. Virg. Æn. VII, 141. —607. Mæonidum tellus. Etruria, ubi Hannibal erat. Vid. ad IV, 719 sq. —608. Abrupto cælo, vid. ad I, 135 et 535.

Nec Pœnum avertisse satis: dat numine magno

610

Æneadis, gentem gremio deponere tuto

Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas

Credere ductori. Cui postquam tradita belli

Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam

Invidia, aut blando popularis gloria fuco,

615

Non astus fallax, non præda, aliusve cupido.

609. dat, indit, inspirat, mentem Romanis, ut Venus Æneæ ap. Virg. Æn. XII, 554, ubi vid. Serv. et Heyne. Conf. ad I, 63, et Intpp. ad Val. Fl. IV, 568. —610. gremio deponere tuto, ut ap. Virg. Æn. VII, 233, et inpr. IX, 261. Origo formulæ satis nota. Lef. laudat Suet. Calig. c. 25; Terent. Adelph. III, ii, 35, et Bernart. ad Stat. Th. I, 60. Cf. V.L. —611. Pro tandem, Withof. conj. volucrem (hoc est aquilam, imperii insigne), vel causam, vel, quod multum præstat, molem, ut sup. v. 594, Cui Latium et moles rerum q. recumbat, (cf. v. 652, et VIII, 8) et Romanæ pondera molis, moles Romani nominis, et similia apud Ovid. Trist. II, 231; Tacit. Ann. I, iv, 11; Stat. Silv. V, i, 84; Aur. Vict. Cæs. c. 19; Curt. X, 5; sup. III, 604; XI, xxvii, 310, et aliis locis quæ laudarunt Zinzerl. Promuls. c. 45 et inpr. Burm. ad Petron. c. 120, p. 569. Idem vir doctus monet, voc. tandem etiam sup. I, 662, turbas olim movisse, et molem facile sic corrumpi potuisse ob ultimas syllabas proximæ vocis Romuleam. —Fabioque, etc. Cf. Liv. XXII, 8, et Polyb. III, 87. —salutis habenas summam reip. servandæ curam. Vid. ad I, 144. —613. Splendidus de Fabio, ejusque ingenio, invicta constantia, aliisque virtutibus, et generis nobilitate locus. Cf. I, 679 sq., et ad VII, 413 sq. —614. fuco, dissimulatione et blanda oratione. Flaminium, qui V, 77, egregius linguæ dicitur, his verbis carpi suspicatur Lefeb.

Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta

Mente capax; par ingenium castrisque togæque.»

Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.

616. Bellandi vetus, vid. ad V, 565. —laudum, victoriæ et gloriæ inde redundantis. Vid. ad V, 114. —laudum capax, bene ferens ac sapienter res secundas. Cf. Hor. Od. II, x, 21 sq. —cladum capax, non fractus calamitatibus, sed iis subficiens, quo sensu etiam XI, 171; capiunt Cannas capit Drak. coll. Sen. Œd. 83; adversa capere, et Agam. 31; cepi nefas. —617. par castris togæque, non minus ad belli, quam ad pacis artes aptum et peritum. Toga insigne pacis et otii, Cic. Pis. c. 30.

Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,

620

Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum

Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus,

Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem.

Nec membris quisquam, natove pepercit amato

Acrius; aut vidit socium per bella cruorem

625

Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor

Hostili, plenis repetebat mœnia castris.

619. nulli deprensus, a nullo obpressus inproviso, sic apud Virgil. Æneid. X, 98, flamina deprensa, sunt, impedita, intercepta, silvis inclusa (ubi vid. Heyne). Cic. Or. I, 48, et Verr. IV, 12. —circumspectis in armis, in bello, quod cautus administrabat: nam circumspectus active dicitur, qui cavendi causa circumspicere solet, et considerate prudenterque agit, adeoque cautus et prudens est. —620. mirabile, vel mirum quantum, θαυμαστὸν ὅσον, ἀμύθητον ὅσον. Drakenb. laudat Lamb. ad Hor. Od. I, xxvii, 6; Voss. Art. Gram. VII, 19, et Vechner. Hellenol. I, 4, p. 77. —621. adnumerare, singulos reddere.

Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo:

Nam remeans longis olim Tirynthius oris,

Et triplicis monstri famam, et spectacula captas

630

Mira boves hac, qua fulgent nunc mœnia Romæ,

Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat

Inter desertos fundata Palatia dumos

Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,

Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto

635

Procreat, et magni commiscet seminis ortus

Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.

627 sqq. Vid. ad loca simil. I, 278; III, 422, et cf. Virg. Æn. VII, 659 sq., et VIII, 201... 279. —629. triplicis monstri famam, h. est, boves, quibus Geryon famam sibi paraverat, et maxime gloriabatur. —captas boves, vid. ad III, 39, in V.L. —630. Cf. Ovid. A. A. III, 113... 120; Fast. VI, 261, et Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 348; ad Tibull. II, v, 23. —631. Intell. Evander, ex Arcadia profugus, et gente Pelasgica oriundus, qui Pallanteum arcem in monte Palatino condidit, de quo vid. Heyne Exc. I; ad Virg. Æn. VIII, 51; Stroth. ad Liv. I, 5. —sic fama, ut passim. Vid. Drak. —632. Palatia, mœnia. —633. Paupere sub populo. Conf. Virg. Æn. VIII, 100 et 105; vid. ad II, 3. —regia virgo, Vinduna. —634. Hospite sacro, ab Hercule. —victa, vitiata. —crimine, stupro, ut alias peccatum. Vid. Drak. —636. Arcas, puella Arcadica. —ventura, futura, vel ut ἔρχεσθαι et ire v.c. in nomen alicujus ap. Virg. Æn. VI, 758, al.

Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem,

Limine progressos uno; pulcherrima quorum

Cunctando Fabius superavit facta, ducemque

640

Hannibalem æquando: tantus tunc, Pœne, fuisti!

637, 638. Cf. ad II, 4. —hostem, Veientes. —639. Cunctando, cf. Virg. Æn. VI, 847. De sapienti ejus cunctandi consilio bene disputat Polyb. III, 89. —640. Tantus eo tempore fuisti, o Hannibal, ut Fabius Max. cunctando, teque detinendo, et se tibi æqualem imperatorem demonstrando, egregia CCC Fabiorum facinora superasse judicatus sit, Drak. Quæ Hannibal ipse de Fabio senserit, docet Liv. XXII, 12. —Withof. existimabat Silium non spec. adloqui Hannibalem, sed Pœnos, hoc sensu: Tantus nunc, o Pœne, fuisti, ut æquare Hannibalem, Fabii summa laus fuerit. At quis nunc es? quæ rerum vices?

Dum se perculsi renovant in bella Latini,

Turbatus Jove, et exuta spe mœnia Romæ

Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat

Hannibal, excelso summi qua vertice montis

645

Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis

Projecta in campis nebulas exhalat inertes,

Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,

Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros

Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis,

650

Quo spolia invitant, transfert populantia signa;

Donec pestiferos mitis Campania cursus

Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.

641. Hannibal post pugnam ad Trasymenum lacum per Umbriam agrumque Picenum in Campaniam exercitum ducit: de quo itinere ejusque causis vid. Liv. XXII, 9, et Polyb. III, 86. —642. Turbatus Jove, ejus fulmine. Vid. ad v. 595 sq. —645. Tuder, vid. ad IV, 222. —pendet, ut ap. Virg. Ecl. I, 77, et Æn. I, 106, 166; cf. ad I, 128. Oppos. est v. 647 sedet, h.e. in planitie et depressa valle jacet, ut VIII, 507, et XII, 162. Ἡμένῳ ἐν χώρῳ (sed εἱμένῳ ἐν χόρτῳ in edit. Reisk.) Theocr. XIII, 40; monente D. Heins. Jacentia et plana urbs loca dixit Tac. Hist. I, 86. Cf. Broukh. ad Tibull. I, iii, 67. —646. Projecta propter situm humilem et depressum, Drak. Sed ita locus languet, quia sequitur sedet, quo satis declaratur oppositio. —Projecta autem loca et res plerumque dicuntur, quæ vel in altum eminent, vel, ut h.l. longe lateque extenduntur, quæ et porrecta vocantur. Vid. Heins. ad Virg. Æneid. X, 587, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 90. —647. De Mevania, vid. ad IV, 544 sq. —nebulas exhalat inertes, propter naturam vallium. Qua nebulosa cavo rorat Mevania campo, Prop. IV, i, 123. —648. Dona Jovi, victimam, quæ ei solebat mactari. Cf. V.L. Palladios agros, Picenum agrum oliviferum. Vid. Plin. XV, 3, extr. et sup. ad I, 238. —se fundit Hannibal cum toto exercitu. Vid. ad II, 151. —650. Quas Hannibal terras petierit, relicto agro Piceno, memorat Liv. XXII, 9, et 13. —651. mitis et ad agrorum fertilitatem, et ad aeris temperiem spectat. —652. sinu, ut IV, 34.

Hic dum stagnosi spectat templumque domosque

Literni ductor, varia splendentia cernit

655

Pictura, belli patribus monimenta prioris

Exhausti (nam porticibus signata manebant),

Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo.

653. In porticibus templi Liternensium bellum Punicum I tabulis expressum fingit poeta, ut Trojanum Carthagine in templo Virg. Æn. I, 453 sq.; vid. ad III, 32. Silius autem ad historiam belli, cum eo, quod describit, arto vinculo connexi, inserendam, egregie hoc poetarum artificio utitur, et sapienter quidem h.l., ubi ad argumentum picturæ oculis animoque perlustrandum otium fecit Hannibali, qui, dum Romani bello vires reparant, totam fere Italiam pervagatur. Simili artificio sup. II, 395 sq. originem Carthaginis, et b. Punicum I, argumenta clipei fecerat. Ceterum porticus (vid. c. Octavia et Philippi apud Plin. XXXV, 10, 40; XXXVI, 5.) picturis ornari solebant. —654. Liternum, (vid. V.L.) urbs Campaniæ, ad ostium Clanii fl., qui et ipse Liternus vocatur, (vid. ad VIII, 535) inter Cumas et Vulturnum sita, quo deducta est colonia Romana (Liv. XXXII, 29; XXXIV, 45), et ubi Scipio Afric. invidiæ cedens mortem obiit, teste Liv. XXXVIII, 52, 53. Adjacent paludes et stagna, ex frequenti potissimum Clanii exundatione orta, unde h.l. stagnosi. Cf. VII, 278; VIII, 530. Stat. Silv. IV, iii, 66, et Liv. XXII, 16. Literna palus nunc Lago di Patria dicitur, si fides habenda Leandro in Italia. Plura de hoc oppido vid. ap. Cluver Ital. ant. IV, 2, p. 1097. —656. Exhausti, ut apud Virg. Æn. IV, 14; X, 57.

Primus bella truci suadebat Regulus ore,

Bella neganda, viro si noscere fata daretur!

660

At princeps Pœnis indicta more parentum

Appius adstabat pugna, lauroque revinctus

Justum Sarrana ducebat cæde triumphum.

658. Romani diu deliberantes postremo auxilium Mamertinis contra Pœnos et Hieronem ferendum decernebant A. U. 490, et Appius Claudius Caudex Consul populi suffragiis Messanam trajicere jubebatur, de quo b. Punici I initio vid. Flor. II, 2, et inpr. Polyb. I, 10, 11; quo teste populus, senatu dissuadente, hujus consilii, cum recta ratione pugnantis, auctor fuit. Silius tamen non male Regulo has partes tribuit. Patresque idem censuisse tradit Liv. Epit. XVI. —truci ore, cf. v. 429. —659. neganda, quæ dissuadenda erant. —viro, homini. —Bella suadebat; quomodo hoc pictura effingi potest? vid. ad II, 417.

660... 662. Appius primum Hieronem, deinde Pœnos vicit. Vid. Polyb. I, ii, 12. —indicta more parentum per fecialem. —cæde, propter et post cædem. —Sarrana, Pœnorum. Vid. ad I, 72. —triumphum, de quo vid. Eutrop. II, 10.

Æquoreum juxta decus, et navale tropæum,

Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:

665

Exuvias Marti donumque Duilius, alto

Ante omnes mersa Pœnorum classe, dicabat:

Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque

Post epulas tibicen adest; castosque penates

Insignis læti repetebat murmure cantus.

663. Victoria C. Duilii Cos. qui ante omnes h.e. primus alto, in mari Siculo, ad Liparas ins. usu ferrearum manuum et corvorum, A. U. 494. Pœnos devicit, et triumphum navalem egit, (vid. Flor. II, 2, et Polyb. I, 22, 23; qui tamen cap. 21 memorat, Romanos paulo ante bis, et primum quidem duce Cn. Cornelio Cos. male, sed mox eo capto, prospere adversus Hannibalem in mari pugnasse) tam grata fuit Romanis, ut columna ipsi rostrata in foro poneretur. Ejus basin olim in Capitolinis urbis ruinis repertam, et inscriptionem doctissime a Pet. Ciacconio in singulari comment. suppletam atque illustratam fuisse, quis est qui nesciat? Hoc antiquissimum veteris ævi monimentum exhibent Lips. antiq. lectt. II, 14; Beger. Duker. et Græv. ad Flor. II, 2; Gruter. p. 404; Fleetwood Inscr. antt. Sylloge p. 66, et Funcc. de orig. et puerit. L. Lat. c. 5, p. 298 sq. Columnam ævo suo etiamnum superfuisse tradit Plin. XXIII, 5, et XXXIV, 5. —664. nivea mole, candido marmore. —surgebat, doctius quam erat, ut ap. Virg. Ge. III, 29; Æn. I, 448; X, 476; Ovid. Met. I, 44.

667... 669. Eidem Duilio perpetuus honos habitus, vel potius, teste Catone ap. Cic. de Sen. c. 13, ab ipso privato, nemine prohibente, sumtus est, ut revertenti a cœna, tibicine canente, funalia præferrentur, et ipse quasi quotidie ita triumpharet. Conf. Flor. II, ii, 10; Plin. XXXIV, 5; Liv. Epit. XVII; Val. Max. III, vi, 4. Verba castos penates spectant, ni fallor, ad Duiliam uxorem, quæ vel ea, qua vixit, ætate, exemplar pudicitiæ fuit. Vid. Hieron. advers. Jovian. I, et Merula ad Ennii Fragm. p. 57.

670

Cernit et extremos defuncti civis honores:

Scipio ductoris celebrabat funera Pœni,

Sardoa victor terra. Videt inde ruentem

Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;

Instabat crista fulgens, et terga premebat

675

Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,

Et Garamas positis dedebant oppida telis.

Lentus arenoso spumabat Bagrada campo

Viperea sanie, turmisque minantibus ultro

Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.

670. Hæc de exsequiis, quas L. Cornelius Scipio, Barbati filius, qui, Olbia urbe capta, A. U. 494, de Pœnis, Sardis Corsisque triumphavit, Hannoni in Sardinia cæso fecit, recte intelligunt Marsus, Cell. et Drak. Cf. Flor. II, 2; Liv. Epit. XVII, et inpr. Valer. Max. V, i, 2. —672... 676. Cf. sup. ad v. 299 sq.

677... 679. Cf. v. 140 sq.

680

Nec non projectum puppi, frustraque vocantem

Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto

Rectorem manus, et seras tibi, Regule, pœnas

Xanthippus digni pendebat in æquore leti.

Addiderant geminas medio consurgere fluctu

685

Ægates; laceræ circum fragmenta videres

Classis, et effusos fluitare in gurgite Pœnos.

Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura

Captivas puppes ad litora victor agebat.

680. Pœnos, gloriæ Xanthippi invidentes, eum navi redeuntem mersisse, memorant, præter Silium, ab aliis jam laudati Appian. de reb. Pun. c. 4, et Zonaras Annal. T. II, quo teste fuerunt etiam, qui eum in desertam insulam expositum, et alii, qui navem ei vetustate fatiscentem datam fuisse, referrent. Eumdem vero incolumem potius domum rediisse, tradit testis fide dignior Polyb. I, 36. —682. seras, quia jam captus eras.

684. Conf. ad I, 61. —geminas; vulgo tres putant esse, ejusdemque fere magnitudinis, et Lilybæo promont. objectas, Phorbantiam, Ægusam et Hieram, quæ post Usticam et Osteodem a Ptolemæo memorantur, et tres Ægates esse creduntur. Quod si verum est, Silius forte geminas dixit pro duas, innuitque τὴν Αἴγουσαν νῆσον et τὴν Ἱερὰν νῆσον, quarum mentionem facit Polyb. I, 60 et 61, ubi de pugna Lutatii et Hannonis agit, quæ primum Punicum bellum confecit. —Addiderant pictores. —685. Ægates, Αἰγούσας ap. Polyb. I, 45.

687. aura prona, vento favente et secundo, vel celeri, quo cursus fiebat pronus ac celer, ut ap. Hor. Od. I, xxix, 11; IV, vi, 39, et Virg. Æn. V, 212; teste Polyb. ll. cc. Pœnis potius, tam in prælium euntibus, quam, eo finito, Hieram ins. repetentibus, subita mutatione, secundus fuit ventus; et Lutatius, L navibus demersis et LXX captis, cum decem fere millibus vectorum Lilybæum promont. petiit.

Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,

690

Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum

Totius in sese vulgi converterat ora.

Sed pacis faciem, et pollutas fœderis aras,

Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos

Cernere erat: strictas trepida cervice secures

695

Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis

Orantes veniam, jurabant inrita pacta.

Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione.

692. Ornatum verborum et ferocem illum excelsumque, qui in iis vivit et regnat, spiritum Romanum facile percipias. De ipsa pace, vid. Polyb. I, 62 et 63. —faciem, Drak. exponit genus, ut IV, 591; Sed vid. V.L. —693. Jovem Deceptum, ut I, 482. Cf. ad I, 9. —jura, ut I, 481. —695. submissis palmis, vid. ad I, 673. —696. inrita mox futura, moto scilicet bello Punico secundo.

697. Præclare Venus, quæ Romanis favet, hisce picturis oculos animumque pascere fingitur. —Dione, Venus: vid. ad IV, 106. Nobilissimum ejus templum in Eryce, monte Siciliæ, supra Drepanum. Vid. Heyne in not. et Exc. II; ad Virg. Æn. V, 759.

Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu

Adridens Pœnus, lenta proclamat ab ira:

700

«Non leviora dabis nostris inscribere tectis

Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum

Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;

Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes

Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis

705

Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.

698. infesto vultu Adridens, ira cum arrogantia et contemtu mixta. —699. ab ira. Cf. XI, 99, et ad II, 139. —lenta, lente, sensim collecta a singulorum perlustratione. —700. nostris tectis, templis et ædibus sacris. —702, 703. Conf. II, 657... 691. —Perfodiant, ut persultet, ruat, fugiat, vehatur, pro, pictura exprimendos cura perfodientes, etc.

Addes Ticini spumantes sanguine ripas,

Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis

Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis

Flaminius: fugiat consul manante cruore

710

Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.

Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.

Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis

Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.

Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,

715

O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,

In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»

707. nostrum Trebiam, vid. ad I, 118, et IV, 650. —708. Clausa, ut IV, 621, «clausit magna vada pressa ruina.» —ruat in perniciem, cadat. —709 sq. Confer IV, 466 seq. —cruore ex vulnere.

711. mitte in populos, vid. ad II, 511. —majora facinora.

713. dejectum Tarpeia rupe Tonantem, δεινῶς pro, Capitolium occupatum.

716. monimenta, templi picturas.

Liber VI: Variæ Lectiones

2. urgebat Ox. et Put. cum priscis edd. Sed jungebat obponitur τῷ solverat. —3. refecti conj. N. Heins. Ut vero nox terras tenebris, quasi amictu, velis, peplo, palla tegere, sic sol retegere dicitur, quod Draken. illustrat locis Sil. V, 36; XII, 613; XV, 284; Stat. Th. II, 527; III, 416; V, 396; inpr. Virg. Æn. IV, 120; V, 65; Ovid. Met. VIII, 1; et Lucan. IV, 529; conf. Gronov. ad Liv. I, 57. —4. relegebant emend. Burm. ut legere vellera, fila, ramis, etc. Sed minima mutatione lanigeri r. v. luci legi posse, et de voce repetere hoc sensu consulendum esse Gronov. Diatr. Stat. c. 34, monet Drak. Ego potius pectebant scribendum esse olim putavi, et nunc idem editum video a Lefeb. qui in antiquis petebant inveniri testatur, et hinc male repetebant emendatum existimat, ne versus claudicaret. Conf. not. Nec tamen prorsus damnanda est lectio vulgata. —5. En iterum reposuit Lefeb. Non male, sed contra libros. At vel Stat malebat N. Heins. —7. d. in pulvere cæsæ H. h., quæ, etsi abscissæ, etiamnum hastas tenebant, emend. Burm. Non male, judice etiam Drak. conf. V, 670; XIII, 693; in vulnere cæco conj. N. Heins. conf. not. ad V, 2; dextræque in funere (in ipsa morte) cæsæ confidenter edidit Lefeb. dextræque in v.cæsi H. hostis, h.e. manus abscissæ etiamnum telum tenentes in corpus hostile inpressum, conj. Cel. Ernesti. Vulgata forte lectio, si verba dextr. in vulnere, ut reliqua, quæ præcedunt et sequuntur, substantiva ad jacebat retuleris, ferri potest; vel si distinctione post vulnere sublata, verba sic junxeris, cæsi h. hostis in vulnere d., ut paulo durius id dictum sit pro, cæsorum dextræ hastarum loris, seu amentis inhærentes, inplicatæ. —8. jubæque, h.e. galeæ, Oxon. vel potius, teste Lefeb. tres scripti cum R. 1 et 2, quod et Dausq. placuit. Vulgo tubæque; cf. ad V, 166.

14. fuerat tota Col. unde ruerat tota ingeniose corrig. N. Heins. quod recepit Lefeb. quum virtus fracta quidem fuerit, nec tamen tota ruerit; conf. ad XV, 739; ruerat fracta multo elegantius foret, judicio Ill. Ernesti, quum fracta, h.e. adfecta fuerit virtus Romana, sed veluti se erexerit, non corruerit. —15. Bruttius, Col. Vulgo Brutius, ut Βρούτιοι, Βρύτιοι et Βρέτιοι in scriptis quibusdam Græcorum libris, prob. Cluver. Ital. aut. IV, 15, p. 1283; conf. VIII, 568; XI, 10. Sed Βρούττιοι et Βρουττία ap. Steph. Byz. qui ab hoc Calabriæ populo Brettios, Tyrrheniæ gentem, distinguit. Sic et ap. Gruter. p. 196, 199; Reines. Inscr. Cl. VI, 12, et in optimis codd. Livii aliorumque: Βρέττιοι et Βρεττία Polyb. IX, 7, et plerisque Græcis dicuntur; vid. inpr. Strab. VI, p. 176 al. 255, et Diodor. VI, 15, qui originem hujus nominis exponunt; Βρύττιοι ap. Appian. Hannib. c. 54; ubi vid. omnino Cl. Schweigh. T. III, p. 379 sq. —21. magna anima ex emend. Dausq. recepit Cell. coll. vers. 40, et Horat. Od. I, xii, 37; addere scripti et Parm. Vulgo abdere, quod proprie significat a se dare, ἀποδίδοσθαι, amovere, excludere, adeoque contr. τοῦ addere; vid. Heyn. ad Tibul. II, i, 82, et ad Virgil. Georg. lib. III, vers. 96; it. Gronov. de Pec. vet. IV, 8; p. 308; ubi abdere sese castris interpretatur, exesse castris. Contra Dausq. tutius in castris agere et delitescere; nec magnanimis puer addere sese P. g. c. cessarat, vel dubitarat, vel tardarat, vel vitarat conj. N. Heins. Levior forte medicina, nec magnanimis puer abdere sese... optarat. Oratio tamen lenior fere profluere videtur, si post puer interpungatur, vel etiam verba, nec e Volsca... puer, parenthesi includantur. Tum magna anima, seu magnæ animæ, seu magnanimus reponendum, et τό addere e scriptis recipiendum. Sed præstat ingeniosa Ill. Ernesti emendatio: nam magno animo, vel magni animi puer addere, etc. ut ratio eorum, quæ præcedunt, reddatur. —22. acri, non acer, scripti. —32. injecta Col. Vulg. illecta Barth. explicat, omnes in cædem suam illiciens tam forti facinore, et Cell. adpetens mortem, quæ nondum aderat proxime; efficta morte conj. Burm. et injecta mole scilicet corporis, N. Heins. Utrumque arridere potest; infecta, vel inficta morte tentabat Lefeb. illæta non nemo teste Dausq. —35. vigens, non ingens, Col. —37. cassamque, h.e. nil proficientem, quam nequidquam venerabatur, suspic. N. Heins. Possis et flavamque, h.e. auream.

41. meritæ Col. et Ox. Vulgatam merito sibi defendit Lefeb. ut merito scilicet Lævino poeta dixerit (hæc ejus verba sunt) mutatione regiminis ad nobilius genus; conf. not. ad V, 495. —42. Lævinus, non Levinus, Col. —43. præsignis scripti, Med. et Martin. Herbip. non repugn. Dausq. Vulgo persignis, solenni aberratione, ex ταχυγράφων compendio scripturæ orta, cujus exempla dat Drak. —45. Exanimus tacite reposuit Lef. Mox vulgg. arctis, vid. ad V, 477. —51. inundat maluerit N. Heins. col. Virg. Æn. X, 24. —52. satias Oxon. conf. ad IV, 110; satia Col. satiat Put. R. 3; Med. saties, satis est, et satis es in editis.

62. Gentis Atiliæ cognomen in numis et marmm. Sarranus et Saranus scribi, a devictis Sarranis, Tyriis, h.e. Pœnis, (vid. ad I, 72) vel potius a Sarrano, antiquo Umbriæ oppido, unde Sarranates dicti Plin. III, 14, monent Draken. ad h.l. et, qui de familia Atilia doctissime egit, multosque vulgares errores refutavit, Perizon. Animadv. hist. c. 1, p. 2 et 33. Vulgatam scripturam Serranus tuentur Heins. ad Virg. Æn. VI, 845, et alii, qui propter historiam, ex Cic. Rosc. Amer. c. 18, Plin. XVIII, 3, et Val. Max. IV, iv, 5, notissimam, Serrano hoc nomen a serendo inditum putant. Sed inde potius Serenus, vel Seranus certe dicendus videtur. —72. Ac, non Hic, Col. et R. 2; mox ibi, non hic, vel heic; et v. 73, cum, non tum, in scriptis. —74. jam tarda ob senectutem corrig. Barth. Adv. I, 13, quod recepit Cell. quia cum Evolvens jungitur. —76. veste Marsus, et quidam alii, vulgari errore; vid. quos Draken. laudat VV. DD. ad Ovid. Fast. VI, 234, et Broukh. ad Prop. II, xxii, 27. —78. Vulneribus crudis, h.e. recentibus, malebat N. Heins. Non male; sed non necesse est. —81. nimius vitæ, qui nimis diu vixi, Colon. non refrag. Dausq. Vulgatam nimium vitæ... genitus male defendit Barth. Adv. I, 13; ut sit, qui vixit diu, ut videret, quæ maxime omnium nollet. —85. ausi quidam recentt. —86. Expulerant Ox. —87. eu, h.e. heu, conj. N. Heins. —88. Regulus, ac stirpem scripti et R. 2. Vulgo Regulus? an stirpem... domus? Male peritura Nut. et al. —90. medicamina opemque C. belli (ut nec rudis belli sit, longa militia exercitus), vel Callebat telis emend. N. Heins. —95. Vulgo accersere; vid. ad I, 264.

106. Æquus Colon. Æquior volebat N. Heins. Vulgatum ex. Virgil. Æneid, lib. IV, vers. 372, et Valer. Flacc. IV, 1, firmat Drak. —109. Arni ex Col. et R. 2, restituit Lefeb. quem secutus sum; vid. ad V, 7; Arvi Ox. et Benes. Auni Put. et Tell. cum R. 3, et Med. quod et h.l. viri docti præferunt. Hanni Marsus, et quidam alii. —112. prostratoque virum cumulo corrig. N. Heins. qui tamen molem pro corpore h.l. et alibi passim dici sup. ad v. 32, monuerat.

117. acervantem Ox. et Put. cum Parm. ac Med. ex more ævi recentioris; vid. quos Drak. laudat, Pier. ad Virg. Æ. XI, 407; Barth. ad Stat. Th. III, 214; XII, 75, et Carr. ad Val. Fl. VI, 655. —119. Quidquid id est, et en pro et e c. Tell. recepit Lefeb. Prius etiam conjecerat N. Heins. prob. Drak. qui citant inf. v. 582; Virg. Æ. II, 49; V, 710; Ovid. Epist. VII, 71; XIX, 203, et ex P. I, i, 21; vi, 25; II, ix, 77; Senec. Thyest. v. 827, 963; Martial. VI, 68; Nemes. Cyneg. v. 219; Rutil. Itin. I, 311. Sed viri docti non viderunt, omnibus his locis illam loquendi formam absolute poni, et h.l. voc. duri adjici. —125. illam recte, opinor, emend. N. Heins. —133. hunc Col. nunc Ox. et R. 2. Vulgo en, et quidam ni: instat Ox.

141. Bagrada scripti tres, R. 2 et 3, ut I, 407, et in optimis codd. Ptolem., Liv. XXX, 25; Cæs. B. C. II, 24; Plin. VIII, 14; Gell. VI, 3, et al. conf. Cl. Schweighaus. ad Appian. b. civ. II, 45. Vulgo Bragada, quod etymo Punico proprius esse monet Lefeb. Βαγάδρας dicitur Strab. XVII, p. 572; non ulli amni victus, ut V, 552; malebat N. Heins. et v. 145, riguis arvis, et v. 149, furvoque coll. v. 161. De hac voce docte egit ad Ovid. Met. III, 273. Vulgatum curvoque firmat Drak. ex Val. Fl. III, 636, et Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 209, quibus locis Virg. Ge. II, 216, addit Lefeb. —150. Sub terra corrig. N. Heins. in quod facile quis incidat; et proclivis error, quoniam litera s sequitur. Sed præpos. sub non semper sexto casui jungitur, si de quiete in loco, et quarto, si de motu ad locum agitur. Sic Livius, ut alios omittam, dixit sub jugum et sub jugo mittere, sub terram necari, sub terra demitti, sub terra edere pugnam, et alia lib. I, 26, III, 28; XXII, 17, 57; XXXVIII, 7; cf. Burm. et Heyne ad Virg. Ge. IV, 43, et Aen. II, 472, in V.L. —152. viderit, non viderat, Col. et Put. quod suadente N. Heins. cum Lef. recepi. —155. veneni R. 3; Parm. Med. ut II, 220; quod cur N. Heins., qui Silianos Græcosque loquendi modos captare solet, minus h.l. quadrare censeat mireris. —156. defusi R. 3. Error ortus ex compendio scripturæ depusi, quod in R. 2, deprehendit Lef. qui v. 158, tactæ refinxit. Sed tractæ sunt detractæ, adtractæ, delapsæ propter fœtorem, qui eos adflabat enecabatque. —160. informidate Put. Tell. R. 2; eandemque repletus R. 3; eademque r. Med. tandem Benes. Hinc saniemque... (h.e. sanguinem, vel venenum) eructabat ingeniose conj. N. Heins. cui locum Virg. Æn. III, 632, a Silio expressum, favere jam monuit Draken. Vulgatam lectionem, quæ utique ferri potest, nollem Lefeb. his verbis defendisset: «Ineptit H. qui vult saniem: prope assentit incautus Drak. in notis»; sanieque, vel tandemque conj. Withof. —162. ab æstu pro pastu suspic. N. Heins. —165. aversæ ed. Drak. errore typogr. —167. Avente, non Havente, Col. —168. faciemque locis conj. Burm. Male! —169. tacitos in artus maluerit N. Heins. vid. similia in Ind. sed conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 446, et respice verba seq. occulto frigore. Tacitus Horror, et occultum frigus est ille terror, quem animus veluti præsagiens periculum concipit, cujus tamen rationem certam reddere sibi non potest, eine bange schauderhafte Ahndung. Ita bene jam a Cl. Ernesti expositum video. Conf. VIII, 485. —171. nomenque Col. —176. gutture, non gurgite, Oxon. et Put. —179. Post Adspicimus punctum ponit N. Heins. prob. Lefeb. qui infinitivos histor. sequi putat. Possunt et omnia a voc. visi pendere, et hoc pro auditi simul positum videri, quoniam non solum cum uno verbo, unde generalis notio petenda est, plura ab illo per se aliena jungi solent, ut flere fata et luctus inf. v. 314, et similia, vel in prosa oratione centies obvia; (vid. Jani ad Hor. Od. III, x, 7 et 8, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 68) sed etiam verba sensuum, ut εἰδεῖν, ὁρᾷν, videre, et alia, sæpius permutantur, de quo vid. VV. DD. ad Prop. II, 13, al. xvi, 49. (Vidistin’ toto sonitus procurrere cœlo?) Wesseling. ad Herodot. p. 155, n. 96; Klotz. lectt. Venus. p. 308. Krebs. Obs. in N. T. p. 412, et inpr. Schrader. ad Musæi v. 5, p. 5 sqq. Posteriorem ob causam Drak. non displicet major distinctio, quam post voc. solum ponendam putabat Burm. quum nihil alioquin sit, quod adspexerint. Certe verba resonare solum cum Adspicimus jungere, minus durum est, quam supplere nos, (etsi h.l. egregie id timori conveniat) vel τό vicissim, h.e. per vices, cum Lefeb. interpretari, alter alterum; vid. not. —184. Junonis et anguis Col. Male: cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, 55. —185. despecta tellure opinabatur N. Heins. quod multis exemplis citra necessitatem illustravit Drak. Vulgatam lect. tuetur Schmid. et explicat, prodiens, erumpens e terra; quum non adpareat, quomodo dici possit extulit caput, si præcesserit despecta tellure, et ratio poscat, ut dictum sit, extulit caput, et despexit terram, scilicet jam elatus, seu erectus; disjuncta Tell. unde recte forsan disjuncta reposuit Lefeb. —188. tenuemque Col. Oxon. R. 2, quod ut legamus, rem ipsam suadere monet Modius, quum ea sit natura metus inopinati et magni, ut clamandi facultatem adimat. Conf. Intpp. ad Phædr. I, ii, 26, et Virg. Æn. III, 48. Vulgatam lect. Diffugimus tamen, atque, quam ex comp. script. tn ortam putat Lefeb., defendit Dausq. qui non male notat, clamorem propter sibila serpentis, non ob metum, frustra sublatum esse. Idem sensisse videtur N. Heins. qui jam sibila scribendum suadet, etsi Dausq. graviter taxat. Sed τό nam etiam ad Diffugimus referri potest. —190. At, non ac, scripti et Med. —193. possit, non posset, R. 3; Parm. et Med. —194. spiris stringentibus, vel quod Lefeb. recepit cingentibus arcte, ingeniose conj. N. Heins. quia ingenti modo præcessit. arctæ Gryph. artæ, typorum forsan errore, in ed. Drak. qui et altæ legi posse monet. Sed τό artæ etiam nunc repositum video ab Ill. Ernesti, qui jungit spiris ing. artæ, h.e. arcte circumvolutæ voluminibus caudæ, quibus eam abstraxit, h.e. inflexit. Cf. ad V, 477. —195. adstrinxit forte præstiterit, ne poeta ter idem dicat. —202. ripaque Colon. relatos, non relatus, scripti et ed. Parm.204. Vix suspic. N. Heins. —206. Et propero Ox. prob. Barth. Adv. I, 13. —208. pugnas scripti; pugnamque editi, nisi quod pugnam extat in ed. Parm. in pugnam Martemque volebat Dausq. —209. magna, ut IV, 430, non magno, Col. non contra sentiente Dausq. Alioquin audere etiam simpl. pro audere egregia et fortia poni docet Drak. ad h.l. et ad IX, 452. —210. capi Oxon. vid. ad IV, 98. —213. Consequitur jusso scripti, R. 2, 3, Med. C. jussum Parm. Obsequitur jussu in editis recentt. rapto C. passu non male conj. Burm. sed frustra, judice Schmidio, quum τό jusso absolute explicari possit, ut audito et similia. —218. hinnitu, non immani, Col. —221. Ac Nut. —226. sinuatis lege tribus syllabis; vid. ad III, 495. —228. derecto Col. vid. ad II, 92. Id tacitus recepit Lef. et prob. N. Heins. ut sit erecto, quod rejicit Schmid. quum serpens erectus sit quasi stans, et sensus postulet, eum in longitudinem extensum et diductum fuisse. —230. anhelat, non anhelans, scripti, R. 3, et Parm. —231. A. serpentis equus scripti et priscæ edd. ante Nicandrum, qui primus A serpente et equus Silio obtrudit. Conf. ad X, 370, et XIV, 246; A. serpens et equus ed. D. Heins. —234. Nutat Colon. quod verbum, quia intransit. est, respuit Lefeb. et Mittit e c. Tell. recepit, Coll. Virg. Æn. V, 469; unde potius jactat refingerem. Sed nutat κατὰ caput exquisitius est, ut ap. Val. Fl. VIII, 88, et al. passim; conf. Heins. ad Claud. bell. Gildon. v. 220 et 281; Mutat Ox. et Put. cum priscis edd. quod minus displiceret, nisi mox sequeretur, Motat ed. Junt. et quæ inde expressæ sunt: non infelici vel errore vel emendat. Nam verba mutare et motare centies vim movendi habere, et a librariis tam inter se, quam cum nutare confundi, docent VV. DD. ad Virg. Ecl. V, 5; VI, 28; Æ. III, 581; V, 702; XII, 37, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Met. XIII, 937, ad Claud. bell. Get. v. 595; Scalig. ad Catull. carm. XXII, et inpr. Gronov. Obss. III, 1. —236. tunc, non nunc, Col. et Ox. tum tacite dedit Lefeb. vid. ad VI, 299. —239. victorque scilicet serpens, non victasque, scripti et R. 2. —240. arreptas R. 2; arrectas Tell. —247. hæc clamans, atque imperterritus malebat N. Heins. —248. per inane Col. vid. not. ad I, 97; p ma ve Oxon. quod eodem ducit. Hinc ortæ aberratt. primave, primamve, primamque et primumque. —251. ferri refinxit Lefeb. coll. v. 268, tamquam exquisitius. —252. datur, non datus, scripti et R. 2. —253. iræ volebat N. Heins. ut iræ inpatiens, vel iræ dare terga inpatiens jungantur. Sed num serpens iræ inpatiens terga dabit? an iræ quis terga dare potest? Quid vero causæ est, cur τό ira furere displiceat? Studium captandi exquisitiores loquendi modos, (iræ impatiens, et furit dare) ut sæpe, fraudi fuisse videtur viro doctissimo. —254. novusque doloris conj. Burm. conf. not. ad IV, 530. Sed vulgata quoque bene se habet; vid. Ernesti ad Tac. Agric. c. 16, et Ann. I, 3, pr. c. 20, extr. et II, 66, ex quibus tamen locis fere conjicias, dolore legendum esse. —256. rapidi scripti et priscæ edd. rapidi e R. 2, recepit Lefeb. Non male; sed etiam τό rapidi (hoc est instantis, rapide seu raptim inruentis) ferri potest; conf. ad lib. V, v. 451. Vulgata rapido ex Nicandri ingenio profecta. Præstitisset saltem rabido dolore, vel rapidi fuissent impetus. —257. ablato Col. cum R. 2, et Veneta a. 1492, in comment. Marsi. Conf. ad V, 633, et h.l. not. allato Put. Vulg. alato. —258. rursusque tres scripti cum R. 2; Parm. et Benes. cursusque Tell. et Med. unde vulgatam cursuque ortam putat Drak. —260. lævam h.e. ad l. manum seu partem, recte, puto, rescripsit Lefeb. quem secutus est Ill. Ernesti. Possis et lævum reponere. Sed quodammodo defendi potest vulgata, si exponatur: manu sinistra detortis; vel, læva parte effugisset; effudisset scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii. qui primus veram lect. revocavit.

262. Torpebam emend. Burm. vid. eundem ad Virg. Æn. V, 355; Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iv, 50. Sed conf. inf. v. 600, sup. v. 136. et ad II, 29; tanti emend. Withof. —265. urguentia scripti et R. 2. Sic ubique in Col. aliisque cod. scribi monent Drak. et, quem laudat, Pier. ad. Virg. Æn. V, 202. Vulgg. ingentia. —270. jam scripti et priscæ edd. Hæc vox primum in ed. Marsi omissa est operarum vitio, quod alii temere servarunt. Wollius autem, ut metro consuleret, enim intexuit; non amplius conj. Voss. ad marg. ed. Junt. Ceterum verba nec jam amplius bis sumenda, et tam ad præstante, quam ad instat referenda, vel nec jam amplius, ægra (hoc est ægre, nisi ipsa hæc vox substituenda) distinguendum, vel denique vers. 272, instat scilicet se, scribendum videtur, ut ita certe iram prodiderit serpens, quum vires eum ad altius se a terra tollendum deficerent. Conf. v. 275, et not. ad I, 539. Hac conj. admissa, verba nec jam... caput etiam parenthesi includere possis, quod, lectione non mutata, perperam fecit Dausq. Quum hæc jam scripsissem, video Cel. quoque Ernesti in alteram, a me propositam, rationem incidisse, eique legendum videri: nec jam amplius, ægre... caput, acrius instat. —271. rigorem, non vigorem, scripti cum R. 3, et Parm. —272. Ut solito in n. tollit perperam edidit Wolfius, quem tamen secuti sunt Colin. D. Heins. Dausq. et Cell. qui posterior meliora, quæ noverat, non restituit, etsi vix serpentem illum tam saucium fuisse ballistis putat, quam hunc locam. —275. atrum nonnulli pro aer. —276. spes ultima c. Tell. cum edd. recentt. forte et Col. ac Put. quorum certe lectionem h.l. silentio prætermiserunt viri docti. Hoc recepi cum Lefeb. et Cl. Ernesti, qui et Ingentis caudæ ex ed. R. 3, et Med. reposuere, quæ ratio durior videtur, quam si ita exponas verba: cauda, spes ultima, in qua extremam posuerat spem, ingenti serpenti (quæ forte vox non supplenda est, sed substituenda) hæret humi. Vulgo specus ultima, post quæ verba colon ponunt, et de specu (hiatu) vulneris cogitant, coll. Virg. Æn. IX, 700. Utrumque displicuit Barth. Adv. I, 13, et Drak., qui post saniem distinguunt, et specum ultimam putant esse imum ventrem. Ille frustra provocat ad Virg. l.c. hic ad Phædr. IV, v, 10 (ubi vid. Burm.) ad Prudent. hym. VII, Cathemer. 115, et Avien. descr. orb. v. 791. Sed tum quoque Ingens ac cauda, vel Ingenti serpenti ac cauda rescribendum videtur; ultima specula conj. Dausq. pars ultima, vel spira ultima jamque Ingentis caudæ jaculis N. Heins. Mox pondere contis Barth. ut pondere saxa ingentia ballistis expulsa intelligantur, quoniam conti cuspide, non pondere noceant. Sed copula certe sic repetenda erat, et vid. not. —278. lassoque scripti et priscæ edd. laxoque Marsus, et deinde alii; lapsoque e R. 2, recepit Lefeb. qui graphice ita caput humi repens exprimi arbitratur; conf. Heins. ad Virg. Æn. IX, 436. —282. Lucentem Med.

283. Erumpit tacite refinxit Lefeb. et minus recte, quoniam ulularunt mox sequitur. —289. trepida Col. repug. Drak. qui undam docet tepidam dici propter ardorem solis, qui in Africa ferventissimus sit, ut Nilum tepentem Prop. II, xxiv, 3, et Martial. XI, 12; cf. sup v. 140. Bragada vulgo scribitur; vid. ad v. 141. Mox Non violasse scripti, ut inf. v. 399, 400, et ap. Virg. Æn. VI, 620. Ita N. Heins.

299. Tum, non Tunc, Tell. et Benes. quod recepi cum Lefeb. etsi tunc idem valere putant ap. Liv. XXII, 29, pr. Stat. Th. I, 497; Claud. Cons. Hon. III, 33, et aliis locis, ubi tamen libri variant, vel errori tam proclivi eadem forte medicina adhibenda est; conf. ad v. 600 et al. —300. Percepit, non Præcepit, quatuor scripti cum R. 3, et Med. prob. N. Heins. quia præsumta p. sequitur, ne poeta bis idem dicat: quæ tamen ratio in Silio minus me movet, quam librorum auctoritas. —303. Theramne priscæ edd. ut apud Plin. IV, 5: Θεράμναι ap. Steph. Byz. p. 303. Sed Θεράπνη dicitur et Θεράπναι Suidæ, Pausan. Lacon. 14 et 20; Pind. Isthm. I, 43; Melæ II, 3; Statio et aliis; conf. Meurs. Miscell. Lacon. IV, 12, et Cl. Scheller in Lex. lat. cui Theramne vitiosa videtur pronuntiatio, ut ὄμμα ab ὄπτομαι, τέτυμμαι a τέτυφα, etc. Secunda corripitur quidem VIII, 412, et XIII, 43; sed passim quoque producitur; vid. ad IV, 776; Heins. ad Ovid. Met. XIII, 430; Salmas. Exerc. Plin. p. 33, et Voss. art. gram. II, 12. —305. in, non at, scripti et R. 2. Vulgo male post membris punctum, et post artus comma ponitur. —307. Martem regere Col. cum ed. Basil. Wolfii et aliis recentt., h.e. ducem esse, bello præesse, ut, quod Drak. monet, bella regere VII, 47, et disciplinam r. ap. Suet. Cæs. c. 48, et Aug. c. 24. Add. Cæs. B. G. VI, 16; ubi Mars bella regit. Martem ciere Oxon. et Put. cum priscis edd. quod defendit Gronov. Obss. IV, 6; nec inprobat N. Heins. si cire scribatur, verbo antiquo, unde concire, excire, etc. ne versus laboret. Idem tamen conj. Martem tegere, vel occulere, quod langet, quoniam de insidiis in altero hemistichio agitur. —308. durus ducere vitam ex edit. Parm. et Med. recepere Draken. et Lefeb. suadente N. Heins. cf. Horat. Sat. I, iv, 8. Ipse suspicabar aliquando legendum esse, Et doctus, vel docilis, ut III, 233; IV, 8; XIII, 120. Sed nunc re adcuratius perpensa vix dubito, quin vera lectio sit duris, quam ex scriptis et plerisque edd. revocavi, sublata interpunctione majori post vitam, quæ displicuit etiam Lefeb. qui tamen τό durus præferendum putat. —309. ipsi malebat N. Heins. inmemor eorum, quæ ad Virg. Æn. VII, 110, notaverat. —313. Quotquot libri sunt noti, habent mœnia f. Phœnissæ ruere scil. urbis, vel Didonis, quæ utraque ratio dura est. Hinc sine ulla literarum mutatione scripsi mœnia f. Phœnissa eruere, scilicet ducem, vel Regulum vidissem. Audacior est emendatio N. Heins. Phœnissæ aut ruere, nec quidquam proficit. —314. at nulla nunc morte conj. Burm. prob. Draken. et Ill. Ernesti, qui tamen, etsi in sensu non valde hæret, verba seq. non valde probat, quibus in omni Silio nulla alia duriora et magis absona exstent; ducis: at, nulla quos m. n. i. Exutus, servans, etc. refinxit Lefeb. ut exutus sit pro exuar. Ita solus hunc locum intellexisse videtur sibi, non mihi, nec facile aliis. Sed τό Exutus arridere potest, et mihi quoque in mentem venit: non flevissem fata d. et luctus, quos servans portabo in Tartara, exutus, liberatus ab iis, (conf. I, 86) nulla m. n. i. vid. not.

318. Hinc dedit Nicander, quem secuti sunt alii; Hic iter in medios Marsus prob. Dausq. Hic Nomadum in medios memorandi R. ausi tentabat N. Heins. —319. Vulgo Laxabat ferro, campoque pericla ruebat, quod Cell. et alii activo sensu accipiunt, prosternebat, dimovebat pericula; conf. not. ad V, 392; Laxabat f. campumque pericla ruebat Colon. campum ac pericla Oxon. campo ac pericla Put. Hinc laxabat f. campum (ut sup. V, 174 et 269, ubi vid. not.) ac per tela ruebat corrig. N. Heins. et campum ac per iniqua r. Gronov. Obss. IV. Hoc recepit et exemplis illustravit Drak.; illud vero, quod ad ductum literarum propius adcedit, Lefeb. Ego levissima mutatione lectionem cod. antiquiss. restitui, quoniam omnes libri, tam scripti quam inpressi, in pericla conspirant, et campu inque facillimo lapsu in campumque mutari potuit.

326. innectens putabat N. Heins. Nescio cui bono? conf. not. ad III, 233. —327, 328. Ita locum fœde corruptum ex c. Col. restituit N. Heins. et jam ante eum Modius, nisi quod hic gyros et facta pro Graius et ficta ibi scriptum testatur et gyros probat; vetice pro vertit Put. utre subito certamina gratos Oxon. vertit s. certamine gyros Parm. Vertice claudebant s. certamine gratos Med. Ita quoque Marsus et Mart. Herbip., nisi quod gyros pro grates habent. Nicander, novo versu interjecto, hæc Silio obtrudit: Claudebant linquens, subito in c. gyris Vertit equum simulatque fugam graviora ruina, Et d. t. c. ficta f. d. Omnia hæc fideliter expressere Ald. Gryph. Nut. Wolf. (qui v. 328 perperam omisit) Colin. Dausq. et alii, præterquam quod omnes, excepto Aldo, graviore pro graviora, et Colin. Dausq. aliique victa pro ficta substituerunt. Ceterum vertit s. certamina Graius emend. Barth. Adv. I, 13, et Condebant pro Claudebant Burm. At f. n. socios, ubi c. s. Claudebant, vertit, etc. melius forte distingui posse putabat Drak. h.e. vertit socios, ubi saxa claudebant, h.e. desinebant, ut ap. Gell. I, 7, ubi vid. Intpp. Claudere, includere et excludere pro finire passim occurrunt, v.c. XIII, 686, ubi Drak. laudat XV, 655; Ovid. Fast. III, 384; Prop. II, 12, extr. (ubi vid. Passerat.) Stat. Silv. II, Præf. et Gronov. ad Senec. Epist. XII. Sed confer not. —329. et stabulis Oxon. Put. R. 3, a stabulis Parm. stabilis quædam edd. recentt.

335. Majorem interpunct. post amore in edd. vulgg. excepta Parm., positam sustulit N. Heins. —336. solis Oxon. soli corrig. Barth. Adv. I, 13; condensa Put. —337. intento Col. et Parm. conf. Heins. ad Claud. laud. Stil. I, 256; intentæ Oxon. R. 3, Med. intende Put. intendens prælia primus interpolavit Marsus, quem secuti sunt alii; intenta ex emend. Barth. recepit Cell. —338. Pœna, h.e. Pœnica, seu Punica, Colon. quod probaverat N. Heins. ad Claud. l.c. qui tamen in not. ad h.l. prætulit conject. Barthii Pœnûm virorum, adsentiente Drak. pene Parm. pœnæ i. jus et pena v. Oxon. Vulgo pœnæ; spreta pro sæva volebat Barth. et cæca N. Heins. de quo voc. vid. sup. ad v. 7; atque uni pro et Pœna legendum putabat Withof. —339. notandum Dedecus Ox. et R. 3. —342. ten’ et mox tune huic conj. N. Heins. Eodem suadente Drak. interrogandi, sed Lefeb. non male exclamandi notam post carcer et Superis posuit.

346. Vulgg. Elisæi et pessime Elisei; vid. ad I, 81. —348. vinctam Col. quod ex v. 343 firmant N. Heins. et Drak. Vulgatum victam servavit Lefeb. quia captivam sequitur. Parum interest. Vulgarem lect. victam Withof. quoque retinendam censebat, ne bis idem dicatur, (sequitur enim vinctam) et quoniam inter prælia non vinciantur homines, sed vincantur. At dura oratio est, inter prælia vinci, nec tautologiæ a Silii ingenio alienæ. —349. Forte leg. rectore, quoniam duci modo præcessit; conf. v. 368 et 370.

358. trifido in æquore, h.e. trifidi rostri reddente imaginem, malebat N. Heins. coll. I, 86. Idem v. 360, conj. Durum ad tempus. Serum ad tempus suspic. Ill. Ernesti. Sed vulgata doctior est et aptior. —363. Suspicor, Ad numerum ut plaudant (scilicet remi) legendum esse, vel aliud mendum irrepsisse in contextum. Nam κελευστὴς ipse non remigat.

365. ventoque scripti cum Med. et, teste Lefeb., R. 1 ac 2, prob. N. Heins. ut dedere ad nautas spectet. Sed nautæ vela et navem, non mare dant ventis. Hinc loco non movenda videtur vulgata lectio ventique dedere p. scilicet placatum, vel iter per mare; conf. Virg. Æn. III, 69, 70. Vulgata servanda etiam videbatur Withofio, qui tamen, coll. v. 528. et Pac. Paneg. c. 33, malebat ventique dedere profundo, scilicet nos, vel ratem. —368. Pro Fortuna, cujus voc. nec causam nec ornatum intelligebat, importuna scilicet turba conj. Ill. Ernesti, cui tamen succurrebant verba Livii in simili re Epit. XVIII: Quærente Fortuna, ut magnum utriusque casus exemplum in Regulo proderetur, etc. Conf. not. —374. putabat, scilicet Regulus, non putabam, Col. et Oxon. —380. viri, non viro, iidem codd. quod suadente N. Heins recepi, quia viro subsequitur, etsi duci, vel patri legendum crediderim. —383. patrio Put. patrio Tiberini a. a. conj. N. Heins. —384. ac, non et, scripti. —389. junctis, h.e. vicinis, corrig. N. Heins.

394. Addebatur scripti cum Med. Ald. Gryph. Nut. Vulg. lect. Abdebatur perperam tuetur, et patrios cultus de Punico vestitu, vel tunica accipit Dausq.

403. Marcia, non Martia, Col. ut in antt. hujus gentis denariis et lapidibus; cf. ad v. 576, et XIII, 700, quosque Drak. laudat, Sigon. ad Liv. I, 32, et Broukh. ad Prop. III, i, 52, et ad Tibull. III, vi, 58. —405. tristes ex Colon. auctore N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. Ego priscam servavi scripturam, quæ in c. Agripp. passim quoque obvia est. —413. Arceri emend. N. Heins. prob. Drak. Frustra, nec tamen absurde, quod putat Lefeb. Nam verbum jubere, quod vel tironibus notum est, si de persona, vel re, cum qua aliquid faciendum est, agitur, cum infinit. pass. plerumque jungitur; at non semper; vid. mox v. 452; Virg. Æn. V, 773; (ubi conf. Burm.) XII, 584, et al. Pro patet, quod cum inpenetrabilis connectitur, forte lego manet, vel leviori mutatione amplexus pater: inpenetrabilis ille, etc. vid. tamen not. —414. corda volebant N. Heins. Drak. Sed vid. not.

422. quanto maluerit N. Heins. Sed quantum quoque passim pro quanto, vel in quantum et quantopere ponitur et comparativo jungitur v.c. quantum magis, longius, inferior, etc. dixere Liv. III, 15; XLIV, 7; Flor. I, 18, et alii. —425. Ni, Mare Col. Tell. Mars. Mi Mare: nam Oxon. addito versu spurio, Wof. Cell. et alii. Ni male R. 3, Parm. Med. et recentt. edd. Mox forte leg. mærebamus. —434. vota Tell. quod etiam conjecerat N. Heins. probb. Drak. et Lef. Ferrem, si de templo ageretur; sed arma votiva ab h.l. aliena videntur. Malim quoque nota monimenta quam n. spicula jungere, unde distinctionem mutavi. —435. Magno duo veteres, (qui sint, nescio) teste Lef. qui id recepit coll. v. 404. Non minus ei adridet lectio ed. R. 2, magni m. triumpho. Equidem neutrum defendere ausim. —437. Pœnicus scripsit Lef. —439. en conj. N. Heins. cui et verba quid, oro... nobis non sana videbantur. Sed vid. not. —444. procedere scripti cum R. 3, Parm. Med. Marsi, Benes. et Mart. Herbip. quod suadente N. Heins. recepit Drak. qui observat, procedere proprie dici solennem consulum pompam, qua primo initi magistratus die ex ædibus in Capitolium deduci consueverint; conf. quos laudat, Claud. Cons. Hon. III, 8; Norism. de numm. Dioclet. Diss. I, 5; Cuper. ad Lactant. de mort. persecut. c. 17. et, qui inde processionibus Catholicorum Romanensium nomen inditum docent, Savaron. ad Sidon. Apoll. Epist. V, 17, et du Cange Glossar. mediæ Latin. Add. Spanh. de Pr. et Usu Num. Diss. VIII, p. 705 sqq. ed. secundæ. Similiter procedit funus ap. Terent. Andr. I, i, 100. Vulgo præcedere ut VIII, 486, ubi ad has solennes pompas non respici putat, adeoque nihil mutat Drak. —446. meritis pro mecum malebat N. Heins. —449. fas est Ox. Put. R. 3.

451. clusit Col. (teste Lefeb. duo scripti) ne improb. quidem Dausq. clusit ἀρχαϊκῶς pro clausit, ut in quibusdam codd. Stat. Th. XI, 58; Val. Fl. I, 34; Virg. Æn. I, 233; VI, 734, et al. Vulgo duxit; conf. ad II, 52. —453. adiri conj. N. Heins. vid. ad v. 413. Mox Lybias, non Lybicos, Col. vid. ad I, 189. —455. quænam consulta (h.e. consilia) Senatus emend. N. Heins. prob. Drak. quæ consultata Senatu (h.e. Senatui idque pro deliberata a Senatu) reposuit Lefeb. Sed nil forte mutandum, quoniam poetæ adjectivis, vel particip. neutrius generis pro substantt. uti amant. —456. Quasque rectius videtur.

459. vocabant (Senatus, scilicet universus) non vocabat, Colon. —460. est a Colon. Oxon. et R. 2, abest. Hinc adspernatur conj. N. Heins. In vulgata longe graviorem inesse sententiam putat Lef. quod equidem non adsequor. —464. hac pro ac malebat N. Heins. et v. 467 sator. Ipse aliquando conjiciebam pater, vel potens, vel denique stator, h.e. tutor, conservator, defensor, quo sensu idem Jupiter stator urbis, imperii et Rom. nominis dicitur Cic. Catil. I, 13, et Vellei. II, 131. Vulgatam certe non satis mihi persuasit Drak. eo, quod Dii δωτῆρες ἑάων Hom. Odyss. θ, 325, 335, et Bacchus lætitiæ dator vocatur Virg. Æn. I, 784; conf. tamen Spanh. et Græv. ad Callim H. in Jov. v. 96: δίδου δ᾽ ὐρετήν τε καὶ ὄλβον. —468. Serranaque Col. et Mars. non improb. N. Heins. ut Juno numen tutelare gentis Atiliæ fuerit. Sed vid. not. —470. Si, non Sit, Col. —473. Sit scripti. —474. Pendere (h.e. solvere, seu pensare, ut v. 486) conj. N. Heins. qui tamen maluerit Vendebat, quod verosimillimum videbatur Drak. ut contra dicitur emere; conf. not. ad IV, 754. Sed vid. Obss. Wilhof. opinabatur In nobis r. e. d. h. Perdere. —480. En ex Colon. recepit Lefeb. qui et vobis reposuit ex duobus antiquis, nescio quibus. Et Put. parat, non paret. Put. et Parm. aspera bello pectora maluerit N. Heins. frustra: vid. not. ad v. 19. —485. Libyes, non Libyci, Col. et Ox. vid. ad I, 189.

491. fidoque Col. more librariorum, qui epitheta proximo voc. adcommodant. —495. Ita ex ed. Benes. reposuit Lefeb. et jam ante eum ex Dausq. emend. Cell. et Drak. Vulgo Personat, et luctu campis r. libebat. —496. captum quidam libri, teste, et non improb. Lefeb. Sed gravior est vulgata lect. raptum, h.e. abreptum, incensum, dolore, nisi malis raptum a Pœnis ad naves.

498. puppi... intrare Col. et Oxon. ut VII, 464; IX, 289; XI, 473; XII, 435, 491; XIII, 814; XIV, 551, quod N. Heins. concinnius videbatur. Sed conf. Burm. ad Val. Fl. I, 590, et ad Virg. Æn. VIII, 389, ubi hoc serioris ævi esse monet. Vulgo puppim, ut XIV, 391 et 423; conf. ad II, 378. —500. Libyes, non Libyci, denuo Col. et Oxon. —506. Vulgo ad pœnas, quod primus dedit Nicander in Junt. ad pœnus Mart. Herbip. —509. eadem atque una hora conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. XII, 847.

515. litora, non sidera, scripti.

521. raptim, non raptum, scripti et priscæ edd. Idem, vel rapti conj. Dausq. —522. immane Æquor Col. ut immensum, ingens, magnum, vastum mare ap. poetas, a Drakenb. laudatos: ἅλς δία, πόντος ἀπείρων, εὐρὺς et ἀπείριτος ap. Homer. Iliad. α, 141; Odyss. α, 197; δ, 510; κ, 195. Pinuque minante Oxon. Vulgo juvente. Sed innante conj. Dausq. non improb. N. Heins. qui etiam pinuque in transtra cavata tentabat, quia immensæ undæ et inmane æquor, quod tantundem sit, male jungantur: quæ tamen in Silio non est justa emendandi ratio. Pinuque infame cavata malebat Withof. —526. Verba letum... pœnam in vulgg. edd. omittuntur, prob. Dausq. Sed exstant in quatuor scriptis et in R. 2, ac Med. nisi quod in poster. ed. est in pœnam.

538. orientes Col. et R. 2, haurientes Oxon. Vulgo humentes.

540. densumque, non densusque, Colon. quod græce et poet. pro dense dicitur. —543. Quocumque inflexum Oxon. et R. 3, probb. Barth. N. Heins. Drakenb. Lefeb. Quocumque flexum Colon. Quocumque inflexo perducto Puteol. perducto etiam in Oxon. Quodcumque inflexus Parm. Quoscumque in flexus in plerisque edd. Mox torpor ex emend. Dausq. recepere Cell. Drak. Lefeb. Tactor Put. cum R. 3, et Parm.: tortor in reliquis libris: somnique hac fraude negati Quocumque inflexum producto tempore torpor Inclinavit i., fodiuntur viscera, corpus corrig. N. Heins. ut verba somni et tempore jungantur. Sed minus durum videtur, τό somnis pro somno accipere, et τό fodiunt ad mucrones et stimulum referre. —546. Hæc superat currus Col. Hos superat currus Oxon. teste N. Heins. non cursus, quod ex eo protulit Barth. Adv. I, 13, ubi fortunæ cursus h.l. innui putavit: currus est quoque in R. 2. Vulgo Hos s. casus. —548. inviolabile Put. non improb. N. Heins. si virtuti legatur. Post nomen distinxi, ut vivet ad Regulum spectet. Idem fecisse video Lefeb. coll. Tibull. I, iv, 65.

554. Fama et mox Pavor majoribus literis init. scripsi, ut personæ sint, per orbem Ox. Put. R. 3, Parm. Med. —558. Hinc, scilicet ex urbe tempestas ruit, Oxon. quod suadente N. Heins. recepit Drak. Vulgatum Hic servavit Lefeb. ut hic ad viros, et aliæ v. 560, ad mulieres spectet. —559. jaciuntque omnes scripti et R. 2. Vulgo jaciunt, quod metro ad versari fatetur etiam Dausq. —561. Vertunt Ox. et Put. cum nonnullis edd. vitiose, ut passim. —563. jacent, non jacet, Oxon. et Puteol. cum priscis edd. ante Basil. conf. ad III, 222 et 288, stimulante dolore, vel vulgantque dolorem, vel cumulantque dolorem, vel denique, quod Drakenborgh in contextum recepit, ululantque dolore tentabat N. Heins. cui tamen postremo nil mutandum videbatur. Recte! vid. not. —564. reboantumque et v. 567, Quærendo conj. N. Heins. Sed cave quidquam mutes. —568. Hinc semper scribendum putavi, non hic, quia inde sequitur; et nunc Lefeb. id reposuisse video, cujus exemplum secutus sum. —569. Perculsæ Tell. —571. redeuntum, vel redeuntia pro vulg. redeuntis emend. Dausq. et N. Heins. Hoc recepit Drak. illud. nos cum Lefeb. cujus nota est hæc: «In antiquis fuit redeuntu pro redeuntū: hinc, neglecta nota, u sæpe mutatur in is, et scriptum redeuntis a librariis. Sine fide Drak. redeuntia, quod in nullo veteri vidi.» Sed in quonam veteri vidit redeuntum? —572. sollicite læti Col. Marsus et post hunc alii, sollicitæ læti Parm. sollicite læti Med. sollicitæ leti et sollicite lethi in reliquis libris, adfunduntur emend. N. Heins. ut IV, 251; V, 66 al. Sed vid. not.

574. Hinc quædam edd. antt. probb. Marso et Cell. ut sensus sit: hinc Romam reducebat ad matrem. —576. Marcia, non Martia, Col. vid. ad v. 403. —577. haud passa oræ libri sui adscripserat Scalig., non, quod Cell. credebat, N. Heins. —580. Hunc, scilicet filium, Col. et R. 2. Vulgo Nunc legitur, et, quod N. Heins. jam observavit, male interpungitur, inante pro an alte conj. Dausq. sublatis interrogandi notis, ut sententia h.l. sit: nunc reddis leve vulnus, quod inante, h.e. ante, altissimum. Sed voc. inante boni ævi Latio receptum non fuisse, monet Drak. et quos laudat, Gronov. Obss. I, 15, Burm. ad Ovid. Met. II, 524, IX, 325, et Broukh. ad Prop. II, ii, 52, etsi illud vindicare conati sunt Gebhard. Crepund. II, 5; Scipio Gentil. Parerg. I, 14, et Aus. Popma de usu antiq. locut. c. 14. Nonnulla, quibus Marcia filium adgnoverit, excidisse putabat Barth. Adv. I, 13. —582. Quidquid id est, h.e. quidquid vulnerum filius sustinet, scripti cum R. 3, Parm. Med. ne inprob. quidem Dausq. conf. ad v. 119. Quidquid adest Marsus, et post eum alii. —586. Neu, non Nec, Colon. vel potius, teste Lefeb., tres scripti et R. 2. —589. At, non Hac, Colon. In eodem Discissa, probb. N. Heins. et Lefeb. quibus tamen nec vulgata displicebat. —592. timor scripti et R. 2. Vulgo dolor, quod retinuit, et tam in duobus scriptis, quam in priscis edd. legi testatur Lefeb. qui frustra tamen provocat ad Virg. Æn. VI, 382.

600. Tum quassans caput, ut in simili loco Virg. Æn. VII, 292, ex c. Tell. recepi cum Lefeb. Vulgg. Tunc, vid. ad v. 299. Tibi, Jupiter inquit, O juvenis, dederim etiam legi posse monuit Drak. quod recepit Lefeb. quem tamen sup. v. 262, personarum permutatio, quæ optimis poetis in deliciis est, non offendit. Non equidem intercedo, quo minus dederim rescribatur, sed tum interpunctio retinenda, verbaque Jupiter dederim jungenda videntur, conf. ad v. 262. —601. transcindere e c. Tell. reposuit Lefeb. ut sit id. qd. frangere et perfringere portas inf. X, 603, et XIII, 255. —604. accedere scripti, quod, quum Hannibal revera T. collem, h.e. Romam adcesserit (vid. XII, 565), adscendere interpretatur Drak. qui ad exempla, a Gifanio Obss. ad ling. lat. prolata, provocat, et vel insolentiorem vocis vim librariis fraudi fuisse, vel vulgatam lect. glossema esse existimat. Sed possis etiam explicare: in Capitolium, sedem meam, venire. Vulgatum adscendere e scripto, nescio quo, et priscis edd. revocavit Lefeb. qui v. 601, transcindere poetæ obtruderat, et ad III, 510, respici arbitratur, a quo loco nostra tamen lectio non abhorret. Ceterum haud multum abfuit, quin refingerem: T. adcendere collem, h.e. Capitolium, vel ipsam Romam. Hinc utraque illa lectio facile nasci potuit incuria librar. vel ab his substitui, ne collis adcendi diceretur. Conf. inf. v. 712, 713. —605. Murisve emend. Lefeb. et ve pro immo positum putat. Mox corusca dextra concinnius foret, ut ap. Virg. Ge. I, 328, et Horat. Od. I, ii, 2. Nec tamen quidquam mutare ausim: cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iv, 44.

609... 611. dat n. m, Æneadis, gentem g. d. t. R. tandem, corrig. Drak. Sic quoque Lef. nisi quod tandem g. d. t. R. gentem audaciori conj. reposuit, addita hac nota: «Sensus est, tandem post tam funestas clades concedit, ita facit Jupiter, ut Æneadæ deponant gremio, etc. Quo nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, (!!) si eorum nugas hic ventilarem. Pro tandem legit Drak. mentem contra fidem scriptorum, et v. seq. tandem absurde pro gentem. Non dixit poeta dat mentem, sed dat deponere, ut dat habere, ne alia sexcenta adferam (vid. ad I, 3, IV, 716, et V, 324; quod tamen loquendi genus huic loco non satis convenit): hebraismus est. (!!) Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Vult itaque vir doctus, conjecturis suis non minus fidei tribui, quam libris scriptis: nam ad hos provocat, quum illas venditet. Nunc video, Ill. Ernesti emendationem Lefeb. adsensu suo comprobasse, ut sensus sit: dat n. m. A. inspirit Romanis, ut deus, ut Romanam gentem, h.e. copias suas, tandem aliquando tuto g. deponant, meliori ductori regendas tradant, qui veluti in gremio ipsas foveat, iisque melius parcat. Meo qualicunque judicio Silius expressit Maronem Æn. XII, 554, et sola vox tandem spuria est, quam etiam Dausq. et N. Heins. vario modo correxerunt. Ille non male conj. Romuleam gentem: hic R. cladem, vel frondem (tamquam Romanis solennem), vel laurum (in gremium Jovis Capitolini delatam, de qua vid. not. ad IX, 546), vel denique laudem; quod posterius ad vulgatam lect. proxime adcedit. Possis et famam, vel sortem tentare. —614. blando Col. cum R. 2. et Ven. ant. libido Oxon. Vulgg. Libyco fuco.

620. quantum Colon. (ex quo Modium male protulisse tanquam, docebat N. Heins.) et R. 2, tantam conj. Dausq. Vulgo (mirabile) tantum.

634. læto, non læta, Col. et R. 2, feta malebat N. Heins. —640. tunc, non nunc, scripti et R. 2, Hannibalem: quantus tunc, Pœne, fuisti conj. Dausq.

643. Pulsando Colon. —644. summi, non summum, Colon. quod recepi cum Drakenb. suadente N. Heins. qui et Devexum lateris volebat, ut adtonitus serpentis et mille talia apud Silium. Sed devexum lateri, h.e. in latere, ut d. jugo VIII, 360. —645. lætis campis, ut VIII, 456, suspic. N. Heins. et Drak. Vulgata ex IV, 545, defendi potest, etsi τό lætis præstiterit, quoniam cum projecta jungitur. —646. Porrecta suspicari possis: vid. tamen not. —649. dives p. ex scriptis et priscis edd. restituit N. Heins. refrag. Lefeb. qui dites edidit, ut conveniat verbis Livii XII, 9, pr. Picenum agrum refertum præda, quem effuse avidi atque egentes rapiebant. Eandem lect. firmant Polyb. III, 86, extr. et Appian. b. Hannib. c. 12, init. et, quod Ill. Ernesti monet, qui se primum fundit in agros populandi et prædandi causa, nondum dives est prædæ, si subtiliter disputare velimus: etsi consequens etiam pro anteced. passim ponitur. Vulgg. cupidus prædæ primus dedit Nicander, eandem forte Livii auctoritatem secutus, judice Drak. qui tamen, quod omnes libri prisci exhibent, non mutare ausus est: quod nunc forsan, si etiamnunc viveret, fecisset, ut effugeret certe censuram Lefeb. qui satis modeste suo, non Gallico, more pronuntiat, eum in textu absurdissimum esse, et in notis (in quibus tamen nihil præter ea, quæ dixi, continetur) prope delirare.

654. Literni, non Linterni, Col. h.l. et inf. VII, 278, et VIII, 531: Λείτερνον dicitur Ptolem. Λίτερνον Strab. V, p. 168; Appian. B. Civ. I, 39, et sic quoque in tabula Peuting. et in optimis exemplarr. Livii, Frontini. Plin. III, 5, Festi et al. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 714, Sigon. ad Liv. XXII, 16. —659. si nosci fata darentur R. 3, et Med. nascere R. 2. —660. indicta pugna, non indictæ pugnæ, Col. et R. 2; indicta pugnæ Ox. —661. laurosque R. 2, lapsu felici, si lapsus est, nec potius genuina lectio. —664. ferens Put. niveæ columnæ legendum, et post τό columnæ distinguendum videbatur N. Heins. —665. Duellius Put. Vulgo Duillius Sed Duilius Med. ed. ut in fastis triumphal. et Gr. Δουΐλιος. Aliis Bellius, Billius, Βίλιος, Λίβιος dicitur. Confer VV. DD. ad Polyb. I, 22 et 24. Pighius ad A.U. CDXCIII. et, quos Drak. jam laudavit, Merula ad Enn. Ann. I, p. 59, et inprim. Ciaccon. ad column. rostrat. —669. læto Benes.

671. celebraret Col. unde Cernit ut... celebraret scribendum putabat N. Heins. —674. effulgens R. 3. —678. turmisque minantibus scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua primum operarum vitio editum turmisque minitantibus, pro quo turmis minitantibus reposuit Aldus, quem secuti sunt alii. Ultor malebat N. Heins. quod verbis Flori II, 2, quasi in vindictam Africæ nata serpens convenire notat Drak. qui tamen τό ultro servat, et coll. XI, 517, pro insuper, ut Lef. cum emphasi, ut apud Virg. passim, et apud alios insuper, vel volens, positum existimat. Equidem malim interpretari adeo, sogar, quæ notio plerisque, ubi ultro occurrit, locis respondet.

680. e puppi volebat N. Heins. —682. Rectorem scripti et R. 2. Vulgata lectio Xantippum e marg. in contextum inrepsit. —683. Indigno rector pendebat R. 3. Parm. et Med. quæ lectio ex emendatione profecta videtur, ne idem nomen, ut vulgo fit, repetatur. —686. affusos, scilicet fragmentis navium, vel remis, emend. N. Heins. Cf. ad IV, 251. Idem prob. Drak. et recepit Lefeb. Non male: sed in vulg. quoque lect. effusos (h.e. vagos, dispersos, vel effuse) nihil esse video, quod displicere debeat. —687. pronaque Lutatius a. scripti et priscæ edd. pronaque Luctatius Veneta Marsi. Vulgata lectio prona Luctatius debetur Nicandro. Lutatium scribi in unico hujus gentis numo ap. Ursin. in familiis Rom., et primam a poetis syllabam corripi, sed in corpore Gruteri et Reinesii utramque orthographiam inveniri, monet Drak. qui laudat Heins. ad Claud. in Eutrop. I, 455; Carrion ad Sallust. Hist. I, p. 453, ed. Gruteri, et Fabrett. Inscriptt. p. 675 et 750. Præterea nostram scripturam confirmant Græci: nam Λυτάτιος dicitur Polyb. I, 59 sqq. et Λουτάτιος Appiano de reb. Sic. II, Exc. 18, T. I, p. 93. ed. Schweigh. —689. Hæc omnes scripti et edd. ante Drak. victos Colon. junctos Oxon. vincto Parm. et Med. religatus in ordine scripti cum R. 3, Parm. et Med. Vulgata lectio juncto legatus in ordine auctorem habet Marsum, qui in ordine pro continuo dictum putabat. Hic inter victos religatus in o. H. conj. Dausq. prob. N. Heins. nisi quod, Hoc... in ordine, scilicet captarum navium, maluerit. Id recepit Drak. qui tamen recte jam monuit, alto historicorum de captivitate Hamilcaris (qui ne pugnæ quidem navali interfuit) silentio auctoritatem librorum plerorumque infringi, nisi forte hæc verba cum Dausq. ad imaginem Hamilcaris, quam Romani in triumpho religatam gestarint, referantur, de quo conf. XVII, 630 sqq. inpr. v. 644, 645. Mira hæc videtur oscitantia Lefeb. qui Hoc, inter victos Legatus, in o. H. reposuit, addita hac nota: «Non capti, sed ad incitas adacti milites Hamilcaris, cujus arbitrio, ait Nepos, pacem permiserat Carthago. Ideo dicitur a poeta legatus, constitutus quidem, non missus: id est, plénipotentiaire, german. gevollmächtigt, quod nemo ante me animadvertit.» Nihil horum omnium satisfacit, et ipse quoque receptam textus lectionem deserendam putavi, etsi ab ea discedere, ubi aliquam certe veri speciem habet, religioni duco. Sententia verborum, quæ ex vestigiis librorum, donec meliora certioraque quis suggesserit, reposui, hæc est: Inter hæc, scilicet tabularum argumenta (ut inter ea dixit Virg. Æn. I, 479) Hamilcar, dux, non legatus, Pœnorum in Sicilia, cujus tamen arbitrio hi pacem, cujus mox mentio fit, permiserant, cinctus ordine legatorum, h.e. decem legatis, ex ordine tabula expressis, quos Romani, pacis conditionibus, quas Lutatius dixerat, rejectis ad eum miserant, teste Polyb. I, 62 et 63, converterat, etc. Possis etiam eodem sensu legere junctus legatorum ordini, vel ordine: nisi malis picto legatorum ordine. Viderint acutiores. —690. junctarum conj. N. Heins. et v. 692, Sed pacti faciem, vel Sed pacti auspicium, ut verba pacti fœderis jungantur; faciem scripti et Parm. faciens Med. Vulgo facies, adversante metro. Pacis majore litera initiali scripsi, quia ipsam Pacis faciem, h.e. imaginem pictura expressam puto, ut aras, Jovem et Latinos. —695. Horrebant Libyes contra fidem libb. dedit Lefeb. vulgare substituens exquisitiori. —696. horrida pacta edd. antt. inrita pacti malebat N. Heins. ut acuta belli, dura laborum, etc.

699. læta ira et v. seq. dabunt conj. Dausq. utrumque parum acute. —702. ferroque flammaque, non flamma ferroque, scripti, quod concinnius videbatur N. Heins. nescio quare. —704. capiet, non capiat, scripti et R. 2. —705. Nomasve tacite edidit Lef. Male! —706. Addes T. scripti Adde T. Parm. et Med. Adest R. 2, Adde etiam Ven. Marsi et edd. inde expressæ, contra metri leges. Adde et T. conj. Dausq. quod non improb. N. Heins. et recepit Cell. ac legendum esse haud dubitabat Withof. quia v. 702, præcesserit da spectare. —708. Plausa in mentem veniebat N. Heins. ruet Tell. ruato R. 2, teste Lefeb. qui hæc notat: «an pro ruito? quod placebat præ ceteris, propter concursum vocalium.» —709. manetque cruore opinabatur N. Heins. —712. effugies Col. unde effinges emend. Modius; effingens aliquot edd. —716. monimenta, non monumenta, R. 2, ut semper scribendum monet Lefeb. Recte. Conf. Cl. Schelleri Præcepta stili bene lat. P. I, p. 35, et Cell. Orthogr. Utrumque tamen in lapidibus occurrit.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum habet cum animo ac deliberatum; 1-19.

At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis verbis ornat, et ita indignationem quidem Pœni in se convertit, sed e malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.

Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.

Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Pœnus, certa victoriæ spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos maledictis ad certamen provocat; 96-122.

Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.

Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.

Ibi amœnissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur; 159-211.

Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare, ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec, nisi certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam rerum universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam temeraria vi inpedire studeant; 212-259.

Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut occultæ proditionis fœderisque clam cum hostibus icti suspicio commoveatur; 260-267.

Sed mox Pœnus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.

Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem, Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat, quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Pœnus vero salvus ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra ponit; 282-376.

Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post, sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum habeat, sequatur; 377-408.

Absente eo classis Pœnorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo de futura Italiæ fortuna cognoscant; 409-434.

Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore, bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.

Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum, inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et, Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante, jam fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; 494-512.

Hinc populi jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit; 513-522.

Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.

Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit, et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati Syllæ, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet; 536-729.

Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis, PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.

Interea trepidis Fabius spes unica rebus:

Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps

Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum

Bellator senio jam castra movebat in hostem.

5

Sed mens humana major, nec tela, nec enses,

Nec fortes spectabat equos: tot millia contra

Pœnorum invictumque ducem, tot in agmina solus

Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.

1. trepidis spes unica rebus, ut X, 48, et fessis spes ultima, VIII, 667; lumen et auxilium rebus nostris dubiis futurum, Liv. I, 39; II, 50, ext. de Fabia gente. —Res trepidæ, periculosæ, in quibus trepidamus, φοβερὰ, ut passim apud Liv. conf. Drakenb. —2. Duas legiones, teste Liv. XXII, 11, vel quatuor, si Polyb. III, 88, fides habenda, ex civibus sociisque scripsit, et ad Servilianum exercitum adjecit. —ægram vulnere, cladibus adflictam et debilitatam. —3 sq. viridi senio, ut apud Virgil. Æn. VI, 304; conf. ad I, 405, virens senecta.

5. Egregia quidem laus prudentiæ Fabianæ, quæ ad hostes superandos plus momenti habebat, quam omne exercitus robur. —6. Nec spectabat, minus iis confidebat, quam cautis consiliis et cunctationi; vel non curabat, metuebat; quem sensum minus probo. Ed. —8. Drak. ad h.l. et XVI, 19, comparat inf. v. 743; XVI, 50; Virg. Æn. VII, 705, et Liv. XXVIII, 12.

Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,

10

Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,

Ultima Dardanii transisset nominis ætas.

Ille modum Superis in Punica castra favoris

Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella

Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille

15

Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit.

9. vis sacra, h.e. admirabilis, magna, præclara, divina, ut sacer Iulus, VIII, 71; sacrum letum, II, 520; rabies virtutis, VI, 42; forte etiam sacra manus, VIII, 357, et sacras in sanguine dextras, XII, 578; annus sacer, h.e. præclarus, egregius, vel felix ap. Tibull. II, v, 82; ἱερὸς δίφρος, Hom. Iliad. ρ, 464; ἱερὴ Θήβη, Εὐβοίη, Ἴλιος, ἱερὴ ἴς Τηλεμάχοιο Iliad. α, 366; β, 535; δ, 416; Odyss. β, 409; ἱερὸν μένος Ἀλκινόοιο, et κνέφας, Odyss. η, 167; Iliad. λ, 194; ἱερὰ νᾶσος Thera, Ταίναρος et Σικύων ap. Pind. Pyth. IV, ii, 78, et Nem. IX, 127. Sic et Ἀχιλλεὺς, vel ἅλα δῖαν, Λακεδαίμονα δῖαν, Iliad. α, 141; Odyss. ε, 20. —inpressum, fixum ac destinatum. —Fabius minus confidebat legionibus suis, sed tanquam solus in bella pergeret, in se uno omnem spem repositam habebat; ac ni sacra vis, divina mens, cogitatio, ἱερον μενος, seni fuisset... (adversa, Pœnorum partes) actum fuisset de imperio romano; Lenz.

12. Minuit favorem deorum, inpr. Junonis, in Pœnos, h.e. perpetuæ Pœnorum fortunæ modum statuit, qua ratione eadem sententia mox exprimitur. —15. Drak. comparat VIII, 11, et Claud. b. Get. v. 138. Primus fulmineum lento luctamine Pœnum Compressit Fabius.

Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ

Et fluxas Latii res, majorumque labores,

Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,

Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.

16. Egregia poetæ ad Fabium apostrophe, sed luxuriante ornatu expressa. —iterum labentia. Cf. ad I, 43. —17. fluxas Latii res, ut ap. Virg. Æn. X, 88; Cic. Att. IV, 2; Sall. Jug. 123. Nam fluere est dilabi, interire. Vid. Gron. ad Liv. XXVII, 17. Italia vario modo designatur. —18. Carmentis, seu Carmenta, Evandri mater. Cf. XIII, 816; Liv. I, 7; Virg. Æn. VIII, 335 sq.; ibique Heyne Exc. I. —19. Altius te a terra in cælum tolle, scilicet nominis amplitudine et inmortalitate, ut sublimi ferire sidera vertice dixit Hor. Od. I, 1, extr. ubi vid. Jani. Ἐρις ap. Hom. Iliad. δ, 442, ὀλίγη μὲν πρῶτα κορύσσεται, ἀυτὰρ ἔπειτα Οὐρανῷ ἐστήριξε κάρη. —emerito, merito, prudentia rebusque gestis promerito, ut XI, 464; Drak. qui laudat Huet. ad Manil. I, 404; Heins. ad Vell. Pat. II, 11 et al.

20

At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto

Dictatore vigent, raptim mutata Latinis

Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,

Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis

Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas

25

Hannibali putet esse parem: fervore carentes

Angebant anni, fraudique inaperta senectus.

Ocius adcitum captivo ex agmine poscit

Progeniem ritusque ducis dextræque labores.

20. nova nomina, Dictatoris et magistri equitum. —21. vigent, celebrantur et in omnium ore sunt, Cell. Cf. Cic. Tusc. I, 38, extr. —lecto Dictatore, propr. Prodictatore, quia consul Romæ non erat. Vid. Liv. XXII, 8. —23. Ancora ultima, alias sacra, Gr. ἄγκυρα ἱερὰ, ᾗ χωρὶς ἀνάγκης οὐ χρῶνται, Polluc. I, 9; quod quam egregie Fabio conveniat, monuit jam D. Heins. Spem ut plurimum in numis sub symbolo ancoræ signari, observat Drakenb., qui præterea comparat VIII, 667; X, 48; Proverb. e Vatic. Append. Cent. II, n. 18, et Schott. ad Proverb. et Suid. Cent. XIV, num. 50. —24. Imitat. Liv. XXII, 12. —25. fervore carentes anni Fabii, ut contra vividi, calidi, fervidi, ignei dicuntur juvenes. Cf. XVI, 596, et Virg. Æn. V, 395... 396. —26. inaperta, non patens.

27. adcitum poscit, ab eo, quem adciverat, quærit, percontatur. —28. labores, ut V, 561. Ipsum poetæ commentum satis ingeniosum est, et ingenti Hannibalis sollicitudini, cujus justa erat causa, consentaneum.

Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,

30

Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora

Ticini juvenem ripis, fususque ruentis

Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.

Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:

«Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi

35

In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;

Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,

Terrarum imperium Carthaginis arce videres.

29. Cilnius, clarum nomen. Cf. V.L., et ad V, 328. —Arreti, vid. V.L., et ad V, 123. —Tyrrhenis, Etruscis, vid. ad IV, 719.

33. Hic ardens, vehementer cupiens, in malis, in captivitate, extrema, mortem, ut ap. Virg. Æn. I, 219; VI, 457; Flor. IV, 2, vel finem malorum. Schmid. interpretatur: ardens malis, propter mala, ut ardens furiis, XVII, 237. —extrema, vehementissime, ut apud Græcos millies. —rumpere vitam, ut VI, 510; alias abrumpere, de quo vid. Heins. et Drak. Cf. ad II, 597. —34 sq. Oratio summo ornatu artificioque composita, et ad iram Hannibalis laude Fabii incendendam aptissima. Verba Liv. XXII, 12. —fervida Gracchi consulta. Cf. IV, 514 sq., et XV, 337, ubi calidus Marcellus Fabio Cunctatori obponitur. —35. In manibus sunt, h.e. adsunt, ut XII, 197, et ap. Virg. Ge. II, 45 (ubi vid. Burm.), et Æn. X, 280. —Tirynthia gens, cf. VI, 627 sq., et ad II, 3; gens, vid. ad II, 185. —36, 37. Conf. IV, 730; XVII, 403, 404.

Non ego te longa serie per singula ducam:

Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.

40

Veientum populi violata pace negabant

Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat

Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.

Delectus vetiti; privataque castra Penates

Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una

45

Patricius junctis exercitus ibat in armis.

Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,

Uno non pavidus rexisses bella magistro.

39. nosces Fabios certamine, etc. ut apud Virg. Æn. II, 65 sq.

40. Cf. ad II, 4 sq.

43. sq. Cf. Liv. II, 48. —privata castra, quæ privatis Fabiorum sumtibus alebantur, ut contr. publica bella, v. 60. —Penates Herculei, familia Fabiorum.

47. Vel uno horum magistro, duce (vid. ad III, 173) non pavidus, sine periculi metu, rexisses bella, ut VI, 307. Comparant Liv. II, 49; Ovid. Fast. II, 200; Eutrop. I, 14, et Appian. de reb. Samn. Exc. X, c. 3, tom. I, p. 65, ed. Schweigh.

Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci

Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,

50

Maximaque Herculei mugivit numinis ara.

Invasere hostem; numerarique aspera virtus

Haud est passa viros, et plures milite cædes.

48. dirum omen, hoc est, portam Carmentalem, quæ omen habet, ut utar verbis Ovid. Fast. II, 201 sq. Hinc scelerata dicebatur. Vid. Festus, voc. Scelerata et Religioni; Serv. ad Virg. Æneid. VIII, 338, et Flor. I, 12. —Scelerata, infelix, inproba et abominabilis v.c. castra, Suet. Claud. 1; Sedes, Ovid. Met. IV, 455, et Tibull. I, iii, 67; (ubi vid. Broukh. et Heyne) limen, Virg. Æn. VI, 563; campus, Liv. VIII, 15, extr., et vicus, Liv. I, 48, et Ovid. Fastor. VI, 609; cf. ad V, 431, et Duker. ad Flor. l.c. Fuit autem hæc porta in regione VIII urbis sub Capitolio a dextra inter rupem Tarpeiam et Tiberim, nomenque a Carmentæ templo, prope eam posito, adcepit. —50. Alterum omen, quod dat generis auctor. De ara Maxima Herculis ad forum Boarium vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VIII, 269 sq.

52. viros, Fabios, qui propter virtutem amplissimus numero exercitus esse videbantur. Virtus non passa est numerari plures milite cædes, h.e. cæsos hostes, qui multitudinem Fabiorum superabant; nisi malis jungere, virtus et cædes, etc. Id tamen non magni momenti facinus agnoscit Ernesti.

Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim

Dispersi subiere, vicis meritique labore

55

Æquato: nulli quisquam virtute secundus,

Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.

Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum

Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,

Qui Fabia gente incolumi deforme putabat

60

Publica bella geri, pariter cecidere Deorum

Invidia, subitis circumvenientibus armis.

Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,

Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus

Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque

65

Providus, et cauta sollertia tecta quiete.

55, 56. Haud quisquam ex illis ulli, vel alteri primum quasi virtutis locum et gloriam triumphi concedebat; sed ad hanc omnes simul eodem ardore adspirabant. —Quilibet videbatur esse primus, qui triumphum mereretur, Cellar. coll. Virg. Æn. XI, 441.

57. caducum, scilicet esse. —60. Publica bella, cf. ad v. 43. —Deorum Invidia, vid. ad III, 78 in V.L. —61. armis, armatis hostibus, ut ap. Virg. Æn. II, 409.

62. Supersunt cuncti in uno Fabio Cunctatore, qui solus tibi satis negotii dabit, et omnium virtutem æquat.

Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,

Foderis in pugna velocius ilia planta

Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»

Quem cernens avidum leti post talia Pœnus,

70

«Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,

Et captiva paras moriendo evadere vincla.

Vivendum est: arta serventur colla catena.»

Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.

66. Post nobiliores ducis virtutes hanc laudem supervacuam esse, et manifeste poetam, dum verborum ornamenta sectetur, ingenio destitui, judicat Ernesti. —67. planta, ut VI, 212. —68. momorderis, læseris, vexaveris; vel doctior ratio pro vulgari, qua equus propr. frenos ore mordet, vel mandit.

69. Imitat. Lucani II, 511 seq., judice Lefeb. sed Cæsar Pœno præstantior. Ed. —71. captiva, quæ captivus ferre solet.

73. Divis, eorum favore. —tumens, cf. ad II, 288.

At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras

75

Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu

Femineus matres graditur chorus; ordine longo

Junoni pallam conceptaque vota dicabant.

«Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;

Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba

80

Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo

Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.

74. Conf. Liv. XXII, 10, et, ex quibus ornatum precesque petiit poeta; Virg. Æn. I, 479 sq.; XI, 477 sq.; et Hom. Iliad. ζ, 269... 312; quæ loca etiam expressit, similiterque a Minerva ad Junonem transtulit a Lefeb. laudatus Stat. Th. X, 49... 69. —77. pallam conceptaque vota, h.e. pallam, quam voverant. Palla, πέπλος, Dearum signis pro veste injici solebat. Vid. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. v. 32 et in Pall. v. 70.

79. digno, honesto, nomine matronæ, vel castæ mulieris, donum castæ Deæ obferentis. Quænam digno nomine sit, Stat. Th. X, 56... 59, docere, monet Lef. —80. subtemen simpl. filum, propr. radio stamini inmissum. Vid. Ovid. Met. VI, 55 sq.; Heyne ad Virg. Æn. III, 483, et ad Tibull. IV, i, 121. —fulvo, aureo.

Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,

Interea velamen erit: si pellere nostris

Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro

85

Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.»

Nec non et proprio venerantur Pallada dono,

Phœbumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.

Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum

Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.

82. Imitat. Virg. Ecl. VII, 35... 36; Drak. —84 sq. Marmaricam nubem, agmina Pœnorum: vid. ad I, 311. —Pressa in auro junge, nisi malis inpressa coronæ.

86. proprio dono, peculiari Minervæ insigni, πέπλῳ ποικίλῳ, qui in Panathenæis magnis solenni pompa circumferri, et Deæ signo injici solebat. Vid. Spanh. ll. cc. Hom. Iliad. ζ, 271, 293, 302; Schol. ad Eurip. Hecub. 470 sq.; Meurs. Panathen. c. 17 sq.; Heyne ad Virg. Cir. v. 21 sq., et Æneid. I, 481; Winckelm. Gesch. d. Kunst, T. I, p. 200. —87. Dionen (vid. ad IV, 106.) primam, primum, præcipue, ante alios deos: ei a dictatore etiam ædes vota. Vid. Liv. XXII, 9 extr. et 10 extr.

88, 89. Pulcherrimi versus rerum veritate et verborum dilectu. Dausq. et Draken. præter alios conferunt Liv. V, 51; XXV, 1; Stat. Th. IV, 661, ubi vid. Barth. —89. felicibus, non extis, seu sacrificiis; sed rebus, vel hominibus, quum secunda fortuna est. Ed.

90

Dum Roma antiquos templis indicit honores,

Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte

Bellandi, lento similis, præcluserat omnes

Fortunæque hostique vias: discedere signis

Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra

95

Imperii, Romane, caput, parere docebat.

90. Cf. Virg. Æneid. I, 632; III, 264. —honores, vid. ad III, 218. —91... 93. Conf. Liv. XXII, 12, pr. Sed idem c. 9... 11, et Polyb. III, 88, memorant, ipsum Fabium, quo die magistratum inierit, sacra curari jussisse, rebusque demum divinis peractis de bello et republ. retulisse. —91, 92. Lenz interpretatur ita: arte Bellandi, opera data, stratagemate quodam, similis lento, similans se ignavum, qui tamen non erat, sed potius prudens cunctator, (quemadmodum Minucius, apud Liv. XXII, 12 extr. eum pro cunctatore segnem, pro cauto timidum, adfingens vicina virtutibus vitia, compellabat) præcluserat fortunæ omnes vias, omnem aditum et impetum in se; ut contra deprehendit fortuna temeritatem Minucii apud Liv. XXII, 29. —lento similis, ex industria et cum arte cunctans, Ernesti; cui tamen hoc male ita expressum, et verba ista h.l. valde frigida videntur. —93. Fabius omnes dicto suo parere docebat, adeoque acerrime disciplinam militarem exercebat. Ingentem, teste Liv. XXII, 11, dictaturæ speciem apud cives sociosque fecit, viatore ad Servilium Cos. misso, qui ei nunciaret, ut sine lictoribus ad dictatorem veniret. —94. summum decus... caput, dictatura, hoc est dictator; vel potius ipse Fabius ita dicitur.

Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis

Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,

Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis

Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur,

100

Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat:

Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum

Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras

Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,

Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis,

105

Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.

96. conspecta haud procul Arpis, teste Liv. XXII, 12, (quem locum poeta expressit) sed περὶ τας Αἶκας Hirpinorum apud Polyb. III, 88 extr. Cf. Plut. in Fab. —98. Arrectæ spes, ut ap. Virg. Ge. III, 105; ubi vid. Heyne. —101. Cf. Liv. l.c. —102. ad umbras, priusquam pereat. —103 sq. Resides senes, ut ap. Virg. Æn. I, 722; VI, 814; VII, 693. —105. Drak. comparat similia Cestii verba ap. Senec. Suasor. V.

En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis

Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem

Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi

Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,

110

Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.

Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso

Creverit; et titulis libeat cur figere nostris

Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster

Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.

115

Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.»

106. De formula ubi nunc est, et heu ubi nunc est, vid. quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Her. IV, 150; Broukh. ad Prop. III, ix, 59, et Burm. ad Petron. c. 115. —Gracchi, conf. IV, 495 sq. —fulmina gentis Scipiadæ, verba Virg. Æn. VI, 843; ubi vid. Intpp. —fulmina gentis, vid. ad I, 421. —107. Scipiadæ, h.e. Scipiones, ut VIII, 254; Virg. l.c. et Ge. II, 170; Prop. III, xi, 67. Sic et Memmiades, Drak. monente, pro Memmius dicitur Lucret. I, 27; ubi vid. Lambin. Scipiadæ h.l. sunt P. et Cn. Cornelii Scipiones fratres, pater et patruus Africani majoris, adversus Hasdrubalem, Hannibalis fratrem, missi ad ultima mundi, h.e. Hispaniam, ubi et peremti sunt. —paventem Dimisere fugam, paventes fugere cessarunt. Hannibal gloriatur, eos metu, quem ipse illis incusserit, Hispaniam fugisse, et ripas Iberi, limites imperii, custodire.

113. Crudum Marte, vid. ad I, 405. —Quot, quam paucos annos? quia jam exactæ ætatis Fabius, adeoque eum vincere nulla gloria est. —114. audet, mecum pugnare.

Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,

Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem,

Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta

Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ.

120

Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis

Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,

Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.

116. rapit, vid. ad IV, 218. —118. sq. Cf. Liv. XXII, 12. —119. pugnæque agitat simulacra futuræ, ut XVI, 529; Virg. Æneid. V, 585; (ubi vid. Intpp.) et Liv. XXIX, 22, Drakenb. Ita se gerit, ac si jam nunc pugnam committat, adumbrat quasi futuram pugnam, quemadmodum Achilles, armis Vulcaniis ornatus, Græcos clamore claro ad certamen adcendit; Lenz.

120 sq. Cf. Hom. Iliad. ς, 478 seq., 608; τ, 364 sq.; χ, 131 sq.

Cassarum sedet irarum spectator, et alti

Celsus colle jugi domat exsultantia corda,

125

Infractasque minas dilato Marte fatigat

Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra

Munitis pastor stabulis per ovilia clusum

Inpavidus somni servat pecus; effera sævit,

Atque inpasta truces ululatus turba luporum

130

Exercet, morsuque quatit restantia claustra.

123 sq. Cf. Polyb. III, 89, corda Pœnorum. —125. Ἀπομηνίζει, D. Heins. —126 seq. Cf. Virg. Æneid. IX, 59 sq.; Hom. Iliad. μ, 299 sq. al. Sed variata h.l. comparatio cedit tamen, et longe inferior Græca et Latina, ut mos est Silio. Ed. —128. Inpavidus somni, inpavidum ducens somnum, ut ap. Sen. Herc. Œt. 645. —130. restantia, ut morantia claustra, XIII, 108; vid. ad VI, 125. —claustra, fores; Draken.

Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo

Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit

Conditus occulta, si præcipitare sequentem,

Atque inopinata detur circumdare fraude;

135

Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris

Furta viæ, retroque abitum fictosque timores

Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta

Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem.

Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora,

140

Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.

131. Cf. Liv. XXII, 12 et 41. —Apula Arva, conf. Polyb. III, 88. —134. Fraus et furta insidiæ, ut ap. Virg. Æn. XI, 515, 522: cf. ad VI, 70; Drak. ad XVII, 91; Barth. Adv. XIII, 7. —135, 136. Observa verborum ambages.

139. Vaga et inflexa Hannibalis itinera egregie comparantur Mæandro, Phrygiæ fl. qui inter Cariam et Mæoniam, h.e. Lydiam, (vid. ad IV, 719 sq.) tot tantisque flexibus fluit, ut sæpe reverti videatur. Cf. Virg. Æneid. V, 251 (ubi vid. Cerda et Heyne); Ovid. Met. VIII, 162 sq., et Epist. IX, 55 sq., ad quæ loca v. Heins. —140. Errare voc. propr. de fluminibus flexuosis, Drak. qui laudat Gron. ad Senec. Herc. F. 684, et Burm. ad Petron. c. 131.

Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,

Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.

Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis,

Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans

145

Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.

141 sq. Imitat. præclari loci Virg. Æn. VIII, 20 sq.; ubi vid. Heyne. Rationem poetarum, adfectionem animi commoti, fluctuantis, irati, etc., comparandi cum rebus sub sensus cadentibus notat Ernesti coll. IX, 358 sq.; XIII, 24 sq.; Virg. Æn. VII, 462; Ovid. Met. VIII, 472; X, 373. —versat Miscetque in animo, perpendit.

143. splendor aquæ, propr. solis, in aquæ superficiem incidens, et ab ea repercussus. —144. vibrans se, celeriter et tremule ultro citroque se movens; quod vario ornatu exprimitur. Cf. ad I, 539. —vaga, quæ celeri motu fulgebat. Vid. Burm. ad Val. Flac. III, 558. —145. De laquearibus, vid. Ernesti Clav. Cic. voc. lacunar.

Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ:

«Obvia si primus nobis hic tela tulisset,

Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli

Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis

150

Sanguinea pontum turbasset decolor unda?

146. Cf. Liv. XXII, 12, pr. —147... 150. Color orationis, ut X, 29 sq., et apud Virg. Æn. XI, 285 sq.; ubi vid. Heyne. Si Fabius in hoc bello primus Rom. dux fuisset, nonne nulla nunc Trebiæ et T. fama foret? (nonne eorum nomina nulla, h.e. obscura et ignobilia, nec meis victoriis nobilitata essent?) nonne nullus Romanorum, fortunam suorum tum lugeret? etc. Encliticum et interrogativum ne pro nonne passim occurrit (quod vel Lexicographi et Ernesti in Clav. Cic. tirones docebunt), et in adfectu etiam non repetitur. —149. Phaethontius amnis, Padus vel Eridanus, qui Trebiam et Ticinum in mare Hadriaticum devehit. Cf. IV, 634, 647, 691; V, 129, inpr.; VI, 108; XVII, 501 et 606. Cur Phaethontius dicatur, vel tironibus notum ex Ovid. Met. II, 324.

Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,

Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,

Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»

151, 152. Withof. cf. sup. IV, 41; Val. Fl. II, 194; Virg. Æn. VIII, 487; Senec. de Ben. IV, cap. 40, (ubi vid. Gron.) et, qui h.l. imitari videntur, Florus II, 6, et Mamert. Paneg. ad Jul. cap. 5. —se cohibet a pugna, eam detrectat; vel in castris se includit. —terere, τρίβειν, ἐπιτρίβειν, comminuere, adfligere, conficere, perdere. —sedendo, vid. ad III, 142, et Klotz. ad Tyrt. p. 143 seq. —Vincendi me vel nos. — 153. ratione, prudentia, arte. —Discingere sensu metaph. id. qd. resolvere, καταλύειν, detegere, et hinc inritum facere; (nam sinus etiam de iis, quæ clam fiunt, v.c. de iis, qui in sinu gaudent, adhibetur, et, si discingimur, quæ in sinu gestamus, patefiunt) deinde, metaphora a laxa et fluente toga desumta, effeminare, frangere v.c. ingenium ap. Sen. Ep. 92, extr. et denique exarmare, ut VIII, 34; Juvenal. VIII, 120; Martial. IX, 103, unde discincti dicuntur, vel negligentes, luxuriosi mollesque homines (vid. ad II, 56), vel exauctorati, et cum ignominia missi, qui cingulo armisque privabantur. Cf. Ernesti Clav. Cic. Omnia hæc ad dolos fraudesque bene transferri possunt.

Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem

155

Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,

Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.

154, 156. Ut dies ap. Romanos in quatuor excubias, quarum quælibet tres horas continebat, ita et nox in totidem vigilias, vel excubias, quæ a tubicine committi, et a cornicine finiri atque revocari solebant, dividebatur. Vid. Veget. III, 8, et Polyb. lib. VI, 37. Horæ diurnæ breviores, et nocturnæ longiores erant hieme, at vice versa æstate, quoniam quævis et dies et nox per æstatem et hiemem duodecim habebat horas, ad rationem solis comparatas. Prisci vero Græci noctem in terna tantum quatuor horarum spatia, φυλακὰς, dispescebant, quod ex Hom. Iliad. κ, 253; Odyss. ξ, 483, et Mosch. II, 2, (ubi vid. Schweb.) intelligitur: nisi quod Eurip. in Rheso τετράμοιρον νυκτὸς φρουρὰν jam Trojanis temporibus in usu fuisse innuit. Cf. Drak. ad IV, 89; Heusing. ad Corn. Nep. XVIII, 9, §. 3; Burm. ad Petron. c. 26; Bochart. Hieroz. T. I, p. 396. In sacris libris noctem in ὀψὲ, μεσονύκτιον (concubium), ἀλεκτρυοφωνίαν et τὸ πρωῒ dividi, monet D. Heins. Post mediam noctem tertiam fuisse vigiliam, ex h.l. adparet. Cf. XV, 605; Senec. Thyest. 799; Liv. VII, 35, pr.; XXVII, 47. —155. excubiæ tam nocturnæ sunt, quam diurnæ. —sortitus; nam sorte milites inter se vigilias dividebant, quæ inde Græcis λάχη dicuntur. Cf. IX, 92, et inf. v. 368; ubi Drak. hæc notat: per vices excubasse vigiles, Claud. in Eutrop. II, 418, innuit: nimirum quilibet milites excubabant suis vicibus; at qua quisque noctis vigilia, sorte comparabant. —iniquas: vigiliarum enim commodiores et æquiores prima ac quarta, Dausq. Sed et quævis vigilia gravis est, ac periculosa belli tempore. Cf. inf. v. 318. —156. Abrumpere quietem, ut κατασχίζειν ὀνείρους dixit Anacr. III, 9; ubi vid. Cl. Fischer. Cf. Drak. ad XV, 48.

Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,

Campanas remeat notus populator in oras.

Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,

160

(Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)

Addunt frugiferis inimica incendia ramis.

157. De itinere Hannibalis, et vastatione Falerni agri cf. Livius XXII, 13... 15, et Polyb. III, 88, 90... 92. —Dauni tellure; vid. ad I, 291. —158. notus, quia nunc remeat, iterumque populatur Campanos agros. Conf. VI, 650 sq.

160. Tellus numquam mentita, quæ numquam avidi coloni spem mentita est (ut ap. Hor. Epist. I, vii, 87), h.e. fefellit, decepit, lusit, cui opponitur terra mendax, ingrata, fallax, infida, γῆ ἄπιστος. Nam segeti agroque fides tribuitur, quatenus ei creditur semen, adeoque ipse domino, tamquam creditori, debet, et, si fruges gignit, semenque reddit cum fœnore, fidem solvit. Cf. Drak. ad h.l. Intpp. ad Hor. Od. III, i, 30; xvi, 30. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 19, et vi, 21, 22; Heins. ad Ovid. ex Ponto, II, ix, et ad Val. Fl. VII, 229. Sed expende h.l. verborum ambages. —161. inimica incendia, ut ap. Virg. Ge. IV, 330.

Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,

Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri

Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites

165

Nulli dant prælis nomen præferre Falernis.

Massica sulcabat meliore Falernus in ævo

Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras

Nondum uva virides nudo texebat in arvo;

162. Falernus ager in Campania, inter Cales et Sinuessam, ad radices montis Massici, (qui est orientalis pars continuorum montium, quorum pars occident. Gaurus, et septemtrionalis Falernus dicitur, de quo vid. Intpp. ad Flor. I, 16; II, vi, 28) ferax vini generosissimi, ex Plin. III, 5; XIV, 6; Athen. I, 21; Horat. aliisque notissimi, cujus origo h.l. describitur, translatis ad Falernum, quæ alii poetæ de aliis fingunt. Similiter enim Bacchus Œneum, Icarium aliosque vini usum docuisse dicitur, ut Ceres Triptolemum sationem frugum. vid. Diodor. III, 63 sq.; Heyne ad Tibull. IV, i, 9; ad. Apollod. p. 114 et 840; Munker ad Hygin. f. 129 et 130; Drak. cum Silio conferri jubet Achill. Tat. amor. Clitoph. et Leuc. II, p. 67; quo teste Tyrii idem apud se accidisse fabulantur. —tuos honores, ut ap. Virg. Ge. II, 393. —163 sq. sacri laticis, propter originem vini et usum in sacris. Cf. Hor. Od. I, xviii, 1, et Val. Fl. V, 193.

166. Falernus est vel adjectivum, vel nom. propr. —ævo meliore, aureo, ut ap. Virg. Æn. VI, 649. —167. Ensibus ignotis, quum nota nondum essent bella, vel arma, quibus nunc misere montem illum Hannibal vastabat, Drak. qui laudat Cic. Nat. D. III, 63; Sen. Hippol. v. 531... 549; Broukh. ad Tibull. I, iii, 35 et 47.

Pocula nec norant succis mulcere Lyæi,

170

Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.

Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes

Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum;

169. Pocula, aquam, ut ap. Virg. Ge. I, 9, vel potum. —mulcere, dulciora reddere, et suaviora. Cf. Virg. Æn. VII, 34; Ovid. Met. I, 108, et Fast. I, 155; Prop. IV, vii, 60. Notus est veterum mos, vinum aqua miscendi, vel temperandi, de quo vid. Spanh. ad Callim. H. in. Pall. v. 46, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 12. —170. defendere; vid. ad V, 490.

171. hospitio, ad hospitium seu domum Falerni. —litora Calpes; vid. ad I, 141. —172. Extremum diem occidentem, plagam occidentalem, Hispaniam, quam sol postremo illustrat, ut XIV, 8. —pes dexter et hora, prospera fortuna. De Bacchi itinere et expeditione in Hispaniam vid. Varro ap. Plin. III, 1; Sosthen. Iberic. lib. XII, apud Plut. de flumin. p. 1159.

Nec pigitum parvosque lares humilisque subire

Limina cælicolam tecti: cepere volentem

175

Fumosi postes, et ritu pauperis ævi

Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes

Advenisse Deum; sed enim de more parentum

Grato cursabat studio, instabatque senectæ,

Donec opes festas puris nunc poma canistris

180

Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis

Rorantes humore dapes: tum lacte favisque

Distinxit dulces epulas, nulloque cruore

Polluta castus mensa cerealia dona

Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem

185

Undique, et in mediam jecit libamina flammam.

173. Pulcherrimi versus, quibus elegantiarum studiosi comparent dulcissima loca Ovid. Met. VIII, 626 seq. de Baucide ac Philemone, et Fast. V, 495 sq. de Hyrieo. —parvosque lares, etc. Cf. ad I, 616. —174. volentem, vid. ad XI, 445. —cepere ut adcepit, XVI, 2. —175 sq. ritu... mensæ, quod notum ex Ovid. Fast. VI, 305 seq. et aliis. —178. instabat senectæ, ut urgere ultra vires dixit Quinctil. XI, iii, 51, vid. ad I, 268; II, 407, et cf. VI, 100. —179. opes festas, festis diebus destinatas ac reservatas. —182, 183. Μιασμοὺς multi veterum præter Pythagoræos putabant τὰς τῶν ἐμψύχων ἀφαιρέσεις, D. Heins. Præterea Silius fingit, hæc aureo sæculo, aut proximo certe tempore acta esse, quo nemo mensam sanguine vel carne pollutam habebat, sed herbis vel fructibus vescebantur homines, Drakenb. coll. Ovid. Met. I, 103 sq.; XV, 96 sq. —184. primum Vestæ decerpsit honorem, primum quædam in honorem Vestæ desumsit, libamina detraxit. Cf. V.L. et ad III, 218. —185. in mediam jecit libamina flammam, ἐν πυρὶ βάλλε θυηλὰς, Hom. Iliad. ι, 220. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XV, 30.

Deesse tuos latices, hac sedulitate senili

Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)

Fagina pampineo spumarunt pocula succo,

Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti

190

Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata

Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.

188. Fagina pocula ad simplicitatem priscæ vitæ et aureæ ætatis pertinent. Drak. comparat Tibull. I, x, 8; Ovid Met. VIII, 668 sq., et Fast. V, 520. —189. rubens, vel nigrum fere fuisse vinum Falernum, docent Dausq. et Drak. ex Martiali VIII, 77; IX, 23; XI, 9 et 50. —190. Fluxit mulctra, propr. merum in mulctra. Cf. Virg. Æn. III, 626, et Ge. II, 166; Val. Fl. VI, 360. —191. Dulcis humor videtur esse jucundus: nam vinum Falernum propr. austerum, vel amarum erat, (unde severum, ardens, ferox, v. 211, et indomitum, Lucan. X, 163. dicitur) et hinc Chio, dulciori vino, vel aqua temperari solebat. Vid. Jani ad Hor. Od. I, xxvii, 9; II, xi, 19; Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 28. De odoratis uvis, vid. Vulp. ad Prop. II, xxxiv, 30; III, xv, (17) 27. Ernesti ad Hom. η, in Bacch. v. 34 sq. (Οἶνος ἡδύποτος κελάρυζ᾽ εὐώδης, ὤρνυτο δ᾽ ὀδμὴ Ἀμβροσίη), et Heyne ad Virg. Ge. IV, 279.

«En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim

Viticolæ nomen pervulgatura Falerni,

Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem

195

Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,

Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit

Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,

Festas Nysæo redimivit palmite mensas.

194. De variis divinæ præsentiæ signis in discessu vid. Heyne Exc. XIII; ad Virg. Æn. I, et de Bacchi indiciis a Drak. laud. Broukh. ad Tibull. I, vii, (viii) 45. —195. corymbi, (vid. Heyne ad Virg. Ecl. III, 39.) h.l. corona hederacea Bacchi, qua et capita eorum, qui Orgia agebant, ornabantur, unde Bacchus κορυμβοφόρος, βοτρυφόρος, βοτρυόκοσμος, κισσοκόμης, κισσοχαρὴς, κισσόβρυος, dicitur. —Lumine purpureo, splendido, vel potius pulchro juventæ nitore et gratia, ut πορφυρέη Ἀφροδίτη, etc. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. I, 590; VI, 641; Jani ad Hor. Od. III, iii, 12; IV, i, 10; Vulp. ad Tibull. III, v, 4; pupureus vultus Bacchi, Stat. Th. VII, 148. Bacchus autem et Apollo sunt pulcherrimi deorum, quibus æterna est juventas, et coma promissa ac intonsa, fusæ per colla comæ (v. 196), unde uterque etiam ἀκερσεκόμης, ἀκειρεκόμης, ἀβροκόμης, χρυσοκόμης, χρυσοπλόκαμος, καλλιέθειρος, intonsus, indetonsus, semper puer et juvenis. Vid. Broukh. ad Tibull. I, iv, 37, 38; Intpp. ad Ovid. Met. III, 421; IV, 13... 18; Hor. Od. I, xxi, 2; Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. ad Anacr. XXIX, 33 et 43, p. 32, 33. —197. De Cantharo Bacchi et Sileni vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 17; Dorville Sicula p. 408 sq.; Burm. ad Val. Fl. II, 272, et Drak. ad h.l. qui docet, eum ab una tantum parte ansam habere ap. Tristan. Comment. hist. T. II, p. 614; Vaillant. num. Colon. T. II, p.m. 64, et Beger. Thes. Brand. T. I, p. 15; sed ab utraque parte apud Cuper Apoth. Hom. p. 175. —198. Nysæo, Bacchico. Vid. Heyne ad Apollod. p. 563 sq., et ad Virg. Æneid. VI, 806.

Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori,

200

Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,

Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo

Tempora quassatus grates et præmia digna

Vix intellectis conaris reddere verbis,

Donec composuit luctantia lumina Somnus,

205

Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo

Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo,

Uviferis late florebat Massicus arvis,

Miratus nemora, et lucentes sole racemos.

200, 201. Hæc ex Eubuli versibus ap. Suid. voc. Οἶνος expressa putabat D. Heins. et ex Virg. Ge. II, 94; Drak. qui comparat Lucret. III, 478; Oppian. Venat. IV, 202, et multa aliorum loca. —202. Tempora quassatus, ut quassus, (Ovid. Rem. Am. 146.) ictus, percussus vino, ὀινοπλήξ. Vid. Broukh. et Heyne Obss. in Tibull. I, ii, 3. Heins. ibid. et ad Prop. III, vii, 14; Burm. ad Val. Fl. VIII, 81. —204. luctantia lumina, quæ claudi nolebant, et cum somno quasi pugnabant, ut ap. Val. Fl. VIII, 85. Cf. inf. X, 343. —205. Somnus Bacchi comes in antt. monum. Vid. Lessing. wie die Alten d. Tod gebildet, p. 48, et Grut. Inscr. p. LXVII, 8. —206. Ungula Phaethontia, equi solis. —207. Massicus, vid. ad v. 159. —208. Conf. Virg. Ge. II, 82. Pulcher versus, ut et sqq. lucentes propr. uvæ.

Id monti decus, atque ex illo tempore dives

210

Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,

Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.

210. Tmolus, Lydiæ mons, vino nobilis. Vid. Plin. V, 29, 30; XIV, 7; Intpp. ad Virg. Ge. I, 56; II, 98, et Ovid. Met. VI, 15. —Ariusia pocula, vinum Chium. Vid. Plin. XIV, 7; Strab. XIV, p. 625, 637 (ubi ἡ Ἀριουσία χώρα), et Athen. I; quos Dausq. jam laudavit. Conf. Victor. Varr. Lectt. XV, 24; inpr. Pier. Heins. et Heyne ad Virg. Ecl. V, 71; ubi dulce hoc vinum nectar dicitur, ut h.l. —ambrosii succi. Conf. ad v. 191. —211. Methymna, h.e. vinum Methymnæum, ab urbe Lesbi ins. unde Lesbium quoque vocatur. Cf. Virg. Ge. II, 90; Prop. IV, viii, 38, et Cell. Geogr. T. II, p. 15. —ferox, austerum, generosum, ut inmite, VIII, 378; cf. ad v. 190. —lacus propr. est receptaculum, quo mustum continetur prelo expressum, ut doliis excipiatur; (vid. Burm. ad Petron. c. 70 et 135.) h.l. ipsum vinum, ut prela Falerna sup. v. 165.

Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat

Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,

Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris

215

Ausoniis vota, et pugnandi prava libido

Gliscebat; proni decurrere monte parabant.

212. Cf. Liv. XXII, 14; Polyb. III, 89... 92. —213. sicci stimulabant sanguinis enses. Cf. ad I, 11.

Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina

Concessum castra, et geminos domitare furores.

«Fervida si nobis corda, abruptumque putassent

220

Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,

Turbari facilem mentem; non ultima rerum,

Et deplorati mandassent Martis habenas.

217. Da famæ, vid. ad IV, 73. —bina castra, et Hannibalis et sua, in quibus Romani instinctu Minucii, magistri equitum, eadem, qua Pœni cupiditate ardebant, Fabiique cunctationem increpabant. Cf. Polyb. III, 90, et Liv. XXII, 14, 15; ubi Minucii oratio exstat, ut h.l. Fabii, qui ejus criminationes refellit.

219. Oratio Fabii, qua feroces militum animos frangit, tam ob dignitatem gravitatemque sententiarum, quam ob dilectum verborum, in perfectissimis Silii locis adnumeranda est. —Poeta quod jam Drak. ex Mureti Var. Lect. II, 14, adnotasse video, expressit verba Cic. pro C. Rabir. c. 6. «Nihil me clamor iste commovet, sed consolatur, quum indicat, esse quosdam cives imperitos, sed non multos. Numquam, mihi credite, populus Romanus, hic, qui silet, consulem me fecisset, si vestro clamore perturbatum iri arbitraretur.» Conf. Claud. b. Get. v. 111 sq. —Ingenium abruptum, ut præceps, h.e. temerarium, fervidum, præproperum; unde agere abrupte, h.e. temere et incaute, dixit Justin. II, xv, 4. —220. clamoribus, ut ap. Cic. l.c. vel turbulentæ Minucii orationes per contemtum ita dicuntur, ut clamator et clamare, Drak. coll. Petron. c. I; Quintil. Inst. Or. II, 12; Gell. XIX, 9; Cic. Divinat. in Cæcil. c. 15, et Brut. c. 49; Add. Cic. Or. III, 21 et 34.

Stat pensata diu belli sententia; vincam

Servare invitos, urgentesque ultima fata.

225

Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.

Si lucis piget, et supremis esse cupido est

Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali

Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ

Insignem fecisse locum; revocandus ab atris

230

Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi

Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.

223 sq. Cf. Polyb. III, 89, 90. —vincam servare, ut ap. Prop. I, ix, 5. Drak. vel ut v. 398, quamquam impedior, tamen pertinaciter id agam ut servem, κρατήσω σώζειν, Schmid. Cf. ad V, 552. —224. urgentes ultima fata interitum adcelerantes, in summum discrimen inruentes. Vid. ad IV, 731.

226. lucis piget, ut ap. Virg. Æn. V, 678. —supremis esse cupido est, ut IX, 322; XVI, 493. Nota elegantia, quam multis exemplis illustravit Heins. ad Ovid. Her. XIV, 64. —227. tempore tali, tam tristi et importuno, ut XII, 311; Conf. Drak. ad VIII, 112, et Burm. ad Val. Fl. II, 144. —228, 229. Ad vecordiam diraque vota Caligulæ ap. Sueton. c. 31, adludi censebat Drak. Si vos tædet, nondum quartam cladem adcepisse, etc. —claræ fragore ruinæ, ut Hesperiæ sonitus ruinæ apud. Horat. Od. II, i, 32, ubi vid. Jani.

«An nondum præceps vicinaque fata videtis?

Una, ut debellet, satis est victoria Pœno.

State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus

235

Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta

Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est

Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis

Omnes jam portis in campum effuderit hora.

Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes

240

Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.

232. præceps, præcipitium, h.e. maximum et imminens periculum. Vid. Drak.

233. debellet, bellum finiat.

234. Vid. Var. Lect.

239. quos mitis, æquus, propitius, Jupiter adspexit, ut ap. Virg. Æn. IV, 372; IX, 209, et inpr. VI, 128 seq., quem locum poeta respexisse videtur.

Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo

Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque

Destituat tumidos subducto flamine ventus,

In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni

245

Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto

Artior est nullo Tyriis certamine! quantum

Detritum est famæ! quin inter cetera nostra

Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis

Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem

250

Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!

Interea, exclusa majoris sorte pericli,

Me solum, quæso, toti me opponite bello.»

241. incumbit Fortunæ; conf. ad IV, 731, etsi propter ea, quæ sequuntur, suspicari fere possis, hoc loquendi genus petitum esse a navi, quæ propellitur a nautis, qui remis incumbunt. Fortunam vero secundam cum felici navigatione, et adversam cum tempestate atque naufragio comparari, ex Ovid. Trist. I, v, 17, 36, aliisque locis vel tironibus notum est. Cf. Jani ad Hor. Od. I, 14. —242. dum, donec. —sinus velorum tumidos, ventu secundo inflatos. —243. subducto, cessante. —244. In rem, utile. —245. copia, commeatus. —246. nullo certamine, quum nulla sit pugna. —247. Detritum, minutum. —248. Haud a laude nostra abfuerit, h.e. laudis parandæ occasionem mihi dederit. —modo qui, vid. ad VI, 110. Videtur Minucium carpere voluisse, judice etiam Lefeb. Hannibal nobis porro gloriæ materiam dabit, modo is non consilia mea impediat, qui a me dissentit. Cellar. supplebat: qui modo Romanos tot cladibus adfecit: et sic fere Cl. Ernesti: qui modo solus victor habebatur; quæ ultima verecunde reticuerit Fabius, ne Hannibalis laude inminuta suam ipse augere videatur.

His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.

Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis

255

Neptunus, totumque videt, totique videtur

Regnator ponto, sævi fera murmura venti

Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;

Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,

Languentes tacito lucent in litore fluctus.

253. Imitat. Virg. Æn. I, 127... 148 sq.; VI, 102.

257. alas, vid. ad I, 589. —in frontibus: nam tempora quoque, vel capita ventorum alata finguntur, v.c. Zetæ et Calais ap. Hygin. f. XIV. Cf. quos Drak. laudat, Cuper. Apoth. Hom. p. 178, et Barth. ad Stat. Th. V, 434. —258. pace; cf. ad VI, 168. —259. lucent, reducto sole, ut ap. Virg. Æneid. I, 143, et quia ventis non amplius turbantur.

260

Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno

Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti

Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;

Massicus uviferis addebat nomina glebis.

Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas

265

In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,

Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,

Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.

260. Conf. Liv. XXII, 23; Val. Max. VII, 3, extr. 8; Frontin. I, viii, 2, et Plut. in Fab. —Sensit, furorem militum in castris Rom. sævire, vel etiam Fabii oratione consedisse. Hinc dolo invidiam duci parat. —cura sagax Pœni; vid. ad IV, 599.

264. Hinc, ex hoc agro. —pestem moliri, exitium parare, ut insidias, calamitatem, periculum, pestem patriæ civibus, etc. moliri dixit Cic. Cluent. 63, 64. Sext. I, et Catil. II, 1; cf. ad I, 645. Id moneo, ne quis amoliri interpretetur cum Draken. ad XIII, 48. —spargere causas, etc., ex Virg. Æn. II, 98; ubi vid. Heins. —266. pacem dedit, pepercit, eum incolumem intactumque servavit.

Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat

Dictator sævire dolos: at non vacat ægre

270

Invidiam gladios inter lituosque timere,

Et dubia morsus famæ depellere pugna;

Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo

Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum,

Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles

275

Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.

271. Verba morsus famæ vel ad calumniam invidiamque, cui dens et inf. v. 512 stimulus tribuitur, vel ad dolorem, ex maligna fama haustum, spectat. Dolor enim et cura mordet, edit, adedit, exedit, urit, fodit, stimulat, pungit animum, δάκνει φρένας, ἀμύσσει, κατέδει θυμὸν, vel, ut ap. Pind. Isthm. V, 74, κνίζει ὄπιν. Cf. XIII, 581, 665, 679; XVII, 345; Hom. Iliad. α, 243; ε, 493; ζ, 202; et vid. ad I, 85 in V.L., ad VIII, 25; Heins. ad Val. Fl. III, 694; V, 365, et ad Ovid. Met. XIV, 208. —274. Cf. Polyb. III, 92, 93, et Liv. XXII, 16. —juga Calliculæ. —colles Aminei Lefeb. coll. Liv. l.c. ubi tamen Calliculæ potius mentio fit. De illis collibus vid. Intpp. ad Virg. Georg. II, 97. —275. sparsa, etc., militibus dispositis in omnibus viis. —divortia, fauces, seu angustias præsidio occupavit; Lenz. Silius imitatur Virg. Æn. IX, 379. Cf. etiam supra V, 42, 46.

Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant

A tergo rupes; undosis squalida terris

Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum

Poscebat regio; septos sed fraude locorum

280

Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti,

Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.

276. Læstrygoniæ rupes, ut Formiana saxa ap. Liv. l.l. Formiæ, olim Hormiæ, opp. Latii in finibus Campaniæ, prope Caietam (hod. Gaeta), in intimo sinus Caietani, seu Formiani recessu, ubi prisca Læstrygonum, horumque regum, Lami, et ab eo oriundi Antiphatis sedes, et nunc Mola est, in Terra di Lavoro. Cf. v. 410; VIII, 529 sq.; Plin. III, 5; Strab. III, p. 161; V, p. 223; Intpp. ad Tibull. IV, i, 59; ad Ovid. Met. XIV, 233 sq.; ad Cic. Att. I, 3, 4, 10; II, 13; Eustath. ad Hom. Od. κ, 81; Spanh. ad Callim. H. in Dian. 67; Jani ad Hor. Od. III, xvi, 34; xvii, 1... 9, inpr. Heyne Exc. I; ad Virg. Æn. VII, 2. —278. Literna palus, vid. ad VI, 654; Literni arenæ stagnaque perhorrida situ; Liv. XXII, 16. —280. Arta fames, ut V, 477, et mox v. 310.

Cuncta per et terras et lati stagna profundi

Condiderat somnus, positoque labore dierum,

Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.

285

At non Sidonium curis flagrantia corda

Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant

Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili

Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,

Qua super instratos projectus gramine campi

290

Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris

Fert gressus vicina citos; nec degener ille

Belligeri ritus, taurino membra jacebat

Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.

282. Idem orationis color apud Virg. Æn. IV, 522... 532; VIII, 26 sq.; IX, 224 sq.; Hom. Il. β, pr. et κ, pr. Narratio autem, quæ sequitur v. 290... 347, ex heroum ævo, et tota fere ex Hom. Iliad. κ, petita est. —stagna, aquas, ut ap. Virg. Æn. I, 126; X, 765. —stagna profundi, ut inf. v. 500, et ap. Lucan. VIII, 853. —stagna profundi, mare, ut λιμνη; Lenz. —284. Pacem, quietem.

285. Cf. VIII, 207 sq. —288. Cf. ad II, 156. Ὀρθωθεὶς ἐέσσατο δέρμα λέοντος Αἴθωνος, Hom. Iliad. κ, 21, 23. —289. Dormientibus olim pelles (terga, v. 293) substernebantur, inpr. in castris. Cf. quos D. Heins. et Drak. citarunt, Hom. Odyss. υ, 2; Iliad. κ, 155; Nonn. Dionys. XVI, 94 sq.; Add. Hom. Odyss. ξ, 530; Iliad. ι, 657; H. in Ven. 158 sq; Virg. Æn. VII, 88, 94, et VIII, 368; ubi v. Heyne. —290. fratris, Magonis. —291. nec degener ille, etc., servans ritus bellicos.

Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,

295

Et dira e summa pendebat cuspide cassis:

At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,

Et telum Baliare simul tellure quiescunt.

Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;

Et sonipes strato carpebat gramina dorso.

294. Bene comparant Homer. Iliad. κ, 74 sq., et 151 sq. —hasta terræ defixa, ἔγχεα Ὄρθ᾽ ἐπὶ σαυρωτῆρος ἐλήλατο, Hom. l.c. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 652, et XII, 130. —295. dira cassis, ut minax apud Stat. Th. IV, 205, et torva ibid. VIII, 707; δεινὸν δὲ λόφος καθύπερθεν ἔνευεν, Hom. Iliad. γ, 337; cf. Iliad. ζ, 468, 469, et Burm. ad Val. Fl. VI, 519. —e summa pendebat cuspide cassis, ut apud Val. Fl. VIII, 309; Drak.

300

Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,

«Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),

Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»

Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos

Incussa revocat castrorum ad munera planta,

305

Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris,

In curas Fabius nos excitat; illa senectus,

Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.

Cernis ut armata circumfundare corona,

Et vallet clausos conlectus miles in orbe.

310

Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro,

Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros

Armenta adsueto belli de more sequuntur.

300. vestigia, sonitus pedum. —301. inquit, scilicet Magus.

304. Incussa planta, λὰξ ποδὶ κινήσας, Hom. Iliad. κ, 158. —307. fatis currentibus, ut in cursu est fortuna et dolor ap. Ovid. Met. X, 401, et ex Ponto IV, xi, 18; cf. v. 479, et ad IV, 731.

309. vallet in orbe, undique circumdet; Lenz.

310. Cf. Liv. XXII, 16, 17; Polyb. III, 93, 94 (qui tamen Hasdrubali, non Magoni id negotii mandatum tradunt); Frontin. Strateg. I, v, 28; Appian. VII, xiv, 15; Plut. in Fab. et quos Drak. laudat, Cornel. Nep. Hann. 5; Quintil. Inst. Orator. lib. II, 17, et Pausan. Achaic. c. 26. —311. conrepta et avecta ex agris hostium.

Cornibus arentes edicam innectere ramos,

Sarmentique leves fronti religare maniplos;

315

Admotus quum fervorem disperserit ignis,

Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,

Et vaga per colles cervice incendia jactent.

Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas

Custos excubias, majoraque nocte timebit.

320

Si cordi consulta (moras extrema recusant),

Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu

Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta

Inter equos, interque viros, interque jacebat

Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,

325

Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens

Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente

Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.

316. exsultent, discurrant.

318. laxabit, deseret. —319. Custos, milites Rom. qui Pœnos vallibus includebant, et ad transitum saltus insidendum locati erant.

320. extrema, summa pericula. —322. Milites olim, scutis capiti substratis, dormiebant. D. Heins. ad v. 292; laudavit Hom. Iliad. λ, 730, et Claud. b. Gildon. 352 sq. quibus Drak. addit Iscan. b. Troj. VI, 163 sq., et Sax. Gram. hist. Dan. IV, p. 57. —324. rorantia cæde, sanguine. Vid. ad I, 525, et IV, 447. —325. Confer I, 64 seq. —326. Clamorem tum forte dabat, interruptum nempe, qualem edunt dormientes. Ed.

Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta

Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,

330

Iras compesce, atque in lucem prælia differ.

Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus

Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes

Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis

Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,

335

Germanus parat, atque obsessa evellere castra.

329. Bellantem somnum, in quo bellare sibi videbatur; somnians se pugnare.

334. Ut milites Fabii, in præsidio viarum collocati, eo decedant.

Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,

Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris

Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ

Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,

340

Nec notum somno noctes æquare: feroci

Pervigil inservibat equo, fessumque levabat

Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.

At socii renovant tela, arentemque cruorem

Ferro detergent, et dant mucronibus iras.

338. Acherræ, cf. III, 299. —339. In his valde luxuriatur poeta. —340. æquare noctes somno, usitatius, somnum nocte; Schmid. —341. inservibat per sync. ut sævibat, scibat, custodibat, lenibat, vestibat, nutribat, operibat, Dausq. Cf. App. —342. fovebat, ἁπαλύνει, quod vel mulcendo adeoque manu fiebat, vel aqua tepida, vel oleo, teste Polluce I, §. 201; D. Heins.

343. arentem cruorem, ut X, 511. —344. Conf. v. 534, 535. —dant mucronibus iras, ut ap. Stat. Achill. I, 436; h.e. deterso sanguine, situ ac rubigine, gladios saxo exasperant, ut IV, 19; Drak.

345

Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi

Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum

Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,

Intentique docent, quæ sint properanda, monentque

Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes

350

Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque

Majores umbræ: rapida jam subdita peste

Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.

347. Drak. monet, tesseras, συνθήματα, duplicis olim generis ususque fuisse; primi, ut iis milites in pugna se internoscerent, neque vigiles fraude hostium circumvenirentur, (quæ breves et sæpe unius vocis fuerint, ut apud Eurip. in Rheso 521; Xenoph. Cyrop. III, p. 85; VII, p. 174, et de exped. Cyri I, p. 264; VI, p. 386; Pausan. Phoc. I; Dion. Cass. XLIII, p. 235; XLVII, 352; LIX, p. 662; Val. Max. I, 5, ex. 6; Suet. Calig. 57, et Ner. 9; Tac. Ann. XIII, 2, al. sed interdum totam sententiam continuerint, ut ap. Polyæn. I, 11, et Dion. Cass. LX. p. 675) alterius generis, (τὰ παραγγέλματα καὶ διατάγματα) quibus dux militibus significaverit, quid fieri voluerit, ut h.l. et XV, 478 sq.; Liv. VII, 35; IX, 32; XXVII, 46; Suet. Galb. 6; cf. Lips. Exc. A. ad Tac. l.c. et Mil. Rom. V, 9; Intp. ad Virg. Æn. VII, 637; Stewich. ad Veget. II, 7; Bernart. ad Stat. Th. X, 17. —discurrit, vid. Onosandri Stratag. c. 25; D. Heins. —349. instat trepidis. Cf. I, 268, et II, 407. —350. timor Navus, qui navos, strenuos, fortes facit. Cf. ad IV, 25. —351. Majores umbræ, occidente sole. Cf. Virg. Ecl. I, 84; primis tenebris noctis Liv. —rapida peste, igne sarmenta raptim pervadente; Cell. —peste, ut mox malum et lues. Vid. ad I, 174. —subdita peste Virgulta, quibus ignis subditus est, ut XVII, 224.

Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra

Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ

355

Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex:

Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos

Saxosi scopulos montis lymphata feruntur

Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni

Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.

354. Lefeb. hæc notat: «Die, flammæ adjutæ motu boum primum crescunt obscuræ; dein magis ac magis exardescentes erumpunt per fumum, clarumque tandem earum vertex lumen vibrat. Pinguis non hic usurpatur de pice, ut male intellexit Prudent. Rom. vers. 850 seq. sed de obscuritate flammæ, quam veluti involvebat initio fumus, et legendus erat Salmas. in Solin. T. I, p. 558, A. ed. Paris. Sic murex pinguis X, 569, de intense rubro, in obscurum veluti cedente.» Sed forte pinguescere h.l. est ali, nutriri, crescere. —adjutæ, vid. V.L. et ad IV, 289. —355. vincens fumos, quibuscum antea luctabatur, erumpere ad cælum cœpit vertex flammæ; Drak. Conf. ad II, 631. —357. Cf. ad I, 459. —358. Corpora boum, vid. ad IX, 572. Duo millia boum fuisse, Plut. et Polyb. tradunt.

360

Per juga, per valles errat Vulcania pestis,

Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:

Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,

Fluctibus e mediis sulcator navita ponti

Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris

365

Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,

Vertice Gargani residens incendia pastor.

362. adfixus, intentus, cælo. Heins. et Drak. comparant Tibull. I, iii, 87; vi, 61, et Sen. Consol. ad Marciam, c. 2; intenta in unam rem et toto animo adfixa. Sic et pendere, vel suspensum esse ab astris, etc., ap. Val. Fl. I, 481; vultibus inhærere dixit Ovid. Trist. IV, iii, 19; conf. ad VI, 565. —364 sq. Cf. Hom. Iliad. υ, 490 sq.; Virg. Æn. X, 405 sq., et inpr. Lucan. IX, 182 sq. —365. urunt ad pinguia pabula saltus, ut gramina faciant pinguiora. Cf. Virg. Ge. I, 84 sq. —fervoribus, cineribus. Ad ornatum spectat mentio Calabriæ et Apuliæ, cujus mons est Garganus. Vid. ad IV, 561. In his vicinis regionibus optima erant pascua, quæ Hor. Od. I, xxxi, 5; Colum. VII, 2, et alii laudant.

At facie subita volitantum montibus altis

Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti,

Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari

370

Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.

Cælone exciderint, et magna fulmina dextra

Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis

Fuderit egestas adcenso sulfure flammas

Infelix tellus, media in formidine quærunt.

367. Cf. Liv. XXII, 17; Polyb. III, 94. —368. cecidit, obtigit, evenit, ut ap. Sall. Cat. 21, et Jug. 31; Cic. Rabir. 2; Verr. I, 2; ad Att. III, 1, et ad Qu. Fr. I, 3; Drak. —sorti, pro sorte, ut igni, I, 115, et inf. v. 358; sorti provincia evenit, Liv. XXIX, 20; ubi vid. Gron. et Gifan. Ind. Lucret. voc. Colli; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9; ad Ovid. Her. IV, 31; ad Vell. Pat. II, 30; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72; Perizon. ad Sanct. Minerv. I, 6; II, 7; Drak. qui tamen non vidit, hæc esse verba Virg. Ge. IV, 165; ubi vid. Heyne in V.L. Cf. sup. ad v. 155, et ad VIII, 125, in V.L. —369. Excubitores, miraculo rei adtoniti, non ab hominibus, vel adeo jumentis ignes spargi, sed sponte vagari credebant, ignari, utrum cælo deciderint, an e terra eruperint.

371. magna dextra, ut IX, 438, et apud Horat. Od. III, iii, 6; χεὶρ ἀνίκητος Διός, Sophocl. Œd. Col. 1517. —372 sq. De ignibus subterraneis multa disputat Dausq. et plura Hard. ad Plin. II, 106, et VII, 16.

375

Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis

Pœnus, et in patulos exsultans emicat agros.

Huc tamen usque vigil processerat arte regendi

Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,

Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela

380

Evasisse satis: quin et vestigia pulsi

Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent

Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,

Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa

Et belli summam primasque jubebat habenas,

385

Atque his præformat dictis, fingitque monendo:

376. agros Allifanos.

377 sq.; copiosior Liv. XXII, 18. —378 sq. Ut post victorias ad Trebiam et Trasymenum satis esset H. h.e. is contentus esset, etc. Cf. X, 591. —381. Conf. Liv. XXII, 18, et Polyb. III, 94. —gressus premeret, pressisset; quod fecit, donec in Larinate agro castra communiret. —sacra gentis Fabiæ, in colle Quirinali obeunda, quæ ne in bello quidem intermitti fas erat. Vid. Val. Max. I, i, 11, et Liv. V, 46 et 52. An publica sacra sunt intelligenda, quum Fabius b. Punico II, non modo quinquies consul, sed etiam pontifex, et XLII, vel LXII annos augur fuerit? vid. Liv. XXX, 26; Val. Max. VIII, xiii, 3; Plin. VII, 48. —383, 384. Intell. magistrum equitum, cui tramittere signa h.e. summum imperium tradere, absente dictatore, mos jubebat; quod Barthium et Cell. non vidisse mireris. Ille monet, jubere rem alicui dici pro, imperare ei, ut ap. Claud. laud. Stilic. III, 85: hic jungit jubebat habenas, scilicet capere, ut regem jussit, scilicet creari apud Liv. I, 22. —385. præformat, h.e. antea format, et fingit monendo. Conf. ad I, 441.

«Si factis nondum, Minuci, te cauta probare

Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba

Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.

Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ

390

Juvere, aut densis legio conferta maniplis.

Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.

Dis sine me libare dapem et solennia ferre:

Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,

Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.

386. cauta, consilia, probare, et pravis, temerariis audacibusque præferre. —387. verba, monita mea.

392. solennia sacra, solenne ac statum sacrificium, ap. Cic. Tusc. I, 41. —393 sq. vinctum tradum, includam.

395

Interea (crede experto, non fallimus) ægris

Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,

Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro

Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.

Plena tibi castra atque intactus vulnere miles

400

Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde.

Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,

Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga,

Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.

Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.

395. Summa δεινότης in his vss. —Interea, ut alibi interim, pro interdum, h.l. (et ap. Sen. Cons. ad Marc. c. 2; Quinctil. Inst. Or. II, 3, aliisque locis, a Gron. ad Sen. de Ben. V, 42, et Pric. ad Appul. Met. IX, p. 532, excitatis) positum non male putabat Drak. quia Silius expresserit Liv. XXII, 18, extr. «Medicos quoque plus interdum quiete, quam movendo atque agendo proficere.» Cf. V.L. —crede experto, ut ap. Virg. Æn. XI, 283, et Ov. A. Amat. III, 511; Drak. —396. Comparant Fabii verba ap. Liv. XXII, 25. —397. quippe, v. ad V, 117.

401. leonem, ut ap. Hor. Od. III, ii, 11; cf. Hom. Iliad. ο, 592, 630; ω, 41, et sup. I, 569. —403. iras coquentem, vid. ad II, 327; unde recocti adpellantur homines subdoli, quinque premere, quod sentiunt, ad maturam occasionem possunt. Ed.

405

Hæc monuisse satis: sed si compescere corda

Non datur oranti, magno te jure pioque

Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens

Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.

406. jure pio, quo in salutem patriæ utor, vel potius jure æquo, potestate justa, ut pium bellum XV, 162; justum piumque bellum, Liv. XXXIX, 36; XLII, 23; jusque piumque, Ovid. Art. I, 200, et Her. VIII, 4. —jure pio, sancto summi magistratus; Lenz. —408. Vallarat, tuta fecerat.

Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo

410

Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus

Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,

Ac totus multo spumabat remige pontus;

Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri

Æquoreæ pelago simul emersere sorores,

415

Ac possessa vident infestis litora proris.

409. Hæc classis Punica videtur eadem esse, quæ primo in Sardiniam, et deinde Pisas in Italia, ubi, qui in ea erant, Hannibali se conjungi posse speraverant, adpulit, sed classe Cn. Servilii conspecta, cursum repetiit, teste Polyb. III, 96. —410. Vid. ad v. 276. —413. Pulcherrimum ornatissimumque episodium, cui magnam poeta suavitatem adfudit imitatione, Virg. Ge. IV, 387... 529. Forte etiam ante oculos habuit, Hom. Odyss. δ, 384 sq. Sed quorsum illud inseruerit, vix adsequaris, nisi forte eo efficere voluit, ut lectores tum docerentur, cur Venus tantopere Romanorum partibus faveat perpetuoque rebus ab illis gerendis intersit, tum ad summam quidem, huic populo inminentem cladem, sed finem quoque malorum et splendidas, tunc a Scipione Africano, patriæ vindice, agendas, partes præpararentur; unde iterum in subsidium adhibet vaticinium, ut I, 125 (ubi vid. not.), et III, 570 sq.; ubi eadem arte legentium animos sensusque ad Scipionem juvenem inclinaverat, v. 590 sq., ut ad Fabium VI, 613 sq. Poeta tamen melius forte carminis dignitati prospexisset, si narrationi cladis Cannensis hoc episodium subjunxisset, et tum animos lectorum, inpr. Romanorum, magna exspectatione suspensos et adflictos, brevi rerum futurarum indicio recreasset: nisi potius omnino ejusmodi vaticiniis animi adtentio magis infringitur, quam excitatur. —vitreis sedibus antri, vid. ad IV, 344, in V.L. et Heyne ad Virg. Ge. IV, 363.

Tum magno perculsa metu Nereia turba,

Adtonitæ propere refluunt ad limina nota,

Teleboum medio surgunt qua regna profundo,

Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro

420

Conditur abrupto Proteus, ac spumea late

Cautibus objectis rejectat cærula vates.

416. Nereia turba Νηρηΐδες, de quibus, vid. Apollod. I, ii, 7, et ad eum Heyne, p. 27 sq. —418. Teleboum regna, ut ap. Virg. Æneid. VII, 735. Capreæ ins. (hod. Capri) ad sinum Neapolit. et Sirenum scopulos, ex adverso Surrenti, cujus incolæ Teleboæ et rex Theron. Cf. VIII, 541; XIV, 443; Strab. V, p. 171; Sueton. Tiber. c. 40, 43; Tac. Ann. IV, 67; Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq., p. 140, et ad Apollod. II, iv, 5, p. 312; Cluver. Ital. ant. IV, p. 1168. Ibi antrum pumiceum, sedes Protei, quæ etiam in Pharo, Ægypti ins. et in Pallene Thessaliæ ei adsignatur; vid. Burm. ad Val. Fl. II, 318; Heyne ad Virg. Ge. IV, 387; Æn. XI, 262, et ad Apollod. p. 385. —419 sq. antro abrupto, doctius pendentia pumice tecta, ap. Virg. Ge. IV, 374; conf. ibid. v. 418.

Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)

Per varias lusit formas, et terruit atri

Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,

425

Aut fremuit torvo mutatus membra leone,

«Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente

Pervasit pallor? cur scire futura libido?»

422 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 396... 414, 440 seq., et ibid. Heyne ad v. 387; it. Clariss. Hermann Myth. Hom. et Hesiod. p. 411, 412. —424. sibila torsit, ut IX, 443, et ap. Val. Fl. VII, 525, et Prop. IV, viii, 8; cf. ad IV, 278.

Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu

Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores.

430

Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis

Portendunt? num migrantur Rhœteia regna

In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit

Navita jam portus? patria num sede fugatæ

Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»

428. Cf. Virg. Ge. IV, 338; Æn. V, 826, inpr. X, 225.

431. num regna Rhœteia, h.e. Romana (vid. ad. I, 115). —Superis migrantur, h.e. a diis transferuntur? Nam migro active est migrare facio, transfero, ut ap. Liv. X, 34, extr.; Gell. II, 29, et, quem Draken. laudat, Cic. Off. I, 10, ubi vid. Intpp. —432. Sarranus, vid. ad I, 72. —434. antra, judice Dausq., in Libyæ insula, quam Triton amnis circumdat. Cf. Diodor. III, 69. Sed vid. V.L.

435

Tum sic involvens repetita exordia retro

Incipit ambiguus vates, reseratque futura:

«Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida

Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros

Arguta revocans ad roscida pascua canna,

440

Audivit sacræ lentus certamina formæ:

436. ambiguus vates potest esse obscuris vera involvens, ut utar verbis Virgil. Æn. VI, 100. Sed quia clare loquitur Proteus, varias potius, quas induit, formas innui censet Drak. ut ap. Ovid. Met. II, 9; ὀλοφώϊα εἰδὼς, Hom. Odyss. δ, 460; cf. Burm. ad Val. Fl. II, 318, et ad Ovid. Amor. III, xii, 28. Schmidio videtur ut epitheton vatis solenne adcipiendum, quod non semper aptam suo loco vim habeat, qualia multa sint apud poetas. —reserare, ut recludere I, 19. —437. Fabula de judicio Paridis, quam in posterioris ævi commentis numerat Hemsterh. ad Lucian. T. I, p. 253, a. (ubi versus Hom. Iliad. ω, 28... 30, pro panno, a mala manu adsuto, habet, refrag. Scalig. Poetic. V, 3, extr.), vel tironibus nota est; vid. Hygin. f. 92; Lycophr. v. 90 sq.; Eurip. Troad. v. 925 sq., et Lucian. Dial. Deor. 16 et 20. —Laomed. Trojanus, ut VIII, 172. —sedit, ut ap. Sen. Agam. 730, et Stat. Silv. I, ii, 44; nam proprium est judicum; Drak. Cf. Intpp. ad Phædr. I, x, 6, et Ernesti Clav. Cic. Ex marm. et numo Paridem coram deabus sedentem nobis exhibuit Drak.; vid. ad v. 447, in V.L. Cf. etiam Beger. Th. Br. T. I, p. 43, et Montf. Antiq. expl. T. I, p. 1, pl. 108. —in Ida, et quidem in ejus cacumine, Gargaro, teste Luciano. Locum ipsum Καλλικολώνην dictum tradit Schol. ad Hom. Iliad. υ, 3, et Ἀλεξάνδρειαν, Steph. Byz. h.v. —438. Pastor, Paris, quem olim expositum pastores in Ida educasse dicuntur. —errantes, pascentes, ut ap. Virg. Ecl. I, 9; Æn. I, 185, et Hor. Epod. II, 12. —439. Arguta canna, canoro calamo. —440. lentus, vid. ad II, 489. —sacræ, divinæ, ut v. 463, 469; ἱερὸν αἷμα, ap. Bion. Id. I, 22.

Tum matris currus niveos agitabat olores,

Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.

Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus

Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,

445

Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.

441. olores, vid. a Drak. laud. Barth. ad Stat. Silv. I, ii, 142, et cf. Pitture d’Ercol. T. I, tav. 10. Passeres quoque (vid. Ill. Harles. Anthol. Gr. poet. p. 203), vel columbas in monumm. antt. nonnunquam et leones (v.c. ap. Beger. Thes. Brand. T. I, p. 170) ejus currui junctos videmus. —442. Sollicite observabat tempus illud, ne, si Venus serior venisset, crederetur male de forma sua præsumsisse, aut aliis victoriam cessisse; Drak.

443 sq. Ἐρως ap. Mosch. Id. I, 18 sq.: τόξον ἔχει μάλα βαιὸν, τυτθὸν τὸ βέλεμνον, καὶ χρύσεον περὶ νῶτα φαρέτριον. —445. Monstrabat, etc. quo innuit, se facile Paridem amore inflammare animumque ejus matri conciliare posse. —gravidam telis pharetram, ut ap. Hor. Od. I, xxii, 3; cf. Heins. ad Ovid. Met. I, 443.

Ast alius nivea comebat fronte capillos,

Purpureos alius vestis religabat amictus,

Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros

446. De Veneris in ornanda coma studio docte et copiose disputat Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 17, 21, 22 et 31. —446. alius... alius, ut ap. Bion. Id. I, 80 sq., nam ὁπαδοὶ Ἀφροδίτης sunt multi Ἔρωτες, Νυμφῶν παῖδες, τυτθοὶ omnes; unde agmen Amorum ap. Stat. Silv. I, ii, 54; turba Veneris inf. XI, 397; exercitus Cupidinum, ibid. v. 413, et ap. Val. Flacc. VI, 457, ubi v. Burm. Ab his diversi Veneris nati, v. 449, et XI, 390. Ἔρως et Ἀντέρως, vel Ἔρως et Ἵμερος, quibus Pausan. Att. 43, Πόθον addit. Vid. Cic. N. D. c. 23, et Jani ad Hor. Od. I, ii, 34; xix, 1. Ceterum eandem operam, quam Cupidines h.l. præstant, Nymphis tribuit Claud. loco insigni Nupt. Hon. et Mariæ, v. 49 sq. —447. Purpureos alius, πορφύρεον φάρος Bion. Id. I, 3. —vestis religabat amictus, h.e. vestem ligabat sc. cesto. Drak. monet, amictum vestis etiam capi posse id, quod vesti superinjiciatur, quum vestes sint interiora corporis tegumenta, amictus vero superiora, de quo vid. Brouk. ad Tibull. I, ix (al. 8.), 13. Similiter Venerem exornant Gratiæ, ejus ministræ, venustatisque conciliatrices, apud Hom. H. in Vener. v. 61 sqq., et Claudian. de Nupt. Honor. et Mar. Carm. X, vers. 100 seq. De Venere autem, fingendis disponendisque crinibus operam dante, locus class. est Apollon. III, 45 sqq. —448. roseo ore, ut purpureo ap. Hor. Od. III, iii, 12: ῥοδίνη παρειὴ, Παφίη ῥοδέη, vel ῥοδόχρους Ἀφροδίτα ap. Anacr. XXIX, 18, et LIII, 22, ubi vid. Cl. Fischer. Cf. sup. ad I, 577, et Kœppen ad Hom. Iliad. θ, 1.

Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ

450

«Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis

«Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra

«Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis

«Si mea tela dedi blando medicata veneno,

«Si vester, cælo ac terris qui fœdera sancit,

455

«Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra

«Cypron Idumæas referat de Pallade palmas,

«De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»

453. medicare, inficere, oblinere, ut XIII, 197. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 193; IV, 65. —blando, μειλίχῳ, veneno et telis, eo unctis, comparantur vis amoris, et, quæ eum excitant, oscula, etc. quod multis exemplis docuit Dorville ad Chariton. T. II, p. 203: τὸ φίλαμα καθάπερ ἰὸς εἰς τὰ σπλάγχνα κατεδύετο, ibid. T. I, p. 24; τὰ χείλεα φάρμακον ἐντί, Mosch. Id. I, 27, ubi vid. Ill. Harles. in Anthol. Gr. p. 129. Ἀκίδας ἐβαπτε Κύπρις, Μέλι τὸ γλυκὺ λαβοῦσα. Ὁ δ᾽ Ἔρως χολὴν ἔμισγεν, Anacr. XLV, 5 sq., ubi vid. Fischer V.C. cf. sup. ad V, 19, et Cl. Barth. ad Prop. II, xii, 13... 19. —454. Ornate pro, si ipse Jupiter supplex stat, se victum vobis tradit, a vobis vinci potest; facite, ut victoriam de Pallade et Junone reportem. Ἔρως κρατεῖ πάντων τῶν θεῶν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Διός Chariton. VI, 3; Ὅδε καὶ θεῶν δυνάστης, Ὅδε καὶ βροτοὺς δαμάζει, Anacr. LVIII, 4, ubi vid. Fischer. Cf. et Hom. H. in Ven. v. 34 sq., et alia loca ap. Rittershus. ad Oppiani Cyn. 410. —fœdera, leges, ut ap. Virg. Ge. I, 60, et Æn. I, 62. —456. Idumæas referat palmas, ut ap. Virg. Ge. III, 12, ubi vid. Heyne. Cf. ad III, 600. —Cyprus ins. ejusque urbs Paphos sacra Veneri, quæ inde Κύπρις, Κυπρογένεια, Παφίη, Cypria, Paphia, dicitur; vid. Hesiod. Theog. v. 199; Spanh. ad Callim. II. in Del. v. 21; Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; xxx, 1. —457. Præivit iterum Virg. Æn. I, 415 sq., ubi vid. Heyne.

«Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat

Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,

460

Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem

Involvi tum comta tamen, pacemque serenis

Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat

Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.

458. Egregii versus ob dilectum verborum, et singulæ deæ suis veluti notis insignitæ repræsentationem. —instat, precibus eos fatigat. —aligeri, ὑπόπτεροι Ἔρωτες, de quo vid. pulcherr. loca Bion. Id. IX, 6, 7 (ubi vid. Schwebel.); Mosch. I, 16, et Longi Pastor. II, p. 33 sq., ubi cf. Moll. p. 40 sq. —sonabat, etc. Cf. ad IV, 442 sq. —459 sq. Alia species Palladis, ad terrorem incutiendum adcommodata, adumbratur IX, 442 sq., 461 sq., et Hom. Iliad. ε, 733 sq. Eam in ipso Paridis judicio retinuit, testibus, a Drak. jam laudatis, Appul. Met. X, p. 233, et Callim. H. in Pall. v. 18 sq., ubi Spanhem. monet, tres deas minus sapienter comtas exhiberi ab Eurip. Helen. 682 sq., et Androm. 283; it. in Anthol. IV, 19, epigr. 37. —461. pacem, mansuetudinem et hilaritatem, (conf. ad VI, 168) serenis, placidis, (ut XIV, 81). —462. oculis Condiscens, adsumens, (ut, monente Drak. discere consortia, ap. Claud. R. P. II, 368, ubi vid. Heins.) præclare, si severitatem torvamque bellicæ deæ faciem cogitaveris. Ipsa autem verba, quod Gron. Obss. I, 17, docet, ab histrionibus petita, qui gestus discunt et meditantur, quos deinde in scena agunt.

Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,

465

Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden

Post fratris latura toros: postrema nitenti

Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa

Et nemora et penitus frondosis rupibus antra

Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.

470

Nec judex sedisse valet, fessique nitoris

Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.

465. Judicium superbi pastoris in Ida post Jovis conjugium perlatura; ei se submissura, quamvis connubio digna adeoque pulcherrima ab ipso Jove judicata esset, et sic summum formæ præmium tulisset. Cellar. exponit: judicium Paridis propter conjugium Jovis contemnens. Sic quoque Ernesti; quia Junonis perpetuus character sit, majestate sua commovere. Enimvero eam non sprevisse judicis sententiam, sed hanc potius causam fuisse excidii Trojani et omnium malorum bellorumque, quibus postea tam Trojani, quam ab his oriundi Romani ira Junonis et Palladis adflicti sint, intelligitur ex v. 472 sq., et Virgiliana expositione, Æneid. I, 26. Ed. —466. Dulcissimi versus! nitenti vultu ridens, ut dulce adridens XI, 392: Φιλομμειδὴς Ἀφροδίτη, Hom. Il. γ, 424; δ, 10, al.; ἡδὺ γελοιήσασα, et ἐφ᾽ ἱμερτῷ δὲ προσώπῳ αἰεὶ μειδιάει, Hom. H. in Ven. I, 49; III, 2; μειδιάσας ἀθανάτῳ προσώπῳ Sapph. II, 14; cf. Hesiod. Theog. 205, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558. —467. Adfulsit, præclare pro adparuit, quonium et dii insolito aliquo splendore in conspectum veniunt, et Venus dearum pulcherrima est; vid. Jani ad Hor. Od. IV, v, 6, 7. —468 sq. Ornatius extulit Maroniana Æn. I, 402 sq., ubi vid. Heyne et in Exc. XIII. Virgilio forte præivit Hesiod. Scut. H. v. 7, 8: Τῆς (Alcmenæ) καὶ ἀπὸ κρῆθεν βλεφάρων τ᾽ ἀπὸ κυανεάων Τοῖον ἀηθ᾽, οἷον τε πολυχρύσου Ἀφροδίτης. Theogn., v. 8 sq., de Apolline, Πᾶσα μὲν ἐπλήθη Δῆλος ἀπειρεσίη Ὀδμῆς ἀμβροσίης· ἐγέλασσε δὲ γαῖα πελώρη, Γήθησεν δέ βαθὺς πόντος ἁλὸς πολιῆς.

470, 471. Conf. Hom. Iliad. γ, 396 sq., et H. in Ven. v. 182 seq. —oculi fessi, quorum aciem nitor deæ hebetaverat. Cf. ad III, 538. Non diu ferre poterant adspectum pulchræ deæ, nimia luce coruscantis, ut ex Argonautis οὐδέ τις ἔτλη Ἀντίον αὐγάσασθαι ἐς ὄμματα καλὰ Θεοῖο, h.e. Apollinis, ap. Apollon. II, 683. —metuit dubitasse videri. Ne dubitasse videretur, confestim Venerem formosissimam judicavit, eique aureum malum dedit; Drak.

«Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor,

Atque excisa suo pariter cum judice Troja.

Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,

475

Dardanios Itala posuit tellure Penates.

Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo

Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,

Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.

At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,

480

Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.

472. bella vexere, Græcos adduxere Trojam.

474, 475. Vid. Heyne, Exc. XII, ad Virg. Æn. I, 378, et Exc. IX, ad Æn. II, 293; cf. sup. ad I, 43. —terris jactatus et undis, ex Virg. Æn. I, 3.

476, 477. Orationis color similis Maronianæ, Ecl. V, 76 sq., et Æn. I, 607 sq., ubi vid. Cerda. —Indo litore, cf. Tibull. II, iii, 56, et IV, ii, 20. —478. Hæc sumsit a Virg. Æn. I, 278, 279.

479. Descriptio pugnæ Cannensis. Cf. ad I, 50 sq. —natæ Nerei. —currit inmobile filum Parcarum, fatum inmutabile. Cf. ad v. 307. Quamdiu adversa Romanorum fata durant. —480. Conf. IX, 469. —Sason parva ins. maris Ionii, seu Hadriatici, in quod Aufidus, Cannensi clade nobilitatus, fluit. Cf. I, 52 sq. Sason inter Epirum et Brundusium, humilis vadis, unde æquore perfunditur, teste Lucano; vid. V.L. et Palmer. Antiq. Græc. I, 33.

Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis

Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;

Damnatoque Deûm quondam per carmina campo

Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.

485

Punica Romuleos quatient mox spicula muros,

Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.

483. carmina Marciana vulgo intelligunt propter locum Livii XXV, 12; sed Sibyllina Drak. coll. IX, 57 sq. —484. umbræ Ætolæ, Diomedis, vid. ad I, 125. —rursus Teucris pugnabitis, quoniam Romani, a Trojanis oriundi, in campo Diomedis pugnabunt. Animo poetæ insidebat locus Virg. Æn. X, 26 et sqq.

485. Conf. XII, 507 sq. —486. Conf. XV, 558 sq.; Liv. XXVII, 43 sq.; Flor. II, 6, et Hor. Od. IV, iv, 37 sq., ubi vid. Jani. —Metaurus, Umbriæ fl. (nunc Metro, seu Metaro) non confundendus cum Metauro in Bruttiis, quem errorem notavit quidem Hummel, sed nihilo secius per eum lapsus est, Handbuch d. alten Erdbeschr. T. I, P. II, p. 456 et 508. —fulgebit, clarus erit, vel potius, ut flagrare sanguine I, 126.

Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit

Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ

Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum

490

Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.

Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.

Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,

Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»

487. Hæc ad Scipionem Afric. spectant. —e furto Jovis genitus, σκότιος Hom. Iliad. ζ, 24, vid. ad IV, 476. Furtum, quidquid furtim, vel clam fit, hinc clandestini amores, furtivus concubitus. Sic φώριος εὐνὴ, ὑποκλέπτεσθαι εὐνὴν, σκοτόεσσαν ὑποκλέπτειν Ἀφροδίτην, D. Heins. —patruique, Cn. Corn. Scipionis Calvi, patrisque, P. Corn. Scipionis, necem piabit, ut XV, 10. Cf. XIII, 382 sq., 671 sq. —488. litus Elissæ, Carthaginiense, Africanum; vid. ad I, 81. —489. avelletque, etc. Cf. III, 590 sq. —490. Viscera, ut medullæ et venæ, (quæ verba jungit Cic. Phil. I, 15, et Catil. I, 13) partes intimæ. Conf. Intpp. ad Virg. Æn. VI, 834. —torrentem, ferro ignique vastantem, Drak. ad h.l. et ad VIII, 272. Sic urere, exurere, φλέγειν, φλέγεσθαι, vel πόλεμος ἄστυ ἀμφιδέδηε ap. Hom. Iliad. ζ, 329; μ, 35; ν, 736. Conf. Ind. et Gron. ad Sen. Phœniss. 560; Cl. Ernesti Glossar. Liv. voc. urere. —propriis, Libycis.

491. huic Africa nomine cedet, δεινῶς pro, Africani cognomen adcipiet. Cf. Liv. XXX, 45.

492. Hujus Africani majoris filius, P. Corn. Scipio, adoptavit L. Æmilii Pauli filium, P. Corn. Scipionem Africanum minorem Æmilianum, qui b. Punicum III, finiet, Carthaginemque exscindet. —dabit ex sese, ut III, 625. —fatiget, vid. ad I, 63; II, 75. —493. cinerem Libyæ, παθητικῶς, ut apud Virgilium, Æn. V, 787.

Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,

495

Jam monita et Fabium bellique equitumque magister

Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.

Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem

Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno

Eliceret, dabat interdum simulantia terga.

500

Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi

Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,

Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,

Ducit sinuato captivum ad litora lino.

494. Retexitur filum narrationis, inde a v. 409, abruptum. —495. Cf. Liv. XXII, 23 sq., et Polyb. III, 101, 102. —monita Fabii, vid. v. 385 sqq. —496. Exuere aliquem κατὰ mentem, oblivisci, vel repudiare, ut ἐκδύσασθαι τινὰ, e. magistrum Tac. Ann. XIV, 52, extr. ubi vid. Ern. Contra induere patrem dixit Claud. Cons. Hon. III, 157.

497. Cf. V.L. —499. dabat simulantia terga, fugam simulabat.

500 sq. Cf. V, 47 sq. —stagna profundi, vid. ad v. 282. —502. levem, velociter natantem. Cf. ad III, 394. —503. sinuato, ob motum et formam, epith. orn.

Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem

505

Invenisse fuga: liceat si vincere, finem

Promitti cladum: sed enim ditione carere

Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas;

Clausurum jam castra ducem, rursusque referri

Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis

510

Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.

Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes

Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.

Tunc indigna fide censent optandaque Pœno,

Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.

504 sq., cf. Liv. XXII, 24, 25, et Polyb. III, 103. —504. Fama furit, ut bacchatur ap. Virg. Æn. IV, 666. —505. Singula invidiose dicta in Fabium. —506. ditione, vi ac potestate. Cf. Metilii et Fabii verba ap. Liv. XXII, 25. —507. Virtutem, Minucium, virum fortem. —510. purget se, rationem reddat.

512. stimulo fodit, vid. ad I, 113, et sup. ad v. 271. —aura popularis, levis favor plebis; vid. Ern. Clav. Cic. et Jani ad Hor. Od. III, ii, 20.

513. Cf. Liv. XXII, 25... 27, et Polyb. III, 103.

515

Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro

Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers

Irarum senior, magnas ne penderet alti

Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.

Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,

520

Partitus socias vires, vicina propinquis

Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta

Non Romana minus servat, quam Punica castra.

Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,

Perdendi simul et pereundi ardebat amore.

516 sq. Non tam patienter eandem rem tulit L. Papirius Cursor, de quo vid. Liv. VIII, 30... 35. —cernebat, Cell. exponit, prævidit periculum; et Lefeb. «senex, expers irarum, quid agebat inconsulta patria, cernebat, et timebat, ne ipsa penderet, etc.» —518. Cf. Liv. XXII, 36, extr. —patria inconsulta, cui male consultum erat, unberathen, übelberathen; Lenz. Immo temeraria: illa certe notio vocis hujus nullo, opinor, exemplo firmari potest. Vid. ad VIII, 217, sententiam virorum doctorum. Ed.

519. multa putans, secum, ut ap. Virg. Æneid. VI, 332. —522. servat, vid. ad III, 380.

523. Minuci vecordia, ut virtus Catonis et sapientia Læli ap. Horat. Cf. ad IV, 599.

525

Quem postquam rapidum vidit procedere castris

Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces

In subitum curas: propere capere arma maniplis

Edicit, vallique tenet munimine turmas

Ausonius: torquet totas in prælia vires

530

Pœnorum ductor, propellitque agmina voce:

525. Cf. Liv. XXII, 28, et Polyb. III, 104, 105. Sensum h.l. qui cuivis facile in oculos incurrit, Drak. ita exposuit: Quum Minucium castris procedere videret hinc Fabius, inde Hannibal; ille, ut milites arma caperent, edixit, quos tamen intra castra continebat ad subita rerum paratos: hic autem suos in aciem eduxit, ut absente Dictatore cum magistro equitum manum consereret. —527. In subitum, ut subitum, de subito, subito, per subitum, per longum, per tacitum, quæ vid. in Ind. et ap. Drak. et N. Heins. ad XV, 145; Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 31. —curæ sagaces in subitum, scil. periculum, seu consilium capiendum, h.e. cautio et prudentia, quæ in quovis repentino casu consilia habet parata et in promptu; Lenz. —529. Ausonius, Romanus, Rom. dux, Fabius, ut Pœnus dicitur Hannibal. —torquet vires, ut IV, 640.

«Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.

Non sperata diu plano certamina campo

Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum

Detergete situm ferro, multoque cruore

535

Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.»

531. rape tempora, vid. ad I, 569.

534. Cf. sup. v. 343, 344. —535. Exsatiate enses, vid. ad V, 274.

Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,

Perlustrans campos oculis, tantoque periclo

Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.

Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,

540

Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca

Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.

539. Hæc de suo addidit poeta. Cf. ad v. 567 sq. —natus, Q. Fabius, de quo vid. Liv. XXIV, 9, 12, 43... 46. Ejus verba h.l. summum indignationis adfectum spirant. —540. suffragia cæca, ut VIII, 255; possunt esse, seu plebis cæcæ et ignobilis (vid. ad V, 2), vel incerta ac vana, ut suffragia ventosæ plebis dixit Hor. Epist. I, xix, 37. Sed præstat explicare inconsulta, vel plebis cæco impetu, studio et favore in Minucium inclinantis. —541. Invasit, ut II, 292, et IV, 712, ad se rapuit, vi nobis extorsit.

Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,

Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis

Æquent imperio, et solem concedere nocti

545

Sciscant inbelles! magna mercede piabunt

Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»

542. rostra lubrica, periculosa; vel fallacia, ut ap. Virg. Æn. XI, 716; vel denique levia, mobilia, (ut mobiles Quirites ap. Hor. Od. I, i, 7) fluctuantia, inconstantia, ut lubricus adsensus ap. Cic., Acad. IV, 108. —544. solem concedere nocti, δεινῶς pro, Fabium, tantum ducem, cedere Minucio. Cf. Hor. Sat. I, vii, 24, et Cic. N. D. II, 5. —545. Sciscere voc. propr. de legibus jubendis, et quidem plebeiis, quæ inde scita plebis, vel plebiscita dicuntur; Drak. —inbelles, h.l. non timidi et ignavi esse videntur, sed ad bellum inepti, rectæ belli gerendi rationis ignari. Ita adversariis idem probrum, quo Fabium lacerabant, etsi alio sensu ingeritur.

Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:

«Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta

Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque

550

Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum,

Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,

Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.

Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis

Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:

555

Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla

Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.

548. tristia dicta, vid. ad I, 147. —549. abolenda, expianda. Conf. ad I, 61.

554. æterno, æternum, semper. Conf. ad II, 235, in V.L. —556. fertur mortalibus, eos prosequitur.

Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,

Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru

Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,

560

Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent

Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,

Mutassentque solum sceptris Æneia regna,

Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.

Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.

565

Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant

Classica, procursusque viros conliserat acer.

557. Præclare Fabius filio ad imitandum proponit exemplum M. Furii Camilli, qui damnatus in exsilium abiit Ardeam, sed mox ibi, injuriarum oblitus et publica, quam sua, fortuna mæstior, Gallos in castris trucidavit, precibusque ingratæ civitatis cedens in patriam rediit, ubi Dictator dictus Gallis internecione occisis triumphavit, et, post incensam a Senonibus urbem, solus Romanos a consilio Veios migrandi revocavit; quaæ nota sunt ex Liv. V, 32, 43... 55. —558. curru, triumphali; vid. ad VI, 546. De hac Camilli victoria et triumpho prorsus tacet Polybius, unde utrumque ab historicis Rom. confictum putant. Cf. Duker. ad Flor. I, 13, 17, p. 117. Sed vid. sup. commentat. Argumento lib. VI subjuncta. —559 sq. tibi Damnata dextra, a te damnato. —561. inpenetrabilis iræ, ut VI, 413. —563. Hæc Silii magis, quam Fabii temporibus conveniunt.

564. iras meas, quæ potius me decent, qui, dimidia imperii parte ademta, læsus sum; Mars. et Barth. Adv. I, 13. Male Dausq. quibus honori meo consultum is, vel in quas imperium meum est.

Primus claustra manu portæ dictator et altos

Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.

567 sq. Si Liv. XXII, 29; Polyb. III, 105; ceterisque historicis fides habenda, Fabius Hannibalem repulit tantum et cedere coegit, non justa acie cum eo conflixit, qua vinci eum posse primus apud Nolam docuit M. Marcellus; vid. Liv. XXIII, 16, et Val. Max. IV, i, 7. Silius vero brevem pugnæ Fabianæ mentionem, quam illi injiciunt, in Dictatoris laudem amplificavit, ut contra tot alia prælia, a Livio memorata, silentio fere prætermittit, quia ad lectoris delectationem reique summam minus momenti habent. Quid enim ad rerum magnitudinem, quæ animum admiratione percutit, ad narrationis splendorem, et ad popularium inpr. mentes tenendas, majorem vim habere poterat, quam imago magni viri, qui adhuc singulari prudentia certamen fugit, summaque constantia in consilio, nihil temere audendi, mansit, nunc autem, salute patriæ et re ipsa ita postulante, Hannibali non magis virtute, quam rei militaris peritia cedit? Hinc etiam filius tanti viri, qui militiam auspicatur, v. 713 sqq., inter ceteros virtute eminet: de quo in historicis nihil reperias. Cf. ad IV, 417. —568. rupit cursum, vid. ad I, 54.

Non graviore movent venti certamina mole,

570

Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens

Africus: obnixi quum bella furentia torquent,

Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt

Æquor quisque suum; sequitur stridente procella

Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.

575

Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta

Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum

Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque

Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,

Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.

569. Splendida comparatio militum, qui magno strepitu ex tentoriis castrisque undique effusi in hostes ruunt et inter se conliduntur, cum ventis inter se pugnantibus. Aliquantum congruit locus Virg. Æn. X, 356 sq. —570. Odrysius Boreas, vid. ad I, 587, et IV, 431. —571. obnixi, ut ap. Virg. l.c. ubi dubia est lectio. —bella torquent, vid. ad IV, 431. —572 sq. volvunt quisque, conf. Heins. ad Ovid. Met. I, 59, et Stroth. ad Liv. I, 59. —573. stridente procella, ut ap. Virg. Æn. I, 102; ὑπὸ λιγέων ἀνέμων σπέρχωσιν ἄελλαι Hom. Iliad. ν, 334; λιγυρῇσι πνοιῇσι Iliad. ε, 526; λιγυπνείοντας ἀνέμους Odyss. δ, 567.

575. Hæc prorsus divina, sententiarum verborumque gravitate! —576... 579. injuria quantum, etc., quum omnibus persuaderet, quanta injuria adfecissent eum, qui solus rectam belli gerendi rationem teneret patriamque ab interitu retraxisset.

580

Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo

Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente

Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:

Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,

Hausurus clausos conjectis undique telis.

585

Atque hic Dardanius pravo certamine ductor

Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.

580. excelso vallo, colle, seu tumulo, in quo Fabius castra ponere solebat. Conf. v. 731. —581. tremuere iræ, tremuit Hannibal, qui ante iratus et ferox erat. —583. Aciem Minucii corona militum circumdederat. —584. Hausurus, vid. ad I, 392.

585. Minucius, dux pravus, metu prope jam exanimatus erat. —586. mente intrarat, se intraturum putabat; Drak. coll. II, 352; Stat. Th. X, 556, et inpr. Homer. Iliad. ο, 251: Καὶ δὴ ἔγωγ᾽ ἐφάμην νέκυας καὶ δῶμ᾽ Ἀΐδαο Ἥματι τῶδ᾽ ὄψεσθαι. Add. Hor. Od. II, xiii, 21, 22, et inf. v. 741, ubi se jam vidisse umbras æternas Minucius memorat.

Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;

Quum senior, gemino complexus prælia cornu,

Ulteriore ligat Pœnorum terga corona,

590

Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,

Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,

Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ

Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens

Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,

595

Aversumque premit telorum nubibus hostem.

Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,

Rector erat Pylius bellis ætate secunda.

588. gemino complexus, suo et Minucii. Cf. Liv. c. 29; Polyb. c. 105. —589. Ulteriore, exteriore. —590. Lenz. comparat Cic. Somn. Scip. IV, 9, orbium unus est cælestis extimus, qui reliquos omnes complectitur. —591. surgere in arma, cf. ad IV, 619. Conf. Virg. Æn. I, 589, ubi vid. Heyne. Conf. etiam Kœppen ad Hom. Iliad. δ, 439; ε, 1 sq., et quæ disputavi in Magazin für Philologen, T. I, p. 205 sq., 233 sq. —592. Tirynthius, generis auctor; vid. ad II, 3. —594. Per subitum, cf. ad v. 527. —595. telorum nubibus, vid. ad I, 311.

596. juvenem, juventutem. —597. Rector Pylius, Nestor. —ætate secunda, media. Cf. Hom. α, 260 sq., ubi ipse de suis laudibus rebusque gestis prædicat. Sic nostras J. B. Rousseau,

Au midi de mes années,

Je touchais à mon couchant.

Ed.

Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen

Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,

600

Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen.

Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,

Et geminas acies superantem vertice Thulim,

Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.

Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,

605

Et Morinum pugnas æris stridore cientem,

Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,

Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,

Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.

601. largum comæ, εὐπλόκαμον. —603. aggere, vallo, vel muro. Cf. I, 265. Res in miraculum aucta.

605. pugnas æris stridore cientem, ut adcendere ære VIII, 488; utrumque ex Virg. Æn. VI, 165; Drakenb. Add. Val. Fl. VI, 92. —607 sq. Cf. IV, 169 sq.

Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.

610

Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra

Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,

Inpacto prosternit equo, trepideque levantem

Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,

Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.

615

Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis,

Et campis servat mandatum adfixa cadaver.

610. lapsantem sanguine, ut Æn. II, 551. —611. Lubrica evadere, ex lubrico loco emergere. —612. Inpacto equo, vid. ad IV, 370. —613. adflicta solo, vid. ad I, 674, in V.L. —pressa violentius hasta, ut ap. Virg. Æn. X, 347. Conf. ad I, 383. —614. Inplicuit, adfixit. —telum in cæde, vulnere reliquit, ut ap. Virg. Æn. XI, 637.

615 sq. Luxuriantis ingenii versus.

Nec non exemplo laudis furiata juventus,

Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello

Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant

620

Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant

Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro

Dum rapit, et molem subducto corpore vitat

Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;

Strage super lapsus socium, qua fibula morsus

625

Loricæ crebro laxata resolverat ictu,

Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,

Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.

617. furiata, ἐναργῶς pro excitata, ut XIV, 281; XVII, 298; conf. ad I, 32. —620. emisse, vid. ad IV, 754. —621. Spectari Fabio, h.e. ejus plausum et favorem. Bibulus retro cedens labitur super cadaver, ex quo telum exstat, quod in latus adcipit. —623. in terga refertur, id. q. vestigia retro rapit, vid. ad IV, 315. —624. qua fibula, etc., imitat. Virg. Æn. XII, 273, 274. ubi vid. Heyne, et ad Æn. I, 169; XII, 782. —morsus, ut ap. Ovid. Met. VIII, 318; Claud. Cons. Olyb. et Prob.; 88 Drak.

Heu sortem necis! evasit Garamantica tela

Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus

630

Occideret, telo non in sua vulnera misso.

Volvitur exanimis, turpatque decora juventa

Ora novus pallor; membris dimissa solutis

Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.

629. iners cuspis, a nullo conjecta, et sine vi, ut i. ignis V, 572, et fere κόφων βέλος Hom. Iliad. λ, 390, vel telum sine ictu Virg. Æn. II, 544. —fusus, vid. ad II, 113. —630. telo non in sua vulnera misso, ut alieno vulnere dixit Virgil. Æn. X, 781.

632. membris solutis, ut λύθη ψυχὴ Iliad. ε, 296; λῦσε γυῖα Iliad. δ, 469; λῦντο γυῖα Iliad. η, 16; ο, 435. —633. Arma fluunt χαμαὶ πέσον. Cf. ad II, 131. —erratque niger per lumina somnus, ut σκότος ὄσσ᾽ ἐκάλυψε, vel στυγερὸς μὲν σκότος εἷλε, et ἀμφὶ δὲ ὄσσε κελαινὴ νὺξ ἐκάλυψε, Hom. Iliad. δ, 461; ε, 47, 310. —niger somnus, ut mors atra, μέλας et πορφύρεος θάνατος, vel μέλαινα κῆρ Iliad. β, 834; ε, 22, 83; cf. ad II, 574. Hinc et fuscæ alæ, quibus nos Somnus, etiam æternus ille, obumbrare dicitur; vid. ad X, 345.

Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum

635

Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,

Eoa tumidus pharetrati militis ala,

Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim

Casside, et aurato fulgebat gemma monili.

634 sq. Episodium multis verborum ambagibus ornatum. —nepotum, Pœnorum, cf. ad I, 6. —636. Eoa ala, ut ap. Virg. Æn. I, 489. —637. Gens Cadmi, vid. ad I, 6, et II, 185. —Miles orientis auro superbit, genio terræ materiam suppeditante; Dausq. —fulva, aurea.

Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda

640

Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.

Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen

Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.

639. Imitat. Virg. Æn. VIII, 589 sq., ubi Heyne recte monet, non satis commode comparari Hom. Iliad. ε, 5 sq. Magis huc spectant loca Iliad. χ, 317 sq., et Apollon. II, 40 sq.; quos imitati sunt, a Drak. laudati, Ovid. ex P. II, v, 49, et Sen. Hippol. 749 seq. —renovatus exponit D. Heinsius, ex Hespero Lucifer factus; sed est modo ortus, unde Lucifer hic positus erit pro Hespero; Hesperus enim idem astrum vocatur, quum oritur, Lucifer vero, quum occidit; Drak. Veteres autem, Stoici in primis, putabant, sidera, cursu suo fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris ali, pasci, refici, renovari ac recreari, ταῖς τῶν ὑδάτων ἀναθυμιάσεσι τρέφεσθαι Plut. Plac. Phil. I, 3; Πίνες Θάλασσα δ᾽ Αὔρας· Ὁ δ᾽ Ἥλιος Θάλασσαν· Τὸν δ᾽ Ἥλιον Σελήνη Anacr. XIX, 3 sq.; ubi vid. Clar. Fischer. Cf. loc. simil. inf. XII, 248; Burm. ad Val. Fl. II, 62 et 441; Heyne, Cerda et Burm. ad Virg. Æn. I, 608; Spanh. ad Callim. H. in Dian. v. 141; Jablonsk. Panth. Æg. P. II, p. 103, et, quos Drak. laudat, Gron. Diatr. Stat. pag. 234; Lambin. ad Lucret. I, 232; Lips. Physiol. Stoic. II, 14, et Livinei. ad eumen. paneg. Constant. Aug. c. 7. —640. Laudatur, placet, Veneri, cujus stella est; vid. Guell. ad Virg. Æn. VIII, 590; Cic. N. D. II, 20; Somn. Scip. 4 et 5. —saturata, tincta, ut ap. Ovid. Met. XI, 166; Martial. VIII, 48, et satur ap. Virg. Ge. IV, 335, ubi vid. Heyne. —642. Agenoreis Tyriis (vid. ad I, 15) ahenis, ut ap. Stat. Silv. I, ii, 151, et Sen. Herc. Œt. 663. Conf. inf. XVI, 177.

Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen

Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem,

645

Nunc dexter levibus flexo per devia gyris

Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam

Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.

Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento

Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo,

650

Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus

Uventi ferrum admovit tepefacta palato.

644. lævus in orbem, ut ap. Virg. Æn. X, 885. Cf. sup. IV, 317 seq. —645. levibus gyris, ut ap. Iscan. b. Troj. VI, 10, forte pro parvis, ut X, 592. Drak. vel ut levibus frenis, levis equitatus, faciles gyri N. Heins. —646. post terga, retro, more Parthorum, ut ap. Lucan. I, 230. Conf. intpp. ad Virg. Ge. III, 31; Jani ad Hor. Od. I, xix, 11, et II, xiii, 17, et inf. X, 12, ubi Drak. laudat Barth. ad Stat. Silv. I, iv, 78, et ad Claud. laud. Stil. I, 68. —647. Achæmenio, Persico, seu Parthico, ut passim, a primo Persarum rege, cujus posteri inde Achæmenidæ dicebantur; vid. Herodot. VII, 11; Ammian. XIX, 4, et Hor. Od. II, xii, 21, ubi cf. Jani.

648. Nec damnata manus, non irritus, vanus fuit ictus; ὁ δ᾽ οὐχ ἅλιον βέλος ἧκεν, Ἀλλὰ, etc. Iliad. ο, 575. —649. penetrabilis, active, penetrans, ut XII, 240; Virg. Ge. I, 93; Æn. X, 481. —650. subrecta, sursum erecta, ut X, 253, ubi Drak. laudat Virg. Æn. IV, 183; Liv. VII, 10; Gron. ad Liv. VIII, 8, ad Sen. Herc. F. 790; Acidal. ad Curt. IX, 5, et alibi. —651. Uventi palato, epith. orn. ut udum ap. Virg. Ge. III, 388.

At Brutus, diro casu turbatus amici,

Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos

Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat

655

Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram

Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo

Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro

Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.

Labitur intento cornu transfossus, et una

660

Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam.

653. sævos, exitiosiores et periculosiores, fraude fugæ, fuga simulata, quoniam post tergum conjiciuntur, adeoque minus tibi ab iis cavere possis. —658. versus, στίχος, ordo, ut passim, h.l. catenulæ, quod quoque versum inflecti possunt, N. Heins. et Drak. qui citarunt Virg. Ge. IV, 144; Æn. V, 119; Colum. R. R. II, 11; Plin. XV, 29; XVII, 12; XVIII, 19; Grat. Cyn. 144, et alibi. —Nudabant, nudam præbebant summam pectoris partem, quia catenularum ordines laxe juncti erant.

659. Cf. II, 127 sq., ubi similiter Dorylas occiditur. Ed. —intento cornu, arcu, ut II, 109; Cf. Burm. ad Val. Fl. III, 591.

At non tam tristi sortitus prælia Marte

Phœbei Soractis honor Carmelus agebat:

Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,

Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem

665

Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti,

Quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi.

Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste

Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore,

Per dumos miser in vicina cacumina quercus

670

Repserat, atque alta sese occultabat in umbra

Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.

662. Phœbei Soractis, cf. ad V, 175. —honor, decus patriæ. — 665. Amyclæi, Spartani, Phalanti, quo duce Partheniæ Tarentum, a Tarante conditum, occuparunt. Cf. XI, 16; Heyne ad Virg. Ge. IV, 125, et Exc. XIV ad Æn. III, 551; Jani ad Hor. Od. I, xxviii, 29; II, vi, 11. —stirps inpacata, propter odium Spartanorum in Romanos, quod a Xanthippi bellique Punici I temporibus resederat. —666. claro Laconi, Spartano cuidam, qui a claro illo Phalanto originem ducebat. Ejusmodi originem ducis Pœnorum, vel propterea fingere poterat poeta, quod Spartani, duce Xanthippo, in Africam venerant.

667. Talia, talem necem, qualem Carmelus Zeusi adtulerat, metuit Hampsicus. —669. sqq. Cf. V, 469 sqq.

Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos

Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;

Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,

675

Dum nemoris celsi procera cacumina sensim

Substructa certat tacitus contingere meta,

Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.

Effudit vitam, atque alte manante cruore

Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.

672. multa orantem; Maronianum illud, Æneid. XII, 294. Ed. —673. Mutantem saltu ramos, modo in hunc, modo in illum ramum insilientem. Lepida profecto imago: credas Hampsicum sciuros venari; Ernesti. —674. Similis locus Val. Fl. VI, 260 sq.; vid. ibi Intpp. et ad h.l. Drak. qui laudat Salmas. ad Solin. p. 83 et 765 (1087); Gron. Obss. III, 18, et ad Auctor. Octaviæ v. 412; Intpp. ad Petron. c. XL et CIX; Broukh. ad Prop. II, xv, al. xix, 24; Rader. et Grut. App. notar. ad Martial. IX, 54, et XIV, 218, et gemma ap. Gorlæum Dactyl. T. II, num. 480, ed. Gronov. Cf. etiam Oppian. III, 486 sq. —676. N. Heins. hæc notat: «Substructa meta, ut mox et ap. Martial. XIV, 218. —677. calamo crescente, vel calamo structo Prop. II, xv, (19) 24; (ubi vid. Broukh. et Vulp.) textis arundinibus Petron. 109; crescente arundine Martial. IX, 54, et Gr. συνθέτους καὶ πηκτοὺς καλάμους. Dum enim viscatæ arundini aliæ ex aliis arundines, atque illæ crassiores crassioresque substruebantur et infigebantur, formam metæ reddebant ac pyramidis: extremæ autem arundinum crescentium compagi frondentem ramum, visco inlitum, inserebant, cui dum insidebant aves, (cantu inprimis adlectæ) glutine adstringebantur.» Τὼς καλάμως ἅμα πάντας ἐπ᾽ ἀλλάλοισι συνάπτων, Bion. Id. II, 5; Drak. Inf. XIV, 309, crescentia tecta h.e. turris pluribus contignationibus, seu tabulatis, quorum superiora inferioribus minora sunt, alte educta. —Meta (v. 676), conus, et quæcumque res ex orbiculari et lata basi in acutum fastigium surgit.

680

Jamque in palantes ac versos terga feroces

Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda

Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.

Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant

Cornipedes, totusque novæ formidinis arte

685

Concolor æquabat liventia currus equorum

Terga, nec erectis similes inponere cristis

Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.

Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos

Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta,

690

Egit nigrantem Stygia caligine currum.

683. furvi Cornipedes, cf. Burm. ad Val. Fl. I, 149. —684. arte formidinis novæ, novam terroris insolitamque speciem excogitandi.

688 sq. Cf. XIV, 240 sq. —689. Hennæa virgine, vid. ad I, 93.

At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,

Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso

Mœnia, Laertæ quondam regnata nepoti,

Quamquam tardatos turbata fronte Latinos

695

Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse

Ferrata calce, atque effusa largus habena

Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,

Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.

691. prima sparsus lanugine malas, ἐτὶ χνοάοντας ἴουλους ἀντέλλων Apollon. II, 93; πρὸς εὐάνθεμον δ᾽ ὅτε φυὰν λάχναι νιν μέλαν γένειον ἔρεφον Pind. Ol. α, 109; Cf. Virg. Æn. VIII, 160; X, 324, et sup. ad I, 61; III, 84. —692, 693. M. Porcius Cato, qui Sapiens, Major, seu Priscus et Censorius dicebatur. Romæ decus, ortus Tusculo; vid. Corn. Nep. c. 1; Cic. Mur. 8. Primum quidem stipendium in pugna Cannensi meruit, (inf. X, 13 sq.) vel demum post eam, Q. Fabio Max. tertium consule; vid. Corn. Nep. c. 1; Cic. de Sen. c. 4, et Pighii Ann. ad a. 549, p. 219. Sed poeta non ad tam subtilem et accuratam temporum rationem exigendus est. —Tusculum, Latii municipium, ubi Ciceronis, Tiberii aliorumque prædia erant et nunc Frascati est, non longe a Roma, conditum a Telegono, Circes et Ulyssis f. Laertis nepote, (unde Circæo decus et Laertæ quondam regnata nepoti) in colle, ἐπ᾽ ὀρεινῇ Strab. V, p. 165 (al. 239), quare h.l. —dorso Circæo, ut ap. Horat. superni Tusculi Circæa mœnia Epod. I, 29, vel juga Telegoni Od. III, xxix, 8, ubi vid. Jani; Cf. inf. XII, 535; Cluver. Ital. ant. III, 4, p. 942, et Intpp. ad Prop. II, xxxii, 4. —695. Conlegisse gradum, ut VI, 399. —696. effusa habena, ut XIII, 172, et Virg. Æn. XII, 499, irarumque omnes effundit habenas. Ed. —largus, doctius pro, large, multum effusa habena. Conf. V.L. —698. assa umbra, ut vana Virg. Æn. X, 593, Drak. Cf. V.L.

Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto

700

Alipedem planta currum premit, atque volanti

Adsilit a tergo: cecidere et lora repente

Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens

Palluit infelix subducto sanguine Maurus.

Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.

699. Cato ab equi dorso desilit, et saltu conscendit currum Tungri, quem a tergo adoritur. —700. premit, persequitur. —701. Cf. Virg. Æn. IX, 475, 476, ubi vid. Cerda et Heyne. —702. stimulus, κέντρον, μάστιξ, Iliad. ψ, 383, 387, 390; unde κεντρηνεκέες ἵπποι Iliad. ε, 752; cf. ad I, 113. —703. subducto sanguine, metu exsanguis. Cf. Virg. Æn. III, 259. —704. Cato ora rapit, (ut XV, 810, et diripere XV, 730) cum impetu et ardore amputat.

705

At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum

Dictator cum cæde globum: miserabile visu,

Vulneribus fessum ac multo labente cruore,

Ductorem cernit suprema ac fœda precantem.

Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem

710

Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem

Hanc pellamus, ait; Pœnoque ob mitia facta,

Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,

Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna

Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Pœnum

715

Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,

Donec Sidonius decederet æquore ductor.

705 sq. Poeta exornavit Liviana XXII, 29. —globum anhelum, qui angitur, laborat, in angustiis versatur; Lenz. —708. Ductorem, Minucium. —suprema ac fœda, mortem turpem.

709. Aptissime ingenio Fabii patris. Cf. v. 547 sq. —710. natum, vid. ad vers. 539. —711, 712. Conf. v. 260 sq. Sarcasmi vim facile senties.

Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum

Averso pastore lupus, fetumque trementem

Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu

720

Auditis celeret balatibus obvia pastor,

Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis

Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.

Tum demum terris, quas circumfuderat atra

Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ.

717 sq. Pulcherrima comparatio et præclare verbis expressa, a qua non multum differt Maroniana Æn. XI, 809 sq. Cf. Claud. in Rufin. II, 252 sq. —Martius lupus, ut Virg. Æn. IX, 566 (ubi vid. Heyne), et Martia tigris, ap. Val. Fl. III, 635. —719. cursu, cursim, festinanter, ut XI, 137; XVI, 7, et certamine pro certatim X, 536; XII, 268; Drak. —721. spirantem, ἀσπαίροντα. —722. vacuo hiatu, ut ap. Claudian. l.c. Cf. Burm. ad Val. Fl. III, 589, et ad Ovid. Met. VII, 786. —æger, iratus et tristis, propter prædæ jacturam.

723, 724. Ornate pro, tum demum, hostis impetu rejecto, mortis metus, quem Romanis præsentissimum incusserat periculum, et quo occæcabantur eorum oculi, depulsus est. Cf. V.L. et v. 586.

725

Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant

Servari, subitisque bonis mens ægra natabat.

Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,

Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,

Connivent, solemque pavent agnoscere visu.

726. mens natabat, fluctuabat, dubia et incerta erat, quum nimia et inopinata felicitas ipsis somnio similis videretur. Cf. Hor. Sat. II, vii, 7; Sen. Ep. 35, extr. Manil. IV, 256, et sup. ad II, 122.

727. Præclara comparatio, quam nescio an ulli debeat poeta. Videtur tamen ante oculos habuisse Virg. Æn. IV, 688... 692. —729. Connivent, claudunt sc. oculos.

730

Quîs actis, senior, numerato milite lætus,

Collis et tuto repetebat in aggere castra.

Ecce autem e media jam morte renata juventus,

Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo

Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem

735

Certatim, et magna memorabant voce Parentem.

730. Cf. Liv. XXII, xxix, 30, et Polyb. III, 105, ut indolem et δεινότητα poeticæ rei tractationis perspicias, quo, præter majorem adfectus gravitatem, etiam hoc spectat, quod non a solo Minucio, sed a toto exercitu is, cui omnes inmeritum vitæ servatæ beneficium debebant, laudibus celebratur, et in Fabii honorem aræ exstruuntur vinumque ac dapes ei, tanquam Deo, libantur. Ceterum iidem historici tradunt, Fabium parentem esse vocatum ob servatum exercitum, de quo vid. Drak. ad VIII, 2, ubi citat IX, 565. Claud. laud. Stil. III, 51; Liv. V, 49, et Juven. VIII, 243. —numerato milite lætus, quod pauci militum, quibus ipse (non quibus Minucius, de quo vid. Liv. XXII, 29) præfuerat, perierant; Lenz. Cf. sup. v. 396... 400.

735. memorabant voce Parentem. Quintil. Declam. IX, «Fabio Maximo immortalem adtulit laudem ereptus ex hostium manibus Minucius.» Notandum est, viros tam bello strenuos in castris, quam togæ muniis in urbe felices, Patrum nomine a veteribus adpellatos. Juvenal. sat. VIII, v. 243, Roma parentem, Roma patrem patriæ Ciceronem libera dixit. Liv. lib. V, cap. XLIX, «Dictator (Camillus) recuperata ex hostibus patria, triumphans in urbem redit: interque jocos militares, quos inconditos jaciunt, Romulus ac parens patriæ, conditorque urbis haud vanis laudibus adpellatur.» Insigne decus et dulce in primis merito civi! quod autem apud posteros, infami sæpius pretio prostitutum, vix unus et alter jure adepti reperiantur: rarus enim rex populi dictus pater; rari duces, ut Turennius! Ed.

Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,

«Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem

Si fas vera queri, cur nobis castra virosque

Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,

740

Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi

Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.

Ocius huc aquilas servataque signa referte.

Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.

Tuque dolos, Pœne, atque astus tandem exue notos:

745

Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.»

736. dissiderat; Dissidere hic est diversis locis sedere, separatum esse. Sic Senec. Thyest. vers. 124, «Isthmi si quis amat regna Corinthii, Et portus geminos, et mare dissidens.» Ed. —737. Sancte, venerande, ut ap. Val. Fl. I, 11. —740. hoc munere lapsi, perperam usi, vel infelices, in perniciem ruentes. —741. Cf. supra v. 586, et congestis ibi exemplis adde Senec. in Phœniss. vers. 233, «... cur caput tenebris grave Non mitto ad umbras Ditis æternas?» in Hippolyt. v. 835, «Tandem profugi noctis æternæ plagam;» perpetuam noctem, ibid. v. 221, «Adiit silentem nocte perpetua domum.» Vide Horat. lib. II, Od. 13. Ed.

742. huc, ante tribunal; Lefeb. col. Liv. XXII, 30.

743. murique, etc., vid. ad v. 8. —stant, cf. ad III, 173.

Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)

Cespite de viridi surgunt properantius aræ.

Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi

Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus

750

In mensam Fabio sacrum libavit honorem.

746 sq. «Tum dextræ interjunctæ, militesque, concione dimissa, a notis ignotisque benigne atque hospitaliter invitati; lætusque dies ex admodum tristi paulo ante ac prope exsecrabili factus: Romæ... pro se quisque Maximum laudibus ad cælum ferre;» Liv. XXII, 30. Vid. vol. IV, ed. nostr., p. 199. Ed. —747. Vid. ad IV, 701.

748. munera Lyæi, ut δῶρα Διονύσου, Ἀφροδίτης, Δήμητρος. Cf. sup. v. 183, 194. Hesiod. Scut. H. 47; Stat. Silv. IV, 6; Hor. Od. IV, xv, 26; Heyne ad Virg. Æn. I, 636, 734; IV, 33; Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 54. —750. Cf. Virg. Æn. I, 736; III, 177, 354. Fabio, ut Deo, vinum libant; et revera θεὸς ἀπὸ μηχανῆς fuerat. Cf. XI, 302. —honorem, vid. ad III, 218. Hæc apte finxit poeta. Similiter Cimbris ad internecionem cæsis atque deletis, neminem fere Romæ fuisse, qui non lautas in honorem Marii instruxerit cœnas, eique ut Deo libaverit, memorant Plutarch. in vita Marii (Opp. T. I, p. 421, ed. Frft.) et Valer. Max. VIII, xv, 7. Augusto etiam libationes tam publicæ, quam privatæ a.U.C. DCCXXIV et DCCXXV decretæ; de quo vid. Dio. Cass. LI, 19 et 20; Hor. Od. IV, v, 31 sqq., ibique Jani. Marum ipsi hastæ libavisse vidimus sup. ad VI, 138.

Liber VII: Variæ Lectiones

1. rabidis rebus Colon. prob. N. Heins. quia res trepidæ vers. 88, iterantur, et certamen ac arma rabida dicuntur, v. 253, et XVI, 410. Quam infirma sit utraque ratio, non est quod doceam. Eodem suadente, post rebus στιγμην τελειαν posui cum Drak. Interea Fabius, trepidis spes u. r. Ille quidem, socios, etc. transponendum censebat Burm. Non male! —3. clara laborum priscæ edd. Conf. ad II, 52; cruda l. conj. N. Heins. coll. Virg. Æn. VI, 304. —5. mente humana Ox. mente humano major emend. Barth. Adv. I, 13, ut humano sit pro homine, de quo vid. Gronov. ad Liv. VIII, 9, et Gifan. Ind. Lucret. Vulgatam lect. exemplis (V, 435, et VI, 426), quibus non indiget, vindicarunt Draken. et Lefeb. —10. Fortunam cunctando, non cunctando F., Colon. —18. tecta Evandria h.e. Pallanteum, et hinc Roma, eo loco condita (vid. ad VI, 631 sq.), opinabatur N. Heins. quod prob. Drak. et recepit Lef. Non male, quia modo vox regna præcessit: regna argute dici monet Withof. ut ap. Hor. Od. III, iii, 58. Maluerit tamen sceptra, quæ vox dignior sit quam tecta, et ad vulg. lect. propius adcedat. —19. et in merito R. 1, 3, et Med. unde et i. merito suspic. N. Heins. quem v. ad XI, 214, 241, ad Claud. R. P. I, 92, et Epithal. Hon. et Mar. v. 276, ad Ovid. Amor. III, iii, 1. Sed vulgatum emerito, h.e. merito, Drak. firmat ex XI, 464; (Emerito... cælo) Manil. I, 404; (emeritum mundum) Prop. IV, ii, 61; Sidon. Apoll. II, 209; Val. Max. IV, 1, ex. 6; conf. Heins. ad Vellei. Paterc. II, 11.

23. ultima passis malebat D. Heins. et quis Fabius Burm. Ancora ex Gr. ἄγκυρα rectius quam anchora scribitur. —25. fervore carentes Tell. a m. pr. Parm. Med. et Benes. Vulgatam calentes defendunt Dausq. et Cell. et ad Hannibalem referunt, coll. v. 66. Male! —28. laborem e Colon. recepit Drakenb. Sed magis hoc loco conveniunt labores, h.e. res gestæ, facta; conf. not. ad V, 561.

29. Cilnius, non Cilinus, Colon. Recte. Cilnia gens Etrusca, et quidem nobilissima, e qua C. Cilnius Mæcenas, quem poeta forte respexit, vid. Drak. ad Liv. X, 3; Lips. Antiq. Lectt. I, 22, et ad Tac. Ann. VI, 11; Meibom. vit. Mæcen. L. B. 1653, 1654, c. 1; Demster. in Etruria regali II, 54, et Jani ad Horat. Od. III, 29, 1; Areti Colon. Sed Ἀῤῥητίνων πόλις dicitur Polyb. II, 19; Ἀῤῥήτιον Appian. b. civ. I, 91; III, 42; Strab. V, p. 154, 157, et sic semper in lapidd. litera canina geminatur, v.c. apud Gruter. p. 372, 520 al. —33. extrema mali atque abrumpere, vel, quod in Ven. Marsi exstat, erumpere vitam volebat N. Heins. prob. Drak. ut extrema mali sint captivitas et servitudo, qua homini libero nihil gravius accidere potest. Sed vulgata lectio, quam vix commodum sensum habere putabat Drak., mihi exquisitior videtur: vid. not. —39. disces forte, qui critica prurigine laborat, legere malit, ut apud Virg. Æneid. lib. II, v. 66. —41. furebat Colon. et Oxon. (sed, teste Lefeb. omnes scripti) cum R. 1, 2, Parm. Med. et Beness. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. Vulgatum furebant, puncto post hoc verbum posito, retineri posse observat Gronov. Obss. I, 17. quem secutus est Cell. Non male! furebant Ad portas bellum sibi esse, vel furibundi conclamabant, interpretatur Barth. Adv. XXIII, 20. Sed intell. portas Romæ; ferebant emend. Zinzerl. Promuls. crit. c. 20. —43. Dilectus, non Delectus, Col. Utrumque recte dici, monent quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 87; Ant. Augustin. ad Fest. vid. Dilectus, N. Heins. ad Claud. Laud. Stilic. I, 316; ad Ovid. Met. I, 324, et Bentl. ad Hor. Od. II, iv, 18. —44. admirabile ed. Basil. Wolfii et aliæ inde expressæ. —46. exsiliere, vel exiliere Nicander scripsit, et post eum alii. Sed exiluere in optimis scriptt. legitur; vid. quos Drak. citavit, Gifan. Ind. Lucret., vid. Dissilui, Gronov. ad Senec. Thyest. vers. 768; Heins. ad Claud. Præf. Cons. Honor. III, 3, ad Ovid. Metam. V, 35; IX, 314; X, 410; XIV, 406; exsilire R. 1. Ven. Marsi et al. esiluere R. 2; quæcumque (bella) liberet corrig. N. Heins. Non male! Possis et quacumque, scilicet parte. —49. stridentes Colon. ut sit adpositio; gemuerunt emend. N. Heins. prob. Drak. quum limina sonitu tremere non recte dicantur, et omen non in tremore, sed in stridore portæ constiterit, ut ap. Claud. B. P. II, 6. Sed hoc verbis stridentis sonitu satis innuitur, et verbum tremere de quovis sonitu motuque usurpatur, vid. Burm. ad Ovid. Met. IV, 136; V, 356, et ad Val. Fl. II, 78; 413; IV, 180; VI, 526. Quæ loca etiam obstant, quominus leviori mutatione fremuerunt refingam, ut πύλαι μύκον Hom. Iliad. η, 749, dixit. Ill. Ernesti interpretatur: tellus, in qua posita erat porta, gravi ejus stridore contremuit, et veluti concussa est. —54. Dispersi subiere, (hostes) vicis, etc. ex emend. N. Heins. recepere Drak. et Lefeb. pro vulg. subiere vices, meritique, etc. —59. putabant malebat N. Heins. —61. circumfundentibus minus langueret. —62. occisis Parm. quod non minus placere potest. —63. Quod tibi sit L. satis scripti cum R. 1, 2, 3, Med. Quot tibi sit Parm. vulgo quot tibi sint. Post supersunt punctum, et post satis comma posuit Drak. suadente N. Heins. Nos vulgarem distinct. servavimus, ut Quod sit pro quantum. —67. in pugnam, quod Lefeb. tacitus recepit, vel in pugnas corrig. N. Heins. et Drak. ut etiam VIII, 521; IX, 459, et XIII, 202. Recte opinor. —72. servetur Put. ut sit græcismus; arte serventur c. catenæ, vel servetur, conj. N. Heins. Non male!

75. fletu, pro vultu legendum putabat idem prob. Drak. ut lacrimis apud Virg. Æn. I, 228, et rore apud Ovid. Met. X, 360. Possis quoque flumine pro lumina refingere, et doctius mæstum subfusæ flumine vultum, ut ap. Hom. Iliad. ι, 14, et Virg. Æn. I, 465. At non inepta videtur vulgata, modo vultum explices externam speciem, vel potius lineamenta oris. Similiter tacito sparsit vaga lumina vultu dixit Val. Fl. VI, 584. —76. matrum Dausq. tacitus scripsit contra fidem librorum; F. matres pariter chorus o. l.... dicabant, vel graditur chorus... dicantes libens rescripserit N. Heins. Forte totus versus non ex Silii, sed ex inepti versificatoris vena profluxit. Nam salvo sensu abesse potest, et non modo duri quid ei inest, sed etiam verba matres, femineus chorus, languent. —79. dignum, vel digno quodcumque e. n. turbæ A. maluerit idem, et dignum, quocumque es nomine, turba A.... donum Drak. prob. Ernesti, ut ad solennem precantium morem respiciatur. Inepte sic lacessi Silium judicat Lefeb. Withof. conj. Et ferimus dignæ, quocumque es nomine, turba A. —80. et acu et subt. conj. N. Heins. ut vestes textæ et acu pictæ conjungantur. Forte leg. acus subtemine: nam manus id nevere; quod tamen verbum ad texturam quoque transtulit Virg. Æn. X, 818; subtemine, non subtegmine, Colon. prob. Drak. quum subtegmen sit contractum ex subtegimen, at subtemen ex subteximen, ut momen ex movimen. Conf. Ill. Harles. ad Val. Fl. VI, 227. —82. Ac, non At, scripti, R. 1, et Med. —86. propero dono e R. 2, recepit Lefeb. h.e. propere oblato, vel confecto. Non male: nam de aliis quoque Dis, non de sola Pallade, h.l. agitur et Patres prætorem, omnia hæc ut mature fierent, curare jusserant, teste Liv. XXII, 9, extr. Sed vulgata videtur præferenda, si proprium donum ad solam Palladem, et τὸ venerantur ad reliquos quoque deos referatur. An his etiam proprium fuit donum? —89. at Col. ac Ox. et Put. Vulgo et.

91. tacito Col. Tell. R. 2; tanto Ox. Vulgg. cauto. Non male, judice Drak. quia Dictator, itineribus summa cum cura exploratis, exercitum ad hostem duxisse dicitur Liv. XXII, 12 pr. procedens, non præcedens, scripti. —93. hostisque R. 2. —98. Sidonii, h.e. Pœni. Hannibalis, Colon. Non male! —100. steterint, non steterit, scripti et Med. —102. quanto campi conj. N. Heins. —105. ut scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus et dedit. Huic reliquum et primo d. suspic. N. Heins. Forte distinguendum, primo (h.e. primum, initio) damnatum, ut inutile bello. —106. Ita scripti, ut VI, 516 sq. Vulgo Heu ubi n. G., aut ubi sunt nunc f. g. quod non minus placebat Drak. Sed τὸ en magis sarcasmo convenit, atque ubi nunc duo f. g. opinabatur N. Heins. ut Silius Maroniana ad verbum exprimat: quasi variare ipsum dedeceat. Hinc tamen orta videtur lectio, fulmina belli, quam c. Tell. et R. 2. exhibent. —107. paventem, non paventes, scripti et R. 2. —109. profugus Col. Ox. R. 1, Parm. Med. Vulgo tulit profugos: nunc, etc. —112. suffigere conj. N. Heins. ut subscribere dixit Horat. Od. III, xxiv, 28. Sed figere eodem sensu doctius dictum videri potest. Utrumque vero significat, addere gloriæ. —114. at tamen e Colon. recepit Lefeb. Non male: sed idem v. 120, Tethydis pessime scripsit. Nam Achillis mater Thetis, Nerei, vel Chironis f. fuit, non Tethys, Cæli f. et Oceani conjux, quæ vulgo perperam confunduntur. Conf. Heyne ad Apollod. III, xiii, 5, p. 794 seqq. Præterea Tethys, yos, Τήθυς, υος, non Tethys, ydis, dicitur, et prima producitur syllaba. Conf. ad III, 60.

121. clipei... in imagine maluerit N. Heins. et v. 123, speculator coll. v. 521, cui loco Drak. adjicit I, 679, V, 378.

124. colla Put. R. 1, Parm. Med.

131. incœpti, ut v. 141 et 163, incœpta, male scripsit Lefeb. —132. residit, non resedit, Oxon. et Puteol. Confer. ad V, 3. —136. Furta fugæ conj. N. Heins. —137. tum scripti, quod recepit Draken. Vulgatum nunc servavi cum Lefeb. qui tunc in c. Put. et Tell. deprehendit. —139. Mæoniæ campis M. in oræ suspic. N. Heins. nescio cui bono? —141. Mille novat incepta R. 1, 3, Med. h.e. renovat. Non male!

146. inmurmurat iræ Colon. et plurimæ edd. prob. N. Heins. coll. V, 332. Rectius forte dolore iræ jungit Lefeb. ire ed. Ald. aliæque antt. ira emend. Scalig. ad oram Silii sui, ore in mentem veniebat N. Heins. —148. Nullane num Trebiæ, Trasymeni Colon. Nullane nunc Trebiæ et T. Oxon. et Put. cum R. 1 et 3, quam lectionem in contextum recipere non dubitavi, quoniam optimorum libb. auctoritate nititur, et modo notis interrogandi, quas adposui, adjuvetur, non commoda tantum sententia se probat, sed dolori quoque et adfectui loquentis egregie congruit. Vid. not. Possis et tum pro nunc legere: sed nulla mutatione opus est. Vulgatam lect. Nulla essent T. et T. nomina, nulli, etc. retinuit Drak. Sed τὸ essent manifeste interpolationem redolet. Nulli amnem Trebiæ et T. n. nulli, vel Nulli amnem T. T. n. n. corrig. N. Heins. et prius recepit Lefeb. Ferrem, nisi et langueret, quia amnis mox subsequitur, et libris parere tutius esset. nulli lugerent Itali Colon. et Parm. nulli Lugererēt Itali R. 2; nulli Lugerent tituli Ox. Put. R. 3; nulli Fulgerent tituli Ven. Marsi; ugerent Itali Tell. n super u scripto; nulli Ingererent tituli R. 1, et Med. nullis I. titulis Ald. nullos I. titulos edd. recentt. —152. genus et Put. quod recepi; g. ex Oxon. Vulgo genus: quoties claudicante versu; genus est, quoties, vel genus, o quoties conj. Dausq. et N. Heins. prius etiam D. Heins. et Scalig. in mentem venit. Illud recepit Draken. hoc Cell. genus, En quoties edidit Lefeb. quod amplecterer, nisi MSS. auctoritas aliud suaderet. —153. Discinxit sensu metaph. sumtum inferioris ævi verbum esse, neque antiquioris auctoris, quam Appuleii, exemplis firmari posse, notavit Barth. Adv. XXIX, 11. Sed primum quot verba in suspicionem caderent, si hæc ratio valeret? deinde contrarium docui in Obss. Discussit tamen, vel potius Diffinxit, quod coll. simili loco Horat. Od. III, xxix, 47, omnino arridere potest, legendum putabat Drak. qui propterea absurdissimus dicitur Lefeb. cui diffinxit potius vox barbara videtur. At vid. Jani ad Horat. Od. I, xxxv, 39, et Bentl. ad Hor. Serm. II, i, 79. —154. medio Colon. forte rectius, judice Lefeb. media insomnem dum b. n. D. conj. N. Heins. —158. motus Tell. et R. 2, prob. Lef. quum tres Campani equites Pœnum, ut Campanos ex Samnio peteret, moverint, teste Liv. XXII, 13. Male! vid. not. —159. Falenti Col. unde Phalanti corrig. Carrion, quod tamen nomen conditoris Tarenti (vid. ad XI, 6) ab h.l. alienum; Phalerni Put. et Mars. —160. Dives agri conj. N. Heins. Sed quis unquam tellurem agri divitem dixit?

163. vocent scripti cum R. 1, 3, Med. —165. prelis forte rectius scribitur, a premendo. —167. Signis ignotis Col. Ensibus ignotus emend. D. Heins. Finibus ignotis (quum vino præstantissimo necdum celebraretur Falernus ager), vel potius Censibus ignotis (h.e. pecunia, opibus) N. Heins. qui vulgatam nihili esse credebat. Sed vid. not. Mox pampinus viridis ad marg. Silii corrig. Scaliger, quod recepit Cell. Sed vulgatam ex Virgil. Eclog. IX, 20, firmat Drak. —169. sucis, ut ap. Virg. Ecl. III, 6 (et in Philoxeni glossis), scribendum monet N. Heins. qui etiam sucis Lyæis et miscere maluerit, coll. Virg. Ge. I, 9. Posterius se probavit Drak. non mihi, quoniam vulgare verbum est, et mulcere exquisitius, vid. not. Neque tamen dissimulare possum, mihi potius pro succis legendum videri fluviis, h.e. aqua, ut ap. Virg. Ge. III, 301; Stat. Th. IX, 573 al. Sic et fons pro aqua fontana, et flumen passim obvium est, v.c. ap. Virg. Æn. II, 719; XII, 119. Tum verba pocula Lyæi jungenda sunt, totusque locus responderet Horatiano Od. II, ii, 19, Restinguet ardentis Falerni Pocula prætereunte lympha; vid. ibi Jani. —175. stant ritu conj. N. Heins. et v. 178, Gnavo occursabat vel sine libris legendum existimabat, refrag. Lefeb. qui absurde ita emendari contendit et conf. Ovid. Fast. V, 503, addidit et vultum verbis. —179. patulis, vel potius ruris pro puris substituendum videbatur N. Heins. Sed Drakenb. recte notat, veteris ævi delicias non in pretiosa, sed in pura et munda supellectile constitisse; conf. quos laudat, Ovid. Fast. VI, 320, et Broukh. ad Tibull. I, i, 30; poma Col. Put. R. 2, Benes. coma Oxon. Vulgo corna. —180. e riguis maluerit N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. V, 535. Nec tamen video cur vulgatam spernamus. —184. decerpsit scripti; deterpsit R. 2. Vulgg. Vestæ detersit honorem, quod Marsus et Cell. coll. XIII, 434, male exponunt: ignem Vestæ dicatum amovit, dissipavit, ut libamina in medium jacere posset. Vestæ honorem focum interpretantur Dausq. et D. Heins. Melius Lefeb. explicat: «ex iis, quæ adfert, partem primam in honorem Vestæ detrahit, eaque veluti libamina in focum mittit, consecrat, ut ἀκροθινιάζει ap. Dionys. Hal. laudatum a Bernart. ad Stat. I, 553; ἀπήρξατό τε ταῖς Νύμφαις in Longi Daphnid. p. 57, ed. Cl. Villoison. Detersit vox est Ciceroniana Ep. ad Att. XIV, 10, extr.» Sed ibi Cicero jocose dixit, octoginta (sestertia) detersimus, h.e. ex tota summa cepimus, ut nos in familiari sermone einstreichen. Nollem itaque his dictis adjecisset: delirant prope hic Heins. et Drak. dum obtrudunt decerpsit: quod verbum poeta dignius est.

190. multra priscæ edd. —in uvis Ox. Put. R. 1, 3, Med.

192. quippe pro nota Colon. quod non capiebat N. Heins. Placet autem Lefeb. qui jungit: quippe tibi nondum nomen.

201. patrique, non patrioque, Colon. —205. Hic, non Hinc, Col. —207. Viniferis Put. R. 1, 3, Parm. Med. Mars. Vitiferis edd. recentt. Sed Uviferis Col. ut v. 263, et ap. Stat. Silv. IV, iii, 64, Uvifer Massicus. —208. lucentes Col. Put. Parm. lucenti Oxon. rorantes R. 1, Med. Mars. (qui olim turgentes amplectebatur, ut ap. Virg. Ge. II, 102, et Ovid. Trist. IV, vi, 9) et Mart. Herbipol. fulgentes primum edidit Nicander, quod περκάζοντας exponit D. Heins. liventes, hoc est maturescentes, et nigrum colorem ducentes, ingeniose conj. N. Heins. et recepit Lefeb. Ille laudat Horat. Od. II, v, 10; Prop. IV, ii, 13, et Juven. II, 81, hic Hom. Iliad. ς, 562, et Anacr. LII, 1; conf. not. ad v. 189; VI, 282; VII, 685. —209. Id monti quatuor scripti cum R. 3, et Parm. It monti Med. Vulgo It montis, non inprob. Lefeb. ut it significet est. Tacitus tamen edidit Id montis. —210. Ariusia pro Arvisia scribendum vidit jam N. Heins. Conf. not. —211. ferox non ferax, scripti et R. 2, lacibus Col. ut veribus, artibus, etc. unde lacubus restituerunt Modius et N. Heins. latibus Oxon. lucus Put. Latiis in editis.

212. dum e Col. recepit Drak. —213. ut sicci non male conj. Barth. Adv. I, 13, h.e. in terras sæviebat, quum cæde crudelitatem explere non posset; en sicci maluerit N. Heins. Idem v. 220, clamoribus pro rumoribus positum, vel ita forte legendum censebat. Conf. nota Ennii verba ap. Cic. de Senect. c. 4.

223. Stet p. d. bellis sententia, cives S. i. opinabatur N. Heins. Servare scripti et editi ante Nicandrum, qui primus Servando dedit; vincam Servando invitos (ut sup. v. 151, 152), vel vincam Servari, vel potius Stat p. d. b. sententia mecum, Servare, etc. non male conj. Withof. quem vide in Spec. ad Guntheri Ligurin. p. 65. Quos enim vincat, vel vincet Fabius? In loco Prop. me vincent, etc. —230. ruenti priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut sensus sit, vobis inruere cupientibus. —231. properus malebat N. Heins.

232. Nondum in præcipiti, vel Ah! non præcipitis, ut ap. Virg. Æn. VI, 105, frustra corrig. Dausq. At Tell. quod mutata distinct. non minus aptum. —234. Præstiterit, opinor, State, viri, aut sentite ducem! Perperam certe post ducem comma vulgo ponunt, et explicant: quiescite, et tum demum me ducem sentite, quum optabilis occasio pugnam suaserit. Ita Cell. et alii. Sed Fabius hæc potius iratus dixisse censendus est, et sentire hoc loco significat, damno suo experiri, de quo vid. Burmann. ad Petron. c. 139, et ad Val. Fl. IV, 746; V, 505; VI, 502. —242. minusque edd. recentt. —243. ventos Col. —246. Artior et Col. Put. R. 2, Artior e conj. N. Heins. et Artior en Lefeb. —248. nostræ laudi volebat N. Heins. et prob. antiq. scripturam afuerit pro abfuerit, quæ exstat in c. Col. h.l. et XIII, 268, ubi Draken. laudat Intpp. Cæs. b. G. I, 36, et Val. Fl. III, 629; Stewich. ad Arnob. contr. Gent. III, pag. 79; Gifan. Ind. Lucret. vocc. victus et vinctus, devictus et devinctus somno, Faern. et Muret. ad Cic. Phil. I, 2; Pier. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 498.

253. rapida Nicander dedit, quem secuti sunt Ald. Gryph. Nut. et Dausq. Conf. ad v. 1, et Virg. Æn. VI, 102. —255. totique, non totoque, Col. paulo venustius judice N. Heins. qui v. 257, in fluctibus, vel in montibus, vel stridoribus tentabat. Sed vid. not. —257. movent cum fratribus alas, h.e. invicem venti præliantes, conj. Withof. qui tamen vulgatam lect. forte non sollicitandam recte putabat, quum et Hiemi nebulosa frons, tempora et caput glaciale tribuantur infra XII, 2 et al. Idem merito repudiavit conject. Heins. montibus et fluctibus, quoniam h.l. de mari sermo est, et vox fluctus mox sequitur. —258. effusa, vel fusa malebat idem, et v. 259, ludunt in l., vel luctantur l. recubant pro lucent opinabatur Withof. si quid mutandum esset.

264. placitum, non placidam, Colon.

269. non valet Oxon. acrem Invidiam, vel ægro (ut in marg. R. 1) non male corrig. N. Heins. sed melius forte agri Barth. Adv. I, 13, ut sensus sit: non tanti erat ipsi hic ager, ut ejus gratia pugnam maturaret, et sic Pœni dolos ulcisceretur. Hoc recepere Cell. et Lefeb. qui ineptire putat N. Heins. cum Drak. et conf. Cic. Leg. agrar. II, 26; maximam habet invidiam Sullanus ager, et Justin. III, 7, hujus Periclis agros... gloriam invenit. Possis etiam legere, at non vacat, (non placet, ut XVII, 378; Virg. Æn. I, 373; X, 625 al.) ægro Invidiam... timore, Et dubia... depellere pugna. In vulgata lect. illustranda misere se torquet Marsus. Withof. emend. non vacat æque, etc. ut sensus sit: videbat quidem illa, sed non ita, non æque vacat timere invidiam; alia agenda habebat. Nec tamen ipsi displicebat conjectura Heinsii ægro, coll. IX, 36, 52, et XVI, 512. —272. raptantem et trahenda castra conj. Livineius. Melius captantem nequidquam s. t. N. Heins. Inportunum certe est τὸ et, nisi trahentem refingere malis. —274. scruposi, ut VIII, 431, conj. N. Heins. quem vid. ad Valer. Flacc. lib. II, v. 518. Sed conf. mox v. 357. —278. Literna, non Linterna, scripti; conf. ad VI, 654. —280. Arta, non Arcta, scripti; vid. ad V, 477. Atra fames in mentem venit N. Heins. et v. 283; labore diurno.

287. nam, non jam, scripti. —288. Eripit conj. N. Heins. et Exigit Drak. coll. XVI, 234. Sed non adsequor, cur vulgata ferri non possit; conf. Val. Fl. VII, 145; Stat. Th. V, 248 al. —295. Et Tyria... cassis maluerit N. Heins. ut cassis Aurunca IV, 516; Sidonia XVI, 452. Sed exquisitior est vulgata. —299. Forte leg. stricto, vel strictus... loro. Cf. Hom. Iliad. κ, 475, et Virg. Æn. IX, 352.

305. Cum pro Tum e scriptis recepit Drak. suadente N. Heins. quos secutus sum, sed sublata στιγμῇ τελείᾳ post planta. Cui reposuit Lefeb. Non male; si modo libri addicerent: ægrum dedit Nicander, et post eum alii. —306. vos suspic. Livineius, et somno excitat N. Heins. Sed τῳ nos major vis subesse videtur: non me tantum, sed te quoque et nos omnes. —307. quam, h.e. quantum, vel ut pro quæ malebat N. Heins. Ego majorem distinct. post excitat sustuli, ut illa senectus per adpositionem, et docte dicta sit pro, ille senex. —309. clauso collectos (contractos, artatos), quod Drak. recepit, vel clausos collectum limes in orbem emend. N. Heins. quem vid. ad Virg. Æn. XII, 862; clauso collectus ex c. Tell. et R. 2, reposuit Lefeb. Equidem non nisi orbem pro orbe substituendum crediderim, ut in spiram se colligit anguis ap. Virg. Ge. II, 154, et similia al. —310. non pro nunc Put. quando pro quoniam Tell. R. 1 et 2, quod recepit Lefeb. quando res arte nunc R. 2. —320. Vulgatam distinctionem, Si cordi, c. m. e. r., mutavit N. Heins.

329. Bellantis primus edidit Nicander, prob. Dausq. qui etiam Bellanti tentabat. Sed conf. Gronov. Obss. IV, 9. —334. Sarmenta scribendum videbatur N. Heins. quum non ipsi tauri sint adcensi, sed frondes taurorum cornibus adligatæ. At vulgata doctior est, ut adcendere aram, focum, etc. et german. eine Pfeife anzünden. qua Col. et Put. quæ Ox. —337. Nos et mox hic refinxit Nicander, quem secuti sunt alii.

344. detergent, non detergunt, Col. quod cum Lef. recepi. Cf. v. 534; Jani ad Hor. Od. I, vii, 15 et VV. DD. ad Virg. Æn. VII, 626. Mox quid tempus, non quod t., scripti ei priscæ edd. —349. instat trepidis, non instant trepidi, in scriptis. instat trepidus D. Heins. et Cell. vitiose.

354. adjutæ pice crescere flammæ Cœpere minus grato ad aures sono emend. et copiose illustravit N. Heins. Picis in cornibus boum nemo mentionem facit. Vox quidem adjutæ simpl. posita suspicionem interpolationis movere potest: sed flammas quassatione capitum adjutas intelligere licet ex iis, quæ præcedunt. Capitum irrita quassatio excitans flammam, Liv. XXII, 17. —355. et vinclis fumi, vel atque undans fumo se erumpere vertex conj. N. Heins. quam locutionem erumpere se (ut emergere se inf. v. 413, prorumpere se ap. Cæs. B. G. I, 80, inrumpere se Varr. ap. Non. Marcell. in Calidum) Silio etiam obtrudit VIII, 642, et inpr. XII, 438, ubi Lucret. IV, 1113; Virg. Ge. I, 446; IV, 368; Æn. XI, 548; aliaque loca adscripsit, et Drak. laudavit Manut. ad Cic. Ep. ad Div. VIII, 14; Stewich. ad Arnob. adv. gent. I, p. 52 et 56; II. p. 69; Gifan. Ind. Lucret. et Broukh. ad Tibull. IV, i, 86.

362. intentus cælo primus refinxit Nicander.

367. Ita scripti. Hac facie subita volitantum in montibus editi, prob. Dausq. —372. terra pro rupta iterum primus dedit Nicander, qui etiam v. 374, post tellus inseruit tantis damnata ruinis. Jamque fugam Rutuli, et Atque pro Jamque refinxit: quæ inepti versificatoris laciniæ se probabant Dausq. nisi quod τὸ terra respuerit, quia tellus sequitur. —382. celebranda et versus adultum maluerit N. Heins. —383. tramittere, non transmittere, scripti; conf. ad IV, 487.

386. Minuci, non Minuti, in scriptis omnibusque illius gentis numis; etsi in priscis marmor. utrumque reperitur: Μινούκιος dicitur Polyb. III, 87, Appian. Hannib. c. 12 seqq. Plut. vit. Fabii et aliis. —391. Versus hic spurius putidusque videbatur N. Heins. et, qui uncinis eum inclusit, Drakenborchio; quod contra putat Lefeb. qui cum verbis nec deinde morabor comparat Liviana XXII, 25, propediem effecturum, ut sciant homines, etc. Minus forte displicebit omniaque melius procedent, si v. 393, Tunc (quod tacite a Lefeb. quem Ernesti secutus est, nunc editum video), scil. quum rediero, ut v. 391, deinde refinxeris. Pro vulg. Nunc ex Col. Hunc (ut v. 401) recepi: sed illud præstat. Tum sententia v. 395 hæc est: Interea, quamdiu absens fuero, saluti erit ægræ reip. cum hoste non conflixisse. Sed vide notas. —395. Parenthesin addidit N. Heins. fallimus, non fallimur Colon. —396. Vulgo comma post rebus, et punctum post placeat ponitur, quod mutavit Burmann. —398. sic vos servasse Colon. et Oxon. quod recepit Drak. Vulgo sit vos servar. Τὸ sit cum Lef. retinui, suadente Burm. Sat Fabio cives servasse triumphi est, vel Stet F. cives s. triumphus suspic. N. Heins. coll. v. 224: sic, h.e. nil movendo, cunctando, restituit Lenz, pro sit. —400. has nobis erit hæc tibi gloria reddi conj. N. Heins., et aliud præterea mendum latere putabat, quum τὸ gloria jam præcesserit: vobis Colon. et se pro tibi, ut sed in R. 2, unde sat refinxit Lefeb. Mihi in mentem venit legere hos nobis, erit hæc si gloria redde, etsi vulgata quoque ferri potest. —401. hunc, non huic, scripti. —408. monitus ed. Dausq. vitiose.

411. intrarat scripti et R. 2. Vulgatum intrabat servavit Lefeb. qui v. 412, tortus tacite reposuit ex ingeniosa et admodum probabili emend. N. Heins. quem vid. ad Val. Fl. IV, 657, et ad Catull. LXV, 13. Possis et motus scribere. —413. vitrei se sedibus antri... emersere conj. N. Heins. quem cf. ad Ovid. Fast. III, 367. Id recepit Cell. et prob. Draken. Conf. sup. ad v. 355. —415. At Put. unde Ut suspic. N. Heins. —416. perculsa e scriptis et R. 2, recepi, non inprob. Drak. Vulgata lectio percussa præferenda videbatur N. Heins. Sed vid. ad II, 213. —417. properæque fluunt volebat N. Heins. coll. III, 412; limina, h.e. antrum Protei, non litora, quæ vox modo præcesserat, omnes scripti. —418. Teleboum regna ex emendat. N. Heins. recepi cum Lefeb. vid. not. Teleboa Oxon. Vulgo Teleboi, quod ex Telebou ortum videtur. Telebois non male corrig. Dausq. et sic tacite edidit Cell. —421. despectat emend. N. Heins. prob. Drakenb. Vulgatam scripturam Lefeb. defendit his verbis: «Inepte Heins. despectat. Non capit. Rejectat verbum grave pro rejicit, repellit, objiciendo cautes. Fucum sibi facit Drak. qui hanc emend. probat, et absurde citat Stat. Th. II, 35, nam illi stat sublimis recte præcedit despicit: at in Silio quomodo despectabit, qui conditur in imo antro»? Inconcinna certe verba objectis rejectat, et incondito ad aurem sono. Forte leg. receptat, vel reflectit; nisi malis Cautibus obversis. Cautes vero objectæ sunt forsan utrimque sibi obpositæ et procurrentes, ut ap. Virg. Æn. I, 160 sq. et III, 534. Ceterum Silius h.l. expressit Virgil. Ge. IV, 422.

425. At primus dedit Nicander: Et vero Wolf. in Basil.

428. Cymothoe ex c. Tell. et R. 2, recepit Lefeb. Conf. III, 58. —430. obsessaque Put. unde obsessaque l. nautis conj. N. Heins. et v. 434, Calpes antra, h.e. antrum Phorcydis et Gorgonum ad Calpen: quod probat Drak. et recepit Lefeb. Conf. ad II, 59. Sed vulgata lectio doctior, et per adpositionem explicanda videtur. Pœnis pro nobis malebat Withof.

435. evolvens, h.e. exponens, corrig. N. Heins. coll. v. 494, suffrag. Drak. quum involvere futura significet, verbis obscuris et intricatis ambagibus ea prædicere, et Proteus non obscure h.l., sed clare, ut semper, vaticinetur. Male, judice Lefeb. cujus hæc nota est: «Ineptissime evolvens Heinsius; non capit. Dic, connectens præterita et futura, incipit a præteritis, et tandem reserat futura.» —437. Ide rescripsit Lefeb. ex auctoritate codicis, nescio cujus, unde et v. 465, Iden edidit. —441. curru et mox liti emend. N. Heins. Sed recte olores currus jungit Drakenb. et servasse pro observasse positum adcipit, vid. ad III, 380. —443. corytos, non coritus, Oxon. et Put. cum priscis edd. coritos R. 1, et Med. —447. Vulgo post Purpureos distinguunt, et tum capilli purpurei sunt pulchri, ut πορφύρεαι χαῖται ap. Anacr. XXVIII, 11 et al. vid. sup. not. ad v. 195. Sed purpureos amictus jungebat N. Heins. et ingeniose conj. cesto, vel cesti pro vestis, probb. Drak. qui maxime in hoc judicio Venerem cesto opus habuisse putabat, ut nempe magicis ejus illecebris animum Paridis in suas partes pelliceret. Notus est κεστὸς Veneris, cingulum, ex locis class. Hom. Il. ξ, 214 sqq. et Claud. de nupt. Hon. et Mar. 124 sq. Conf. Heins. ad Claud. nupt. Pall. et Celer. v. 6; Broukh. ad Tibull. I, ix, 5; Rigalt. ad Onosandr. p. 25; Alberti ad Hesych. T. II, p. 239, et Winckelm. Gesch. der Kunst P. I, pag. 198. Sed ex vulgata scriptura eadem, puto, sententia exoritur; vid. not. et Virg. Æn. I, 404; ubi conf. Heyne. In alia omnia discedit Lefeb. qui hæc adnotavit: «Nil intellectum hic Heinsio et Draken. 1º Referunt purpureos ad amictus; sed p. crines sunt croceæ comæ in Ovid. A. A. I, 530; citante Cl. Ruhnken. ad hymn. Pseudhomer, v. 177, ubi χαῖται κροκηΐῳ ἄνθει ὁμοῖαι. 2º Legendum erat vestis amictum, pleonast. ut tegmine vestis I, 673, pro veste. 3º Religabat valet hic solvebat, vel ut in Ovid. A. A. I, 529, recingebat, laxabat. Hoc sensu diserte occurrit in Catull. LXII, 84; (ubi v. 76, voce resolvens explicatur) ej. Argonaut. v. 174; Horat. Od. II, ii, 24; coll. Virg. Æn. I, 320, 323. 4º Frustra vult Heinsius cesti. Sat intelligitur jam poeta verbo religare. 5º Incaute Drak. vult, ut Venus cingatur suo cesto. Nam traditio mythica nos docet, Deas tres ipsas Pastori omnino nudas patuisse. Nec aliud dicit Prop. II, ii, 14. Jam vero quare zona sine tunica? Nec aliud exhibet numisma in Drak. ære incisum. Alia plura adferre possem e sola historia Augusta Itali Angeloni, in qua Venus victrix nuda sine zona occurrit, licet semel cum tunica, et cincta, manu pomum gerens, ut amictum subtilem induta, sed sine zona, in magno marmore, quod Draken. incidi curavit: sed hoc pudoris ergo factum a sculptore.» Vid. numum ap. Morell. specim. rei numar. tab. XI, et marmor ap. Beger. Spicileg. Antiq. p. 135. Nudæ etiam, Gratiarum instar, sunt Deæ in lapide Maffei Gemme antiche, T. IV, t. 2, et apud quosdam poetas, quos Spanh. ad Callim. H. in Pall. v. 53, laudavit; sed, teste eodem, amictæ, seu stolatæ in aliquot monumm. antt. Vid. v.c. Begeri Thes. Brandenb. T. I, p. 43, et Montfauc. Antiq. expliq. T. I, P. I, pl. 108. Id quoque a poetis tradi solet, et Palladis certe verecundiæ magis convenit. Præterea verbum religare sensu solvendi non nisi ap. Catull. reperitur, et vulgaris ejus vis huic loco satis apta est. Plura ad observatt. Lefeb. respondere, nec vacat, nec opus est. Ceterum vesti conj. Schmid. —453. Si modo maluerit N. Heins. et v. 455, victoria nostram Cypron. —457. De, non Et, Col.

458. hic R. 1, 3, Parm. Med. non inprob. N. Heins. unde id recepit Drak. Ille tamen conj. hoc, hac oratione; hic vero his, quod et nobis in mentem venit. Possis et Dumque his aligeros inflat. Vulgo hæc; quod Dausq. exponit τάδε, coll. Virg. Æn. VIII, 433. Marsus Cupidinibus instando hæc dicit. —461. Involvit quotquot noti sunt libri, Involvi est ex emendat. Gronov. Obss. I, 17, et N. Heins. qui tamen comta manu maluerit, tamen Oxon. et omnes editi, præter Basil. Colin. et Dausq. qui comam habent, non comta tamen conj. Barth. Adv. I, 13. —462. Connivens refinxit Nicander, et v. 464, jussas silvas, de quo vid. ad VI, 498. —465. Idem, non Idam, scripti, unde Iden reposui, suadente N. Heins. quod et tacitus fecit Lefeb.

473. Vulgg. Troja est. Sed secutus sum cod. Col. et Ox. qui verbum substantivum omittunt. —474. unda antt. edd. —476. ponto innabunt, non innabunt ponto, Colon. ponto vivent R. 1, Med. et al. —477. limine conj. Burm. ad Ovid. Am. II, vi, 1, notante Cl. Ernesti. —480. Sasonis, non Sassonis, Col. ut etiam IX, 469, et ap. Plin. III, extr. Mel. II, 7; Lucan. II, 627; V, 650; Æthic. et in Tab. Peuting. Σάσων dicitur Polib. V, 110, et Strab. VI, p. 194; Σασών Scylaci p. 10 et 22; Σασὼ Ptol. III, 13. —486. Multaque, non Multa quoque, Col. et Ox. lugebit, vel potius turgebit (ut tumidus v. 481) emend. N. Heins. Sed vid. not. —Mataurus Col. ut et VIII, 449; XV, 559, et, quos N. Heins. laudat, Mel. II, 4, in MSS., Stephan. Μάταυρος πόλις Σικελίας, Gruter. p. clxi, et Antonin. in Itiner. Mataurum flumen. Sed Μέταυρος dicitur Strab. VI, p. 177; Livio, Plinio, Horat. Claud. Lucano et aliis. Conf. ad IV, 187. —487. in furto Col. quod recepit Lefeb. Hinc Jovis e furto, vel Ille Jovis furto hinc g. suspic. N. Heins. et v. 490, torquentem.

496. mente pro mentem conj. Cell. et ex ed. Gryph. recepere Drakenb. et Lefeb. auctore N. Heins. Imo κατὰ mentem: quod certe minus durum est, quam si copulam et suppleas cum Cell. —497. nec Pœno deerat ex Colon. recepit Drakenb. et impense arridebat N. Heins. qui male comparabat Valer. Flacc. lib. II, vers. 314. Equidem explicarem: nec pascere Pœno deerat, scilicet facultas, de quo vid. ad VI, 10. Sed aptior hoc loco vulgata lectio, quam reduxi cum Lefeb. Nec deerat pascere, vel quin, vel quo minus pasceret; nil intermisit, quo pasceret, nutriret, aleret perversam pugnandi cupiditatem, qua Minucius flagrabat. Locutio passim obvia, v.c. XI, 50; apud Prop. I, xvi, 7; Liv. XXVIII, 8, pr. Tac. Hist. IV, 11 (nec deerat ipse complecti in vulgg. edd.) et Ann. XIV, 39; Pœnos Oxon. Pœnum Put. furorem, scilicet bellandi, Col. R. 2; Benes. Conf. not. ad I, 32. Vulgo favorem, scilicet militum et vulgi, quem Minucius sibi conciliaverat, de quo vid. Liv. XXII, 25, extr. 27, pr. Polyb. III, 103. Sed alterum præstat. —503. sinuato captivum omnes scripti, sinnato c. R. 2, summato c. Med. Ducens summato c. R. 1, Ducens hamato c. ad l. ferro Parm. et Benes. Vulgata scriptura Ducit captivum sinuato, cujus auctor metro haud dubie metuebat. Sed vid. ad III, 495; vel potius ad VI, 226; et X, 182, ubi eadem iterantur. Ed.

509. Vagina insuetos enses Ox. et Put. —510. et exstat in scriptis, R. 1, Parm. Med. Vulgo omittitur, prob. Lefeb. —513. Tum opinor; vid. ad VI, 299. —514. luerint malebat N. Heins.

516. Ita distinxi cum Drak. suadente Burm. Vulgo æquantur, penitus cernebat, etc. Spernebat emend. N. Heins. Non male. Sed Cedebat verbis expers irarum aptius videtur. Pro cernebat, Withof. conj. cedebat, vel temnebat. Nec tamen plane respuebat vulg. lect. coll. sup. v. 268 sq. —523. Minuci (nam Minici N. Heins. mendose scripsisse suspicor) Colon. ut semper. Vulgg. Minuti, vid. ad vers. 386.

528. vallique Colon. et Tell. Vulgg. nulloque, ut Ausonius sit Minucius, non Fabius. Male! —531. tempora, non tempore, Colon. —532. Non sperata tibi, vel Nunc sperata diu, maluerit N. Heins. Tam pro non legendum recte, opinor, putabat Withof. —533. quando ex R. 2, recepit Lefeb. —534. Detergere ed. Drak. vitiose.

538. quinam, non quisnam, Col. et Ox. Cf. ad II, 645; dolebit, vel docebat conj. Dausq. invita Minerva. —540. Quas dignum est scripti. Vulgo Quas dignum. Sed Quas dignus, scil. dare, ἅς ἄξιος δοῦναι, ex R. 1, recepit Lef. Non male! —542. Libyca rostra R. 1. —545. Discant R. 1 et 3, Parm. Med. Sed vid. not. In vulgg. edd. ante Drak. distinguitur Sciscant, imbelles magna, etc.

549. obolenda Col. —551. non Col. et R. 2; minorem scripti. —Mox (v. 552) si sunt iidem et priscæ edd. ut I, 602, 647; X, 270, al. Hæc omnia in contextum recepit Lefeb. suadente N. Heins. qui tamen frustra nonne emendabat: nam non centies interrogative pro nonne occurrit. Tum sensus est: Nonne plebs in eo, quod minorem mihi æquavit, haud peccasse videbitur, sed ego potius hac ignominia dignus ero, si talis mihi mens est? minore antt. edd. Secutus sum Drak. qui vulgatam lect. servavit, nisi quod sunt reposuit, et post minori, non post æquavisse distinxit. Idem tamen probat lectionem MSS. quia Romani non majorem minori, sed minorem majori, Minucium Fabio, æquaverint. Hæc nimis subtiliter dicta agnoscit Ernesti, et monet, verba nostra in universum de potestate imperatoria æquis inter utrumque partibus divisa intelligi posse, coll. v. 515, et interrogationem illam frigere. Ceterum omissio subjecti h.l. dura est. Forte leg. plebs æquavisse... corda. —558. cursu Intrares? exin tibi, etc. volebat Dausq. Sed exsul h.l. δεινῶς dicitur Camillus, qui post exsilium triumphavit. —562. Mutassent solium conj. N. Heins. quam ineptam esse conject. monet Withof. et duplex que eleganter poni, exemplo Virgil. Æn. II, 56. —564. feramus, Ac celeremus opem tacite rescripsit Lefeb. —565. Jamjamque immixta suspic. Scalig. et sic Puteol. cum edd. Marsi et Cell. —566. concursus primum edidit Nicander. Sed nostram lect. magno eruditionis adparatu et exemplorum numero stabiliunt N. Heins. et Drak.

571. Post Africus comma, et post torquent colon posuit Lefeb. —574. raptum, non raptim, scripti et R. 1 a m. sec. —575. tantum pro prorsus refinxit Nicander. Sed præstat τὸ prorsus, quod etiam ex VIII, 328; XI, 153, 237, et XIV, 511, defendit N. Heins. qui v. 579, uni maluerit.

584. Hausurus, non Hausturus, Col. et Put. Ausurus Ox. sine adspiratione; conf. ad XVI, 11, et Intpp. Virg. Æn. IV, 383. —585. parvo c. Put. R. 1, 3, Parm. Med. Hinc parvo discrimine emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Metam. VII, 426. —586. pæne pro mente conj. idem. Sed potior est vulgata. —590. Vulgo post aciem et extima distinguunt, quod mutavi, quia mentem poetæ hanc puto esse: Pœnos, modo claudentes aciem Minucii, nunc clausos ipse tenet, extima h.e. extremos hostes, vel a tergo cingens. Ego vero vulgatam distinctionem restitui, et jure, opinor. Ed. —595. Aversumque, non Adversumque, scripti. Recte: nam a tergo hostem adoriebantur. —596. juvenum Colin. D. Heins. et Dausq. —597. bellans opinabatur N. Heins.

598. Thurin, non Turin, Col. R. 1. Med. Beucen Col. Narin, non Marin, Col. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde recepi. —599. nisumque conj. N. Heins. Mahalcem Colon. Vulgo Maleon. —601. consternit Marsus et post eum alii. —602. Thulim e scriptis recepi; Tylin et Thylin in editis. —604. Monesum alii. —606. consedit letifer i. ex Colon. reposuit Lefeb. qui vulgatam frigere putat. Sed vid. ad I, 540. Poeta forte scripserat cui sedit, et hinc librariorum pars consedit, alii sedit cui.

612. trepidoque solo Colon. non inprob. N. Heins. ut solum pro planta pedis positum sit. —616. campo Colon. quod recepit Lefeb.

618. juventus Syllæque C. jungit idem. Sed plures potius horum nominum juvenes, quam omnes, quibus Sylla et Crassus præerant, milites intelligendi videntur, quoniam non nisi clarissima nomina memorantur. Syllæque Crassique quatuor scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgata lectio Sylla ruunt Crassusque redolet interpolationem ejus, qui ignorabat, syllabam finalem, per se brevem, sequentibus duabus, vel tribus consonis, modo corripi, modo produci; conf. ad XVII, 547, et Draken. ad IX, 575, ubi laudat Gifan. Ind. Lucret. v. E longum ob Cr. Barth. ad Claud. bell. Gildon. v. 136, ad Calpurn. Ecl. II, 32, ad Stat. Silv. I, vi, 10, et Advers. XXIII, 4; Intpp. Virg. Æn. XI, 309, et Culic. v. 193; Voss. Gramm. II, 15, et Zinzerl. diatr. promulsidi crit. subjunctam. Adde Dorville ad Chariton. p. 184. Idem quoque nonnunquam fit, etsi plures consonæ non sequuntur, ob cæsuram. Conf. simil. vers. Virg. Æn. XII, 363. —619. Furnius, non Fannius, scripti. Notus est Furnius ex Horat. Sat. I, x, 86, et alius ex Cic. ad Div. X, 1 et 6. Clara vero et gens Fannia fuit. —620. fovebant conj. N. Heins. —621. Spectari Col. Vulgo inibant Spectati Fabio, omisso v. 620, quem ex c. Col. revocavit Modius. —631. decora juventæ, ut ap. Virg. Æn. IV, 559, putabat N. Heins.

642. aenis, non ahenis, Col. et Ox. vid. ad V, 606.

643. exscidere ex scriptis, auctore N. Heins. recepit Drak. quod tamen recte repudiavit, et ex comp. script. exscīdere ortum putat Lef. Veteres dixerunt, vel exscindere, vel excidere (quod ex præp. ex, et verbo cædere compositum est) non exscidere: unde enim tum litera s? Neque huic verbo respondet τὸ abscidere, de quo vid. ad III, 552. —645. brevibus gyris emend. Gronov. gustu ad Stat. p. 374. Non male; cf. Broukh. et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 93, 94, et loca, a Drakenb. adscripta, inf. ad XVI, 489; Senec. Hippol. v. 313, et Thyest. v. 841; Ovid. Met. II, 517; Lucan. III, 554; Add. Cic. Or. III, 19; Colum. X, 226, et Stat. Silv. IV, vii, 3. Sed vid. not. —646. post, non per, Col. Tell. R. 2, Benes. —650. subjecta priscæ edd. Male! —651. Umenti Col. unde Humenti tacite rescripsit Lefeb. etsi forte rectius, vid. ad II, 469, et III, 522; Viventi in aliis.

658. versu, tramittit, non cursu transmittit, Col. —659. transfossus, non transfixus, Col.

662. Carmelus, non Charmelus, scripti et priscæ edd. —663. Bagrada, non Bragada, scripti, ut I, 407, et VI, 141. Mox iidem Nubæ, non Jubæ, ut III, 269. —668. fugæ Col. et Tell. fuga, Ox. Put. et R. 2. Vulgo fugam suadente, etc. —669. in et mox occultabat, non et... occultarat, scripti et priscæ edd. —671. Hampsicus Col. Vulgo Nampsicus, vel Napsicus, Amsychus conj. N. Heins. —674. viscata emend. jam Barth. Adv. I, 13, quod N. Heins. et Drak. probarunt, et recepit quoque Lefeb. Sic viscata virga dicitur Ovid. Met. XV, 474, et Varr. R. R. III, 7; pinguis virga Martial. IX, 54; viscati viminibus Petron. c. CIX. Sed vulgata lectio forte non mutanda, quia doctior est, et poetæ epitheta verbis, ad quæ propr. non spectant, jungere solent. —676. Substructa, Colon. Substracta, Tell. et R. 2. Vulgo Subtracta.

682. Hæc est lectio c. Colon. quam etiam confirmant reliqui scripti et R. 2, nisi quod pro Tunger in Put. nigris, in ceteris niger exstat. Vulgo Terrificus nigris p. Maurus. —683. furvi pro fulvi cum Cell. Draken. et Lefeb. reposui ex emendat. Dausq. et N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 273; conf. sup. ad V, 220. —686. arrectis conj. N. Heins. Sed vid. ad II, 668. —689. Hennæa, non Ætnæa, scripti. Conf. ad I, 93.

696. Ferrata calce, h.e. calcaribus, non Ferrato c., scripti, ut etiam XIII, 169, et XVII, 5. Conf. Ernesti Clav. Cic. Intpp. Virg. Æneid. XI, 714, et, quos Draken. laudat, Nonius h.v. Voss. art. Gramm. III, 34, et Davis. ad Cic. Tusc. Qu. I, 8. Mox forte leg. effusæ largus habenæ, vel effusam l. habenam. Conf. Intpp. ad Lucan. VII, 225. —698. cassa scripti, R. 1, 2, 3, Med. Mars. Benes. conf. Heins. ad Ovid. Fast. VI, 406, grandi Junt. Ald. Gryph. Nut. crassa Mart. Herbip. Basil. et al.

705. Ac scripti. —707. multum labente mavult N. Heins. et v. 710, instimulans. —712. arvis scripti et R. 2, unde reposui pro vulg. agris. —713. Tum leg. videtur; vid. ad VI, 299; Marte paterno conj. N. Heins. et v. 719, cursim, et v. 722, ejectat coll. Virg. Æneid. V, 470. Vulgata lectio arte paterna etiam Withofio non displicebat coll. VIII, 12; Hor. Od. I, xii, 9; aliisque simillimis locis, quæ laudavit in Spec. ad Guntheri Ligurin. p. 17. —723. Tyriis pro terris Ox. et Put. turmis ingeniose emend. N. Heins. quod recepit Lefeb. Sed præstiterit, opinor: Tum demum tetræ,.... Stygiæ tandem f. t. ut gradatio sit, vel, τὸ Stygiæ interpretam. τοῦ tetræ. Alioquin verba demum et tandem minus apta esse et languere videntur. —729. cognoscere ex c. Tell. et R. 2, reposuit Lefeb. Sed nihil interest.

731. Colles Col. et Put. Collis ἀρχαϊκῶς scripsi, unde vulgata lectio Collibus orta videtur. —735. memorabant, non memorabat, Col. et Oxon. —736. dissederat Col. h.e. diversis locis sederat, separatus fuerat; discederat Put. dissiderat malit Lefeb. ut insiderat V, 3. Vulgo discesserat. —737. revocato, non revocati, Col. —741. Tænarias olim conj. N. Heins. et postea Pæne atras... umbras, ut apud Hor. Od. II, xiii, 21. Utrumque nimis abit a vulg. scriptura, quæ etiam non minus venusta est. Cf. sup. v. 586 et 688. Sic et perpetuæ u., perpetua, æterna, longa nox; vid. Drak. et Ind.

747. properantibus conj. Livineii, a Cortio et Ernesti notata.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER OCTAVUS.

ARGUMENTUM.

Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque laudibus ad cælum fert: Hannibal contra, jam summum militiæ jus dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriæ tantum, sed prælii quoque spem præcisam esse, magnopere et dolet et indignatur; 1-11.

Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam agitant; Hannon autem, qui ducem Pœnorum internecivo capitalique odio prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti senatus censeat; 11-24.

Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis, quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.

Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino in Italia honore colatur; 39-49.

Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; 49-68.

Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum adscendisse refert; 69-159.

Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur; 160-201.

His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium Hannibali adfert; 202-224.

Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra movet; 225-241.

Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione petit, et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem adspergunt, consul creatur; 242-257.

Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Pœnorum bello æque ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox, Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.

Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat, et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant, adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur; 278-297.

Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Pœnum imperatorem, qui in aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna, quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det; 298-326.

Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum, qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem Romanis, alterum Pœnis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum; 327-348.

Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas, Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis (356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468), Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis (512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris, Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis, Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis, Vagennis (588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla, 393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469, Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.

Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem ominantur; 656-676.

Primus Agenoridum cedentia terga videre

Æneadis dederat Fabius: Romana parentem

Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,

Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis,

5

Exspectanda viri fata, optandumque sub armis

Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,

Nequidquam sese Latium sperare cruorem.

1. Fabius nempe Hannibalem primus repulit et retro cedere coegit; at prælio primus eum superavit Marcellus; Drak. Conf. tamen v. 15, et ad VII, 567. —2. parentem, cf. VII, 735. —3. solum vocat Hannibal hostem, cf. Liv. XXII, 30, extr. —4. De pugnæ copia desperandum ante Fabii mortem. —5. Expectanda, cf. ad V, 207. —6. hac spirante senecta, vivente hoc sene.

Jam vero concors miles, signisque relatis

Indivisus honos, iterumque et rursus eidem

10

Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum

Angebant curis. Lentando fervida bella

Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus

Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi

Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque

15

Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.

11. Cf. Liv. XXII, 32, et inpr. 43; quem locum miror fugisse diligentiam memoriamque Ill. Ernesti, qui non modo ea, quæ de Hannonis odio, sed etiam quæ de Celtis, defectionem molientibus, mox dicentur, fictioni poeticæ tribuenda putat. —Lentando, prolatando, trahendo, vel lente gerendo, bella fervida, quæ Minucius majore fervore, quam consilio aut prudentia, administrabat; Drak. —13. arte sedendi, vid. ad III, 142. —14. Egerat, effecerat.

Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,

Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis,

Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla

(Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore

20

Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.

His super, internæ labes, et civica vulnus

Invidia augebant: lævus conatibus Hannon

Ductoris, non ulla domo submittere Patres

Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.

16, 17. Cf. ad IV, 50 et 311. —prima, τὰ πρῶτα, primum, initio. —20. siti, collocati ac undique hostium pilis septi; Mars. et Barth. Adv. IV, 22. Cf. V.L.

21. labes, ut pestis et lues, pernicies, ruina, et omne malum, quod interitum minatur, ut passim ap. Cic. v.c. Dom. I; Div. I, 43; Verr. I, 1; Harusp. 22; conf. Ern. ad Tac. Ann. II, 47; Intpp. ad Val. Fl. II, 239; V, 237, et ad h.l. Drak. recte intelligit vitium et malum, quod remp. Carthag. adfligebat, et quo latius serpente ruinam minitabatur; invidiam nempe popularium, et factionem Hannonis Barcinæ factioni adversam, quæ Hannibali necessaria submitti prohibebat. —22. lævus, adversus, vid. ad III, 94; Virg. G. IV, 7; Æn. II, 693. Ed.

25

Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem

Ad spes armorum, et furialia vota reducit

Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris.

Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam

Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:

25. Cura lacerat, τείρει θυμὸν, φθείρει, φθινύθει κῆρ. Cf. ad VII, 271. —rerum extrema, pro vulg. extremas res, ut ap. Cæs. B. C. II, 25; extrema, sup. VII, 320. Sic extrema tempora, fortuna, casus, extrema pati, ad extrema ventum est, et similia passim obvia. —26. furialia vota, furiosam, h.e. acerrimam pugnandi cupiditatem, vid. ad I, 32, bellandi furore.

28. Episodium nimis forte longum, quod tamen magni poetæ ingenium doctrinamque arguit. Nam Annæ memoria in Carthaginis et Romæ etiam historiis, mythis atque originibus non erat obscura. Præterea hoc episodio, ad quod viam sibi munivit Silius, v. 8 sqq., rerum varietati consuluit cavitque, ne lectorum voluptas perpetua præliorum descriptione interciperetur; sed potius eorum, qui antiquæ historiæ, Virgilii aliorumque poetarum lectione imbuti essent, Romanorum in primis, animi magnarum rerum exspectatione suspensi tenerentur, et ad pugnam Cannensem præpararentur. Cum Anna, Didonis sorore, filia Beli (vid. ad I, 73, 87, et Heyne Exc. XXIII, ad Virg. Æn. I), exemplo poetarum Rom. confunditur Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fl., quum potius dea esset ex indigetum numero, et fausta anni initia designaret; quod monet Heyne, Exc. III et IV, ad Virg. Æn. VII, p. 112 et 121, ed. prior. Annæ fata et fabulam non minus copiose persequitur Ovid. Fast. III, 523... 696; quem Silius ante oculos habuit, sed sermonis poetici nitore multum antecellit. Utrumque poetam comparasse, non pœnitebit humanitatis studiosos. —stagnis, aquis (vid. ad VII, 282), fluvio, Laurentibus, Numicio, seu Numico, qui in Latio inter Laurentum ac Lavinium in finibus Rutulorum defluit; vid. Heyne, Exc. III, ad Virg. Æn. VII, 150 sq., et Cluver. Ital. ant. III, 3, p. 893.

30

«Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat

Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.

Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.

Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos

Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.

35

Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda

Prælia: ne desit fatis ad signa movenda.

Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.

Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»

31. a vestro nomen memorabile Belo, ut v. 439. —32. fluctus curarum, ut ap. Lucret. VI, 33, et Catull. LXV, 62, 97. Sic et fluctus concionum, Cic. Mil. 2, et Fl. 24; fluctus belli, Lucret. V, 1289, et inf. IX, 527: κῦμα μόθου in Epigr. κῦμα κατακλυσμὸν φέρον νόσων, Plat. Leg. V. Conf. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 19; XII, 831. —insanos, vid. ad I, 251.

33. Excute Fabium, eripe ei metum Fabii. —34. jam discingitur armis, ἀποζώννυται, jam in eo est, ut arma imperiumque deponat. Cf. Liv. XXII, 31.

35. Varronis nomen repetit contemtus causa; Cell.

37. jam dudum, ut ap. Virg. Æn. II, 103, ubi Vid. Heyne et Burm. —Iapyga campum, vid. ad I, 51.

Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,

40

«Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari:

Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem

Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis,

Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.

39. Indigetis dei, ἐγχωρίου, Æneæ, lucis, eum templo, vid. Liv. I, 2; Dionys. Hal. I, p. 52; Ovid. Met. XIV, 598 sq.; Tibull. II, v, 43, 44, ubi vid. Heyne. Lucum Jovis Indigetis memorat Plin. III, 5, ubi Dalec. monet, nemus illud hodie dici Campo Selva prope Albam Longa (Savello) et Aritiæ (la Riccia) ruinas. —40. Cf. Virg. Æn. I, 76, 77. —41. Fas sit, amorem in Carthaginem, patriam meam, retinuisse, et mandatorum Didonis, quæ ad æternum in Æneam Romanosque odium spectabant, (vid. Virg. Æn. IV, 622 sq.) memorem esse, etsi Anna (ego) stet, sit, inter Latios honores, h.e. numina, quæ a Romanis coluntur.

Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi

45

Obtegitur densa caligine mersa vetustas,

Cur Sarrana dicent Œnotri numina templo,

Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ.

Sed pressis stringam revocatam ab origine famam

Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.»

46. Cur Romani templum mihi dicaverint. —Sarrana, vid. ad I, 72. —Œnotri, ut v. 220; IX, 473; XIII, 51; quibus locis vulgo Œnotrii legitur, quod recte emendarunt N. Heins. et Drak. Gr. Οἰνώτροι, seu Οἴνωτροι, et Οἰνωτρία, secunda producta, ut in Œnotria I, 2, et ap. Virg. Æn. VII, 85. Cf. Burm. et Pier. ad Virg. Æn. I, 532; III, 165, et sup. ad I, 2.

48, 49. Hæc luxuriosius dicta, pro leviter et paucis adtingam hanc famam. Formæ loquendi a Circo desumtæ, ubi brevissimus cursus est ejus, qui metam stringit et premit. Metam stringere, ut V, 24, ubi vid. not. —pressis, artatis; propr. ut premere litus, latus, etc. ap. Hor. Od. II, x, 3; Ovid. Trist. III, xi, 14, al. —famam, cf. simil. loc. Virg. Ge. IV, 286.

50

Iliaco postquam deserta est hospite Dido,

Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram

Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem

Certa necis, profugi donum exitiale mariti.

Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas,

55

Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis

Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?

50. Conf. Virg. Æn. IV, 494 sq., 504 sq., 641 sq. —51. spes nuptiarum. —atram infaustam. —52. Festinare, ut properare, festinanter, properanter facere; Drak.

54 seq. Conf. Virg. Æn. IV, 36, 196 sq., et sup. ad I, 417. —55. tepido rogo, tepente adhuc Didonis rogo, h.e. ea modo interfecta; non tertio demum anno, ut ap. Ovid. Fast. III, 551 sq. Drak. —56. Nomadum terrente, ut ap. Virg. Æn. IV, 320.

Battus Cyrenen molli tum forte fovebat

Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse

Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,

60

Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.

Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,

Servata interea sedes: nec longius uti

His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor

Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat.

65

Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,

Quod se non dederit comitem in suprema sorori:

Donec jactatam laceris (miserabile) velis

Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.

Non cæli, non illa soli, non gnara colentum,

70

Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.

57 sq. Conf. ad III, 253, in V.L. —60. Intremuit, ut θάμβειν, ταρβεῖν; Lefeb. —regum, regiæ familiæ, eventus, tristia fata. —tetendit supplici, ἰκετίδι, dextram, pignus amicitiæ et hospitii.

61. Color orationis satis notus apud poetas. Confer Intpp. ad Petron. c. 89, ad Virg. Æn. I, 265, 756; Ecl. I, 70, et quos Drak. laudat, Ovid. Fast. III, 557; Sen. Œd. 783, et Troad. 73 sq.; Claud. b. Get. 147, 166, et inf. XIII, 672. — 63. fuit, vid. ad I, 163. —64. Cf. Virg. Æn. I, 346 sq.

Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo,

Jam regni compos, noto sese ore ferebat.

Qui terræ defixam oculos et multa timentem,

Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli

75

Adtollit, mitique manu intra limina ducit.

Atque ubi jam casus adversorumque pavorem

Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta

Exposcit cura letum infelicis Elissæ.

Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna

80

Incipit, et blandas addit pro tempore voces:

71. Iulo, sed Achate ap. Ovid. Fast. III, 603. —sacro, venerabili, ex cujus stirpe Julius Cæsar, in Deorum numerum relatus; Cell. Conf. ad VII, 9. —72. Jam regni compos, post mortem Latini, soceri sui. —sese ferebat, vid. ad IV, 261.

79. verba trahens, ut ap. Virg. Æn. I, 371; vel longo sermone qui tractus dicitur, Val. Fl. II, 665. —80. En consilium, quod in tota narratione sequitur poeta. —pro tempore, pro misera conditione sua, quæ odium Æneæ subprimere cogebat, ut fere ap. Virg. Ecl. VII, 35. —81. regni lucisque, proprie malorum et mortis causa fuerat.

«Nate Dea, solus regni lucisque fuisti

Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille

(Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre

Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit

85

Interdum, stetit interdum, ventosque secuta

Infelix oculis magno clamore vocabat

Ænean, comitemque tuæ se inponere solam

Orabat paterere rati: mox turbida anhelum

Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore

90

Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.

83 sq. Poeta variavit, nec tamen adsequutus est gravitatem et vim narrationis Maronianæ, Æn. IV, 586 sq.; (vid. ad v. 126) quam ut carmini suo intexeret, v. 78, maculis adspersit characterem Æneæ, quem multo veriorem et amabiliorem ab Ovid. Fast. III, 619, proditum jam notavit Ernesti.

Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli

Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente

Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,

Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.

95

Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque

Deserit, et rursus portus furibunda revisit,

Si qui te referant converso flamine venti.

Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis

Massylæ levitas descendere conpulit artes.

91. sideream, splendidam, divinam, pulchram, ut siderea ora et juventa; vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. IV, 190; V, 467, et VIII, 26. Sic et fulgentis Iuli pro pulchri juvenis: nam juventuti proprie tribuitur nitor et lumen purpureum. Cf. ad VII, 195; κάλλεϊ καὶ χάρισι στίλβων, Homer. Odyss. ζ, 237. —92. Effigiem, cf. Virg. Æn. IV, 508. —93. pendet, vid. ad VI, 565.

98. Conf. Virg. Æn. IV, 480 sq. —99. Massylæ, vid. ad I, 101. —compulit invitam, Æn. IV, 493; Drak. qui et contra Barth. monet, non inopportune mores Pœnos in persona Annæ fallaces vocari, sed recte Didonem reprehendi, quod, quum Tyro oriunda sit, ad hanc levitatem prolapsa fuerit.

100

Heu sacri vatum errores! dum numina noctis

Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,

Quod vidi decepta nefas! congessit in atram

Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»

100. Cf. Virg. Æn. IV, 65 sq., ubi vid. Heyne. —sacri, ut ἱεροὶ, magni; D. Heins. et Dausq. Conf. ad VII, 9. Horrendos, exsecrabiles, nefandos, exponunt Drak. et Barth. Adv. IV, 22, Coll. Catull. carm. XIV; (ubi vid. Muret.) Stat. Th. II, 298; Virg. Æn. III, 57; Ge. III, 566. Possis etiam felices, sive præclaros errores (vid. ad VII, 9) per ironiam intelligere; vel, quod cæteris præstiterit, sacrorum vatum errores. —101... 103. Conf. Virg. Æn. IV, 487... 511. —non prospera dona, inprim. ensem, quo se ipsa transfixit.

Tum sic Æneas dulci repetitus amore:

105

«Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter

Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,

Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,

104. repetitus amore, iterum sagittis ab Amore petitus, transfixus: nam ducta in matrimonium Lavinia, primi amoris memoria Æneæ exciderat, quem Annæ sermo ipsi revocabat; petere autem sagittariorum vox est, unde ad Amorem transfertur, qui sagittis petit; Drak. Sic et repeti dicuntur gladiatores, si vulneratis nova plaga infligitur; vid. Lips. Saturn. II, 20. Possis tamen etiam simpl. explicare, iterum captus, vel ita: repetitus, h.e. iterum (ut ap. Virg. Ge. I, 39; Ovid. Met. V, 473; Martial. XII, xviii, 7) dulci amore adfatus est, ut ap. Virg. Æn. VI, 455. —105. Conf. Virg. Æn. VI, 458 sq. Tellurem, etc. Imitat. Ovid. Fast. III, 613 sq. —juro Tellurem, h.e. per tellurem, ut ap. Catull. LXVII, 40; Cic. ad Div. VII, 12; Prop. I, xv, 35; Claud. b. Gild. I, 81; ὄμνυμι τοὺς θεοὺς Herodian. II, 10, et Theocrit. XXX, 22 sq. Drak. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, xiii, 15. —frequenter Auditam, cf. v.c. Virg. Æn. I, 530, 553; III, 94; IV, 345, 361; et alibi. —106 sq. juro caput Iuli, ut ap. Virg. Æn. IX, 300, Drak. —107. Mitis, vox fructibus propria, qui vel maturitate, vel requie, postquam decerpti sunt, molles, dulces suavesque fiunt; hinc placidus, dulcis, jucundus, ἤπιος, cui venustas et gratia, χάρις καὶ ἵμερος, inest, adeoque pulcher, ut Gr. ὡραῖος. Sic mitis Venus, Tibull. II, iii, 72; mites Horæ, Ovid. Fast. I, i, 125; πολυγηθέες Ὧραι, Hom. Iliad. φ, 450. Pulchritudo autem Iuli nota est ex Virg. Æn. V, 570; VII, 107; IX, 293; X, 132 sq.

Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui

Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,

110

Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto

Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.

Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali

Incustodito sævire dedistis amori?»

108. Respiciens, ægerque animi, ut non sponte et invitus ap. Virg. Æn. IV, 361; VI, 460. Cf. et Æn. V, 3; inf. XII, 729, et XVII, 214, ubi Drak. confert Quintil. Decl. X, p. 174; Ovid. Her. XVIII, 118; Scalig. ad Virg. Cir. 469, et Gebhard. ad Prop. II, vii, 10. —109 sq. Cf. Virg. Æn. IV, 222 sq., 356 sq.; VI, 461. —magna minatus, ut ap. Val. Fl. VIII, 460. Sic et magna promittere, inf. v. 240, vel magna loqui, μεγάλα εἰπεῖν, ἔπος μέγα ἐξερέειν, μεγα πνεῖν, φρονεῖν, etc., vid. Vulp. ad Prop. II, xv, 53; Burm. ad Val. Fl. I, 262, et ad Phædr. IV, 22, extr. —110. Qui plane prospero eventu utitur, manu deorum levari dicitur; Barth. Adv. IV, 22. Imo sensus est: nisi Mercurius me invitum vi et minis ad navigandum impulisset.

112. tempore tali, tam importuno, vid. ad VII, 227. Nam Dido, etsi Iarbæ desponsata erat, incustoditum, h.e. incautum, vel potius non celatum, non furtivum amorem, (ut ap. Tac. Ann. XII, 4) sed palam exercebat. Conf. Virg. Æn. IV, 169 sq. —113. dedistis, permisistis, concessistis. —sævire, cf. Virg. Æn. IV, 300 sq., et 532.

Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum

115

Inter singultus, labrisque trementibus Anna:

«Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,

Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam,

Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret

Infelix germana tori, furvasque trahebam

120

Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.

Namque asper somno dirus me inpleverat horror,

Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,

Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.

114, 115. Ornate et summo Annæ mærori apte. —116. Imitat. Virg. Æn. IV, 634 sq. —Nigro Jovi, vid. ad II, 674. —tertia regna, ut XIII, 437. —laborant, serviunt, parent, adeoque imperio subjecta sunt. —117. sociæ thalami, Proserpinæ. —119. furvas, vid. ad I, 119, et V, 220, in V.L. —120. visa pianda, expianda, avertenda, quod proprie procurare somnia dicebant; Drak. qui laudat Broukh. ad Tibull. I, v, 13, et Intpp. ad Petron. c. 104.

121. Recte comparant Virg. Æn. IV, 460 sq., et Ovid. Her. Ep. VII, 99 sq. —122. Dido, Διδόα, contr. Διδὼ, ut v. 233. —suam Dido, non solum uxorem suam dum viveret, sed cui mortuo etiam voverat, se reliquum vitæ tempus viduam fore; cui se totam dicarat; Drak. qui hanc emphasin vocc. meus, tuus, suus illustrari monet a Broukh. ad Prop. IV, iii, 1, et Heins. ad Ovid. Rem. Am. 492. Cf. Virg. Æn. IV, 15 sq. et 552. —123. exsultans, quod votam tumulo suo pudicitiam, neque servatam, mox ipsa suî cæde ultura, atque ad ipsum ventura esset; Barth. Adv. IV, 22.

Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,

125

Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni;

Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ

Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ.

Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,

Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»

124, 125. Conf. Virg. Æn. IV, 635 sq. Oro deos, ut visa sub lucem, h.e. somnia horrenda, instante luce, nocte in diem vergente, (quo tempore veriora credebantur, de quo vid. ad III, 200) mihi inmissa, prospera facere velint; Drak. coll. IX, 90, et XIII, 406. Add. Virg. Æn. VI, 225, et alia loca, ubi τὸ sub, cum quarto casu junctum, rem inminentem innuit, ap. Gron. ad Liv. II, 55. —visus secundent, ut ap. Virg. Æn. III, 36, et Lucan. I, 635; Drak. —126. Conf. Virg. Æn. IV, 642... 692. —mutæ, vitæ, sensus ac rationis experti, ut passim. Dido iterum ad litus tendit, in quo jam sup. v. 84 sq., modo sedisse, modo stetisse fingitur, et arenam, qua Æneas steterat, exosculatur, quæ molli potius amoris adfectui consentanea sunt, quam animi motibus, quos desperatio nunc concitare debebat, quosque bene expressit Virg. Æn. IV, 586 sq., ubi Dido non domo se proripit ad litus, sed ex edita ædium parte Ænean vela in altum dantem prospicit, et confestim æstuat dirasque perfido inprecatur. Conf. ad v. 80.

128. vestigia, arenam, in qua vestigia tua erant. —129. Ut ap. Ovid. Met. VIII, 538, al.

130

Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem,

Evasit propere in celsam, quam struxerat ante

Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur

Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.

Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,

135

Postquam illum infelix hausit, quo munera primum

Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,

Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ

Narrantem longos se pervigilante labores,

In portus amens rorantia lumina flexit.

134 sq. Cf. Virg. Æn. I, 647 sq., 654, 711; IV, 648, 649. —135. hausit sc. animo, (ut Æn. XII, 26) in intimam mentem demisit, memoriam diei penitus animo infixit. Cf. ad I, 345. Similiter fere oculis, vel auribus haurire, bibere, trahere, pro intentissime videre, et cupidissime audire, metaph. a bibendi aviditate petita. Cf. XI, 284; Jani ad Hor. Od. II, xiii, 32; Burm. ad Val. Fl. I, 263; III, 609; Barth. Adv. III, 21. —136. convivia... mensas, cf. Virg. Æn. I, 699 seq. Sed cur harum nunc rerum et singulatim memor est? et cur vestem Æneæ induit? Apud Virg. Æn. IV, 648, vestem notumque cubile conspicit, paulum lacrimis et mente morata. —138. Narrantem, Æn. II et III. —se pervigilante, cf. Virg. Æn. I, 748 sq.

140

«Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis

Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,

Et placidi victos ardore admittite manes.

Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum,

Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.

145

Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.

Me quoque fors dulci quondam vir notus amore

Exspectat, curas cupiens æquare priores.»

141. Imitat. Virg. Æn, IV, 651 sq.; cujus loci præstantiam irrito quidem, sed laudabili conatu adsequi studuit; Apud Virg. l.c. v. 660 sq. odium Æneæ in ipso necis momento expromitur. Sed h.l. v. 146, 147, Dido cum dulci spe reditus ad Sychæum animam efflat. Cf. ad v. 80. —majora, venerabiliora. —142. ardore, gravius quam amore.

143. ulta maritum, vid. Æn. I, 360 sq.; IV, 656. Ed.

145, 146. Verba Virg. Æn. IV, 654, 655. —magni corporis umbra, ut ap. Virg. magna mei imago, vel umbra. Cf. V, 421, et X, 289, ubi Drak. conf. XI, 348; Lucan. IX, 2, et Sen. Troad. 181: vid. sup. ad I, 97. Corpus ut σῶμα, etiam homo, ejusque manes, ut ap. Virg. Æn. VI, 303, 306, al.

Hæc dicens ensem media in præcordia adegit,

Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris.

150

Viderunt comites, tristique per atria planctu

Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes.

«Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,

Ora manu lacerans, lymphato regia cursu

Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.

155

Ter diro fueram conata incumbere ferro,

Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis.

Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.

Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem

Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»

149. Æn. IV, 647.

150 seq. Æn. IV, 646 sq. et Ovid. Epist. VII, 195. —151. Æneid. lib. IV, 663 sq. Ed.

153 sq. Æn. IV, 672 sq. et 685. —lymphato cursu, vid. ad I, 459.

155, 156. Variavit Maroniana Æn. IV, 690, 691. Cf. ad IV, 457.

158, 159. Cellarius, nisi quædam desint, nimis arte hæc dici putat, sed omnino ei excidit, ipsum etiam Silium ea jam plenius descripsisse sup. v. 54 sq. Drak.

160

Motus erat, placidumque animum mentemque quietam

Troius in miseram rector susceperat Annam.

Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas

Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis

Illa videbatur. Tacito nox atra sopore

165

Cuncta per et terras et lati stagna profundi

Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu

Has visa in somnis germanæ effundere voces:

«His, soror, in tectis longæ indulgere quieti,

Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes

170

Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis?

Ac nondum nostro infaustos generique soloque

Laomedonteæ noscis telluris alumnos?

160. Vellem minus hæc languerent.

165. Ita ad verbum sup. VII, 282; Drak.

171, 172. Imitat. Virg. Æn. IV, 541, 542.

Dum cælum rapida stellas vertigine volvet,

Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;

175

Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit.

Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes

Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.

Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum)

Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus

180

Labitur, et leni per valles volvitur amne.

Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.

Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ,

Æternumque Italis numen celebrabere in oris.»

Sic fata in tenuem Phœnissa evanuit auram.

173. Conf. Æn. IV, 622... 629. Color orationis, ut sup. VII, 476, ubi vid. not. —cælum stellas vertigine volvet, ut ap. Ovid. Met. II, 70. Proprie stellæ in cælo se circumvolvunt, de quo vid. Heyne Exc. II, ad Virg. Æn. II. —174. fraterno lumine, ut fere IV, 481; quod a sole mutuatur, quo ipsa caret.

176. Cf. Ovid. Fast. III, 633 sq.

178. Verba Maroniana Æn. VIII, 42. —180. leni amne, cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 647 et 652.

181. rapies viam, vid. ad I, 569.

184. Cf. Virg. Æn. IV, 278.

185

Anna novis somno excutitur perterrita visis,

Itque timor totos gelido sudore per artus.

Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,

Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra

Per patulos currit plantis pernicibus agros;

190

Donec arenoso (sic fama) Numicius illam

Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.

186. Cf. ad IV, 205. Ad sqq. cf. Ovid. l.c. v. 643 sq.

191. vitreis, vid. ad IV, 344, in V.L. et ad VII, 413.

Orta dies totum radiis inpleverat orbem,

Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti,

Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,

195

Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur

Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto

Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis

Inter cæruleas visa est residere sorores

Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.

200

Ex illo primis anni celebrata diebus

Per totam Ausoniam venerando numine culta est.

193. nacti, invenientes, καταλαβόντες, ut ap. Liv. V, 45; Cic. Orat. 9, extr. et al. —196. ab alto, a mari Infero, seu Tyrrheno, in quod influit, aquæ cursum revocat. Sustinuit tacitas conscius amnis aquas, Ovid. Fast. III, 652. Ill. Ernesti interpretatur: aquis utrimque reductis fundum alvei apertum ostendebat, ut Anna a Trojanis conspici posset inter Nymphas residens: quod miraculum fundi amnis aperti putat nos debere ingenio Silii, ad παράδοξα hujus generis inprimis proni. —199. Ovid. l.c. pergit: Ipsa loqui visa est: Placidi sum Nympha Numici.

200. primis anni veteris diebus, Idibus scil. Martiis; quippe a mense Martio annum redintegrabant antiqui. Vid. Ovid. l.c. v. 523 et 675 sq.; Macrob. Sat. I, 12; Rosin. Antiq. Rom. IV, 7, et Struv. Synt. Antiq. Rom. cap. 1, pag. 178, et cap. 9, pag. 434.

Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas

Hortata est, celeri superum petit æthera curru,

Optatum Latii tandem potura cruorem.

205

Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ

Ductorem gentis nulli conspecta petebat.

Ille, virûm cœtu tum forte remotus ab omni,

Incertos rerum eventus bellique volutans,

Anxia ducebat vigili suspiria voce.

210

Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:

202 sqq. Tandem poeta redit in viam, de qua inde a v. 38 deflexerat. —203. superum æthera, ut ap. Ovid. Met. II, 437, ubi vid. Heins.

207. νόσφι λιασθεὶς, etc. Hom. Iliad. α, 349; λ, 80; D. Heins. —208. Ut ap. Virg. Æn. VI, 157.

«Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis

Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem?

Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,

Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes

215

Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires.

Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus

Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,

Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.

211. tantum ulterius, τόσον περαιτέρω, Lefeb. —ulterius ducis, producis, continuas, ut ducere bellum, et tempus, vel trahere verba, sup. v. 79; nisi ducere dolorem dicitur, ut ducere suspiria, seu spiritum, ἀνάγεσθαι πνεῦμα διὰ στηθέων, ap. Callim. Epigr. 45.

213. Cf. v. 234, 235. Virg. Æn. VIII, 40, et ad II, 365. —placata manet, πραϋνθεῖσα διατελεῖ, Lefeb. —214. Eia, age, segnes Rumpe moras, ut ap. Virg. Æn. IV, 569, et Ge. III, 42.

216. Senatus ex inconsulto, ex SC. sed inconsulto et temerario, Cell. Barth. et Drak., ut inconsultum substantive sit inconsulta ratio, temeritas. —217. Tirynthius heros; vid. ad II, 3. —218. alio Flaminio, C. Terentio Varrone. Nam Silius, ut fere Polyb. III, 106, silentio prætermittit biennem consulatum Atilii et Gemini Servilii, qui Fabii artibus cum summa inter se concordia bellum gesserunt, teste Liv. XXII, xxxii, 34; ut tot alia, quæ non satis poetice tractari possunt, quibusque rerum status non mutatur, tacitus præterit, aliisque gravioris momenti rebus diutius inmoratur.

Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis

220

Misit; ego Œnotris æternum numen in oris

Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.

Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,

Celsus Iapygios qua se Garganus in agros

Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.»

225

Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.

220. Œnotris, vid. ad I, 2.

222. fulmina belli possint esse τεύχεα μαρμαίροντα, παμφανόωντα; sed præstat, cum Drak. adcipere de militibus Punicis, quibus Hannibal omnia tanquam fulmine prosternit; vid. ad I, 421. —223 sq. Livius XXII, 43, Hannibalem, frumenti inopia commotum, in calidiora, atque eo maturiora messibus Apuliæ loca movisse tradit. Plures causas adfert Polyb. III, 107. —224. Cf. ad I, 51, et IV, 561.

225. humentia sustulit ora, ut Nympha fluvii.

Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis:

«Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum

Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.

Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce

230

Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo

Æquatam gemino simulacri munere Dido.»

226. revirescens, vigorem, vires et animum recipiens, ut XV, 134, ubi Drak. cf. Ovid. Met. VII, 305; Val. Max. IV, 8, extr. 4, et Cic. Phil. VII, 1, ubi vid. Intpp.

227. generis, Beli. Conf. v. 31 et 221. —228. Felix, qui facit felices, propitius; vid. Intpp. ad Virg. Ecl. V, 65, et Æn. I, 330. —secundes, ut sup. v. 124. Lefeb. male capit de secundo, vel altero omine, quod antiqui rogaverint deos ad prius omen confirmandum. —oblata bona, spem, promissa.

229. compos pugnæ, quam opto, et cujus committendæ facultate mihi data certam victoriæ spem habeo. —230. Marmoreis templis, ut ap. Virg. Ge. III, 13, et Æn. VI, 69. —sistere, ut ponere, et τιθέναι, aliquem, h.e. imaginem ejus. —231. Simulacrum Didonis juxta tuum ponam.

Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes:

«Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,

Fatalis Latio miles: placavimus iras

235

Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno

Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces

Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto

Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.

En, numen patrium spondet majora peractis.

240

Vellantur signa, ac Diva ducente petamus

Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»

233. tormenta lenta sedendi, gravem dolorem ex segni et ignava belli gerendi ratione, quæ nos lente sensimque conficit. Conf. ad III, 142. —234. Fatalis, quem fata in Latii exitium miserunt. Ed. —235. redeunt Divi; vid. ad II, 365. —237. dextras, quæ olim data dextra promisit, referto, renovato, iterum promittito. An referre est perficere, ut ap. Liv. III, 45, extr. et alibi? —238. Marte, pugnandi occasione; cujus spe destituti Pœni, et inpr. Galli, fremebant. Cf. v. 16 sq. —promittere magna; vid. ad v. 109.

241. Apuliam petamus. Cf. ad v. 223, et ad I, 125.

Dumque Arpos tendunt instincti pectora Pœni,

Subnixus rapto plebeii muneris ostro,

Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ

245

Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.

242. Arpos; vid. ad IV, 554. —243 sq. Cf. Liv. XXII, 34 et 38. —Subnixus, h.l. non tam fretus, vel, ut Schmid. putat, adjutus, quam audax et superbus, ut ap. Liv. XXVI, 13; XLI, 19, et Cic. Or. I, 58. Cf. Gell. XVII, 2; Gron. Diatr. Stat. c. 54, et Intpp. ad Tac. Hist. I, 73. —ostro, purpura consulari, muneris plebeii, quam aura favoris popularis, et insectatione Patrum consecutus fuerat, vel potius rapuerat; ut invadere VII, 541. —244. Sævit rostris; cf. Liv. XXII, 38; ferocibus turbulentisque concionibus criminatur Patres. —ruinæ est vel interitus, vel, ut mox fata, calamitates et clades, quæ rixæ gravi fato atque fundatæ tenebantur. —ruinam et fata admovet, ut ruinam ducit, apud Hor. Od. II, xvii, 9, ubi vid. Jani. 246 seqq. Summo verborum ornatu et pondere expressit Liv. XXII, xxv, 26. Cf. Val. Max. III, iv, 4.

Atque illi sine luce genus, surdumque parentum

Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro

Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ

Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;

250

Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,

Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,

Quo conservari Latium victore puderet.

246. genus sine luce, splendore, dignitate, claritate, ut ap. Stat. Silv. V, iii, 117. Lux et lumen dicitur, quidquid præstans, pulchrum et clarum est. De Varronis genere vid. Liv. l.c. —surdum; cf. ad VI, 75. —247 sq. Lingua vibrabat; vid. ad I, 539, et II, 587. Non vero innuitur oratio vibrans, h.e. vehemens, incitata et gravis, ut ap. Cic. Orat. 95, et Quintil. X, i, 60; XII, 9; sed linguæ verborumque volubilitas. Varro similis Dranci, de quo vid. Virg. Æn. XI, 338 sq. —inmodice vibrabat lingua procax in ore canoro, arguto, stridulo, ut Thersites ap. Homer. Iliad. β, 212, ἀμετροεπὴς ἐκολῴα, Ὅς ῥ᾽ ἔπεα φρεσὶν ᾗσιν ἄκοσμά τε πολλά τε ᾔδη, et v. 222, Ὀξέα κεκληγὼς λέγ᾽ ὀνείδεα. Lenz. —249. oblatrat Senatum; vid. ad v. 290. —250. caput extulit, ut I, 29. —251. Summa δεινότης horum versuum! —Momentum rerum, ut ap. Liv. III, 12; XXVII, 9; Lucan. III, 338; IV, 819. Momentum propr. pondus, quo libræ lanx deprimitur.

Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti

Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem

255

Marcellum, fastis labem suffragia cæca

Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat

Ambitus, et Graio funestior æquore campus.

253. sacrata nomina Marti, ἀρήϊοι, ἀρηϊφίλοι. Cf. ad IV, 729. —254 sqq. Scipiadas; vid. ad VII, 106. —Jovi spolia alta ferentem Marcellum; vid. ad I, 133. —labem addere, ut l. adspergere, maculam notasque inurere. —suffragia cæca, ut VII, 540. —Suffragia cæca, temeraria plebis, hunc Varronem consulem addiderant, inscripserant, fastis labem, tanquam dedecus eorum, inter viros et consules, qui bello Punico II inclaruerant; et v. 257 (ubi poeta verbis ludit) campus Martius funestior Cannensi, quoniam clades Cannensis non illata fuisset Romanis, nisi Varro consul creatus esset; Lenz. —257. Ambitus, quo viam sibi ad consulatum Varro muniverat, Cannas fovebat, Romanis cladem Cannensem inportabat. Cf. V.L. —campus Martius propter comitia funestior Romanis æquore Graio, campo Diomedis, seu Cannensi; vid. ad I, 125.

Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers

Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte

260

Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo

Spectatus ferro, lingua sperabat adire

Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.

Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus,

Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:

258. sator, auctor, turbarum, ut sator litis, Liv. XXI, 6; sator scelerum, Plaut. Capt. III, v, 3. Cf. ad I, 394, in V.L. —259. pravus togæ, domi, seu pacis tempore malis artibus utens. —261. Spectatus ferro; vid. ad I, 77, et observa h.l. verborum ambages. —262. dextræ decus, virtutis gloriam, quæ manu, non lingua, paratur. —e rostris bella ciebat; cf. verba Livii, inf. ad v. 311, adscripta.

263. Præclare exornavit verba Liv. XXII, 38: «Conciones, priusquam ab urbe signa moverentur, consulis Varronis multæ ac feroces fuere, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, perfecturum.»

265

«Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque

Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,

Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus

Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?

265. Vos, populum adloquitur. A vobis belli gerendi rationem quæro, jubeatisne, more Fabii, sedere (vid. ad III, 142), et in locis altis munitisque castra ponere, an cum hoste confligere? —267. adustus corpora Maurus; cf. XVII, 633.

Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes

270

Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari

Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos

Tertius exurit lacrimosis casibus annus?

Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho

Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem,

275

Et Patrum regna et Pœnorum bella resolvet.

Ite alacres, Latia devinctum colla catena

Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»

269. bone Dictator, ut ap. Virg. Æn. XI, 344; Cic. Rosc. Am. 2, et Verr. V, 6. —272. exurit; vid. ad VII, 490.

273. mora sola, etc., mora facilem, adeoque ignobilem triumphum parit: nam virtute opus non est, ubi hostem sedendo et cunetando adteris; Ernesti. Imo sensus verborum est: parvum iter ad hostem sola res est, quæ victoriam et triumphum nostrum moratur. Conf. sqq. —275. Patrum regna, plena invidiæ verba, quibus senatum regnare, et plebem obprimere innuit; Cell. —regna, tyrannidem.

276, 277. Cf. IX, 634 sq.; XI, 118 sq. —ducam in triumpho, sive in et per triumphum ante currum, ut agere XI, 120, et ducet agens XVI, 275. —Fabio spectante; sarcasmi vim facile percipis.

Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert,

Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto

280

Auriga indocilis totas effundit habenas,

Et præceps trepida pendens in verbera planta

Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,

Ac frena incerto fluitant discordia curru.

278. Conf. Virg. Ge. I, 512 sq.; III, 103 sq.; Æn. V, 144 sq.; inf. XVI, 339 seq., 496 seq.; sup. IV, 713 sq. —279. Carcere rupto, ut carceribus reseratis XVI, 316. —281. pendens in verbera, ut ap. Virg. Æn. V, 147, et X, 586; Drak. Cf. et XVI, 387, et Georg. III, 107. Idem potest esse præceps, ut etiam XVI, 325. Sed minus forte languet, si junxeris præceps fertur, h.e. celeriter, raptim. —trepida planta, calcaribus; Cell. Imo, pede trepido, tremulo, quoniam propendet, et pronus dat lora. —282. Inpar equis, vi equorum, quos flectere non potest, et regere. —fumat; vid. ad II, 81. —283. frena fluitant, ut ap. Ovid. A. A. II, 433; undantia lora, Virg. Æn. V, 146; XII, 471. —discordia, confusa.

Cernebat Paullus (namque huic communia Campus

285

Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro

Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira

Turbati vulgi, signataque mente cicatrix

Undantes ægro frenabat corde dolores.

284. L. Æmilius Paulus comitiis, in campo Martio habitis, Varroni collega datus; vid. Liv. XXII, 35. —285. mergente se, h.e. pereunte; Schmid. Sed voc. res tam ad labi, quam ad mergente spectat. Cf. Virg. Æn. VI, 512; Juven. X, 56; XIII, 8; unde res mersæ apud Ovid. Met. I, 380. —286 sq. Conf. Plut. vit. Fab. «Æmilius, qui cum M. Livio consul fuerat, et damnatione collegæ, et sua prope, ambustus (de cujus voc. vi vid. Gron. Diatr. Stat. c. 30, et Ern. Clav. Cic.) evaserat,» Liv. XXII, 35; ibid. c. 40, pr. Æmilius ipse dicit, se populare incendium (h.e. judicium capitis, vitæque periculum, ut incendio Plætoriano adustus est ap. Cic. Att. V, 20) priore consulatu semiustum effugisse. Cf. inf. IX, 25 sq. —mobilis, quæ facile movetur. —mobilis ira Turbati vulgi spectat ad inconstantiam favoris ac odii plebis, ut ap. Horat. Od. I, i, 7; Lenz. Idem et mihi olim in mentem venit, sed h.l. non satis placuit. Cf. ad VII, 512. —287. Turbati, vid. ad I, 477. —cicatrix, memoria vulneris, h.e. injuriæ et ægritudinis, qua olim adficiebatur. —288. Undantes dolores, ut u. iræ Claud. in Ruf. I, 76; undare curis, Val. Fl. V, 304, ubi vid. Intpp.; irarum, vel curarum fluctuare æstu, Virg. Æn. IV, 532, 564, et VIII, 19.

Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim

290

Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore

Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.

Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis.

289. Æmilius in priore consulatu, universo Illyrico, cujus rex, Demetrius Pharius, a Romanis defecerat, in potestatem redacto, εἰς τὴν Ῥώμην ἐπανῆλθε, καὶ τὴν εἴσοδον ἐποιήσατο μετὰ θριάμβου καὶ τῆς ἁπάσης εὐδοξίας· ἐδόκει γὰρ οὐ μόνον ἐπιδεξίως, ἔτι δέ μᾶλλον ἀνδρωδῶς κεχρῆσθαι τοῖς πράγμασιν· Polyb. III, 16, 18 et 19. Conf. inf. v. 507, 508, et Appian. B. Hannib. c. 17, et B. Illyr. c. 8. Æmilium de crimine capitali accusatum vix evasisse, haud scio, an quisquam historicorum præter Livium memoriæ prodiderit. —290. adlatrare, famam alicujus falsis conviciis proscindere; unde Hecuba in canem versa fingebatur (vid. Plaut. Menæchm. V, i, 16), et verba canina pro conviciis ap. Ovid. in Ibid. v. 14. Drak. Latrat et in toto verba canina foro, Ovid. l.c. v. 232; canina eloquentia, Quintil. XII, 9. Conf. sup. v. 249, et inpr. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85. —nigro ore, ut nigra pectora, tecta, dentes Invidiæ. Vid. præclara ejus pictura ap. Ov. Met. II, 760... 808; Lefeb. cf. Hor. Sat. I, iv, 85. —291. ventis, ut aura, vel ventus popularis, et venti, h.e. rumores, concionum, Cic. Cluent. c. 28 et 47. —jactarat ventis, ut jactari rumoribus et dictis petulantibus, Gell. I, et VI, 11; clamore convicioque, Cic. ad Div. I, 5; ventum in aliquem excitare, Cic. Sull. 14. Hæc jam monuere N. Heins. et Drak. Conf. Ernesti Clav. Cic.

Sed genus admotum Superis, summumque per altos

Adtingebat avos cælum: numerare parentem

295

Assaracum retro præstabat Amulius auctor,

Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,

Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:

293... 297. Originem gentis Æmiliæ Silius ad Amulium, qui Assaracum, et per hunc ipsum Jovem inter proavos numeravit, refert; sed, teste Festo, alii ad Ascanium, qui duos habuerit filios, Iulum et Æmilon; alii vero, quibus Plut. vit. Numæ, p. 65, et Pauli, p. 256, suffragatur, ad Mamercum, Pythagoræ f. cui propter unicam humanitatem cognomen fuerit Æmilos. Hæc jam docuit Drak. qui addit, nomen hujus gentis etiam deductum videri posse ab Æmilia, Æneæ et Laviniæ filia, ap. Plut. vit. Romuli, p. 80. Cf. inf. v. 341, 347. —admotum Superis, ut avos cælo, Ovid. Her. XI, 17, Drak.

«Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella

Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;

300

Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira,

Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo

Nequidquam didici casus prænoscere Marte.

298. Comparetur Plut. in Fabio, et inprimis, quem Silius expressit, Liv. XXII, 399. —299. rumpam; vid. ad lib. I, 95.

Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ,

Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)

305

Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,

Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo

Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens

Audivit Pœnus! jam latis obvia, credo,

Stat campis acies, exspectaturque sub ictu

310

Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis

Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?

303. Spondentem, etc. Conf. ad vers. 263 seq. —309. sub ictu, ab hoste, ad ictum parato. Sed vid. ad IV, vers. 42. —310. Alter Flaminius, ut sup. vers. 218; VII, 34, 229, Drak. —311. tu protinus, confestim, arma, scil. ciebis, movebis? Quæ abrupta oratio adfectui congruit. Ap. Liv. XXII, 38, Æmilius dicit: «Mirari se, quomodo quis dux, priusquam aut suum, aut hostium exercitum, locorum situm, naturam regionis nosset, jam nunc locatus in urbe sciret, quæ sibi agenda armato forent.» Et Fabius c. 39, «Varro, inquit, priusquam castra videat, aut hostem, insanit, et jam nunc procellas, prælia atque acies jactando inter togatos ciet.»

Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,

Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum,

Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers,

315

Armorum genus? et stantem super omnia tela

Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti

Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,

Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto

Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,

320

Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto

Invitat patrio, non fidæ mœnibus urbes

Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.

313. Qui ritus hostis, mos et ratio belli gerendi. Lefeb. bene cf. VII, 28 et 292. Fabius ap. Liv. l.c. ita pergit: aut ego rem militarem, belli hoc genus, hostem hunc ignoro, aut, etc. —copia rerum, commeatus, victus. —315. Armorum genus, ut belli genus, apud Liv. l.c. —stantem, quæ est. Cf. ad II, 639, in V.L. Tu nullam rationem habes fortunæ, quæ plus valet quam virtus, et quæ nunc hostium cœptis adspirat? —316. «Duobus ducibus unus resistas oportet: resistes autem, si te neque collegæ vana gloria,» etc. Liv. XXII, 39. Conf. V.L. —318 sq. Cf. Liv. XXII, 39, 40, extr. et 43, pr. —320. Laxa fides, minus firma et constans, quæ jam titubare ac fluitare incipit, quemadmodum temeritas, ira aliaque laxari dicuntur, quum remittunt, vel languescunt; Drak. qui laudat Burm. ad Petron. c. 82. Proprie laxa sunt frena, funes, arcus.

Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero,

Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli

325

Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,

Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»

325. invitaverit aura, αὖρα, ventus, h.e. occasio rei bene gerendæ. Conf. Liv. XXII, 39, extr. Formula loquendi petita est a vento secundo, qui ad navigandum invitat, et navis cursui adspirat, unde aura honoris, voluntatis, favoris, etc. (vid. Ern. Clav. Cic.), vel adspirat fortuna labori, ap. Virgil. Æn. II, 385, al. —326. adcede secundis, adripe ea, utere occasione, tibi oblata.

Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim:

«Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus

In Pœnos, invicte, tuam: nec me unica fallit

330

Cunctandi ratio, qua te grassante senescens

Hannibal obpressum vidit considere bellum.

Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,

Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum,

Et metuit demens, alio ne consule Roma

335

Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;

327. Cf. Liv. XXII, 40, qui brevior est. —328. Mecum erit hæc prorsus pietas; cf. Heyne ad Virg. Æn. I, 675, et IV, 115. —pietas in patriam, sensus animi, qui amoris in patriam plenus, et officiorum, quæ ei debet, memor est. —mentemque feremus, etc., ut VI, 585. —330. senescens, vid. ad II, 457; Liv. XXII, 39. «Dubitas, quin sedendo superaturi simus eum, qui senescat in dies?» etc.

Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,

Subficit insano sonipes: incedere noctis,

Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus

Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet

340

Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.

336 sq. Observa sarcasmum et vim verborum. —337 sq. incedere tenebras noctis, h.e. oriri, ingruere, ut Tac. Ann. XV, 37, ubi vid. Ernesti. Cf. idem ib. ad III, 26 et 36, pr. Gronov. ad Liv. XXIX, 24, et Drak. ad Liv. I, 57. —340. ducitur, pro educitur, ut IX, 314; vid. Heins. ad Val. Fl. I, 122.

Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis

Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo

Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit

Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.

345

Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,

Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor

Assaraci de gente domum, similemve videbit

Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»

341. Tarpeiæ rupes; cf. I, 541 —cognataque Tecta Jovis, etc. vid. sup. ad v. 293. —342. arce, septem arcibus, h.e. collibus.

345. Cf. Liv. XXII, 40. —surda, dicto non audientia. —346. morabor, curabo, de vobis sollicitus ero: vel spem reditus mei, quæ vobis est, morabor, differam; quoniam ad vos numquam revertar, et mori tum apud animum statui. —347. Assaraci domum, cf. v. 295.

Sic tum diversa turbati mente petebant

350

Castra duces: at prædictis jam sederat arvis

Ætolos Pœnus servans ad prælia campos.

Non alias majore virum, majore sub armis

Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.

Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,

355

Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.

350. Cf. v. 240 sq. —prædictis ab Anna, vel supra dictis. Conf. v. 222 sq. —351. Ætolos campos, ut I, 125. —servans, vid. ad III, 380.

352, 353. Drak. conf. Liv. XXII, 36, et Plut. vit. Fabii, p. 182, qui contrarium ipse tradit vit. Marcelli, p. 299, ut, quem Lefeb. citat, Leonard. Aretin. de b. Gall., pag. 79. Verba itaque non majore agmine ad summam subtilitatem haud exigenda sunt.

Faunigenæ socio bella invasere Sicano

Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,

Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:

356 sq. Recensio copiarum, et summorum ejus ætatis virorum, a quibus tam magnæ res gestæ sunt, per opportune descriptioni summæ, quam Romani umquam adceperunt, cladis præmittitur. Aciem Pœnorum silentio prætermittit Silius, quia eam jam sup. III, 222 sq. exposuerat. Præterea Romanis scribebat poeta, quorum magis intererat, suas, quam hostium, copias cognoscere. Eosdem vero illarum enumeratio magis delectare debuit, quam nudum numeri indicium, quod Livius XXII, 36, aliique historici adferunt. Huc adcedit, quod tantum consules nunc conscripserant exercitum, quantus nullo umquam bello antea sub armis fuerat, unde commoda Silio obferebatur occasio ad singulas, si non urbes, certe gentes Italiæ memorandas, et sic universam fere imperii Romani imaginem, simulque cladis magnitudinem lectorum oculis animisque subjiciendam. In qua quidem re iterum ei præivit Virg. Æn. VII, 647 sq. (ubi vid. Heyne), et X, 163 sq. in cujus tamen verbis tantum figurisque variandis non turpiter ingenii vires adtrivit: sed novo rerum ornatu, novis fabulis, et accuratiore sæpius, pluriumque urbium populorumque descriptione ita cum eo certavit, ut locus hic dignus sit, qui in perfectissimis Siliani carminis partibus, et præstantissimis antiquitatis monimentis adnumeretur. Ceterum nos summas tantum res adtingemus, quia otium nobis fecere Hummel. (Handbuch d. alt. Erdbeschr.) Cellar. Geogr. ant., Cluver. in Ital. ant., Vulpius in Vet. Lat. et Heyne in not. et Exc. ad Virg. Æn. VII, ad quos lectores remittimus. In memoria autem nostra penitus id insideat, nos in poeta legendo versari, qui neque ordine, neque subtilitate geographorum in regionum, vel certe locorum urbiumque situ definiendo se adstringi patitur. —Descriptio Latii, tam veteris, quam novi, vel adjecti, quod Æquos, Auruncos, Volscos, Hernicos, Rutulos aliosque populos, finibus ad Lirim fluv. promotis, continebat. Latii incolæ antiquissimi, præter Umbros, fuere Siculi, et post hos Aborigines, quorum rex Faunus fuisse dicitur, unde Faunigenæ sunt Latini; vid. Cluver., p. 787 et 790, inpr. vero Heyne, Exc. IV, V et VIII, ad Virg. Æn. VII, 37 sq., 45 sq. et 795, it. not. et Exc. II, ad Æn. VIII, 314 sq., ubi etiam monuit, Siculos, inter Tiberim et Lirim quondam habitantes, a Silio Rutulis socios, adjici nec satis adcurate Sicanos adpellari, sed exemplo Maronis Æn. VII, 795, et VIII, 328. —357. Sacra manus, vid. ad VII, 9. Sed conf. Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, extr. —Rutuli, servant qui Daunia regna; vid. ad I, 291 sq. —358. Laurenti, conf. ad I, 110. —Numici; vid. sup. ad v. 28.

Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,

360

Quos celso devexa jugo Junonia sedes

Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;

359. Castrum Inui, in Rutulis, inter Ardeam et Antium. Cf. Ovid. Met. XV, 727; Martial. IV, 60; Heyne ad Virg. Æn. VI, 776, et Cluver., p. 978. Ab eo diversa sunt Castrum novum Etruriæ, Castrum Prætutiorum, Herculis, Minervæ, etc. —Ardea gravis quondam Phrygibus, Trojanis, regnante Turno, et postea Romanis, propter opes et divitias. Confer I, 292; Liv. I, 57 sqq.; IV, i, 7... 11. Nunc est viculus, propter grave cælum fere desertus. —360, 361. Lanuvium, municipium Latii, celebre cultu Junonis Sispitæ, vel Sospitæ, et Conservatricis. Cf. XIII, 364; Liv. VIII, 14 (ubi vid. Sigon.); XXI, 62; XXII, 1; XXIII, 31; XXIX, 14; XXXI, 12; XL, 19; Plin. XXXV, 3; Æliani H. Anim. II, 16; Cluver., p. 935 sq., Spanh. de U. et P. N. II, p.m. 82, 83; Sigon. ad Liv. VIII, 13; Broukh. ad Prop. IV, viii, 3; Heins. ad Ovid. Fast. VI, 60. —Collatia, urbs in finibus Latii, Sabinis a Tarquinio ademta; vid. Liv. I, 38, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 774. —altrix, ut ap. Virg. Æn. III, 273. Cf. ad I, 218. L. Junius Brutus castus, et castitatis vindex; ultor ap. Virg. Æn. VI, 819.

Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci

Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.

362 sq. inmite nemus Triviæ, Aricia, vid. ad IV, 367 sq. —Tusci Amnis, Tiberis fl. qui ex Apennino oritur in Tuscia, seu Hetruria, quam dextra ripa tangit, et a Latio, Umbria, Sabinorumque agro separat. Infra Romam Tyrrheno mari infunditur duobus ostiis, quorum sinistro adjacebat Ostia, prima Rom. colonia, ab Anco rege deducta, quæ h.l. innuitur, et adhuc quidem salinas habet, atque episcopum, sed paucos incolas propter aerem pestilentem; vid. Cluver. p. 870. —363. Almo, seu Almon (vid. Heins. ad Ovid. Fast. II, 601) rivus, non longe a Roma in Tiberim præcipitans, in quo simulacrum Cybeles VI. Cal. April. ablui solebat, unde sacer gurges XVI, 680. Cf. Ovid. Fast. IV, 337 sq.; Spanh. ad Callim. H. in Pall. pr. Barth. ad Claud. b. Gild. v. 119, et Intpp. ad Val. Fl. VIII, 239.

Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum

365

Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco

Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.

364. Vid. ad IV, 187, in V.L. —365. Præneste, Latii urbs, haud procul Roma, in monte amœno sita, teste Strab. V, p. 365 (unde h.l. jugis, et altum Virg. Æn. VII, 682; frigidum Hor. Od. III, iv, 22); hod. Palestrina, in vallem deducta. Celebris fuit Fortunæ templo et oraculo, sortibus Prænestinis; vid. Strab. l.c. Cic. Div. II, 41 et 42; Sueton. Tiber. 63; Prop. II, 32; Cluver. p. 950, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 783 sq. —Antemna, Ἄντεμνα Dionys. L. II, vel Antemnæ, Ἀντέμναι Strab. V, pag. 159; Plin. III, 5; Virg. Æn. VII, 631; urbs Sabinorum, sed a Romulo capta (Liv. I, 9... 11), et Romæ proxima, cis Anienem (ante amnem, unde nomen ei datum tradunt Varro L. L. IV, 5, et Serv. ad Virg. l.c.), non longe ab ejus et Tiberis confluente; vid. Cluver., p. 663. —366. prior, antiquior. —Crustumium (Crustumerium Liv. I, 38, et Plin. III, 5. Crustumeria Liv. II, 19; III, 42: Κρουστομέρεια, οὐ πρόσω τῆς Ῥώμης Dionys. XI, p. 705; unde incolæ urbis Crustumeri Virg. Æn. VII, 631; sed Crustumini Liv. I, 11, dicuntur) Sabinorum opp. de quo vid. Liv. I, 11 et 38, et Cluver., p. 657. —Labicum (ut XII, 534, et παλαιὸν Λαβικὸν Strab. V, p. 164), vel Labici et Lavici (Liv: II, 39; IV, 47; Cic. Agrar. II, 35) Latii opp. unde via Lavicana, ap. Liv. IV, 41; XV, M. P. a Roma. Cf. Liv. IV, 45, 46; V, 16; VI, 21. Labici h.l. et ap. Virg. Æn. VII, 796, vel Labicani, vei urbs ipsa, de cujus situ vid. Cluver., p. 947; Liv. XXVI, 9; Heyne ad Virg. Æn. VII, Exc. VIII, extr., et Franc. Ant. Vitale Diss. de oppido Labici, qua origo etiam, atque compendiosa historia oppidi Montis Compitis in Latio describitur, Rom. 1778, in-4o, ubi ex inscripp. probatur, posterius oppidum hodie la Colonna dici, non Labicum, quod Holsten. putabat.

Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,

Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur

Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.

367. sceptriferi Thybridis, Θύμβρις ἐϋῤῥείτης ποταμῶν βασιλεύτατος ἄλλων Dionys. laud. a Dausq. qui etiam ad majestatem imperii Romani (quod probat Ernesti, coll. Ovid. Met. II, 259), vel ad submersionem sceptriferi Tiberini epitheton referri posse monet. —qui potant Thybridis undam, ut qui Thybrim potant, ap. Virg. Æn. VII, 715; vid. Heins. ad Ovid. Her. VII, 145. —368. habent, habitant, ut ap. Virg. Æn. VII, 696, et ἔχειν, ap. Hom. Iliad. α, 18; Drak. qui laudat Pricæum ad Appul. Apol., p. 58. Cf. Heins. ad Ovid. Met. IV, 773. —rigantur, ut ap. Tibull. IV, i, 60 et 146, ubi vid. Heyne. —369. Simbruvio in Æquis. «Anio, in monte Trebanorum ortus, lacus tres amœnitate nobiles, qui nomen dedere Sublaqueo (hod. Subiaco), defert in Tiberim,» Plin. III, 12. Hæc sunt Simbruina, vel Simbruvina stagna, de quibus vid. Ern. ad Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cluver., p. 713. —rastris domant, ut ap. Virg. Æn. IX, 608. —Æquicula rura; vid. Heyne not. et Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 746 sq., et Cluver., p. 773.

370

His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo;

Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.

Non illis solitum crispare hastilia campo,

Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;

Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:

375

Ære caput tecti surgunt super agmina cristis.

370. Scaurus cognomen gentis Aureliæ et Æmiliæ: ex illa notissimi M. Aurelius orator et consul a. U. 656, et C. Aurelius prætor, Liv. XXXIX, vi, 8; ex hac vero, in cujus gratiam poeta hæc inprimis finxisse videtur, M. Æmilius Scaurus, consul a. U. 638; princeps Senatus, orator, censor et iterum consul; ejusque filius, Sullæ privignus, qui P. Lentuli magnificentiam ædilitatis imitabatur; vid. Ern. Clav. Cic. —monitor, rector, dux. —371. nascens in secula virtus; cf. ad II, 511.

372. crispare hastilia, ut ap. Virg. Æn. I, 313. —373. pennigeris sagittis, ut al. alatis, πτερόεντες ὀϊστοὶ, vel ἰὰ πτερόεντα, Hom. Iliad. ε, 171; υ, 68, et pennæ inf. XV, 633. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 421. —374. Cf. Virg. Æn. VII, 664 (ubi vid. Heyne), et Liv. XXII, 46, med. —habiles; vid. ad IV, 433. Mucronem teretem dixit Virg. l.c. —375. Ære, casside ærea.

At quos ipsius mensis seposta Lyæi

Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,

376 sq. Poeta de Volscis, maximo novi totiusque Latii populo, agit, inserta tamen Hernicorum mentione v. 391... 394. —mensis seposta Lyæi Setia, cujus vinum seponitur, reservatur ipsius Bacchi mensæ, h.e. ea dignum, adeoque præstantissimum est; ut sepositus grex, Martial. II, xliii, 4, et vestis, Tibull. II, v, 8. —Setia (hod. Sezze) colonia Rom. (Liv. VI, 30; VII, 42, al.) et Valerii Flacci patria, non longe a paludibus Pomtinis; vid. Cluver., p. 1021, et S. V. Adlers Nachr. von den Pomtinischen Sümpfen, p. 28 sq. De vino Setino conf. X, 33; Strab. V, p. 229; Martial. VI, 86; IX, 3; X, 74; XIII, 109 et 112; Juvenal. V, 34; X, 27, et Plin. XIV, 6, qui, «Divus Augustus, inquit, Setinum prætulit cunctis, et fere secuti principes, confessa propter experimenta, non temere cruditatibus noxiis ab ea saliva:» unde nec Horatium, nec Catonem, Colum. et Varronem (nec Maronem quoque) ejus meminisse, merito mirabatur N. Heins. —Velitræ (nunc Velletri) colonia Rom. (Liv. II, 31, 34; VI, 13, 21 sq., 36 sq., al.) vini proventu (Plin. XIV, 6), et gente Octavia (Sueton. Octav. 1 et 94) nobilis. Cf. Borgia de Cruce Velitrina, Rom. 1780. —incelebri olim, et Punici belli temporibus, postea celebriore, Mars. Vid. V.L.

Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,

Et quos pestifera Pomptini uligine campi,

378. Cora, vid. ad IV, 220. —Signia (hod. Segni) colonia Rom. (Liv. I, 56; II, 21; VIII, 3, al.) nota opere Signino (Plin. XXXV, 12; Colum. I, vi, 12), piris (Plin. XV, 15; Juven. XI, 73) et vino inmiti, h.e. austero (vid. ad VII, 211), quod ventri sistendo adstringendoque adhibebatur; conf. Plin. XIV, 6; Strab. V, p. 229; Martial. XIII, 113, al., 116; Cels. IV, 5 et 19; Cluv. Ital. Ant. III, 8. —379. Campi et paludes Pomtinæ, (hod. Paludi Pontine) inter Nymphæum et Ufentem, ab Astura ad Terracinam, quæ ab agro Pometino, vel Suessa Pometia (vid. ad v. 398), vicino Volscorum opp., (Gr. Πωμέντια, unde τὸ Πωμέντιον, seu Πωμεντίνων πεδίον Strab. V, p. 159, 161; Dionys. VI, p. 364, al.) nomen adcepisse putantur (conf. V.L.), et olim locum XXIII urbium obtinuere (Plin. III, 5), sed postea creverunt in dies ex aquis, quæ ex montibus in planitiem confluunt, aeremque pestiferis vaporibus, qui vel Romæ sentiuntur, inficiunt. Ingentes sumtus, a Corn. Cethego Cos. a. U. 590 (Liv. Epit. XLVI), a Jul. Cæsare (Sueton. c. 44); Augusto (Horat. A. P. 65), Trajano (teste Xiphilino ap. Dionem), Theodorico (Cassiod. Var. Epist. II, 32 et 33), nostroque ævo a Papis Sixto V (ducta fossa, fiume Sixto) et Pio VI, in paludes siccandas inpensi, nondum operi perficiendo suffecerunt; vid. S. V. Adleri libell. ad v. 377, laud.

380

Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro

Liventes cœno per squalida turbidus arva

Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,

Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum

Scævola, cui diræ cælatur laudis honora

385

Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.

Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira

In semet versa, sævitque in imagine virtus.

Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro

Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.

380. Conf. Virg. Æn. VII, 801, 802. —Saturæ palus, vel ipsa Pomtina palus, quod Cluver. p. 1003, putabat, vel ejus pars. —382. Ufens fl. (Oufens) in Inscrr. et Festo (hod. il Portatore), Terracinæ proximus, per paludes Pomtinas in mare Inferum fluit. —383. avis pollens, ut avis potens et dives ap. Virg. Æn. VII, 56, et X, 201, ubi vid. Heyne in not. et V.L. Cf. inf. v. 524. —dextra, virtute, vel propter eam, non indignus avorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 649. Dignus, ut ἄξιος, passim cum secundo casu jungitur; vid. Heins. ad Ovid. Trist. IV, iii, 57, et Drak. inf. ad XII, 81. —384. C. Mucii Scævolæ historia, quam h.l. unus ex ejus posteris clipeo expressam habet (de quo vid. ad IV, 153), vel tironibus nota ex Liv. II, 12, 13, et Flor. I, 10. Gemmas vid. ap. Drak. et de Muciis Ern. Clav. Cic. et Rupert. ad Pompon. O. J. III, 7, §. 39, 41. Scævolæ mors memoratur inf. IX, 370; X, 404. —diræ, magnæ, admirabilis; vid. ad IV, 260; quo sensu ap. Maronem, relligio dira, Æn. VIII, 350. Ed.

390

Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,

Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,

Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,

Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis

Ducebat simul excitis; Soræque juventus

395

Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,

Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso

Descendens Atina aberat, detritaque bellis

Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.

390. Circæa juga, ut ap. Virg. Æn. VII, 799, promont. in orientali fine Latii, quod Circe olim insedisse ferebatur, cujusque urbs Circeii colonia Rom. fuit, in hod. Monte Circello; vid. Heyne Exc. I, ad Virg. Æn. VII. —Anxur; vid. ad IV, 532. —391. Cf. ad v. 376. —Hernica saxa; vid. ad IV, 226. —392. De Anagnia vid. ad V, 543. —putri pinguis gleba, fertilis. Cf. Virg. Ge. II, 203, 204, et Æn. VII, 684, ubi vid. Heyne. —393. Ferentinum (hod. Ferentino), æque ac Anagnia, urbs Latii in Hernicis et colonia Rom. ex Livio nota. Aliud Ferentinum in Etruria ap. Plin. III, 5; Suet. Oth. 1, et Horat. Epist. I, xvii, 8. —Privernum; vid. ad VI, 43. —394. Sora, colonia Rom. (Liv. X, 1) quæ adhuc nomen retinuit. —395. Scaptia, prope Pedum, quod Cellar. in Geogr. ant. ex Festo colligit; clara olim Latii urbs, teste Plin. III, 5. De Scaptia tribu, vid. Liv. VIII, 17, et Suet. Aug. 40; Σκαπτήνιοι Dionys. V, p. 326. —396. Fabrateria, ad Trerum fl. (Strab. V, p. 164) colonia Rom. (Vellei. I, 15) et quidem duplex forte, quia Plinius III, 5, Fabraternos veteres a novis distinguit. —397. Atina, quæ etiam nunc nomen servavit, colonia Rom. Cf. Frontin. de colon. pr. et Cic. pro Plancio c. 8; potens dicitur Virg. Æn. VII, 630. —398. Suessa Pometia, quæ Volscorum μητρόπολις, Strab. V, p. 159, et ἡγεμὼν τοῦ ἔθνους, Dionys. VI, p. 364, passimque vel Pometia tantum, vel Suessa, Σουέσσα, Strab. l.c. dicitur; detrita b. a Romanis sæpius vi victa. Vid. Liv. I, 53; II, 16, 17, 22, 25; IV, 25. Errorem Cell. et Cluver. Ital. ant. p. 1181, qui Suessam Auruncam (hod. Sessa) Atinæ quidem propiorem, sed Campaniæ urbem, innui putabant, jam notavit Drak. Neque audacior hic saltus poetæ est, quod censet ill. Ernesti: nam inde a v. 376... 403 de Volscis agitur, cujus gentis caput a Silio silentio prætermissum esse quis sibi persuadeat? ut taceam hanc, non alteram Suessam bellis detritam esse. Conf. ad v. 379. —Frusino, nunc Frosinone, ad Cosam fluv. cis Lirim. —a duro haud inbellis aratro; v. ad I, 614; et cf. inf. XII, 532; Liv. X, 1.

At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim

400

Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum

Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro

Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma

Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.

399. Cf. ad IV, 348 sq. Proprie Liri flumen miscet Fibrenus. —400. Sulfureum, quod in eo tractu Campaniæ sulfur nascitur, auctore Plin. XXXV, 15, sed in collibus præcipue Leucogæis: unde ad colorem aquæ fortasse rectius epitheton referas, quo sensu et lutei sæpe fluvii poetis dicuntur; Ernesti V. Cl. Sed candida ejus aqua laudatur sup. IV, 350, quam sulfuri forte debet. Sic Sulfurea Nar albus aqua Virg. Æn. VII, 517. —401. Arpinum (hod. Arpino) C. Marii et Ciceronis patria. —Venafrum, nunc Venafro, extremum Campaniæ versus septemtr. oppidum, ad Vulturnum, et optimi olei proventu nobile. Non satis commode poeta hujus urbis meminit in descriptione Latii, a cujus tamen finibus non longe abest. —402. Larinum, hod. Larino, in Frentanis, ad dextram Tiferni ripam, haud procul a mari supero situm (vid. XV, 568), municipium (Cic. Cluent. c. 5.), sed nimis remotum a Latii finibus, quos poeta h.l. describit: unde Marsus Larinates hic putabat esse antiquos Latii incolas, quorum nulla nunc exstet memoria. Præter illud Larinum aliud certe alicubi fuisse, non inprobabili judicio ex verbis Plin. III, 11, extr. Larinates, cognomine Frentani, colligas. Plinius paulo ante in eod. cap. Frentanum agrum brevioribus terminis, ad Tifernum, non ad Frentonem fl. productis, definit, et hinc exemplo Melæ II, 4, Larinum Daunis Apulis adtribuit. Cf. V.L. —403. Aquinum (nunc Aquino) ingens, Volscorum πόλις μεγάλη, Strab. V, p. 164; frequens municipium, Cic. Phil. II, 41.

Tullius æratas raptabat in agmina turmas,

405

Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.

Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus

Ausoniæ populis ventura in secula civem!

Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,

Inplebit terras voce, et furialia bella

410

Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet

Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.

404. Splendidum M. Tullii Ciceronis elogium, in quod facile poeta incidere poterat, quum Arpinum, ejus patriam, memoraret. Ut itaque memoriam ejus viri, quem non minus fere, quam Maronem, ad imitandum sibi proposuerat, hoc quasi monimento consecraret; unum a majoribus ipsius Arpinatibus aliisque Volscis præfuisse fingit. Comparant Plin. VII, 30; Senec. Suasor. VI et VII; Catull. Carm. L. —æratas turmas, ut æratas acies dixit Virg. Æn. VII, 703; IX, 463. Ἀχαιοὶ χαλκοχίτωνες, Hom. —raptabat; vid. ad IV, 218. —405. sanguis; cf. ad I, 671. —ab alto, antiquo, ut v. 439, et Virg. Æn. VI, 500; vel magno, excelso, ut apud Hor. Od. III, iv, 37; ubi vid. Jani. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Broukh. ad Prop. II, i, 26. —Tullo Attio, Volscorum rege (vid. Liv. II, 35... 39), quem suum gentilem adpellat Cic. Tusc. I, 16. Cf. inf. XII, 175. De hac regia Ciceronis origine, quam in dubiam vocavit Corrad. in Quæstura, p. 33, vid. quos Dausq. et N. Heins. jam excitarunt, testes, Plut. vit. Cic. (ubi male Τούλλιος Ἄππιος legitur) Euseb. in Chronico, Dionys. Hal. et Aurel. Vict. de Vir. ill. c. 81.

408. Imitat. Virg. Æn. VI, 795. super, ultra. —exauditus, notus. —409. voce, eloquentia, ejusque fama. —furialia bella Catilinæ et M. Antonii. —410. Fulmine linguæ; cf. ad I, 421.

Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi

Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.

412. In hac Sabinorum descriptione poetæ præivit Virg. Æn. VII, 706... 717. Quæ ibi Heyne in not. et Exc. VIII, de plerisque oppidis h.l. memoratis disputavit, omittimus. —Therapnæo, Spartano, a sanguine Clausi; conf. XIII, 466; XV, 547; XVII, 33, et vid. ad II, 8; VI, 303; Heyne, l.c. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et Lips. ad Tac. Ann. XII, 25, extr. De C. Claudii Neronis virtute, v. XV, 544 seq., coll. Liv. XXVII, 41... 51, et Hor. Od. IV, iv, 37 seq., ubi vid. Jani. —413. Exsultare, γαυριᾷν, vel ut ap. Virg. Æn. X, 550.

Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens

415

Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum

Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis

Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.

414. Amiternum (hod. S. Vittorio, seu Vittore) extremun Sabinorum opp. quod Ptol. Vestinis, quorum finibus etiam adjacet, sed Strabo V, p. 157; Plin. III, 12, et Liv. X, 39; XXVIII, 45, Sabinis adtribuunt. Amiterna, ut ap. Virg. l.c., et Martial. XIII, 20. Plinio et Livio incolæ Amiternini dicuntur, et urbs Ἀμιτέρνη Dionys. I, p. 12. —415. Verbis Casperia a Bactris nomina ducens, poeta, qui ob nominis similitudinem passim miram urbium originem fingit, respicere videtur Caspiram (nunc f. Cashmir), urbem et regionem Indicam, in qua Cossæi velocitate cursus excellebant, teste Dionys. cujus versus excitat Steph. Byz. Καπηρία Indica regio circa montem Vindium intra Gangem, ap. Ptolem. Conf. d’Anville, Antiq. géogr. de l’Inde, p. 40 sq. Marsus et Cell. adludi putabant ad nomen Caspiorum, ultra quos Bactriani, Caspium mare ab ortu contingentes. Cf. Cluver. Ital. ant., p. 644 et 676. —De Forulis, vid. Heyne l.c. —Reate, hod. Rieti, vetus opp. præfectura (Cic. Cat. III, 2) et municipium (Suet. Vesp. 1), ad lacum Velinum, nunc Lago di Rieti dictum. In agro Reatino rosea rura Velini, Virg. Æn. VII, 712; vel tempe Reatina, Cic. ad Att. IV, 15; Plin. II, 103; Varr. R. R. II, i, 14. —magnæ dicatum C. Matri, Cybelæ sacrum. Conf. Heyne Exc. VIII, ad Æneid. VII, extr., p. 142; ed. prior. —417. Nursia, hod. Norcia, ad radices Apennini, unde habitata pruinis, ut frigida ap. Virg. Æn. VII, 716. Tetricus, vel Tetrica Holstenio est montis jugum, quod inter montem Sibyllæ et Asculum super cetera Apennini juga eminet; conf. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. VII, 713. De his omnibus vide nost. edit. T. III, p. 336 sqq., 386 sqq. Ed.

Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,

Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.

420

Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,

Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,

Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus

Dixisti populos magna ditione Sabinos.

418. Omnem hunc locum ad imitat. Virg. Æn. VII, 685... 690 effictum putat Ernesti: sed multum differt inter utrumque. —hasta Sabinis propria, et quiris, vel potius curis, κύρις, dicta; vid. Ovid. Fast. II, 477; (ubi conf. Heins.) Macrob. I, 9; Dionys. II, p. 81, et Fest. voc. quiris. Non desunt, qui inde Sabinos quoque, et ab his Romanos Quirites adpellatos statuant: sed vid. Liv. I, 13, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 710. — 419. Coni inplumes, galeæ sine cristis. —lævo tegmina crure; cf. III, 279; Livius, IX, 40, et inpr. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 689, p. 135, ed. prior.

420. Imitat. Virg. Æn. VII, 698, ubi vid. not. Heynii. Cf. sup. III, 346. —Sancum, Semonem Sancum, Deum Fidium, Sabinorum δαίμονα ἐπὶ χώρων, et Curium conditorem, cujus filius Sabus, vel Sabinus; quæ tradunt Cato in Origg. (ubi Sabus divi Sagni gentilis filius dicitur) et ex eo Dionys. Hal. II, 49, ubi vid. Hudson. T. II, p. 335; cf. etiam Mureti Epist. 81 et 82; Heins. et Burm. ad Ovid. Fast. VI, 213, et Broukh. ad Prop. IV, ix, 74. —422. Sabus dicitur pater Sabinus Virg. Æneid. VII, 178, ubi vid. Heyne Exc. IV, p. 118. Alii, v.c. Plin. III, 12, et Varro ap. Festum, Sabinos ἀπὸ τοῦ σέβεσθαι, quod præcipue Deos coluerint, dictos putabant. —proprio, ἰδίῳ, tuo, ut XII, 717.

Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,

425

Horridus et squamis et equina Curio crista?

424. Picentes, a Marone silentio prætermissos, et a Sabinis voto vere sacro ortos (vid. Strab. V, p. 228, et Plin. III, 13) commodo loco post hos describit poeta, ut Plinius l.c. —Picenum, vel ager picenus (hod. Abrutium ulterius cum parte Marchiæ Anconitanæ) ad mare superum, cujus incolæ dicuntur Picentes, a quibus deducti Picentini ad mare inferum in veterem Campaniam, quam Silarus amnis (nunc Selo) a Lucanis dividebat, ubi Salernum (Salerno) Picentiam (inf. v. 578, memoratam) et Marcinam condidere; vid. Strab. V, extr. Plin. III, 5; pr. et fere extr. —425. Curio, quo cognomine inclaruere C. Scribonius avus, pater et filius; vid. Ern. Clav. Cic., et de morte Curionis inf. X, 209, 403. —Horridus; cf. ad I, 423. —squamæ, θώραξ φολιδωτὸς. —crista equina, κόρυς ἵππουρις, vel ἱπποδασεῖα ut ap. Virg. Æn. X, 869, ubi vid. Cerda.

Pars belli quam magna venit! non æquore verso

Tam creber fractis albescit fluctus in undis;

Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo

Lunatis acies imitatur Martia peltis,

430

Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.

426. Pars belli magna, ingens ejus momentum, vir fortissimus, ut apud Virgilii Æneid. X, 427; cf. supra ad librum V, 329. —Egregiæ comparationes, quibus et multitudo et inprimis agilitas Picentum adumbratur. Priorem magis exornaverat poeta I, 468 seq. ubi vid not. —æquore verso, non remis, ut ap. Virg. Æn. V, 141, et X, 208, sed ventis; vide Burm. ad Val. Fl. IV, 725. —427. fractis, non vi remorum, quod putabat Burm. ad Val. Fl. I, 363, sed χέρσῳ ῥηγνυμέναις, ut ap. Hom. Iliad. Δ, 425. —albescit spuma, ut ap. Virg. Ge. III, 237, ubi vid. Cerda et Heyne. —428 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 659 sq. ubi vid. Heyne; cf. sup. II, 73 seq. —leviore; vid. ad III, 394. —virgo Martia, Penthesilea, acies imitatur; conf. V.L. —430. Perstrepit, ut ap. Virg. Æn. VI, 709.

Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,

Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,

Quique Truentinas servant cum flumine turres,

Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco

435

Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.

431. Numana, hod. Humana, a Siculis condita, teste Plin. III, 13; municipium Rom. Vid. Gruter. p. 446. —432. Cupra litorea, ad mare Adriat. sita, ut maritima ap. Gruter., p. 108, n. 7; diversa a Cupra montana, in interiori Piceno, prope Ripam Transonam, teste Ptolem. III, 1, et D. Azolino, hujus loci episcopo, ap. Holsten. in Ital. p. 137, unde Cuprenses, cognomine Montani, ap. Plin. III, 13. Condita est ab Etruscis, et ab Etrusco nomine Junonis, cujus templum (h.l. altaria) in edito loco versus mare positum Hadrianus restituit, (vid. Gruter. p. 1016, n. 2.) Κύπρα dicta, si fides habenda Strab. V, p. 166. Sed a Siculis potius Junonis sacra e Græcia advecta, templumque exstructum esse, docet Jos. Colucci in Cupra maritima, antica città Picena, illustrata, Maceræ 1779, 4, qui etiam in situ urbis definiendo discrepat a Cluver. p. 734. —433. Truentum, seu castellum et castrum Truentinum (Mel. II, 4; Cic. ad Att. VIII, 12 et 18) opp. natura munitum, ad ostium Truenti fl. (hod. Tronto) in ora maris; Plin. III, 13, 15. —435. cf. Virg. Æn. VII, 526, 7. —vibrant; vid. ad I, 539. —sanguinea luce, rutili aeris. Cf. supra II, 586; IV, 517; Virg. Æn. II, 207.

Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,

Murice nec Libyco; statque humectata Vomano

Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.

436. Stat, adstat, adest. —Ancon, Ἀγκὼν, quia in angusto duorum promontt. montt. ex diverso coeuntium inflexu cubiti imagine sedet, teste Mela II, 4, vel, quia adposita est prom. Cumero (hod. il Monte Guasco) in ipso flectentis se oræ cubito, ut utar verbis Plin. III, 13, vulgo, ut etiam nunc, Ancona dicta urbs (vid. Oudendorp. ad Cæs. B. C. I, 12), in ora maris, a Syracusanis, Dionysii tyrannidem fugientibus, si Straboni V, p. 166, 241, vel si Plinio l.c. et Solino c. 12, fides habenda, a Siculis condita, ubi templum Veneris (Catull. carm. 36), et portus, a Trajano refectus, in cujus honorem arcus triumphalis e pulchro marmore positus est, qui a temporis injuria integer fere mansit. Anconam vini et tritici feracem dicit esse Strabo; sed non alius, quod sciam, præter Silium, a lanæ infectura eam laudat, nisi auctore Dausq. ap. Martial. XIII, 125. Ancon pro Aulon refingatur. Sed vid. Hor. Od. II, vi, 18, et ibi Jani. Purpura Sidonia, vel Tyria satis nota: de murice Libyco, cf. ad XVI, 177, et 355. —438. Hadria, nunc Altri, Hadriani patria et colonia, quam ab oriente Matrinus, (Strab. l.c.) ab occid. Vomanus, qui hod. Vomano dicitur, humectat, h.e. præterfluit (Plin. III, 13); diversa et, ut Cluver. p. 646 suspicatur, deducta ab ejusdem nominis urbe in Venetis ad Tartarum fl. inter Padum et Athesim. Mare Hadriaticum alii ab hoc, alii ab illo opp. quod tamen VII M. P. ab eo abest, dictum putant. —Asculum, Ἄσκλον, nunc Ascoli, colonia Piceni nobilissima (Plin. III, 13; Gruter. p. 465), caput gentis (Flor. I, 19.) et municipium (Cic. pro Sulla 8), natura munitum, et muro, montibusque silvestribus, vix ulli exercitui perviis (vid. Strab. V, p. 166, al. 369), inclusum, unde hoc loco inclemens forte, et hirsutum, h.e. durum et asperum, quale montanum ac silvestre hominum genus esse solet, dicitur. Marsus voce hirsuti ad pennas Pici, qui et inclemens fuerit, quum amorem Circes sperneret, adludi putabat. Cave tamen hoc oppidum confundas cum Asculo Apulo, ubi Pyrrhus cum Fabricio Curioque Coss. adverso prælio conflixit. Vid. Plut. in Pyrrho et Flor. I, 18, 439.

Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto

440

Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe

Exutum formæ volitare per æthera jussit,

Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.

Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,

Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit

445

Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.

439 sq. Cf. V.L. et Virg. Æn. VII, 48 sq. 187 sq. ubi vid. Heynii not. et Exc. V, in quo de Pico et hujus mythi origine disputat. —genitor, ut parens II, 654. —nomen memorabile ab alto Saturno, prorsus ut sup. v. 31. Cf. ad v. 405, et IV, 729. —442. Sparsit, adspersit, plumis honorem, doctius pro, sparsit plumas honore (ut sparsit coloribus alas, dixit Virg. Æn. VII, 191), et hoc pro, dedit ei pennas crocei, vel pulchri coloris. Cf. ad IV, 755, et VII, 447, in V.L.

443. Cf. quæ de variis modis, quibus veteres scriptores priscam de Pelasgorum in Italiam adventu famam tradiderint, disputat Heyne in Exc. III, ad Virg. Æneid. lib. VIII, Tom. III, pag. 482, nostræ editionis, ubi præter alia docet, teste Hellanico apud Dionysium Halic. I, 28, Pelasgos in sinum Hadriat. adpulsos in interiora Italiæ inmigrasse. —444. Æsis fl. (hod. Gesano) urbem Umbriæ ejusdem nominis, quæ nunc Iesi dicitur, præterfluit, et Picenum ab Umbria dirimit, unde v. 448, iterum memoratur. —445. Cf. V.L.

Sed non ruricolæ firmarunt robore castra

Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.

Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti

Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,

450

Et lavat ingentem perfundens flumine sacro

Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis

In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,

Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.

446. Apte nunc recensentur fluvii et urbes Umbriæ, Piceno vicinæ; quæ nunc Urbino et Spoleto dicitur. Virgilius etiam hanc regionem silentio præteriit.

De Æsi, v. ad v. 444. —448. Sapis fl. hod. Savio, cujus pars superior fines Umbriæ circa Sarsinam perstringit (unde tribus Sapinia ap. Liv. XXXI, 2), inferior per extremam Galliæ Cispad. partem fluit. Conf. Intpp. ad Plin. III, 15, pr. et Lucan. II, 406. —Hos lavant, ut rigat, vel irrigat ap. Tibull. IV, i, 60, et 146. —449. De Metauro, vid. ad VII, 486. —Vertice; conf. ad III, 475. —451. De Clitumno; vid. ad IV, 544 sq. —Nar (hod. Nera) albescentibus undis; cf. Virg. Æn. VII, 517, ubi vid. Intpp. —452. Tinia, nunc Topino, parvus fl. (unde inglorius humor) qui cum reliquis, h.l. memoratis, Tiberi miscetur. —Tiniæ humor; cf. ad IV, 599, et V.L. —453. Clanis a Dausq. male confunditur cum Clanio, seu Liri, de quo vid. v. 335; cf. V.L. —Rubico, qui Italiam prop. a Gallia Cisalpina sejungit, vel tironibus notus ex Sueton. Cæs. c. 31, et Lucan., I, 185, 213 sq. Hodie dicitur vel Rugo, seu Rigo, judice Cluver. p. 296, vel Luso, vel denique Pisciatello, seu Pisatello. Hoc plurimus etiam Volckmanno V.C. probabilius videtur. Cf. Cl. Oberlin ad Vib. Sequest. p. 176 sq. et Intpp. ad Plin. III, 15, pr. —Sena, ut XV, 556, et Lucan. II, 407, Cluverio, p. 610, est fluvius, qui nunc Cesano vocatur, IV millibus ante Senogalliam, vel Senam (hod. Senigaglia), a Senonibus Gallis, Alpes transgressis, conditam.

Sed pater ingenti medios inlabitur amne

455

Albula, et admota perstringit mœnia ripa.

His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,

Hispellum, et duro monti per saxa recumbens

Narnia, et infestum nebulis humentibus olim

Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo

460

Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis

Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives

Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.

454. pater; vid. ad I, 606. —medios populos Latinos, Ernesti. Forte minus durum erit, si retuleris ad fluvios modo memoratos, etsi proprie isti ab utraque parte in Tiberim, qui Umbriam ab Etruria dirimit, inlabuntur. Cf. ad v. 399. — 455. Albula, cf. ad VI, 391. —mœnia Romæ. —perstringit, cf. ad IV, 350.

456. Arna, Ἄρνα, Ptol. III, 1, nunc Civitella d’Arno, trans Tiberim, ex adverso Perusiæ, unde Arnates, ap. Plin. III, 14. —lætis Mevania pratis, cf. IV, 544; VI, 645 seq. —457. Hispellum, Ἴσπελον. Ptol. Εἰσπέλλον, Strab. Colonia Julia, (Grut. p. 351.) postea Flavia Constans a Flavio Constantino Cæsare dicta, hod. Spello. —duro monti per saxa recumbens, cf. Claud. Cons. Hon. VI, 515, et Martial. VII, 92. —458. Narnia, olim Nequinum, sed colonia eo adversus Umbros missa, a Nare fl. Narnia, nunc Narni, adpellata. Conf. Liv. X, 10, et Plin. III, 14. —459. Iguvium, hod. Gubbio seu Ugubio, sed rectius Eugubio. Cf. V.L. —460. De Fulginia, vid. ad IV, 545. —Ameria, nunc Amelia, municipium notum ex Cic. pro Rosc. Am. c. 6, 7. Cf. Plin. III, 14, extr. —461. De Camerte, vid. V.L. et ad IV, 157. —Sassina, hod. Sarsina, Plauti patria, in sinistra Sapis ripa, dives lactis, h.e. pecoris. Cf. V.L. et Martial. I, 43, (ubi cod. Thuan. Sasina pro fiscina et fuscina exhibet, monente N. Heins.) et III, 58. —462. haud parci Martem coluisse Tudertes, cf. ad IV, 222, et Cluver. II, 7, 633.

Ductor Piso viros spernaces mortis agebat

Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci

465

Æquabat senium, atque astu superaverat annos.

Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,

Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.

463. De Pisonis morte, vid. X, 251, 404. —464 sq. Cf. IV, 426, et VI, 20. Plura exempla desideranti suppeditabunt Drak. et quos laudat.

466. De pictis armis, vid. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 588; XII, 281, et Barth. V.C. ad Propert. IV, iv, 20; x, 21. —467. Imitationem Virg. Æn. X, 134, notat Drak. et Arsacidum monile cum dilectu positum monet, tum quod gemmæ in Perside reperiantur, tum quod eas vestibus addere solerent, de quo vid. Barth. ad Claud. Cons. Hon. III, 203. —Arsacidæ, successores primi Parthorum regis, h.l. Persæ, ut apud Lucani Pharsal. X, 51.

Jamque per Etruscos legio completa maniplos

Rectorem magno spectabat nomine Galbam.

470

Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro

Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.

468. Describitur Etruria, (hod. Magnus Ducatus Tusciæ seu Florentinus) quam XII primum populi tenuere, ab oppidis nominati, quæ Cluver. et Holsten. ita recensent: Clusium, Perusia, Cortona, Vetulonium, Volaterra, Arretium, Tarquinii, Rusellæ, Falerii, Cære, Veii, Volsinii. De his aliisque oppidis, a Silio memoratis, vid. Heynii not. et Exc. III ad Virg. Æneid. VIII, 478 sq., et Exc. I ad Æn. X, 166 sq., quæ loca, a poeta nostro expressa, omnino comparari cupio. —469. Silius, quod jam alii viderunt, respexit Galbam Imperatorem, qui «in atrio stemma proposuit, quo paternam originem ad Jovem, maternam ad Pasiphaen, Minois uxorem, referret,» teste Sueton. Galb. 2. Fabula de Pasiphae vel tironibus nota; sed de ejus sensu et origine consulant Heyn. ad Virg. Æn. VI, 24 sqq.

470. Verba tauro inlusa, Lefeb. accipit, quo sensu corrupta dicitur, Prop. II, xxxii, 58; ludificatus virginem, Terent. Eun. IV, iii, 3. subposta, et sic inclusa, Virg. l.c. Inludere verbum esse obscenæ significationis, observat N. Heins. coll. Sueton. Tib. 45. Tacit. Ann. XIII, 17; XVII, 72; Apul. Met. 1, et Lactant. Inst. VI, 23. Sic et ludere ludum, dixit Terent., Eun. III, v, 39, et ludus ætatis (ἐρωτικὴ παιδία) Liv. XXVI, 50. —471. stant, sunt, (vid. ad II, 639 in V.L.) vel poeta potius imagines in atrio ordine positas innuit.

Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi

Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.

472. Cære hod. Cerveteri, cujus priscum nomen Agillæ, vid. Virg. Æn. VII, 652, et VIII, 478. Urbs ipsa et formula loquendi, in Cærites, vel Cæritum tabulas referri, notissima ex Liv. V, 40, 50; VII, 20, et Gell. XVI, 13, ubi vid. Intpp. —Cortona, quæ nomen hodieque servat, Κυρτώνιον, dicitur Polyb. III, 82; sed Κόρτωνα, Ptol. et aliis. Vid. ad IV, 719. —Tarcon, Telephi f. qui cum Tyrrheno fratre in Italiam venisse, et Tarquinios, Etruriæ urbem, condidisse dicitur. Vid. Steph. Byz. Vid. Ταρχώνιον, Strabon. V, p. 152, al. 191 et 336. A. Justin. I, 20. Hinc post Cortona distinguendum crediderim, ut superbi Tarcontis domus sint Tarquinii, quod certe oppidum a poeta silentio prætermissum esse mireris. Cf. tamen omnino Heyn. Exc. III ad Virg. Æn. VIII, extr. unde disces, ab aliis alias Etruriæ urbes, ab eodem conditas, memorari. —473. Graviscæ, cf. Virg. Æn. X, 184, et ibi Heyn. Exc. I, p. 416.

Nec non Argolico dilectum litus Haleso

475

Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.

Adfuit et sacris interpres fulminis alis

Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror

Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas

Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.

474. Argolico Haleso, ut Agamemnio Haleso, ap. Virg. Æn. VII, 723, ubi v. Heyne Exc. VIII, p. 139. Cf. et Heins. ad Æn. X, 352. —475. Alsium, Ἄλσιον Strab. V, p. 225, et Ptol. colonia (Vellei. I, 14.) ad oram marit. sita, hod. forsan Palo, castrum gentis Ursinæ et Farnesianæ in ducatu Braciani, XVIII M.P. a Roma, quod putabant Cluver. p. 497, et Hard. ad Plin. III, 5 seu 8. —Fregenæ, IX M.P. ab Alsio, (vid. Antonin.) nunc la Macarese, villa Ducis Matheii, non longe ab ostiis Tiberinis. In maritimis coloniis numeratur a Liv. XXXVI, 3, et cum Alsio jungitur a Plin. l.c. et Strab. V, p. 156. al. 225. Γραουίσκιον, καὶ Πῦργοι, καὶ Ἄλσιον, καὶ Φρεγηνία. squalente campo sterili. Cf. Virg. Ge. I, 507, et sup. ad I, 211.

476. Verba sacris interpres fulminis alis, ad haruspicinam spectant, quam Romanos ab Etruscis adscivisse nota res est. —fulminis alis, ut ap. Virg. Æn. V, 319. Val. Fl. II, 97; VI, 56, ad quæ loca vid. Intpp. —sacris alis, ut divinis flammis III, 344. —477. Fæsula, Φαίσολαν passim adpellat Polyb. sed τὰ Φαίσολα, II, 25. Φαισοῦλαι, Ptol. et Appian. b. Civ. II, 2. Fæsulæ, Sallust. Cat. 24 et 27. Cic. Cat. II, 9, nunc Fiesole, III, M.P. supra Florentiam, ad Apennini radices. —Hæc vel tironibus nota ex Liv. II, 9 sq. —478. Clusium, hod. Chiusi, Porsenæ olim regia, ad Clanem fluvium sita, quæ tridui spatio ab Roma aberat, teste Polybio, lib. II, 25.

480

Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,

Insignis portu, quo non spatiosior alter

Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,

Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.

480 sqq. Luna, in cujus ruinis alia ejusdem nominis urbs condita est, trans Macram fl. (Magra) qui Etruriam a Liguria dirimit, et Lunam ejusque portum, litori Ligustico adjacentem, interfluit. Portus Lunensis, seu verius sinus, (unde et sinus Erycis ap. Ptolem. et nunc Golfo della Spezia seu Spezza) λιμὴν μέγιστος τε καὶ κάλλιστος, ἐν αὐτῷ περιέχων πλείους λιμένας ἀγχιβαθεὶς πάντας, οἷον ἂν γένοιτο ὁρμητήριον θαλαττοκρατησάντων ἀνθρώπων τοσαύτης μὲν θαλάττης τοσοῦτον δὲ χρόνον. Περικλείεται δ᾽ ὁ λιμὴν ὄρεσιν ὑψηλοῖς, (unde h.l. claudere pontum) ἀφ᾽ ὧν τὰ πελάγη κατοπτεύεται, καὶ ἡ Σαρδὼν, καὶ τῆς ἠϊόνος ἑκατέρωθεν πολὺ μέρος, teste Strab. V, p. 153, al. 222, al. 339. Marmore totum quidem litus Ligusticum, omnisque Alpium maritimarum tractus abundabat; præcipuæ tamen lapicidinæ in portu seu sinu Lunensi fuere, unde h.l. niveis metallis, h.e. candido marmore, ut ap. Stat. Silv. I, v, 36, (ubi vid. Barth.) III, i, 5; inpr. IV, iii, 99. Commentarii instar iterum sint verba Strab. l.c. ab aliis jam adscripta: Μέταλλα δὲ λίθου λευκοῦ τε καὶ ποικίλου γλαυκίζοντος, τοσαῦτ᾽ ἐστὶ καὶ τηλικαῦτα μονολίθους ἐκδιδόντα πλάκας καὶ στήλας, ὥστε τὰ πλεῖστα τῶν ἐκπρεπῶν ἔργων, τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ, καὶ ταῖς ἄλλαις πόλεσιν, ἐντεῦθεν ἔχειν τὴν χορηγίαν. Plura de marmore Lunensi, vid. ap. Plin. XXXVI, 6 et 18. Intpp. ad Suet. Ner. 50, et Gronov. Diatr. Stat. c. 10. Lunensem caseum laudant, Plin. XI, 42 (ubi etiam ex Etruriæ vinis Lunensi palmam dat), et Martial. XIII, 30. —exegit, in bellum misit. —483. Mæoniæ, Etruriæ. Vid. ad IV, 721. Vetulonia, ap. Plin. II, 103. Vetulonii, cujus opp. rudera, Vetuglia, ut putant, non longe a mari et Massa di Maremma, etiamnum visuntur.

Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,

485

Et junxit totidem tacito terrore secures:

Hæc altas eboris decoravit honore curules,

Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:

Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.

484 sq. Lictores aliaque regum consulumque Rom. insignia, vel Romuli, vel Tarquinii demum Prisci temporibus, a Tarquiniis potius Romam translata fuisse testatur Strab. V, p. 152, al. 336, sed ab Etruscis generatim ea sumta tradunt Dionys. Halic. III, 61 et 84, Liv. I, 8; Flor. I, 5; Sallust. Cat. 51, et Plin. VIII, 48; IX, 39. —485. tacito terrore, conf. ad VI, 169 in V.L. —486. curules sellas. —487. Tyrio ornat. —vestem prætexuit ostro, pro, ostrum prætexuit vesti, unde toga prætexta scil. purpura, limbo purpureo, nomen adcepit. —488. pugnas adcendere, cf. ad VII, 605. —ære, tuba. vid. ad II, 19, et V, 12. —protulit, invenit.

His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci,

490

Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique

Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta

Haud procul, et sacrum Phœbo Soracte frequentant.

489. Nepesina cohors ut ager Nepesinus, Liv. V, 19; XXVI, 34, et municipes Nepesini ap. Gruter. p. 441, n. 7, quorum urbs Nepet dicitur Plin. III, 5 seu 8, et ex emendat. Sigonii (nam vulgo Nepete legitur), Liv. VI, 9; XXVII, 9. Nepe in Tabula et Vellei. I, 14. Νέπετα, Ptol. III, 1, hod. Nepi, prope amnem Pozzolo, inter Romam et Viterbium. —mixti cohors, cf. ad V, 495. —Imitat. Virg. Æn. VII, 695 seq. De Æquis Faliscis, (hodie Falari, vel potius Civita Castellana, de qua vid. Fontanin. antiq. Hortæ colon. Etrusc. p. 80.) vid. Heyne ad Virg. l.c. Cf. sup. ad IV, 223. —490. Flavina seu Flavinium, unde Flavinia arva ap. Virg. l.l. dubii situs est. —Sabatia stagna, lacus Etruriæ, nunc forte Lago di Bracciano, et lacus Sabatinus ap. Frontin. aquæduct. 71, et Colum. VIII, 16, ubi Sabata opp. in Tabula, et ap. Fest. unde Sabatina tribus ap. Liv. VI, 5. Cum eo cave confundas Sabata, urbem Liguriæ, (hod. Savona in republ. Genuensi) Σαβάτα, Strab. V, p. 157, et Ptol. vicinumque huic opp. Sabatia vada, Σαββάτων Ὤυαδα, Strab. V, p. 139, vel simpl. Vada, Cic. ad Div. XI, 10, 13, ut nunc Vadi. —491. Cimini lacum, ut ap. Virg. l.c., ubi vid. Heyne. Κιμινία λίμνη, Strab. V, p. 157. —Sutrium (Sutri ad Pozzolo fl.) colonia, Romanisque claustra Etruriæ. Vid. Liv. IX, 32; Vellei. I, 14. Gruter. p. 302, n. 1. —492. sacrum Phœbo Soracte, conf. ad V, 175 sq.

Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino

Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.

493. Imitat. Virg. Æn. VII, 687... 9. —Spicula bina gerunt, more barbarorum et heroum. Vid. Intpp. ad Virg. Ænei. I, 313; V, 557; VII, 687; VIII, 661; XII, 165, 488. Veget. I, 20; II, 15 et 16. —Cudo, ut XVI, 59, galea e crudis ferarum pellibus. Cf; Hom. Iliad. κ, 257, 258, 261 seq. 335, et sup. ad II, 156. Lips. Mil. Rom. III, 1. Lefeb. vocab. orientale esse putat, ut jam ante eum alii, literarum similitudine inducti. Sed hæc ratio semper lubrica est, et hebr. כידון, hastile potius seu lanceam designare videtur. Vid. Bochart. Hier. P. I. p. 135 sq. et Bernard. ad Joseph. p. 338. —494. damnant hastilibus arcus, hastilibus utentes non curant, spernunt arcus, sagittandi artem usui hastarum postponunt. Sic Eoas jaculo damnare sagittas, dixit Stat. Silv. III, ii, 126, et flava quercum damnavit arista, Val. Fl. I, 70, ubi vid. Burm. Cf. sup. ad III, 331. —Lycii, ut alibi Cretici, Ityræi, vel Cydonii arcus, pharetra, cornu, sagittæ. Cf. ad I, 421; II, 90, 109, 689.

495

Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes

Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,

Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.

495. De Marsis agitur, qui circa et ad Lacum Fucinum (Lago Fucino, vel di Celano) hodie provinciam Aquilam seu Abruzzo ultra (h.e. ultra Pescaram fl.) obtinebant, et a quibus Italicum seu sociale bellum Marsicum dicebatur, de quo vid. Flor. III, 18, et Appian. b. civ. I, 39... 53. Vel hoc ob bellum merito h.l. dicitur, bellare manu norant. —496. Imitat. Virg. Æn. VII, 753. Cf. ad loc. simil. I, 411, 2. De Marsorum autem veneficiis et artibus magicis res nota; unde Marsa nenia, voces, augur, ap. Horat. Epod. V, 76; XVII, 29. Cic. de Div. I, 58; II, 33, et Ovid. A. A. II, 102, ubi vid. Heins. Cf. Gell. XVI, 11, et Heyne not. et Exc. VIII, ad Virg. l.c. p. 141, et Cluver. II, 15, 759. —497. herbis, φάρμακοις; carmine, magica formula.

Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam

Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,

500

Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes

Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.

498. Anguitia proles; filia Æetæ, regis Colchici. Solinus c. 8, C. Cœlii auctoritate tradit, «Æetæ tres filias, Angitiam, Medeam et Circen fuisse: Circen Circæos insedisse montes.... Angitiam vicina Fucino occupavisse, ibique salubri scientia adversus morbos resistentem, deam habitam.» Cf. V.L. —mala gramina, magica et veneficiis idonea, ut τὸ κακὸν et τὰ κακὰ φάρμακα, apud Theocrit. Id. II, 39, 58, 161. D. Heins. propr. noxia et venenata. Conf. Virg. Ecl. VII, 28; Æn. II, 471, ubi vide Cerda; Heyne et Broukh. ad Tibull. I, ii, 51; III, 5, 20, et quos Draken. laudat, Gebhard. ad Prop. II, i, 53; et Intpp. ad Petron. c. 63. —499. venena, serpentes venenatas, ut stabula III, 383. —tactu domare, cf. ad I, 412. —500 sq. lunam excussisse, h.e. excutere, et hoc gravius pro vulgari deducere, κατάγειν, polo, cælo. De hac magicæ artis vi vid. Vulp. et Broukh. ad Tibull. I, ii, 43, et I, 8, (al. 9,) 19 seq. Cerda et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 69; Burm. ad Ovid. Met. III, 552, Intpp. ad Prop. I, i, 19; II, xxviii, 37, et ad Theocr. Pharmaceutr. —stridoribus... vocatis, cf. Virg. Æn. VI, 489 sq. et Tibull. I, ii, 44, ubi vid. Heyn. Obss. —Frenantem amnes, cursus aquarum, ut ap. Virg. Ge. IV, 136. stridoribus, ut magico stridore, murmure, ap. Tibull. I, ii, 47, ubi vid. Broukh. De silvis vocatis, cf. ad I, 96.

Sed populis nomen posuit metuentior hospes,

Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas,

Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton.

502. Marsorum originem ac nomen quidam a Celtico voc. mar h.e. colle seu loco superiore, sed Romani scriptores more suo a Græca fabula deducunt, et Silius quidem a Marsya, Satyro vel tibicine Phrygio, alii vero (Gell. XVI, 11; Solin. c. 2, al. 8, et Plin. VII, 2,) a Marso, Circes, et Ulyssis filio. Vid. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VII, 750, p. 141. Marsos Sabinorum potius posteros et colonos esse, suspicatur Ill. Gatterer. (Einleit. in die synchronist. Universalhist. T. II, p. 543.) —nomen posuit, conf. Heins. ad Ovid. Fast. V, 73. —503. Quum omnes mythologi memorent, Marsyan cantu citharæ superatum, detracta cute ab Apolline interemtum esse, (vid. Munker. ad Hygin. f. 165. Burm. ad Ovid. Met. VI, 400, et Heyne ad Apoll. I, iv, 2,) patet, Silium alios auctores secutum esse, quorum auctoritate tradat, Marsyan post Apollinis victoriam in Italiam abiisse, Drak. Sed forte hoc commentum ex solo poetæ ingenio profectum est. —Phrygias Crenas: nam teste Plinio V, 29 seu 29. «Apamia (ubi palus quædam, quæ calamos gignit, tibiæ sonum reddentes; unde fabulam de Marsya ortam putabat Strab. XII, p. 578) sita est in radice montis Signiæ, circumfusa Marsya, Obrima, Orga, fluminibus in Mæandrum cadentibus. Marsyas ibi redditur, (emergit) ortus, ac paulo mox conditus, ubi certavit (Marsyas) tibiarum cantu cum Apolline, Aulocrenis: (Ἀυλοῦ κρήναις) ita vocatur convallis decem M.P. ab Apamia, Phrygiam petentibus.» Cf. Plin. l.c. sect. 31, et XVI, 44 seu 89; Marcian. VI, p. 221, et Solin. c. 40, quibus tamen locis hæc regio Aulocrene dicitur, ut adeo pluralis h.l. poetice pro singul. positus videri possit: quod tamen, sententia Drak. et Lefeb. non opus est, si crenas, κρήνας, intellexeris de multis fontibus fluviorum, qui Mæandro miscentur, ad quas Mæandri crenas Marsyas olim ante victoriam Apollinis tanta cum laude canere consuevit, quasque deinde fugit, ne quotidiano illius loci aspectu dedecoris sui memoriam renovaret. —504. Mygdoniam, vel Lydiam, vel, ut h.l. Phrygiam: nam Mygdones, Lydi et Phryges, populi vicini, passim inter se confunduntur, et Mygdones, teste Strab. VII, p. 295, et XII, p. 575, vetus fuere Thraciæ gens, quæ Europa derelicta, Phrygiæ partem occupavit. —Mygdonia lotos, h.e. tibia, (quæ ex loto vel buxo fingebatur, de quo vid. Theoph. IV, 3 et 4; Plin. XIII, 17; XVI, 36, et Heins. ad Ovid. Met. IV, 759) ut Phrygia lotos, XI, 432. Μυγδόνιος αὐλὸς, et λώτινοι αὐλοί, ap. Athen. IV, p. 182, al. Nam tibia vel modus certe Phrygius numeratur in inventis Phrygum, vel ipsius Marsyæ, Phrygis, cui tribuitur a Diodor. III, 59; Pausan. Phoc. c. 30, p. 668, et Plin. VII, 56. De tibia Phrygia, vid. Heyne ad Tibull. II, i, 86; Heins. ad Ovid. Met. XII, 158, et Jani ad Hor. Od. III, xix, 18, ubi Berecyntia dicitur, ut IV, xv, 30. Lyda tibia. —pectine, cithara, qua Apollo canebat, ut Marsyas tibia.

505

Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,

Urbibus est illis caput, interiorque per udos

Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.

Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi

Sed numero castella valent: conjungitur acer

510

Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.

505. Marruvium, sive Marrubium, Μαρούϊον, Strab. V, p. 167, al. 241, ad ripam orient. lacus Fucini, (ubi nunc Morrea, vel S. Benedicti pagus) unde Maruvii, Plin. III, 12. Splendidissima civitas; dicitur in Reines. Inscr. Class. VI, 114. Cf. Heyn. ad Virg. Æn. VII, 750, et Exc. VIII, p. 141. —507. Alba, quæ nomen servavit, in septentr. latere Fucini lacus sita, Alba Fucentia seu Fucentis, Anton. et Gruter. p. 404, colonia, Liv. X, 1; Vellei. I, 14; unde Albenses. Plin. III, 12. Ἀλβήσεις, Appian. b. Hannib. c. 39, ut Albani ab Alba Longa, et Albenses Pompeiani ab Alba Pompeia in Liguria, vocabantur. —sedet, cf. ad VI, 647. —pomisque rependit aristas, abundantia pomorum compensat, resarcit inopiam frumenti.

508. sine nomine ut ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. inf. X, 28, 214, et Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. —510. Peligni, ab Illyriis forte oriundi, (vid. Gatterer V. C. in d. Einleit. zur synchron. Universalhist. T. II, p. 544) communi portu Aternensi cum Vestinis et Marrucinis utebantur, et Sagrus fl. a Frentanis eos dirimebat. —Sulmo, (Sulmona in Abruzzo citra) de quo Ovid. Trist. IV, x, 3. «Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis, Millia qui novies distat ab Urbe decem.» Cf. ejusd. Fast. IV, 79 sq. et Amor. II, vi, 1 seq.; III, xv, 11, et inf. IX, 70 seqq. rapit, ut IV, 218.

Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,

Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi

(Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras

Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.

511 sqq. Teanum Sidicinum et Cales, Campaniæ oppida, inter quæ Silius quoque XII, 524, ea retulit, perperam h.l. memorantur, ut contra Corfinium, altera urbs et caput Pelignoram, inf. v. 520, et Allisæ, Samnii opp. v. 535, in Campaniæ descriptione. —Sidicinus miles, cf. ad V, 551. —512. Quem genuere Cales, h.e. Teanum Calibus originem debet; quod nescio an alius tradat. An sensus est, non cedit... miles ei, quem g. Cales? —Cales, hod. Calvi, antiqua Ausonum, et deinde Campanorum urbs, colonia, (Liv. VIII, 16; Vellei. I, 14) et municipium, (Cic. Agrar. II, 31) cujus vinum laudat Hor. Od. I, xx, 9; xxxi, 9. Cale in singul. num. et Threicia dicitur XII, 525, ob Græcam originem, quam poeta more suo comminiscitur. Nam Calais, Zetæ frater, Boreæ Thracii (vid. ad I, 587,) filius ex Orithyia, a patre rapta. Vid. Heyne ad Apollod. III, xv, 2; Vulp. ad Prop. I, xx, 25 seq.; II, 26, 51, et Burm. Catal. Argonaut. vid. Calais.

515

Haud ullo levior bellis Vestina juventus

Agmina densavit, venatu dura ferarum:

Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,

Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.

515. Vestini, a Sabinis oriundi, inter Picentes et Marrucinos, a fontibus Vomani, Matrini et Aterni, (hod. Pescara) in ripis horum fluminum, (in Abruzzo citra et ultra scil. Pescaram fl. et in Teramo, provinc. Neapol.) usque ad mare habitabant. —Haud levior bellis, haud minus bellicosa, ut levis bello, inbellis, XIII, 214. —516. dura moribus ac ingenio; vel obdurata. Cf. ad I, 558, et VI, 308. —517. Fiscellus, ut Tetricus (sup. v. 417.) et Severus citerior Apennini pars, in finibus Sabinorum, non procul ab agro Vestinorum, nunc quoque Monte Fiscello, in confinio Abrutii ulterioris: in quo monte Nar fl. oritur. Plin. III, 12, Var. R. R. II, ii, 1; §. 5; II, 3. —arces, cf. ad I, 7. —Pinna, hod. Civita seu Citta di Penna, Πιννὰ, Ptol. III, 1; Vitruv. VIII, 3; prope mare Venutum, unde Pinnenses, Plin. l.c. Πινῆται, Diodor. Exc. p. 398. —518. Pascua haud tarde redeuntia, conf. Virg. Ge. II, 201, 2. —Aveia, XX M. P. ab Alba, (et quidem, judice Cluverio, lib. II, cap. 12, pag. 750; ab Alba Fucentis, sup. v. 507,) in Tabula Itineraria, Avia, Ἀούϊα, Ptol. III, 1. Aviensis civitas prope Aquilam in Vestinis in Martyrol. Rom. a.d. XIII. Kal. Nov. Cf. V.L.

Marrucina simul Frentanis æmula pubes

520

Corfini populos, magnumque Teate trahebat.

Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto

Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ.

Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.

519. Marrucini, quos ab Illyriis originem duxisse, sed cum Sabinis in unius populi corpus coaluisse suspicatur Ill. Gatterer, (Einleit. in d. synchron. Universalhist. T. II, p. 544.) ad mare Hadriat. et Aternum fl. in confiniis Vestinorum, Frentanorum et Pelignorum colebant. —Frentani, Σαννιτικὸν ἔθνος, Strab. V, p. 166, oram maris superi, ab Aterno fere ad Frentonem fl. a quo nomen adceperunt, obtinebant. —520. Corfinium, hodie forte Popolo, vel S. Pelino, ἣ τῶν Πελιγνῶν μητρόπολις, et in bello Marsico κοινὴ ἅπασιν τοῖς Ἰταλιώταις πόλις ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσα Ἰταλικὴ, teste Strab. V, p. 167, al. 369. Cf. Cæs. B. C. I, 16; Lucan. II, 478; Plin. V, 12, et sup. ad v. 511. —Teate, (Civita di Chieti seu Teti, caput Abrutii citerioris, vel provinciæ Chieti) ἣ τῶν Μαρουκίνων μητρόπολις, Strab. l.c. Τεατέα Μαῤῥουκινῶν μεσόγειος, Ptolem. III, 1, ad Aternum fl. in regione montana. Cf. XVII, 454.

521 sq. Imitat. Virg. Æn. XI, 679 sq. —sparus, ut III, 388. —522. Cf. ad II, 96. Proprie ipsi sunt adsueti, adeoque periti hujus rei. 525. Cf. Virg. Æn. VIII, 553, et sup. ad II, 156.

Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum

525

E toto dabat ad bellum Campania tractu,

Ductorum adventu vicinis sedibus Osci

Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum

Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ,

Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque

530

Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre

Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.

524. Agitur de Campania; hod. Terra di Lavoro, quæ regni Neapol. pars est. —dives avorum, ut Mantua dives avis ap. Virg. Æn. X, 201, ubi vid. Heyne in V.L. et not. Hæc verba ad priscam Campanorum potentiam, ut τὸ dives opum ad eorum divitias terræque fertilitatem spectat. —526. Recensentur urbes Oscorum et Auruncorum seu Ansonum, qui extremam olim Latii partem, ad mare inferum, obtinebant, et priscis jam temporibus oppida et cis Lirim, qui Latium a Campania dirimit, (unde vicinis Campaniæ sedibus) et trans fluvium istum, in ipsa Campania, condiderant; quæ propterea modo Latio novo seu adjecto, quo nomine Strabo oram maritimam ab Ostia ad Sinuessam comprehendit, modo Campaniæ adjudicantur, v.c. Sinuessa Latio a Plin. III, 5, et Campaniæ ab eodem XXXI, 2. Cf. omnino Heyne ad Virg. Æn. X, 564, et Exc. VIII, ad Æn. VII, p. 139 sq. —527. Sinuessa in finibus Latii adjecti et Campaniæ, trans Lirim, ad mare, Sinope quondam a Græcis, et Sinuessa deinde ab colonis Rom. adpellata, (Liv. X, 21; Plin. III, 5 seu 9) cujus rudera prope castellum Rocca di Mondragone supersunt. —tepens, dicitur non a tepida tantum aeris temperatione in Campania, sed inpr. quoque a thermis salubribus, aquis Sinuessanis, de quibus vid. Strab. V, p. 162, al. 371. (πλησίον αὐτῆς ἐστὶ θερμὰ λουτρᾲ κάλλιστα ποιοῦντα πρὸς νόσους ἐνίας) Plin. XXXI, 2; Tac. Ann. XII, 66, et ej. Hist. I, 72; Martial. XI, viii, 11, et lxxii, 1; Liv. XXII, 13. Vinum Sinuessanum laudant Martial. XIII, 111; Horat. Epist. I, v, 5 et alii. —528. Vulturnum, urbs et castellum, (hod. Castello di Voltorno) ad ostium maximi Campaniæ fluvii, qui olim Vulturnus dicebatur, nunc Voltorno. Cf. XII, 521; Liv. XXV, 20; XXXIV, 45, et Heyn. Exc. VIII, ad Virg. Æneid. VII, 729. —Amyclæ, quas evertere silentia, cf. omnino Heyn. not. et Exc. II, ad Virg. X, 564. —529. Fundi, hod. Fondi, inter Formias et Tarracinam, ad mare, unde Fundani municipes, Liv. XXXVIII, 36. F. lacus, Plin. III, 5. F. vinum, ib. XIV, 6. —regnata Lamo... freto, cf. ad VII, 276, et Ovid. Met. XIV, 233 sq. —domus Antiphatæ, Formiæ, compressa, pressa, freto, mari vicino, quod eam premit h.e. contingit, perstringit, adluit; (ut Hor. Od. II, x, 3, al.) vel premit, vexat; vel arva premit pelago, ut ap. Virg. Æn. I, 246. —530. stagnis palustre Liternum, cf. ad VI, 654. —531. Cyme, forma græca pro Cumæ. Urbs, a. 1207, diruta, Χαλκιδέων (incolarum Chalcidis, capitis Eubœæ) καὶ Κυμαίων παλαιότατον κτίσμα, testibus, Strab. V, p. 168, al. 243, al. 372; Plin. III, 5 seu 9; Vellei. Pat. I, 4, et Liv. VIII, 22, unde aquæ Cumanæ, Liv. XLI, 16, et inpr. Sibylla Cumana, a qua hod. Grotta di Sibylla Cumana nomen adcepit, et urbs h.l. dicitur fatorum conscia. Conf. V.L. et ad III, 399, et vid. Heyne ad Virgil. Æn. VI, 2, ibique Exc. II et III.

Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta

Prole Dicarchea, multo cum milite Graia,

Illic Parthenope, ac Pœno non pervia Nola,

535

Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ:

532. Nuceria Alfaterna, Liv. IX, 41; Diodor. XIX, 65. Nunc Nocera prope Sarnum fl. in Picentinorum finibus, de qua vid. Liv. IX, 38; XXVII, 3. Ab ea diversæ Nuceria Camellaria, (Nocero) Umbriæ opp. et Nuceria (Luzara) in Gallia Cispad. ad Padum. —Gaurus mons, (hod. Monte Barbaro) inter Puteolos et Avernum Lucrinumque lacum, vinetis consitus. Conf. XII, 160; Lucan. II, 667, 8; Plin. XIV, 3, 6; Stat. Silv. III, i, 147; v, 99; IV, iii, 65. —navalibus acta Prole Dicarchea, h.e. postquam Puteolani urbem suam cum portu reliquerant, ut ad bellum proficiscerentur, (conf. v. 480.) illic etiam adfuit Neapolis, h.e. eos sequebantur Neapolitani cum multo milite Graio. —533. Dicarchea, contr. pro Dicæarchea, ut XII, 107; et ap. Stat. Silv. II, ii, 3, et 96, Δικαιαρχία, vel Δικαιάρχεια Græcum et antiquius nomen urbis, quæ postea Puteoli (hod. Puzzuoli seu Puzzuolo) vel a putore aquarum, vel a puteorum minorum multitudine adpellata dicitur. Vid. Plin. III, 5 seu 9, Festus voc. minorem, Epit. Stephani, Varro L. L. IV, 7, et loc. class. Strab. V, p. 169, al. 245, al. 376. Dicarchi mœnia, dixit Stat. l.c. Plura de hac urbe vid. ap. Liv. XXIV, 12, 13; XXXIV, 45; Tac. XIV, 27. Verba navalibus acta spectant ad egregium, quo urbs etiam nunc utitur, portum, ad sinum Baianum. Δικαιαρχία, ἐπίνειον Κυμαίων, καὶ ἐμπορεῖον (emporium Puteolanorum, Cic. ad Att. V, 2.) γεγένηται μέγιστον, χειροποιήτους ἔχουσα ὅρμους, Strab. l.c. Cf. et Sueton. Aug. 98, et Stat. l.l. Antichita di Pozzuoli edidere Loffredi Capaccio, Mazzello et optime omnium Paul. Ant. Paoli, Napoli 1768. —534. Parthenope, vetus nomen Neapolis, (Napoli) ὅπου δείκνυται μνῆμα τῶν Σειρήνων μιᾶς Παρθενόπης, Strabon. V, p. 170, al. 246, al. 377. Cf. idem I, p. 23, et 26, inf. XII, 33 sq. Plin. III, 5 seu 9; Solin. c. 2. Martian. de conditor. urb. L. VI, p. 206, et Steph. Byz. Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη, Sirenum nomina ap. Tzetz. Chil. VI, 719. Graia, quoniam non modo a Cumanis (Vellei. I, 4; Liv. VIII, 22; Martial. V, lxxix, 14. Martian. Heracleota in Periplo, p. 11) vel a Chalcidensibus, Cumarum conditoribus, (Plin. III, 5 seu 9,) ædificata traditur; sed etiam Græcorum ritus religiose servavit, eorumque exemplo gymnasia, agones, theatra habuit, unde et Græca urbs vocatur Tacit. Ann. XV, 33. Cf. inf. XII, 27, 31; Liv. XXXV, 16. —Nola, quæ nomen, non pristinum splendorem, retinuit, a Chalcidensibus, (conf. XII, 161; Justin. ex Trogo XX, 1,) vel Tyriis (Solin. c. 8) vel Tuscis (Vellei. I, 7) condita, et bello Samnitico a Romanis capta. Liv. IX, 28. —Pœno non pervia, non expugnabilis: nam ibi primum Hannibalis impetus a Marcello repulsus. Cf. XII, 161 sq. et Liv. XXIII, 14... 16. —535. Allifæ, hodie Alife, opp. Samnii, inter Venafrum et Sabati confluentem, supra lævam ripam Vulturni, qui Campaniam a Samnio dirimit. Cf. ad vers. 511, et V.L. Vinum Allifanum laudatur XII, 526, et Horat. Sat. II, viii, 39. —Clanio contemtæ semper Acerræ, imitat. Virg. Ge. II, 225, ubi vid. Intpp. —contemtæ, infestatæ, quoniam crebræ Clanii exundationes non facile aggeribus cohiberi possunt. Clanius, nunc L’Agno, Campaniæ fl. qui etiam Liternus dicitur, et inter Capuam Cumasque in mare fluit. Cf. ad VI, 654. Diversus ab eo Clanis, Etruriæ fl. (vid. 454) quod nomen etiam Liri tribuitur. —Acerræ, hod. Acerra, Ἀχέραι, Strab. Cf. XII, 422; Liv. VIII, 17; XXIII, 17; XXVII, 3; Appian. b. Pun. c. 63, (ubi vid. Schweigh.) et b. Civ. I, 42, 45, quibus locis Ἀχέρῥας invenies. Colonos ab Augusto eo missos tradit Frontin. de colon. pr. Acerras Insubrium, in Gallia Transpad. ad Serii et Adduæ confluentes, (vide Plin III, 14, et inpr. Polyb. II, 34.) Dausq. ad h.l. German. ad Virg. et Pintian. ad Plin. et Hummel (Handb. d. alten Erdbeschr. p. 421) cum hoc Campaniæ opp. confuderunt.

Sarrastis etiam populos totasque videres

Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues

Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens

Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.

536 sq. Cf. Virg. Æn. VII, 738, ubi vid. Heyn. Exc. VIII, p. 140. —536. Sarrastes adcolæ Sarni fl. (nunc Sarno seu Scafati) qui Pompeios præterfluit. Strab. V, p. 171, al. 247; Plin. III, 5. —537. mitis, conf. ad IV, 85. —opes, copias ex populis, hunc fluvium adcolentibus, conscriptas, ut ap. Virg. Æn. VIII, 171 et 685, ad quæ loca vid. Heyne. —538. Phlegræi sinus, sive campi prope sinum Baianum, τὰ Φλέγραια πεδία, quorum Lat. nomen Laboriæ, seu Leboriæ et campi Laborini, (Plin. XVIII, 11) hodiernum vero Campo Quarto, quod adversus Cluver. propugnat Camill. Peregr. p. 261. A Puteolis ad Baias Cumasque patent, si fides habenda Strab. et Plin. ll. cc. Τὸ Κυμαῖον πεδίον ὠνομάσθαι Φλεγραῖον, tradit Diodor. IV, 21, sed τὰ περὶ Καπύην καὶ Νώλην πεδία, Polyb. II, 17, et III, 91. Cf. sup. ad IV, 275; Prop. I, 20, 9, et Eustach. ad Dionys. Perieg. LVIII, 21. —Misenus seu Misenum opp. promont. (Capo di Miseno) et navale ad sinum Baianum, ubi Misenensis classis ab Augusto collocata. Cf. Suet. Aug. c. 49; Plin. Epist. VI, 20; Virg. Æn. VI, 232 sqq. Tac. Ann. VI, 50. —539. Baiæ, opp. Campaniæ, inter Puteolos et Misenum, (ubi nunc non nisi castellum, Castel di Baja, superest) ad sinum Baianum, portumque Julium, (de quo vid. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq. et Æn. IX, 710) frequens hominibus, qui eo confluebant, et villas palatiaque ibi ædificabant, invitati amœnitate locorum et multitudine thermarum, quæ et ipsæ Baiæ, vel aquæ Baiæ vocabantur, (vid. Ern. Clav. Cic.) καὶ πρὸς τρυφὴν, καὶ πρὸς θεραπείαν νόσων ἐπιτηδείαι, (Strab. V, p. 169, al. 376) «quæ in imo habebant aut de sulfure, aut de alumine, aut bitumine ardentes maximos ignes,» Vitruv. II, 6. Eo respicere videtur poeta, qui tamen fabulose rem tradit. —ardens Ore giganteo, propter Inarimen, vicinam ins. de qua vid. mox, v. 541. —Sedes Ithacesia Baii: nam τὰς Βαΐας ἐπωνύμους εἶναι λέγουσι Βαΐου τῶν Ὀδυσσέως ἑταίρων τινὸς, Strab. l.c. Cf. inf. XII, 114. Βαίου, seu Βαιοῦ δ᾽ ἀμείψας τοῦ κυβερνήτου τάφον, Lycophf. Cass. v. 694. Ab eodem Baio vel Bæo, Ulyssis gubernatore, Bæam, Cephalleniæ montem, nomen adcepisse tradit Steph. Byz. Vid. Βαῖα.

540

Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa

Inarime, non antiqui saxosa Telonis

Insula, nec parvis aberat Calatia muris;

540. Imitat. Virg. Æn. IX, 715, ubi vid. omnino Heyn. Exc. II. Cf. inf. XII, 143 sq., ubi Prochyta Mimanti, (de quo vid. ad IV, 276.) Inarime vero, non ut h.l. et apud Virg. l.c. Typhæo, sed Japeto inposita fingitur, ut Ætna ab ipso Silio XIV, 197, et aliis eidem Typhœo, ab aliis denique Briareo. De hac fabularum diversitate et origine, ut et de Typhœo, seu Typhone vid. Burm. ad Val. Flac. II, 24, inpr. Heyne l.c. et ad Virg. Æn. III, 578 sq. it. ad Apollod. p. 67... 87. Herman. Mythol. T. I. p. 254 sq. et T. II, p. 376, 7. —Prochyte (Procita), et Inarime, quæ et Pithecusæ, sive Pithecusa et Ænaria (hod. Ischia) vocantur, insulæ, in sinu Cumano seu Baiano, Cumis et Miseno prom. objectæ. Vid. Heyne et Burm. ll. cc. Prochyte, ἀπὸ τοῦ προχύναι dicta, ut Serv. ad Virgil. tradit, vel, ut Strabo V, p. 247, al. 379, et Plin. III, 6, quia profusa ab Ænaria erat, h.e. terræ motu divulsa et in altum velut projecta. —541. Telonis Insula, Capreæ. Conf. ad VII, 418, et Heyne Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 733 sq. —542. Calatia, vel Calatiæ, Plin. III, 5 seu 9, hod. Cajazzo sive S. Cajazzo, opp. prope Vulturnum fl., vel ex Livio notissimum.

Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:

In primis Capua, heu! rebus servare serenis

545

Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.

543. Surrentum, cf. ad V, 466. —Abella, nunc Abella vecchia, ultra Clanis fontes, colonia Chalcidensium (Justin. XX, i, 13) et municipium ap. Frontin. de Colon. —sulci cerealis, frumenti, ut Cerealia munera, herbæ, fruges etc. Cf. Virg. Æn. VII, 740. —544. Capua, caput Campaniæ, hod. vicus. S. Maria di Capua, qui M. P. a nova Capua abest. —545. Inconsulta servare modum, græce pro, in servando modo, inconsulte non servans modum rebus serenis, lætitiæ, vel in rebus serenis, h.e. lætis, (ut XV, 53) prosperis, quum post pugnam Cannensem ad Hannibalem deficeret, quæ ei causa exitii fuit, urbe a Romanis capta, agrisque sorte divisis. Cf. XI, 29 sq., Liv. XXIII, 2, 7; XXV, 20; XXVI, 16, et simil. loc. Virg. Æn. X, 501, 502, ubi vid. Heyne. —tumore, vid. ad II, 288.

Lætos rectoris formabat Scipio bello.

Ille viris pila, et ferro circumdare pectus

Addiderat: leviora domo de more parentum

Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;

550

Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes.

546. Scipionem Africanum in pugna Cannensi tribunum militum de legione secunda fuisse tradit, Liv. XXII, 53. —formabat bello, ad bellum, et ad exercitium usumque armorum. —548 sqq. Addiderat, dederat; vid. Ind. —leviora domo Gestabant tela, h.e. domi gestare solebant, quod jam Lefeb. notasse video. Sic domo, Gr. οἰκόθι, ap. Cic. Dom. 3, et red. ad Sen. 11; Plaut. Amph. II, ii, 7; nisi levissima mutatione domi refingere malis. —549. Gestabant ἀορίστως dicitur, quam imperfecti aliorumque temporum vim magna exemplorum copia illustrarunt Græv. Lectt. Hesiod. c. 5, ad Ἔργα, vers. 185, et Casaub. ad Pers. II, 5. —ambustas sine cuspide cornos, ut hasta, sudes, tela præusta et igne durata, ap. Virg. Æn. VII, 506, 524; XI, 894; Tac. A. II, 14; Liv. I, 32; Cæs. B. G. V, 40. —550. Aclydes, Campanis etiam a Virg. Æneid. VII, 730 tribuuntur. Cf. ad III, 363. —factæ ad rura bipennes, cf. ad V, 499, et h.l. Var. LL.

Ipse inter medios venturæ ingentia laudis

Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu

Murales fossas, undosum frangere nando

Indutus thoraca vadum: spectacula tanta

555

Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta

Ilia perfossum, et campi per aperta volantem

Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem

Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.

551. Describuntur usitata Romanis exercitia tironum, quos ipse dux exemplo suo incitat et docet. Idem Scipio ea instituit ap. Liv. XXVI, 51, quem locum poeta haud dubie ante oculos habuit. Neutrum videre interpretes. Cf. I, 242 sqq. —vibrare sudem, cf. V.L. —552. tramittere saltu (vid. ad IV, 345, et Burm. ad Val. Fl. III, 481). —553 sq. Murales fossas: nam saltum exercebant milites, ut fossas murales, h.e. circa muros vallumque castrorum, vel edita loca transsilire possent. Vid. Veget. I, 9. —undosum... vadum; hæc est natatio in mari, vel Tiberi aliisque fluviis, cum et sine armis. Vid. Veget. I, 10; III, 4; Suet. Aug. 64. Magnam viri fortis laudem esse, armatum tranare flumen, minus apte monent Barth. et Drak. prolatis exemplis Turni et Horatii ap. Virg. Æn. IX, 815, et Liv. II, 10. —frangere nando, vid. ad III, 457. —vadum, cf. ad I, 52. —554. Spectacula, specimina, experimenta (vid. ad I, 77) virtutis, quæ ante acies, h.e. in exercitationibus, prolusionibus, dabat, deinde usui maximo futura in veris præliis; Burm. —555... 557. Hæc est decursio, vel cursus militum. Conf. Liv. XXIII, 35, inpr.; XXVI, 51, et XXIX, 22. Veget. I, 9. —alite planta, vid. ad VI, 212, et cf. VII, 67. —558. Hæc spectant ad missionem hastarum et lapidum, quos tirones vel manibus, vel fundis jaciebant. Cf. Veget. I, 14 et 16. —arduus tramisit, ut equo insidens, antea pedes; Ernesti V.C. qui τὸ saxo etiam de funda intelligi posse observat, quamvis etiam ad exemplum Homeri saxa manu jacere consueverint heroes. Verum h.l. non de heroum moribus, sed de exercitiis tironum, quibus ipse dux monstrat, quod imitentur, sermo est, et verba arduus tramisit eo sensu capienda sunt, quo Virg. Æn. V, 478, dixit: durosque reducta Libravit dextra media inter cornua cestus Arduus. Cf. etiam Val. Fl. VII, 572, et alia loca, ubi arduus pro alte ponitur, ut altus.

Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque

560

Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti

Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.

559. Prosopographia Scipionis. —faciles comæ, sive molles, caput ambientes leni lapsu, quibus horrida et dura cæsaries contraria est, ut facilis fiscina, Virg. Ge. I, 266. Sive potius ita incomtæ, ut nulla ars, nullus cultus mollior adpareret, quippe a quo viri gravitas abhorrebat, ut fere semper voc. facilis Silius adhibet, v.c. I, 613, et XI, 286, ubi faciles mensæ Campanorum gulositati obponuntur; Ernesti V.C. Conf. ad IV, 433, et I, 613. —560, 561. Gravitas Scipionis cum gratia oris et comitate mixta satis ornate delineatur: sed hæc magis sentiri, quam explicari poterunt; Ernesti. Eamdem rem mira verborum ubertate poeta exornavit inf. v. 609 sq. —flagrabant, vid. ad I, 126.

Adfuit et Samnis, nondum vergente favore

Ad Pœnos; sed nec veteri purgatus ab ira.

562. Samnites, quos Sagrus fl. a Marsis et Pelignis, et Vulturnus a Campanis dirimit, quique etiam Sabelli h.e. a Sabinis oriundi, et Σαννῖται, Strab.; Σαυνῖται, Polyb. ac Dionys. dicuntur, (Plin. III, 12) in plures populos dividebantur, quorum nonnulli, v.c. Samnites Caraceni et Pentri, trans Apenninum, sed plures citra montem, aut in montanis regionibus colebant. Hirpini et Frentani ab iis originem ducebant, (vid. Strab. V, p. 368, et 383) unde Hirpinorum urbes mox apte recensentur. —nondum vergente favore, quum nondum defecissent Ad Pœnos, ad quos inclinarunt post cladem Cannensem. Cf. XI, 7; Liv. XXII, 61; XXIII, 42. —563. veteri ab ira in Romanos, nota vel ex Liv. VII, 29... 37; VIII, 1, 23... 26, 30, 36... 39; IX, 1... 45; X, 11... 45. Cf. inf. XI, 7, 8 et 173 sq.

Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique

565

Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent,

Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve

Obscura incultis Herdonia misit ab agris.

564 sqq. Batulum, Nucræ et Rufræ oppida incerti situs, quæ in Hirpinis ponunt, Cluv. p. 1200, et Heyne in Exc. VIII, ad Virg. Æn. VII, 739. Sed in Campanis supra Teanum, in ortum hibernum, Serv. ad Virg. l.c. (qui tamen a Samnitibus ea condita tradit) et Cellar. Geograph. II, 9, ubi auctoritate Holstenii monet, Rufranos colonos in lapide, Præsenziani in Teanensi diocesi reperto, memorari, agrumque vicinum vulgo la Costa Rufaria dici. Nucrarum, vel Mucrarum (vid. V.L.) præter Silium nemo mentionem facit, nisi forsan Suidæ et Steph. Byz. Νουκρία πόλις Τυῤῥηνίας, ἡ καὶ Νακρία διὰ τοῦ ἄλφα, eadem urbs est, quod suspicatur N. Heins. qui tum Νουκραὶ scribendum putat, quod non opus est, judice Drak. quum etiam Fregenæ Straboni Φρεγηνία dicantur. —Rufræ, Cluverio et Heyn. idem videntur opp. esse, quod Liv. VIII, 25. Rufrium, seu Ruffrium et nunc Ruvo (in Terra di Bari) vocatur, in Hirpinorum finibus situm. Sed Cell. et Holsten. Rufras in Campanis, et Rufrium in Hirpinis urbibus numerant. —metunt exquisitius quam tenent ap. Virg. l.c. Ut fluvium bibere est ad fluvium habitare (vid. ad v. 367), sic regionem metere est eam incolere, ut arare, vomere, exercere et serere colles, litus, culta, saltus, ap. Virg. Æn. VII, 798; Stat Th. IV, 51; V, 53; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. I, 25. Urbem metere paulo audacius dictum videri potest et doctius; sed lyricæ poesi aptius est, quam epicæ. —Bovianum, Βουΐανον, Ptol. III, 1; Βοΐανον, Strab. V. p. 167. Bobianus, Frontin. p. 109, hodie Bojano in comitatu Molise, Pentrorum Samnitium caput (Liv. IX, 31) et colonia (Plin. III, 12, qui duplex memorat Bovianum, vetus, et alterum cognomine Undecuma norum) prope Tiferni fontes, trans Apenninum et ad ejus radices. Plura vid. ap. Liv. IX, 28, 31, 44; X, 12; XXV, 13. —Exagitant lustra, propr. feras ex lustris; vel pervestigant lustra, silvas. Cf. IV, 303; XVI, 552 al. —Caudium inter Calatiam et Beneventum in via Appia, (vid. Strab. l.c. et Tabula Itin.) opp. muro ductum et a Cæsare coloniæ Beneventanæ adjudicatum, teste Frontino. —Furculæ, seu Furcæ Caudinæ, h.l. fauces, (ubi pagum Furchie dictum superesse tradit Holsten. et Cluver. p. 267) et clades Romanorum ibi adcepta, notissimæ ex Liv. IX, 1... 3, 7, 12; XXII, 14, et Flor. I, 16. —hærent in faucibus, h.e. habitant, ut XII, 531. —566. Æsernia, hod. Isernia, seu Sergna, in comitatu Molisii, cis Apenninum, non longe a læva Vulturni ripa, colonia, de qua vid. Frontin. et loca Livii, in V.L. laudata. —567. Herdonia, Κερδονία, Strab. Erdoniæ, Tabul. et Anton. Ἑρδονία, Appian. Hannib. c. 48. Ἑρδωνία rectius Ptol. in Hirpinis vel Apulis, versus Canusium, nunc Ardona, nec diversa ab Ardoneis, Liv. XXIV, 20, quod Cell. et Holsten. p. 281, probant adversus Cluver. qui Ardoneas, nunc putabat Ardonam vocari, Herdoniam vero Cedogna, quod potius teste Holsten. recentius est nomen Aquiloniæ, in Apulorum finibus prope Aufidum fl. sitæ. —Obscura incultis cet. Conf. Liv. XXV, 21 inpr.; XXVII, 1, et Appian. l.c.

Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus

Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes

570

Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.

Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque

Avertunt fluvio, somnique labore parantur.

568. Reliquas Italiæ gentes urbesque, et quidem v. 568... 584, Italiæ inferioris, 588... 606, Galliæ Togatæ, seu Cisalpinæ, et 613... 616, insularum, poeta quam potest brevissime perstringit, et levi quasi digito ac sine ordine adtingit, quasi senserit, se paulo longius fere, quam par erat, huic Italiæ descriptioni immoratum, et, si maximarum rerum narratio, ad quam se jam adcinxerit, diutius differretur, periculum esse, ne lectorum exspectatio tam longo episodio nimis suspensa teneatur, animique eorum relanguescant. —Brutii, a Sabinis oriundi, australem Italiæ peninsulam oramque maritimam usque ad fretum Siculum tenebant. Vid. Strab. VI, pr. — 569. Lucania, hod. Basilicata, ad Tyrrhenum mare, Silaro fluv. (Selo) a Picentinis, et Lao (Laino) a Brutiis dirimebatur. —Hirpini ab ortu adtingebant Apulos, a meridie Picentinos, a septemtr. Apenninum et, ut ab occidente, Samnites, a quibus, æque ac Lucani et Frentani, originem ducebant. —570. Horrebat telis, vid. ad I, 423. —tergo hirsuta ferarum, cf. ad II, 156.

571. Lustra, silvas.

Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes,

Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.

573. Calabria, quæ etiam Messapia, Iapygia, et Sallentina dicebatur, (ut nunc maxima ejus pars Terra d’Otranto, seu Hydruntina ab Hydrunto opp. vel provincia Lecce) est quasi peninsula, qua in Ionium mare Italia procurrit, isthmum, Apuliæ conterminum, inter Tarentum et Brundisium occupans. —Salentini seu Sallentini in Calabria circa et prope promont. Iapygium seu Salentinum (Capo di S. Maria di Leuca) colebant, (Strabon. VI, p. 191, 194) sic dicti a Σαλλεντίᾳ (Steph.), quam etiam Soletum a Plin. III, 11, et nunc Solito vocari putant. Cf. Liv. IX, 42; X, 2; XXIV, 20; XXV, 1, et Virg. Æn. III, 400, ubi vid. Heyne. —574. Brundisium, hod. Brindisi, opp. antiquiss. post colonia Rom. auctum, (Vellei. I, 14, et Livius Epit. XIX) cum promont. et portu olim egregio, nunc obstructo, unde olim Dirrhachium in Græciam (ut hodie a Caleto Dubrim) trajicere solebant, quoniam hic trajectus longior quidem, quam Hydruntinus, sed commodior etiam ac tutior erat. Vid. Strab. VI, p. 433. —quo desinit Itala tellus, scil. trajicientibus in Graciam, qui sic Italiæ oram derelinquunt: nam alioquin Italia ultro, usque ad promont. Iapygium, procurrit.

575

Parebat legio audaci permissa Cethego,

Cui socias vires, atque indiscreta maniplis

Arma recensebant; nunc sese ostendere miles

Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto

Misit, et exhaustæ mox Pœno Marte Cerillæ,

580

Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt

Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.

575. Cethegus cognomen familiæ cujusdam Lentulorum e gente Cornelia. M. Corn. Cethegus, Suadæ medulla Ennio dictus, belli Punici II, temporibus vixit, P. Tuditani collega in consulatu A.U. 549, et postea in censura. — 578. Leucosia ins. prope et contra Lucaniam ejusque sinum Pæstanum, nunc la Licosa, petra verius, quam insula; unde h.l. e scopulis. Cf. V.L. Picentia, Πικεντίνων μητρόπολις, Strab. V, extr. bello Marsico adcensa, (Flor. III, 18) quam Cluver. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. in mediterraneo. procul a mari sitam fuisse contendunt, repugn. Holsten. p. 263, ubi dicit: inter Salernum (Salerno) et Ebolos (Evoli) transitur locus Bicenza dictus, (quem adlabitur il Bicentino fl.) VII M.P. a Salerno, et XIII M.P. a Silaro distans: hæc ipsissima est Picentia, quam et Mela II, 4, in ora maritima recenset. Cf. ad v. 424. —Pæstum. hod Pesti, Παῖστον, Ptol. III, 1, et Ποσειδωνία, Strab. V extr. Posidonia, Plin. III, 5 seu 10; Liv. Epit. XIV. Neptunia, Vellei. I, 15, urbs Lucaniæ, non, quod ex h.l. colligas, Picentinorum, (vid. tamen Strab. l.c.) et colonia, (vid. Liv. et Vellei. ll. cc. ac Liv. XXVII, 10) non longe a Silari ostio, (Strab. VI pr.) ad sinum Pæstanum, nunc Golfo di Salerno. Rosæ Pestanæ, notæ ex Virg. Ge. IV, 119. Cf. et Liv. XXII, 36, et Martial. IX, xxvii, 3. The Ruins of Pæstum or Posidonia post Dumont. Paris. 1764, et Phil. Morghem ibid. 1766; splendidius edidere Miller Lond. 1767, et Thom. Major ibid. 1768. —579. exhaustæ Cerillæ, vid. V.L. —580. Silarus fl. (Selo) Silerus, Mel. II, 4. Σίλαρις, Strab. V, extr. et VI pr. Siler, Lucan. II, 427, qui Lucanos a Picentibus disterminat. —581. Duritiem lapidum inolescere ramis, h.e. induci lignis, ut ap. Virg. Ge. II, 77; τὸ καθιέμενον εἰς αὐτὸ φυτὸν ἀπολιθοῦσθαι, Strab. V, extr. Conf. Vibius Sequest. p. 194 seq. ed. Oberlin. V.C. De eadem vi aliorum fontium rivorumque, vid. a Dausq. laud. Ovid. Met. XV, 313, et Plin. XXXI, 2.

Ille et pugnacis laudavit tela Salerni

Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes

Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.

585

Ipse, humero exsertus gentili more parentum,

Difficili gaudebat equo, roburque juventæ

Flexi cornipedis duro exercebat in ore.

582. Salernum (Salerno) opp. et colonia (Liv. XXXIV, 45; Vellei. I, 15) in Picentinis, cum castro in monte, (Liv. XXXII, 29, et Strab. V, extr. ἐπετείχισαν αὐτοῖς Σάλερνον Ῥωμαῖοι φρουρᾶς χάριν, μικρὸν ὑπὲρ τῆς θαλάττης) ad mare Inferum, a quo et castrum, et opp. quoque ipsum olim remotum fuisse putabat Cluver. refragg. Ptol. Cell. Holsten. et Hard. ad Plin. III, 5 seu 9 extr. Schola Salernitana in medio ævo inclaruit. —583. Falcatos enses, ut ap. Virg. Æn. VII, 732, et sup. III, 278. —Bruxentum, Gr. Πυξοῦς, (Strab. VI, pr.; Plin. III, 5, seu 10) colonia, (Vell. I, 15; Liv. XXXIV, 45; XXXIX, 23) in Lucania, hod. vel Policastro, vel, quod Leander putat, Piscicta. —584. inrasæ, non rasæ, non levigatæ, robora clavæ, h.e. clavam rudem et inpolitam. D. Heins. comparat ἁυτοφυῆ κορύνην, Theocr. Id. IX, 24, ἄξοα δούρατα, Nonn. Dionys. ΛΗ., v. 172, et ingenuam clavam, Auson. Clavam e buxo intelligit Dausq. quia Πυξοῦς a buxetis nomen sortita sit.

585. Cethegorum hic mos fuit, a L. Cethego desumtus, ut exserto humero et brachio expapillato pugnarent: ut enim habilius valentiusque telum vibrarent, substrictiores erant. Ita Modius et Dausq. qui jam compararunt Lucan. II, 543, exsertique manus vesana Cethegi, et Horat. A. P. 50, cinctutis Cethegis, ubi vid. Schol. —Ipse dux, Cethegus. —humero exsertus, cf. Virg. Æn. I, 492; XI, 649; Stat. Th. IV, 235, (ubi vid. Barth.) et ej. Achil. I, 346. —586. Difficili, feroci, qui difficulter regi ac flecti potest. —587. Flexi cornipedis in ore, in flectendo equo feroci ac generoso.

Vos etiam adcisæ desolatæque virorum

Eridani gentes, nullo adtendente Deorum

590

Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.

Certavit Mutinæ quassata Placentia bello:

588. adcisæ desolatæque virorum, victoriis et vastatione Hannibalis. Conf. ad II, 392, in V.L. —589. gentes Eridani adcolæ, gentes Galliæ Cisalpinæ, quæ etiam Togata, Citerior atque Subalpina vocabatur, et in Trans- ac Cispadanam dividebatur, quia Padus, cujus Græcum nomen Eridanus est, eam secat; cui qui propiores utrimque colebant, Circumpadani dicebantur. —nullo adtendente Deorum Votis, cf. Hor. Od. I, ii, 27; Val. Fl. I, 341, et ad VI, 82, 87. —590. in arma casura, in pugnam, infelicem eventum habituram.

591. Certavit Mutinæ, cum Mutina, mittenda pube, de numero militum, Romanis adversus Pœnos auxilio mittendorum. —Mutina, hod. Modena, Boiorum opp. in Gallia Cispad. firmissima et splendidissima populi Rom. colonia, (Cic. Phil. V, 9; Liv. XXXIX, 55; Cluver. Ital. Antiq. I, xxviii, p. 277) unde bellum Mutinense, ex Cic. Philipp. oratt., Suet. Aug. 9, 84; Flor. IV, 4; Appian. b. Civ. III, 49 sq.; Dione XLVI, 37, aliisque notissimum. Placentia, nunc Piacenza, opp. Gallorum, qui Polyb. II, 17. Ἄνανες et d’ Anvillio Anamani dicuntur, colonia metu belli Punici II, primo ejus anno cis Padum, ut Cremona trans Padum, condita (Polyb. III, 40; Liv. XXI, 25, et Epit. XX; Vellei. I, 14; Tac. Hist. II, 19) ubi ex Apennino decurrens ὁ Τρεβίας συμβάλλει τῷ Πάδῳ, Strab. V, p. 150. —quassata bello, primum, quum Romani ab Hannibale ad Trebiam victi, eo fugerent; (Liv. XXI, 56... 59) deinde sæpius, de quo vid. Liv. XXVII, 39, 43; XXVIII, 11; XXXI, 10, 21; XXXIV, 22, 56; Tac. Hist. II, 21.

Mantua mittenda certavit pube Cremonæ,

Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu

Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.

592. Cremona, quod etiam nunc comitatus et oppidi Mediolanensis nomen est, in Cenomanis ad Padum, infra Adduæ confluentem, colonia, ut modo diximus, ac municipium, bellis civilibus et Vitelliano adflictum, de quo vid. Serv. ad Virg. Ecl. IX, 28, et Tac. Hist. III, 19, et 32 sq. —593. Mantua, vicina Cenomanorum urbs, (hod. caput ducatus ejusdem nominis) ab Etruscis condita in Benaco lacu, (Lago di Mezo, seu Sotto, Painolo et Sopro) quem Mincius amnis, (Menzo) ex eo profluens, efficit. Originem nomenque urbis, quam a celt. voc. man, aqua, dictam putat Mentelle, Géogr. comparée, p. 75, fabulose ac varie tradit Virg. Ecl. IX, 60, et Æn. X, 198 seq. ad quæ loca, vid. Heyne. —Versus 593, 594. Poeta in laudem Virgilii adjecit, qui Andibus, in agri Mantuani vico, natus dicitur. Cf. Virg. Ge. III, 10 sq. et T. I. p. cxviii et cxlii, edit. Heyn. prior. —cantu Aonio, ut Aoniæ sorores, lyra, vates. Vid. Heyne ad Virg. Ge. III, 11. Sed possis etiam cum Drak. sententiam h.l. ita expedire: Mantua celebris facta Virgilii Georgicis et Æneide, quorum altero carmine Hesiodum, Ascræ habitantem, quod Aonum, primorum Bœotiæ incolarum, oppidulum est, altero Homerum imitatus est. —594. Smyrnæis plectris, nam Ἑπτὰ ἐριδμαίνουσι πόλεις διὰ ῥίζαν Ὁμήρου, Κύμη, Σμύρνα, Χίος, Κολοφὼν, Πύλος, Ἄργος, Ἀθῆναι. —plectris ut ap. Hor. Od. I, xxvi, 11, ubi vid. Jani.

595

Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers

Arva coronantem nutrire Faventia pinum.

595. Verona, opp. Venetorum, quod integro nomine ac flore superat, Catulli, Plinii, majoris et Vitruvii patria. —Athesi, Rhætiæ fluv. hod. Adige, seu Etsch. —circumflua, ἀμφίῤῥυτος, περίῤῥυτος. Idem testatur Serv. ad Virg. Æn. IX, 679, cujus auctoritatem Drak. obponit Scalig. qui Poet. VI, p.m. 324 id in dubium vocat, et nunc certe fluvium ab urbe claudi contendit. —596. Faventia, nunc Faenza in Romandiola, Lingonum oppid. in Gallia Cispad. vinetis (Varr. R. R. c. 2, Colum. III, 3) et bello Sullano (Liv. Epit. 88; Vellei. II, 28) nobilitatum.

Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi,

Et quondam Teucris comes in Laurentia bella

Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.

597. Vercellæ, hod. Vercelli, Libicorum opp. in Gallia Transpad. ad Sessim, seu Sessitem flux. Plin. III, 17; Tac. Hist. I, 70. —Pollentia (Pollenza), Πολεντία, Ptolem. urbs Liguriæ cis Padum, ad confluentes Tanari et Sturæ, diversa ad oppidis ejusdem nominis in Piceno et Majorca. Laudatur a calicibus fictilibus, Plin. XXXV, 12; Martial XIV, 157, et a copia ovium nigrarum ac villi fusci h.e. lanæ nigræ Martial. l.c. Colum. VII, ii, 48, et Plin. VIII, 48, a quo lanam potius canam prædicari monent, Dausq. Drak. et Cluver. p. 85. Sed vid. ibi Harduin. —598. Conf. Virg. Æn. X, 198 sq. et ibi Heynii Exc. I. —599. Ocni prisca domus non potest esse Mantua, cujus poeta jam meminit v. 592 sq. Hinc vetustiorem et vere priscam Ocni domum, Bononiæ vicinam, quam coluerit, antequam Mantuam conderet, vel, quæ et Marsi sententia est, montana illa, e quibus Tiberis, Ocni pater, oritur, intelligit Cellar. De ipsa Bononia adcipit Heyne l.c. quam certe ab Ocno conditam nonnulli tradiderunt, teste Serv. Ab ea tamen omnino Ocni domus h.l. discerni videtur. Bononia (Bologna) olim Felsina Tuscis dicta, ante Gallorum incursiones, (Plin. III, 15: Liv. XXXIII, 37.) Boiorum opp. in Gallia Cispad. ad radices Apennini, inter fluvios Lavinium et Rhenum (Savena et Reno), unde h.l. parui Rheni, ut distinguatur a Rheno, Galliæ et Germaniæ fl. In illo amni Bononiensi (Plin. XVI, 36) insula Triumvirorum fuit, de qua vid. Cl. Schweigh. ad Appian. b. Civ. IV, 2. Alia autem est Bononia, hod. Boulogne, urbs Morinorum in Gallia Belg.

600

Quique gravi remo, limosis segniter undis,

Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.

Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti

Euganea, profugique sacris Antenoris oris.

600 sq. gravi remo... Ravennæ, ἐν τοῖς ἕλεσι μεγίστη μὲν ἔστι Ῥαβέννα, καὶ διάῤῥυτος, Strab. l.c. Nunc quoque multæ ibi paludes, et quibus limosa ac fætida aqua ne fluviis quidem Ronco et Montone, ad latera oppidi propterea ductis, satis derivari potest. De situ urbis, quæ hodie III M.P. abest a mari, quod sensim plurimum arenæ evomuit, vid. inpr. Jornandes rer. Get. c. 29. Observa autem h.l. ubertatem verborum! —601. Lenta, quibus lenta fit navigatio. —Ravenna, (Ravenna, caput Romandiolæ) Lingonum urbs in Gallia Cispad. ad oram maritimam, Sabinorum opp. (Plin. III, 15) vel potius Θετταλῶν κτίσμα, (Strab. V, p. 148, al. 214, al. 327, Zosim V, 27) regni sedes Theodorici et Exarchorum, cujus antiquo portui, in Bedesis ostio; Augustus novum addidit, et in eo classem Ravennatem, superi, seu Adriatici maris tuendi causa, collocavit. Suet. Aug. 49; Tac. Ann. IV, 5, et Hist. II, 100; III, 6, 40.

602. Intelligit Patavinos, quorum urbs Patavium (Padua), Livii patria, opulentissimum Venetorum opp. (Strabon. V, p. 147) in læva ripa Medoaci minoris ab Antenore condita fuit. —603. Euganei ante belli Trojani tempora ad ipsum mare Hadriat. colebant, ex qua sede a Trojanis et Henetis, duce Antenore, pulsi, in septemtrionem ad Alpes, inter Larium lacum et Athesin fl. secesserunt; unde tellus Euganea h.l. Venetorum regio. Cf. XII, 212 sq.; Liv. I, 1; Dionys. Hal. I, 20; Virg. Æn. I, 242... 249, ubi vid. Heyne.

Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.

605

Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni

In decus Hannibalis duros misere nepotes.

Maxima tot populis rector fiducia Brutus

Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.

604. Aquileia, Carnorum, Alpini populi, qui Forum Julium (Friuli, seu Friaul, provinciam Venetam) incolebant, oppidum, nunc fere dirutum, inter Turrum et Natisonem (Turrone et Natisone) fluvios situm, (Plin. III, 18) et antiqua colonia, adversus barbaros munita (Liv. XL, 34; Strab. V, p. 148, al. 214) et non ita multo post aucta, (Liv. XLIII, 17) unde emporium insigne factum. Herodian. VIII, 2, et Spanhem. ad Julian. p. 254. —superfluit, abundat, armis, armatis, copiis, quas in bellum mittit. Cf. V.L.

605. Liguria, nunc Genua et Lucca. —Vagenni, seu Vagienni, (Bagitenni in Tabula Peuting.) ex Caturigibus orta Ligurum gens, ad Alpes marit. et Padum, (Plin. III, 16 et 20) quorum opp. Augusta Vagiennorum (hod. Vico, quod d’Anville, sed, quod alii putant, Saluzzo in Pedemontio) memoratur, Plin. III, 5, seu 7. Augusta Bagiennorum apud Sponium Misc. Er. Antiq. p. 164, et corrupte Αὐγούστα Βατιενῳν, Ptol. III, 1, ubi et perperam cum Iria et Dertona in Taurinis ponitur. —606. In decus Hannibalis, ut ab eo cum reliquis ad Cannas vincerentur. —duros nepotes adcipio ut adsuetum malo Ligurem ap. Virg. Georg. II, 168, ubi vid. Heyne. Cf. sup. ad I, 558, et VI, 308. «Ligures montani, duri atque agrestes: docuit ager ipse, nihil ferendo, nisi multa cultura et magno labore quæsitum,» Cic. contra Rullum II, 35.

Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,

610

Et sine tristitia virtus: non ille rigoris

Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,

Nec famam lævo quærebat limite vitæ.

609 seq. Poeta ducem fingit ad exemplum M. Bruti, quem Cicero amavit, quique mentis pondere h.e. prudentia, et cunctis virtutibus par L. Bruto, primo Consuli, fuit, sed sine tristitia, sine rigore, Mars. et Cell. Cf. sup. ad v. 560. —Læta gravitas, comitate mixta, ut mentis amabile pondus, et sine tristitia virtus. —mentis pondus, cf. ad VI, 429. —611. nubem frontis, νεφέλην ὀφρύων, Sophocl. Antigone, v. 538. Κρέοντα συννεφῆ, Eurip. Phœniss. v. 1317; D. Heins. διασκεδᾶτε τὸ προσὸν, νῦν νέφος ἐπὶ τοῦ μετώπου, Athen. I, p. 34; τὴν νεφέλην τῶν ὀφρύων, Philostr. epist. 72; Drak. qui etiam Stat. Silv. III, v, 11, et Theb. IV, 512, (ubi tamen cæcitas designatur) Martial. II, 11, aliorumque loca comparavit. Plura desideranti suppeditabit Lambin. ad Hor. Epist. I, xviii, 94. —612. limite lævo, sinistra, h.e. prava vitæ via ac ratione. Non simulatione virtutis, sed vera virtute, Mars. Cf. IX, 140.

Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ

Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.

615

Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum,

Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.

613. Innuitur Hiero, rex Syracusanus, fidissimus Romanorum socius. Cf. V, 489 sqq.; Liv. XXI, 50; XXII, 37, 56. —ter mille, propr. mille sagittariorum et funditorum, teste Livio. —614. Expertus passive dicitur peritus, vel qui tritus est in aliqua re usu, et experientiam habet. Sic expertus belli ap. Virg. Æn. X, 173, et Tac. Hist. IV, 76; conf. et Liv. IV, 9; XXIV, 22, al.

615, 616. Conf. Virg. Æn. X, 173, 174, et Rutil. Numat. Itiner. I, 351. —Ilva ins. hodie Elba in mari Tusco, Gr. Ἀιθάλη, seu Ἀιθαλία (quam ab Ilva perperam distinguit Ptol.) in Etruriæ ora, ferri metallis abundat, ut etiamnunc Elba. Vid. Plin. III, 6, et Heyn. Exc. I, ad Virg. l.c. pag. 415, 416. —De qua insula conf. Wernsdorf. ad Rutil. Itin. I, 351, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 139.

Ignosset, quamvis avido committere pugnam,

Varroni, quicumque simul tot tela videret.

Tantis agminibus Rhœteo litore quondam

620

Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ,

Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.

618. Varroni, cujus audacia tanto militum numero excusari quodammodo potest.

619 sqq. Rhæteo, Trojano, vid. ad I, 115. —Fervere rates litore, pro fervere litus ratibus, ut ap. Virg. Æn. IV, 407; VIII, 677. —620. Mycenæ, urbs Argolidis, Agamemnonis regia, pro tota Græcia, ut ap. Virg. Æn. I, 284; II, 180, 331; VI, 839; VII, 222. —621. Mille rates, conf. ad III, 229. —Leandrius Hellespontus, in quo, tempestate oborta, submersus Leander, seu Leandrus juvenis, Abydi in Troade natus, cujus amica Hero Sesti in Thracia habitabat, unde ejus visendæ causa hoc fretum tranare solebat. Fabula nota ex Musæi carmine, et ex Ovid. Ep. Her. XVIII et XIX. —Hellespontus (die Dardanellen) inter Sestum et Abydum non nisi VII stadia latus est, et hinc ibi ponte junctus dicitur a Xerxe.

Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ,

Defigunt diro signa infelicia vallo.

Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,

625

Cessarunt Superi vicinas prodere clades.

622. Cannas (vid. ad I, 50) urbis vestigia priscæ. Ἀννίβας καταλαμβάνει τὴν τῆς Κάννης προσαγορευομένης πόλεως ἄκραν.—τὴν μὲν οὖν πόλιν ἔτει πρότερον ἑνὶ συνέβαινε κατεσκάφθαι, Polyb. III, 107, πόλιν Κάνναν, ibid. IV, 1. Ignobilis Apuliæ vicus, dicitur Flor. II, 6.

624. Portenta, quæ pugnæ Cannensis præsagia fuerint, Silius non more tantum poetarum, quod Drak. putabat, (coll. Lucan. I, 524; VII, 151; Petron. c. 121; Stat. Th. VII, 401, et Virg. Ge. I, 466, ubi vid. Heyne) sed ex fide quoque historica, etsi variatis eorum generibus, aliisque adjectis commemorat; vid. Polyb. III, 112, et Liv. XXII, 36. Conf. omnino sup. ad V, 59 sq.

Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,

Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ,

Nutantique ruens prostravit vertice silvas

Garganus, fundoque imo mugivit anhelans

630

Aufidus, et magno late distantia ponto

Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.

Quæsivit Calaber, subducta luce repente

Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:

626. Per subitum, vid. ad VII, 594. —pila exarsere maniplis, cf. Tac. Ann. XII, 64; XV, 7, et, qui in faustis hoc portentis reponit, a Dausq. laud. Dionys. Hal. lib. V, vid. omnino Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257. —627. aggere, cf. ad I, 265. —pinnæ, ut ap. Virg. Æn. VII, 159. —628. Cf. Heyne l.c. p. 259 seq., 265 seq. —629. Garganus, vid. ad IV, 561. —630. Aufidus, cf. ad I, 52. —631. adcensa ignibus intestinis, vel potius, ut sæpe, fulminibus Ceraunia, vid. ad V, 386. —magno ponto, mari interno, seu mediterraneo, proprie sic dicto, quod Plin. III, 5, aliisque simpl. mare magnum vocatur. Nam alioquin Ceraunia prominent in mare Ionium et Hadriat. quæ sunt partes maris mediter.

633. Cf. V.L. —Sipus, forma græca, pro Sipuntis, Σιποῦντα, Polyb. X, Exc. c. 1. Sipus, Σιποῦς, Ptol. III, 1; Strab. VI, p. 284; Mel. II, 4; Lucan. V, 377, et Steph. Sipontum, Liv. xxxiv, 45; xxxix, 23; Plin. III, 11. Sipuntum, Antonin. et Mel. l.c. urbs Apuliæ Dauniæ, a Diomede condita et ἀπὸ τῶν ἐκκυματιζομένων σηπίων, a sepiis, ad litus ejectis, sic dicta, teste Strab. l.c. cujus ruinæ sunt proxime Manfredoniam. —Calabriæ, Apuliæ, Iapygiæ et Messapiæ nomina a poetis passim confunduntur.

Obseditque frequens castrorum limina bubo.

635

Nec densæ trepidis apium se involvere nubes

Cessarunt aquilis: non unus crine corusco

Regnorum eversor rubuit letale cometes.

Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti

Inrupere feræ, raptique ante ora paventum

640

Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.

634. Cf. Virg. Æn. IV, 462, 463, et Ovid. Met. V, 550.

635. apum nubes, examen (vid. ad I, 311) in aquilis, seu signis militaribus; vel in arbore, foro, castris et templi domusque culmine βοτρυδὸν considens, sæpius in diris ominibus numeratur. N. Heins. excitavit Ammian. Marcell. lib. XVIII, et Lucan. VII, 161; Dausq. autem Liv. XXI, 46; XXIV, 10; XXVII, 23; Plin. XI, 17, (ubi vid. Hard.) Val. Max. I, 6; Cic. harusp. resp. c. 12, et Virg. Æn. VII, 64 seq. ubi vid. Cerda et Heyne; Add. Juvenal. XIII, 68; Flor. II, 6; Ælian. V.H. X, 21; XII, 45, 46; Dion. XLVII, p. 328, 351; LIV, p. 544; LXXIV, p. 842; Tac. Ann. XII, 64, et Jul. Obseq. c. 95, 103, 113, 130, 132 al. —apium, pro apum. Vid. Ernesti ad Tac. l.c. Drak. ad Liv. IV, 33, et ad h.l. ubi laudat Voss. art. gram. IV, 14, et Salmas. ad Capitol. vit. Anton. Pii c. 3. —636, 637. cometes Regnorum eversor, h.e. eversionem portendens. Cf. ad I, 460 sq. Suet. Ner. c. 36; Lucan. I, 529; Tac. Ann. XIV, 22; XV, 47; Virg. Ge. I, 488; Plin. II, 25 et 26; crine corusco, vid. ad I, 358.

638 sq. Conf. XIII, 130 sq. et Virg. Ge. I, 486. —640. Adjunctos, vicinos.

Ludificante etiam terroris imagine somnos,

Gallorum visi bustis erumpere manes:

Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ

Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen

645

Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta

Effigie patris large fluxere Quirini.

Major et horrificis sese extulit Allia ripis.

642. Hom. Iliad. λ, 53, comparat Lefeb. et Drak. sup. VI, 179, (ubi vid. not.) Lucan. I, 580, et VII, 179. Hic et verbo Gallorum omen prægravari monet, quasi Gallorum, qui olim in obsidione Romæ occubuerint, manes bustis eruperint, ut iterum luctuosissima cum Romanis bella gererent. Busta Gallica, de quibus vide Livium lib. XXII, 14. —644. atro sanguine flumen, cet. Conf. ad V, 91, et var. lect.; Liv. XLV, 16; Curt. IV, 2. —645 sq. lacrimæ... Quirini, conf. ad I, 86; Heyne ad Virg. Georg. I, 480, et Opusc. Acad. T. III, p. 257; Delr. ad Senec. Thyest. v. 702, 647. Cf. Heyne Opusc. Acad. T. III, p. 265.

647. Allia, cum delectu, quasi strages, Alliensi similis, Romanis portendatur. Cf. ad I, 547.

Non Alpes sedere loco, non nocte dieve

Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.

650

Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ

In Latium venere faces, ruptusque fragore

Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.

Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes

Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis

655

Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex.

648. sedere, id. qd. mox stare. Vid. ad II, 385, et III, 173.

650. Axe... faces, cf. Plin. II, 26, et Heyne l.c. p. 214 seq. Axe, ut apud Virg. Æn. II, 512; IV, 482; VI, 536. —Axe medio, a meridie. —super, cf. ad I, 60, (in V.L.) et 340. —651 sq. ruptus... Tonantis. Cf. Heyne l.c. p. 213, 214. —ruptus fragore polus, vid. ad I, 135, et 535. —652. vultus patuere Tonantis, magnifice, ad hiatum cæli, χάσμα, adumbrandum.

653. Cf. Stat. Silv. IV, iv, 79 sq. —654. Vesuvius (Monte di Somma) poetis dicitur Vesuius, vel, ut in antiquiss. codd. scribitur, Vesbius, ut h.l. XII, 152, (ubi vid. N. Heins.) XVII, 599; Stat. l.c. Val. Fl. III, 209; IV, 507. (ad quæ loca vid. Carr.) Martial. IV, 44; Colum. R. R. X, 133. Vesevus, Virg. Ge. II, 224; Suet. Tit. 8, et aliis, Οὐεσούϊος, Οὐεσσούϊον ὄρος, vel Οὐεσούβιος, Strab. Βέσβιος, Græcis posterioris ævi, v.c. Procop. passim in Gothicis, et Appian. b. Civ. I, 116, unde corrupte Bebius ap. Vib. Sequest. p. 301, ubi vid. Cl. Oberlin. Cf. Cluver. Ital. ant. p. 1157 seq. et Reimar. ad Dion. LXVI, 22, p. 1094. — 655. Phlegræus, vid. ad IV, 275. —vertex. Cf. ad II, 631.

Ecce inter medios belli præsagus, et ore

Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet

Miles castra feris, et anhelat clade futura.

Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis

660

Deficiunt campi; video per densa volantem

Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos

Arma virum super atque artus et signa trahentem.

656. Milites, ut ἔνθεοι, prælii eventum augurantur, et futura tamquam jam præsentia vident: unde Silius grandiore utitur oratione more poetarum, de quo vid. ad I, 125 sq. Lefeb. comparat Lucan. I, 618 sq., et Val. Fl. I, 207... 240.

Turbinibus furit insanis, et prælia ventus

Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi

665

Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris

Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu

Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.

663, 664. Cf. IX, 491 sqq. Liv. XXII, 43 extr. et 46 extr. Flor. II, 6, et Appian. b. Hannib. c. 22. —insanis, vid. ad I, 101. —ventus scil. Vulturnus. —prælia rotat, prop. pulveris nubem, quæ Romanis pugnantibus prospectum hostium adimebat, et Pœnorum tela, quæ, ipsa vi venti adjuta, certius ac fortius mittebantur. Vid. Liv. et Appian. l.c. —664, 665. Cn. Servilius Geminus, qui superiore anno consul et collega primum C. Flaminii, deinde M. Atilii Reguli fuerat, Fabiique artibus bellum gesserat, ad Cannas cum eodem Regulo mediam aciem tenebat et occidebatur. Vid. X, 223 sq.; Liv. XXI, 57; XXII, 1, 8, 31, 32, 43, 49; Polyb. III, 77, 86, 88, 96, 114, 116. —inmemor ævi, de vita parum sollicitus, adeoque fortiter pugnans. —Nequidquam... subductus; nam parum ipsi profuerat, pugnæ ad Trasymenum non interfuisse, quia anno seq. temeritate Terentii Varronis, Flaminio similis, cum tot millibus periit. —666. Varro cum LXX fere equitibus Venusiam perfugit; Liv. XXII, 49; Polyb. III, 116, 117. —667. L. Æmilius Paulus consul in prælio occubuit, funda graviter ictus, et telis deinde obrutus. Cf. X, 235 sq. et Liv. l.c. «Cn. Lentulus, tribunus militum, quum, prætervehens equo, sedentem in saxo cruore oppletum consulem vidisset: L. Æmili, inquit,... cape hunc equum.... Ad ea consul: Tu quidem, Cn. Corneli, macte virtute esto!... Abi, nuncia, etc. Hæc exigentes prius turba fugientium civium, deinde hostes, obpressere: consulem, ignorantes quis esset, obruere telis.» Ed. —fessis spes ultima, ut VII, 1, et X, 48. Conf. ad I, 566.

Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum

Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans

670

Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.

668 sq. Pons... struitur, non in Aufido, quod Cluver. putabat, sed in torrente Vergelli, teste Flor. II, 6, §. 18, vel in flumine Vergello, quod tradit Val. Max. IX, 2, ext. 2, ubi Cerbalo emend. Mitallerius, quia Cerbalus amnis (hod. Candelaro), Dauniorum terminus, memoratur Plin. III, 11. Ceterum hujus rei mentionem quoque faciunt Lucian. Dial. mort. II, pr. T. II, p. 63, edit. Schmid. et Appian. de Reb. Pun. cap. 63. —669 sq. reicitque cadavera fumans Aufidus; cf. X, 320 sq. et sup. I, 52 sq.; reicit, ut ap. Virg. Ecl. III, 96, et Stat. Th. IV, 574. —670. bellua, elephanti. An potius Hannibal? ut idem Libycus leo VII, 401, vel immanis bellua Verres Cic. Verr. V, 42, et Gallus Liv. VII, 10 dicitur. Ego vero intellexerim simplicius elephantos, libensque contulerim ad Horatianum illud, Od. III, 3, Dum Priami Paridisque busto Insultet armentum, etc. Quod mirifice juris sui fecit clarissimus poeta, nostras Delavigne, in carmine cui titulus, Les Troyennes:

Le pâtre de l’Ida, seul près d’un vieux portique.

Sous les rameaux sanglans du laurier domestique

Où l’ombre de Priam semble gémir encor,

Cherchera des cités l’antique souveraine,

Tandis que le belier bondira dans la plaine

Sur le tombeau d’Hector.

Ed.

Gestat Agenoreus nostro de more secures

Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.

In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.

O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?

675

Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro

Metitur Latias victrix Carthago ruinas.

671. Agenoreus, ut lib. I, v. 15.

675. Modii duo annulorum Carthaginem missi, dignitasque equestris taxata mensura, Flor. II, 6, §. 18. Tres modios memorant, Plin. XXXIII, 1, sect. 6; Val. Max. et Oros. Cf. inpr. Liv. XXIII, 12, et inf. XI, 532 sq. ut de annulis veterum, tam ferreis, quam aureis, Plin. XXIII, 1. —lævæ, digito sinistræ manus, qui minimo est proximus. Vid. Gell. X, 10, et cf. inf. XI, 532 sq. Definitionem annulorum in h.l. neque exspectari, neque probari posse monet Ernesti. Sed aliquam certe excusationem habet poeta: nam in vaticiniis oratio ornatior obscuriorque esse solet. Cf. ad I, 125. Præterea vid. ad XI, 532.

Liber VIII: Variæ Lectiones

4. Ut si c. M. E. v. fato Oxon. prob. Barth. Adv. IV, 22; belli pro Martis Tell. et R. 2. Post fremit comma ponunt Dausq. Cell. et alii, prob. Ernesti. Idem monet v. 9, Indivisus honos rerum, quin rursus, etc. conjecisse Markland. epist. crit. p. 33. —11. Angebant, non Angebat, omnes scripti et R. 2; Urgebant Tell. a m. sec. —12. Dictator quum multa adeo, tum, miles, etc. interpungebat Withof. —cruori Ox. cruoris emend. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. laud. Stilic. II, 16, coll. VII, 213, idque recepere Cell. et Lefeb.

20. Inter tela sati Med. et sic conj. Dausq. coll. I, 341, cui loco Drak. addit verba Liv. X, 16, Galli inter ferrum et arma nati. Idem mihi quoque in mentem venit, nec video, quid causæ sit, cur pessime ita legi censuerint N. Heins. et Drak. Nam τὸ sati pendet a mærebant; vel quod minus durum, satis refingendum; situ corrig. D. Heins. probb. filio ejus et Drak. qui parum commode comparat VII, 534 et Stat. Th. III, 583. Equidem situm explicarem inertiam, segnitiem, ut ap. Ovid. Trist. V, xii, 2, et Quintil. I, 2, vel quo sensu Apuleius Flor. 3, p. 351, 352, ed. Elmenh. dixit, gladius usu splendescit, situ rubiginat. Minus placet conject. N. Heins. ad Claud. l.c. sui Mavortis, quam recepit Cell. et ceteris longe præstare putabat Drak. ut Gallorum Mars Romanorum Marti obponatur, quod mihi non persuaserunt verba Flori II, 4, Mox, Astrionico duce, Galli vovere de nostrorum militum præda Marti suo torquem. Magis ad rem facit locus Virg. Æn. XII, 187, ubi vid. Heyne. Mars enim est illorum, quibus favet. Confer. not. ad I, 118. Sed non adsequor, cur displiceat vulgatum siti, quod Dausq. jam recte exposuit, ardenti desiderio belli, prob. Lefeb. qui lepidam hanc rationem adfert: maximam debilitatem sequi nimiam sitim, ipse non semel expertus sum in itineribus. Horrescere priscæ edd. Withof. situ quidem putabat legendum, sed verba sic construenda esse: tela hebescere situ, inter dextras cruore siccas Mavortis. —21. tabes maluerit et multis exemplis illustravit N. Heins. ad h.l. et ad Claud. bell. Getic. v. 50. Id probavit Drak. et recepit Cell. Sed vulgata quoque satis apta est. —22. augebant et mox Hannon, non angebant et Anno, Col.

28. Jamque conj. Dausq. prob. N. Heins. qui et excitam volebat, refrag. Draken. vid. Ind. —31. vestro, non nostro, Col. Oxon. Parm. Confer. v. 222. —33. sola ille... mora non male emend. N. Heins. quod recepit Lefeb. multisque exemplis adstruxit Drak. v.c. Virg. Æn. X, 428; Liv. XXIII, 9; Lucan. I, 100; Senec. in Agam. 211, in Troad. 124, in Phœniss. 458; in Herc. fur. 1215, ubi vid. Gronov. et ad Senec. de Ben. V, 12; conf. not. ad I, 479; V, 319; XVI, 504. —36. nec scripti. ad signa movendum frustra conj. N. Heins. Conf. tamen XI, 562, 563; XV, 105; (ubi bona censendum verbis græcis οὐ νομιστέον ἀγαθὰ εἶναι respondere, notavit Schmid.) Colum. VII, 5 (ulcera medicamentis curandum) Lucret. I, 112, II, 1127; Intpp. Virg. Æn. XI, 230, et quos Drak. inf. ad XV, 105, laudat, Gifan. Ind. Lucret. voc. Gerundia in dum; Gronov. Obss. I, 7; Marcil. ad Tertull. Pall. p. 60; Zinzerl. Promuls. crit. c. 3 et 32; Barth. Adv. XXV, 3, et Perizon. ad Sanctii Minerv. I, 15.

41. Sit fas, sit tantum non male Colon. teste N. Heins. nam cautum in eo invenit et tantum pro eo scribendum esse notavit Modius. Sic fas sit t. Oxon. prob. Barth. Adv. I, 5. Sed fas sit t. Put. R. 1. Parm. Med. si fides habenda, N. Heins. et Drak. Sed fas sit cautum primum edidisse Marsum et post eum alios, testatur Drak. Si fas, si fieri potest, εἰ δύναμαι τελέσαι γε καὶ εἰ τετελεσμένον ἐστί, sit cautum, quæso, retinere favorem... sororis. Quamquam... honores, Multa, etc. refinxit Lefeb. qui τὸ Si in c. Put. et τὸ cautum in tribus antiquis, nescio quibus, inveniri, et verba sit cautum triplici sensu accipi posse monet, respectu, vel Junonis, quam offendere nolit, vel suî, quam Romani colant, vel sororis, cujus mandatis obtemperare fas sit; tantum quæ detinuisse favorem Col. unde quin detinuisse conj. N. Heins. Forte leg. quæso, tenuisse. —47. Regnis Æ. Colon. in quo versus præc. male omittitur. —48. pressa R. 2.

51. spes abruptæ medio, in medio spei deserta, corrig. Barth. Adv. IV, 22. Melius Et spes atruptæ; mediis penetralibus N. Heins. quod recepit Lefeb. qui τὸ in non invenit in c. Tell. Possis etiam spes abruptæ mediæ, in, etc. —54. De voc. Iarbas vid. ad I, 417. —55. Et tepido fugit Anna rogo Colon. Tell. et R. 1. in marg. Et tepido fugit arma rogo R. 2, 3, et c. Puteol. in marg. nam in contextu est templo pro tepido. Et trepido fugit arma rogo R. 1, Parm. Med. Et trepido figit arma rogo ed. Marsi a. 1492, et Mart. Herbip. Et tepido figit arma r. ed. ant. Marsi. Quod quum metri legibus repugnaret, Nicander refingebat Et tepido arma rogo figit, quæ vulgata lectio probavit se Dausq. Et tepido Anna rogo fugit emend. Barth. Adv. IV, 22.

57. Cinerem quidam. —60. Ingemuit rerum eventus, vel rerumque vices maluerit N. Heins. Sed in vulgata major vis inest. —62. sede est conj. Dausq. Male. —66. feroci pro sorori R. pr.

71. caro Iulo volebat N. Heins. citra necessitatem. —73. oculos, non oculis, scripti, ut apud Virg. Æn. I, 561; XI, 480; Ovid. Epist. VI, 26, et Amor. II, vii, 11, quibus locis, a Drak. laudatis, demissus, dejectus et fixus oculos dicitur. —83. tum, non tunc, scripti et R. 2. —85. navesque secuta I. oculis conj. Withof. coll. Stat. Silv. V, 2, 5, et Ovid. Ep. Her. V, 55. Durior certe dictio ventos sequi oculis. Oculis autem sequi, ut apud Virg. Æn. VIII, 592; Ovid. Met. XIII, 259, et Ep. Her. XII, 55; XIII, 18. At lenior forte medicina vectosque, vel nautasque secuta. —91. Ita Colon. non, ut vulgo, sideream Julique tuamque Effigiem, quod præfert. Dausq. qui nugatur, judice N. Heins. Iüli nomen tribus syllabis enuntiari solet, et de Æneæ effigie v. 92, 93, agitur: præterea τὸ nunc repetitur. —95. Non unquam Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo Nonnunquam. —101. Post curis tacite interpunxit Lef.

104. irretitus audacter corrigebat N. Heins. ad h.l. et ad Sabini Epist. III, 91. Lenior forte medicina: resecutus, scilicet ejus his dictis respondet, ut ap. Ovid. Met. VI, 36; VIII, 863; XIII, 749. Sed vid. not. —107. dilectum mitis Col. Tell. a m. sec. et R. 2, quod recepi, præeunte Lefeb. Hinc reliquæ lectt. ortæ; dilecti, invitus, Iuli R. 1, 2, Parm. Med. et al. quod recepit Drak. suadente N. Heins. qui Respiciensque malebat, et τὸ invitus ex Virg. Æn. VI, 460, vindicabat. Sed vid. not. ad v. 108. dilecti vultus Ox. Put. et Tell. a m. pr. dilecti, mitis Iuli vulgg. edd. dilecti ceu mihi (æque ac mihi), vel si mihi conj. Barth. Adv. IV, 22. —113. servire Put. et R. 2.

114. vix, non sic, Colon. ex quo etiam labrisque pro labiisque recepi, præeunte Lefeb. —121. summo Oxon. Put. R. 1, Med. Nam somno aspersam ex ingeniosa emend. N. Heins. reposuit Lefeb. non inprob. Drak. qui monet, sic quietem irrorare, dici X, 357; q. irrigare Virg. Æn. I, 692, ubi vid. Intpp. perfundi somno Val. Fl. VIII, 81, ubi vid. Heins. infusus sopor Appul. Met. III, p. 56, ed. Pric. et somno sese exsiccare, de experrectis ex eo, Ennio p. 142. ubi vid. Columnam. Conf. Virg. Æn. III, 511; Kœppen ad Hom. Iliad. β, 19; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. Quum vero hæc nimis a vulgata lectione abeant, et vox me omnino, nisi me omnia fallunt, importuna sit, (nam ipsa Dido, non Anna, somnio territa, vocem Sychæi audierat) præstiterit, opinor, Namque asper somno diffusam i. h. Asper est dirus, vel simpl. magnus, de quo vid. not. ad I, 2; diffusam, perfusam; vel, quod malim, circumfusam, circumdatam alis, vel fusco amictu, quo Somnus ἀμφιχυθεὶς obumbrat. Conf. X, 345, Kœppen l.c. Heyne Obss. ad Tibull. II, i, 89, et III, iv, 55; Cuper. Apoth. Homer. p. 178, et Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 234; Nam me asper somno dirusque inpleverat horror conj. Ernesti. Conjectura mea non displicuit viro docto in Allg. litt. Zeit. a. 1796, N. 139; cui tamen Heinsii emendatio probabilior videtur, donec exemplis evincatur, diffusam pro circumfusam dici posse. Nonne vero similiter umbras diffusas dixit Martial. de Spect. II, 9; platanus diffuderat umbras, et diffusa ramis, Petron. 131; rami late diffunduntur, Cæs. Bell. Gall. VI, 25; et similia alii? Quæ exempla si non satis firma ad illud probandum censueris, diffusam accipe pro perfusam eo sensu, quo somno perfundi, adspergi, inrigari dicimur. —122. Terque suum, ter Dido suum c. v. conj. Dausq. ut sensus sit: Dido suum Ænean vocarat, qui nullus aderat; sed pro eo ora ostendebat Sychæus. Male! —124. Vulgo distinguunt, et sub lucem, ut v. secundent, Oro c. prob. D. Heins. qui interpretatur: ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, more expiandi, ut ap. Sophocl. Electr. 425, ἡλίῳ Δείκνυντ᾽ οὔναρ, et inf. XIII, 406. Sed ibi diis inferis sub lucem, h.e. instante luce sacra fiunt, non superis, ut h.l., quibus orto sole sacrificabant, quod jam observavit Drak. —125. amni ex Colon. bene restituit Modius coll. Virgil. Æn. II, 719; IV, 635. Vulgg. antro, probb. Dausq. et Barth. ut intelligatur antrum, in quo sit fons isti expiationi; amne etiam conj. Dempst. ad Rosini antiq. Rom. II, 2; amni vero ἀρχαϊκῶς scribitur, ut sorti VII, 368, ubi Drak. laudat I, 115; VII, 358; Gifan. Ind. Lucret. voc. colli; Gron. ad Liv. XXIX, 20; Heins. ad Claud. in Rufin. I, 9, ad Ovid. Epist IV, 31, ad Vellei. II; Bentl. ad Hor. Serm. I, v, 72. —126. prævecta conj. N. Heins. ut IV, 51.

133. juncta, h.e. propinqua, vicina freta malebat idem, quod prob. Drak. et recepit Lefeb. Sed cuncta freta, h.e. cunctum fretum, totum mare, prætulerim, quoniam cum tota urbe jungitur. —134. bacatum scribendum videbatur N. Heins. vid. ad III, 596. —139. Hunc versum in recentt. libris sequitur alius, a Nicandro procusus, et e vers. 130, judice Lefeb. confictus, Atque hæc sparsa comam Divis in morte profudit, quem Drakenborch uncis inclusit, et nos cum Lefeb. prorsus hinc ablegare non dubitavimus, etsi pro eo stet Dausq. Certe comam vicina morte p. legendum monebat N. Heins.

145, 225. Hi versus, qui primum leguntur in Aldi et Andreæ Asulani ed. Lugd. 1523, an Silii essent, multum ambigebat N. Heins. eosque depromtos suspicabatur ex Collectan. crit. Jac. Constantii, editis Fani a. 1508, qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat c. 92. Contra Lefeb. non dubitat, quin genuini sint, et vacuum a Benessa in ed. sua locum propterea relictum censet, quod Marsus notaverit, plurimos hic fuisse versus omissos ab eo, qui Silium e codice, in monasterio S. Galli invento, exscripserit. Omnino facile quidem intelligitur, iis extrusis orationis seriem non cohærere. Sed quæritur, num monachus, an ipse poeta lacunam h.l. ita expleverit. Prius fere suspicari possis, quum nonnulla in iis sint, quæ ineptum versificatorem sapiant, et imitatio Maronis Ovidiique nimis videatur servilis. Sed illud librariorum quoque et interpolatorum culpa contingere potuit, et hoc forte excusabis si reputaveris, quam misera sit poetæ conditio, qui fabulam repetit notissimam, et ab aliis quoque summo jam ornatu tractatam. —145. magni nominis umbra conj. N. Heins. cui vulgatum nimis frigidum videbatur.

155. Ter Phrygio rueram emend. N. Heins. quoniam diris fatis modo præcessit. —157. serebatur maluerit N. Heins. et Drak. ut spargitur, diditur fama. Non male, sed non necesse.

171. At Ald. et Constant. quod recepit Lef. An, vel Ah suspic. N. Heins. Non male. Sic heu ap. Virg. Æn. IV, 541. —172. sentis conj. Livineius, notante Ernesti. nescis Asulan. et Gryph. forte ex Virg. l.c. —178. Prævenias, aut tale quid Silio dignius arbitrabatur Barth. Adv. III, 21.

188. elapsa, vel quid simile pro egressa dicendum fuisse monebat N. Heins. cui verba Qvidii Fast. VI, 577, intrare parva fenestra obponit Lefeb. Majori forsan jure v. 190 verba sic fama carpi poterant, quoniam ipsa iis Anna utitur.

193. Sidonida, non Sidonia, Ald. quod et conj. Dausq. probb. N. Heins. et Drak. —194. Hic versus adulterinus est, judice Barth. Adv. III, 21. Effictus certe videtur ex Ovid. Fast. III, 649. En tacite reposuit Lefeb. ut passim. —197. sursumque conj. Barth., ad fontem revocat. Male! —201. Hæc vellem minus languerent.

204. Latiis Constantii ed. potitura emend. Barth. loco citato, quem ineptire loco Stat. Thebaid. lib. XII, vers. 719, citato mihi non persuasit Lefeb. Sed vulgatam lect. ab ira Junonis erga Romanos, adeoque ab ejus majestate, non alienam esse, et secundam syll. in potitur, non vero in potitus aut potiturus, corripi, Cell. et N. Heins. jam notasse video. —209. vigili nocte ex probabili emend. N. Heins. recepit Lefeb. non repugn. Draken. —213. namque pro manet conj. N. Heins. —216, 217. Senatus En ex consulto (hoc est Senatusconsulto), vel Ecce e consulto corrig. N. Heins. Mutati fasces jam; bellum a. a. Senatus Exin consulto refinxit Lef. addita hac nota: «Hic solus versus probaret, fragmentum esse Silii. Nil intellexit hic Drak. nec duces ejus Barth. et Heynsius. Transponitur exin, ut XV, 327. Vox senatusconsulto dividitur more Lucilii, de quo vid. Scalig. Lectt. Auson. II, 14.» Senatu Ex inconsulto conj. Livineius, notante Cortio, et ex eo Ernesti. —220. Œnotris, non Œnotriis, Ald. vid. not. ad v. 46. —222. flumina (Aufidum) conj. Dausq. Male! Verba rapido rape cursu, quæ judice N. Heins. ineptissima sunt, Drak. vindicat ex VII, 116, ex quo loco, et v. 215, totum potius versum conflatum arbitratur Lefeb. qui eum, commate post Explicat et tellus posito, prorsus resecuit, vel pro rapido certe volucri, aut rabidus rape belli fulmina, currum coll. Horat. Od. I, xv, 12, legendum suspicatur. Lenior medicina foret: trepido cursu, h.e. celeri, ut XIII, 146; Virgil. Æn. IV, 672; VII, 638; IX, 233 al. Sed versus manum at acumen versificatoris potius, quam poetæ, redolet. rapido belli pete culmina cursu conj. Withof; —223. ubi se Constant. —224. Post hunc versum vulgo alius inseritur, Hæc, ut Roma cadat, sat erit victoria Pœnis, quem scripti et priscæ edd. ante Aldin. non agnoscunt, et Lefeb., quem secutus sum, sustulit, quod etiam suaserant N. Heins. et Drakenborch, qui eum ex VII, 233, effictum esse, jam recte, puto, monuit. —225. amentia Colon. vitiose pro umentia; vid. ad II, 125. uventia Gryph. prob. N. Heins. Confer. ad II, 469, et III, 522; viventia, Oxon. Puteol. et priscæ edd. evanida Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

228. Numen, ave, nobis conj. Barth. Adv. III, 1, Male! secundes pro secundis recte reposuerunt Draken. et Lefeb. ex emendat. N. Heins. et Burm. qui posterior etiam optata malebat. —230. Marmoream rescripsit Lefeb. Conf. Virgil. Ecl. VII, 35, et Hor. Od. IV, i, 20. Sed vulgata quoque bene habet. statuam templis conj. N. Heins. prob. Drak. —231. Æquantem Put. et R. 3. Æquante Parm. ac Mediol. Æquam te R. pr. Æquatam te Mars. Mox munere R. 1, 3; Med. probb. N. Heins. et Drak. Vulgatum numine servavit Lefeb. —232. tum factus Col. Ox. R. 2, unde tumefactus, scilicet augurio, recte emend. Barth. Adv. III, 1, et N. Heins. tum fatus Put. tunc fatus R. 1, et Med. Vulgo tum festus, festa facie, non inprob. Barth. si fatur, socios refingatur. stimulat festinus ovansque, vel ovatque, vel stimulatum it festus ovantes tentabat Dausq. ovansque ed. Ven. —234. omnes pro iras Colon. unde omen conj. N. Heins. Sed τὸ omnes ex marginali potius nota glossatoris, ad vers. 213 respicientis, in textum inrepsisse, non male suspicabatur Draken. —236. mutato consule malebat N. Heins. —238. clusus Colon. unde Quæ Marti clusus promittere optimo se sensu edidisse putat Lefeb. respiciens forte ad Calliculam montem, ubi Fabius Pœnum clauserat. Sed vid. not. —241. Phrygibus, ut v. 359, non Phrygiis, scripti. Conf. Pier. et Burm. ad Virg. Æn. II, 191.

242. instincti Colon. quod exemplis firmant N. Heins. et Drak. Conf. Burm. ad Ovid. Fast. VI, 597, et Gronov. Diatr. Stat. c. 54. Vulgo instructi pectora, prob. Barth. Adv. III, 1, quum Hannibal omnia astu et prudentia, Varro contra impetu et audacia gesserit. —244. Sævit jam, non Sævitiam, Colon. Conf. Gronov. l.c. Serviciam Ox. unde Servitium conj. Barth. Adv. III, 1, ἀπροσδιονύσως. —247. at recte, opinor, refinxit Lefeb. vibrarat Ox. Tell. R. 1, 3. sonoro Ald. —248. opum alii. —249. Infima pro Intima est ex emendat, Barth. l.c. et N. Heins. oblatratque Senatu pro Senatui conj. Voss. ad marg. ed. Junt. ut ap. Sen. de Ira III, 43. Sed vid. Bentl. ad Hor. Sat. II, i, 85. —256. Cannasque malum e. scripti et priscæ edd. ut Cannas tumulum Hesperiæ I, 50. Cannisque Wolf. Colin. D. Heins. Dausq. et Cell.

260. ulli maluerit N. Heins. Sed forte ullo ferro est, ullo armorum genere. —264. ut ovatia Oxon. ovantia sine copula et Tell. R. 1, 2. ad ovantia Put. unde adovantia edidit Lefeb. qui nove id dictum putat, ut aderrat, adverberat, advelat ap. Stat. Th. IX, 78 (in ed. pr.), 686; Virg. Æn. V, 246. resonantia emend. Dausq. ut ore canoro v. 247; petulantia (h.e. contumeliosa, legibusque vetita) verba serebat conj. et multis exemplis, quibus Drak. plura adjecit, illustravit N. Heins. qui verba ovantia nihil esse, et τὸ et manifeste redundare putabat. Sed versus sententiam ita forte expedias: Ad plebem contra Patres (non contumeliosa tantum, ut antea, sed) et, etiam, adeo, ovantia verba ferebat, exsultans et ovans quasi parta jam et explorata victoria. Conf. mox v. 273, 277, et Liv. XXII, 38. Verbum certe serere sermonibus potius et colloquiis, quam adclamationi, lætitiæ et orationi, ad populum habitæ, convenit, et multo aptius h.l. est τὸ ferre, ut aliis locis, quibus τὸ serere inculcabat Heins. Conf. ad I, 394; Burm. ad Val. Fl. IV, 330, 547; Cerda ad Virgil. Æn. VIII, 60. Vulgo non post professus, sed post vulgum distinguunt, prob. Cell. ut sensus sit: ut antea ad populum, ita nunc ad Patres quoque elata verba jactitabat. Sed e rostris, non in curia loquebatur. Withof. emend. in Patres violentia verba ferebat. —266. ac pro an scribendum esse, recte, opinor, monuit N. Heins. Withof. emend. Sedeone in montibus ergo. —267. corpora, non corpore, scripti cum R. 3, Parm. Mediol. —269. pubes Parm. et al. edd. Plebes pro plebs centies apud Livium aliosque occurrit, nec opus erat exemplis, quæ adtulit Draken. —270. pelli Col. pello Oxon. Libyas in iisdem et aliis libb. antt. Pro vulg. lect. bello Libyes perperam stat Dausq. —271. jubent Oxon. et R. 2. —272. exhaurit, et mox Ite, agite, arripite arma conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatum spernebat. Si quid mutandum, rapite arma scriberem, quod efficacius est. Conf. ad IV, 98. —276. devictum Col. et Tell. unde destrictum in mentem veniebat N. Heins.

280. effudit Col. —282. titubat, vel nutat conj. N. Heins. ut IV, 816. Sed cave quidquam mutes. —286. ira est Colon. Put. Tell. R. 2. —289. juvenalibus scribendum crediderim, vid. ad II, 312. —290. Ita Col. et Oxon. Vulgo ora, nigro tunc a. o. —291. Invidia scripsi, majore litera initiali, ut persona sit. vetarat Puteol. agitarat, ut XI, 547, R. 1, 3; Parm. Mediol. e glossa. vexarat suspic. N. Heins. qui tamen vulgatam non damnat.

302. prænoscere, non pernoscere, scripti cum R. 1, 3; Parm. Mediol. —308. Audierit putabat N. Heins. —311. tu, pro Superi, tum (tū, non tu, ut a librariis scriptum) protinus arva (scilicet castris adcommoda, ut ap. Stat. Th. VII, 442), Tum campum (ad certamen parandum, ut ap. Virgil. Æn. XII, 116) noscas ante, e. t. Ritus hostis; tum vero (tū nō, pro qua male tu nō in antt.) quæ c. r., Quæ natura locis (ut campis IV, 91), quod sit r. s. A. genus; et... adspicies. Fer, etc. emend. et edidit Lefeb. adjecta hac nota: «Alludit ad verba Liv. XXII, 38, minari, etc. Tandem tenebras erumpit, ducibus antiquis, locus insignis frustra huc usque tentatus. Tum ter iteratur exemplo Cic. qui quater iterat in eadem sententia. Patet jam, quam cæcus Drak. in his vss.» Equidem, quæ mei animi cæcitas est! id non video: sed non vacat, singula excutere. tam pronus in arma conj. N. Heins. Withof. conj. tu (pro superi) tu protinus arma, Tu campum poscas, (h.e. pugnare velis, ut apud Ovid. Met. XIII, 219, et Amor. I, vii, 10), non exploresque trahendo, quantum hosti victus? —313. Quam ritus hostis, tu non Colon. Quantum rictus hostis, tu non Oxon. et Put. Quantum ictus hostis valeat R. 1, 3; Parm. Med. Vulgo Quantum hostis ritus valeat, quod primus dedit Marsus. Quantum hostis visus valeat conj. Barth. Adv. III, 1. Quantum hosti victus: tu non corrig. N. Heins. qui ad Claud. in Rufin. I, 217, tentaverat, Quantum hostis victu valeat. Hoc recepit Cell., illud vero Drak. adpositis, consilio Heins. interrogandi notis, quas servavi, etsi non magnopere repugnarem, si quis eas iterum ejiciendas censeret, ut Fabius contemtim de Varrone loquatur: tu non, tu vero, qua stultitia et temeritate es, nihil eorum curabis, in quæ dux inquirere solet. Quantum hosti victus, tum, quæ sit c. r. legendum videbatur Burm. Victum quidem pro cibo, commeatu, et castrensi alimento poni, non erat quod tot exemplis evincerent Heins. et Drak. Sed ita locus admodum languet, quoniam mox copiæ rerum, et v. 319 sqq. victus mentio sit. Præterea Marsus primum metri causa voces ritus et hostis transposuisse videtur, et ritus huic loco longe aptior est quam victus; vid. not. Denique tutissimum est, codici Agripp., a quo reliqui libri antt. non multum abhorrent, quam proxime adcedere. Ejus itaque scripturam revocavi, nisi quod Qui pro Quam reposui: nam, nisi me omnia fallunt, scriptum fuerat a festinante librarii manu qm, quod vel quam, vel quantum significat, et lectionis varietatem peperit. Possis etiam castigare: Quæ vires hostis, vel Quem rides, hostem. Sed ita magis a membrr. vestigiis, et a veritate deflectes. —316. indevia, h.e. non devia, Tell. R. 2; Mars. Benes. Ald. quod Lefeb. in contextum admisit. adspice: te fer, Paulle, in devia recti Pectora conj. Barth. adv. III, 1, ut sensus sit: te contrarium infer, obpone Varronis conatibus. fer Paullum in devia recti Pectora, hoc est, toto Paullo, atque omni tua prudentia incumbe eo, ut obnitaris inconsultis cœptis temerarii Varronis, corrig. N. Heins. coll. vers. 328, prob. Drakenborch; confer ad lib. I, vers. 345. Uterque sensum nexumque h.l. perspexit, sed his emendatt. non opus esse, et ipse dudum putavi, et nunc monuisse video Ill. Ernesti, qui verba, fer, Paulle, pectora in (adversus pectora Varronis) devia recti, explicat: obpone te, resiste huic tantæ audaciæ et temeritati. Conf. not. —317. par est R. 1, 3; Med. quod placebat N. Heins. —319. retuso Col. Conf. not. ad I, 34; Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302; et Jani ad Hor. Od. III, vi, 10. Vulgg. recluso, quod Cell. interpretatur: fervore Romanorum, mea expeditione renovato, socii, qui ad Hannibalem defecerant, nunc Romanos respiciunt. —320. Fluxa, vel Lapsa fides conj. N. Heins. Lassa ex R. 2 recepit Lefeb. Omnibus his non opus. —322. reveatque Put. unde recreatque suspic. N. Heins. —323. Præstat forte distinguere superest crudo, h.e. crudeli, vel forti Pœno. —324. meditamina belli (ut ap. Tac. Hist. IV, 26) est ex emend. N. Heins. qui præterea ad Claud. B. Get. v. 138, refingebat lenti m. b. Cautus ama, quod recepere Cell. Drak. et Lefeb. Vulgo medicamina. —325. irritaverit scripti et R. 2. tibi faverit corrig. N. Heins. Possis et adspiraverit. Sed vulgata bene habet.

329. nec scripti. Vulgo non. —335. accite Col. Parm. Med. Mox Non tam sæva Colon. R. 1, Med. Non jam sæva Ox. Put. R. 3, Parm. Vulgo e Tyrio c. accire S. Non jam sera volet probb. Dausq. et Barth. Sed non perspexere sensum h.l. qui tamen satis obvius est, et a Draken. his verbis exponitur: Temerarius ille et inconsultus Varro omnia secum in exitium rapit, et metuit, ne Roma alio, quam se consule, concidisse dicatur: quin tanta ejus est temeritas, ut, si ducem nobis ex Senatu Carthaginiensi adciremus, non tam perniciosa velle posset, quam noster Varro. —337. incendere noctis Oxon. unde intendere nocti jam ad Val. Fl. VII, 114, conjecerat N. Heins. qui tamen in nota ad h.l. nec cedere noctis verius esse putabat. intendere (se cælo) noctis... tenebras suspic. Drak. qui laudat Gronov. ad Liv. I, 57, ubi tamen ipse pro vulg. lectione adserenda luctatur, et recte quidem, vid. not. Insidere (noctis Quæ t. c. tenebræ) dolet infeliciter, ut sæpe, refinxit Lefeb. adscripta hac nota: «Locus adhuc impervius editoribus. Insidere est stare in castris. Deinde parenthetice lege, cujus exempla dabunt Virg. Æ. IX, 210; Val. Fl. III, 206, et Stat. Achill. I, 229. Hunc modum loquendi nemo perspexit; hinc itaque tot turbæ, tot vana commenta in loco clarissimo. Nec Modius aliis felicior. Sine ullo sensu ed. Drak. incedere noctis. Quæ, etc. Sed det exemplum noctis pro nocte: aliter enim non intelligetur; si tamen ita intelligetur poeta.» incedere noctu, Quod tardent cursum tenebræ, dolet conj. Ernesti. noctes Put. —338. Quæ, non Quod, scripti; tenebræ iidem cum R. 3, ac Parm. itque, non idque, Col. —341. Tarpeia ed. Dausq. et Gryph. ad cujus marg. Tarpeias emend. Casaub. —345. moventi Oxon. Put. R. 2.

349. Ita Colon. ut jam olim conjecerat Barth. Adv. III, 1. Conf. ad I, 264. Vulgo tumidi, versa turbati mente, ut tumidi ad Varronem, et turbati ad Paullum spectet, monente Cell. —350. at, non ac, Col.

359... 361. Hi versus absunt ab edd. R. pr. Mediol. Marsi et Martini Herbip. —361. Lanuvium Colon. Tell. et R. 2; Lavinium Oxon. et Puteol. Vulgo Lavinum; vid. not. atque, non ac, scripti. —363. trepido Put. et Dausq. et al. quo sensu forte lubricus Almon dicitur Ovid. Fast. IV, 337, judice Lefeb. qui perperam addit: «in c. Tell. legitur Albone. Equidem Almon fuit civitas in Thessalia, a Scythis condita: sed etiam fuerunt Albones in Illyria, quæ gens Slavica, a Scythis quoque orinnda; ut Phryges, qui hoc nomen in Italiam cum Cybeles cultu transtulisse dicuntur. Adjiciam, Germanis quoque sollemne fuisse Deam Hertam (Terram), immo currum ejus, vestes fluvio quotannis lavare: Terra autem eadem ac Cybele. At Germani a Sarmatis, et hi a Scythis oriundi. Hinc videre est, quam ab origine primævæ gentes inter se conveniant.» Vulgg. Cybelen, Κυβέλην, vel Cybellen. Sed Cybeben, Κυβήβην, scripsi, quod etiam suasisse video Drak. ad h.l. ad IX, 293, et inpr. ad XVII, 8, ubi Heins. ad Prudent. περὶ στεφ. X, 196; Spanhem. ad Callim. H. in lavacr. Pall. pr. et Broukh. ad Prop. III, xv, 35, suffragatur, etsi Cybelen scribendum statuerint Stephan. Schediasm. de delectu in lection. Virg. pag. 57, et Barnes. ad Eurip. Bacch. v. 79, quorum ille monet, vocem esse Græcam, ut Philomelam et alias, præcipue a μέλος deductas, hic vero, secundam syllabam nunc longam, nunc brevem esse, ut in Sydonius, et ut prima in Eos, quia Græci Κυβήλη et Κυβέλη, Σιδώνιος et Σιδόνιος, Ἠώς et Ἕως dixerint. Sed vid. præter laudatos VV. DD., Heins. et Heyne ad Virg. Æn. III, 111, et X, 220. Gudius et Burm. ad Phædr. III, xvii, 4, xx, 4; Græv. ad Lucian. T. II, p. 895, et Berkel. ad Steph. Byz. v. Κυβελεια.

367. Vulgg. Tibridis. Sed est Θύμβρις. V. Intpp. ad Virg. Æ. III, 500, et VIII, 330 sq. —369. Simbruvio Col. R. 3, et Parm. prob. N. Heins. qui Simbruvina stagna, colles et aquas, non Simbruina, vel cum Lipsio Imbrivina ap. Tac. Ann. XI, 13; XIV, 22, et Cels. IV, 5, scribendum putabat. Simbrunio Ox. Symbruvio R. pr. et Med. Imbruvio Marsi ed. Ven. Imbrivio Lips. ad Tac. Ann. XI, 13. Vulgo Simbrivio.

374. volant conj. N. Heins. quod tamen ensibus non convenit. Præstiterit colunt, h.e. amant, præferunt, vel poliunt, ut ap. Tibull. I, viii, 9, et Ov. Art. III, 107.

376. dapsilibus mensis in mentem veniebat N. Heins. —377. Phetia Col. Rhecia Ox. et R. 3; Rhetia Put. quas lectt. ex. Virg. Ge. II, 96, ortas esse, non male suspicatur N. Heins. et e celebri corrig. idem cum patre suo, quia Veliternus ager minime ignobilis fuerit, si vetustatem oppidi ipsius, et frequentiam civium spectes, unde et Cæsar Augustus duxerit originem, sive ubertatem agri, et vini in eo præstantissimi proventum. Hinc Lefeb. eam emendat. recepit. in celebri, scilicet οὖσαι, conj. Dausq. —378. inmiti, non inimico, Col. —379. Pomptini Col. prob. N. Heins. et al. ob euphoniam. Promptini Oxon. Vulgo Pomtini, vel Pontini, ut ap. Fest. in Pontina tribu, quam æque ac paludem Pontinam a Pontia urbe dictam tradit, et ap. Dion. Cass. XLIV, pag. 242; XLV, p. 274, τὰ Πόντινα ἕλη. —382. Malim fere æthera pro æquora, h.e. campos, etsi hoc quoque ferri potest; vid. not. —386. Tyrrheni in valli medio opinabatur N. Heins. —388. Locus fœde interpolatus, in quo majore cum fiducia destruas aliena, quam moliaris et struas tua. Tunc ictæ species iniere ac bella magistro Col. Tunc icte species nuere ac b. mgro Oxon. Tunc ictæ species numere ac belli Put. Tunc ictæ s. ruere acri bella m. R. 1, 3, Parm. Med. Vulgatam lectionem, Tunc icti specie ruere acri in b. m. cujus difficultates plerique intpp. vel non senserunt, vel callide dissimularunt, et quam Draken. quia de loco hoc conclamato constituere non audebat, asterisco adjecto, servavit, verbis acri in b. m. parenthesi inclusis, adjuvari posse putabat Barth. Adv. III, 1, ut species sit exemplum, quod acre sane magisterium in bello sit, et virtute inaudita percellat mentes paventium, nec minus percusserit Porsenam, quam ferrum militiæ magistrum. Idem conj. Tunc icto spes conciderant, vel corruerant, ac bella magistro, scilicet militiæ Tyrrhenæ, quem Mucius occiderat. Sed magis sententia ejus eo inclinabat, ut totum versum vel spurium, vel certe sequenti postponendum censeret. Posterius placebat etiam N. Heins. qui tamen tentabat (Acti his auspiciis iniere hoc bella m.), ut auspicium sit omen infaustum (ut ap. Senec. Troad. 608), et eo agi, ut ap. Virg. Æn. III, 5. Tunc icti specie furere in fera bella ministri Cernitur, etc. emend. Burm. hoc sensu, Porsenam specie purpurati, seu scribæ vulnerati in furorem actum esse, Tunc icti specie finire hoc b. m. Cernitur, etc. refinxit Lefeb. qui, ut solet, non minus barbare, quam confidenter, præter alia, hæc disputat: «Locum editoribus nimia præcipitantia impervium facile erat restituere. Dic, Porsena tunc effugiens feliciter ardentem dextram Mucii cernitur specie icti (à la vue de ce coup, ut species in Virg. Æn. II, 407, et icti in secundo casu, ut in Gell. IX, 13, extr.) finire bella, (quomodo in clipeo id cerni potest?) hoc magistro, Mucio docente, quid timendum a Romanis conjuratis habebat. Si Burm. scripsisset: Tunc icti specie finire hæc bella ministri, ne minimum ab historia recessisset. Placet mihi admodum hic versus, sed nimium differt ministri a magistro. Saltem fuisset ministro, vel in uno antiquo, et in textum vocassem.» Omnibus his conjecturis longe, puto, præstat ingeniosa illa, quam adtulit Ill. Ernesti, qui arbitratur omnino transponendum esse versum, et sic legendum: Hac acti specie ruere acri in bella magistro, hac effigie clipei, in quo tantum facinus expressum admirabundi spectabant milites, acti, inflammati, ruebant in bella duce tam acri et forti. Vellem tamen, hæc emendatio minus a lectione MSS. abhorreret, et sine versus transpositione carminis nitori atque dignitati consuli posset. Post tot itaque VV. DD. conatus meum judicium non nisi timide interposuisse videri velim, nec tantum mihi sumsisse, ut meliora me dedisse, vel adeo rem acu tetigisse mihi persuadeam. Quum vero scabies mera et rubigo sit lectio, quæ in omnibus libris circumfertur, veniam dabit L. B. quod aliam in ejus locum substituerim, quam, simul ac meliora edoctus fuero, ipse primus damnabo. Olim conjiciebam: Triginta decies iniere hoc b. m., vel Ter centum auspiciis iniere, actus pro conatu, vel sitiere ea, sive hæc bella magistri, h.e. ducis, cujus prima sors exierat; sed nunc reposui: Tunc ictus specie, adspectu, viso, ut ap. Virg. Æn. II, 407; Cic. Tusc. II, 23; IV, 14, al. (nisi malis species sive speciem, quoad habitum oris, τὸ εἶδος) pavitare hoc bella magistro (bella et pericula sibi inminentia tali duce) Cernitur, etc. Possis etiam suspicari: Tunc ictus specie minitantis bella (sive tela, etsi præstiterit magna, sive vana, certe multa) magistri, (ducis conjuratorum, cujus prima sors excidit)... vel Tunc ictus specie (sive species, sive speciem) minitans ac multa magistro Cernitur, effugiens (postquam effugerat), etc. ut apud Liv. II, 12, Quum rex, simul ira infensus, periculoque conterritus, circumdari ignes minitabundus juberet, etc. et ap. Virg. Æn. VIII, 649, Illum indignanti similem, similemque minanti Aspiceres, etc. Ictus specie, ut prope adtonitus miraculo rex ap. Liv. l.c. Similiter ictus (gall. frappé) re nova, metu, conscientia, etc. ap. Liv. I, 16; XXVII, 9; XXXIII, 28; πληγεὶς, vel ἐκπληγεὶς ἦτορ Homer. Iliad. γ, 31; ς, 225; Aristoph. Plut. 673; λόγων Pythag. carm. aur. 22; ἐρωτι Eurip. Med. v. 3. Eadem metaphora, a telo desumta, dicitur percussus (vid. ad II, 113) et perfixus desiderio ac telis pavoris Lucret. II, 360, III, 306. Withof. putabat, vulgatam sic commode lectionem explicari posse: Tunc acri magistro in bella, Mucio Scævolæ, cernitur arte cælaturæ sub specie icti ruere Porsena effugiens, etc. vel legendum esse, tunc his auspiciis ruere acri in bella magistro C., vel potius, Dum victi specie tremere, ac pallescere monstro (h.e. insolito facinore) Cernitur, etc. ut Porsena visus sit ipse trepidare, quasi propria manus arserit; de quo vide Florum, et, qui ab ejus interpr. laudantur, Senecam ac Sidonium. Vir doctus in Allg. Litt. Zeit. a. 1796, N. 139, emendat, Tanta ictus specie finire hoc bella magistro Cernitur, ut sensus sit: ab hoc viro edoctus, quanta sibi pericula obeunda sint, bellum finire constituit. Sed quomodo et talis sententia his verbis exprimi, et aliquis bellum finire in cælatura cerni possit, equidem non adsequor. Withofius autem non librariorum errores, sed ipsius poetæ orationem correxisse videtur.

390. Axur Col. quod tacite recepit Lefeb. et præter Scalig. ad Festum defendit N. Heins. ad h.l. et ad Virg. Æn. VII, 799, ubi eum refellit Heyne. Conf. ad IV, 532. —393, 394. Ita scripti. Vulgo Ferentinos Privernat. maniplos D. s. excitos. Verbum ducebat fraudi fuit librariis, qui non viderunt, illud ad præcedd. spectare. Nec tamen simul h.l. pro cum positum esse, Drak. mihi persuasit. Sulla ducebat eos, qui arant Circæa juga, etc. excitis simul Ferentinis P. m.

398. Sessa Col. —402. Lirinatum emend. Cellar. Geogr. ant. II, 9, p. 822, 823, ed. Lips. a. 1701, ut sint Interramnates, quos Succasinos et Lirinates cognominabant (vid. Plin. III, 5, et Grut. Inscr. p. 431), et qui inter Arpinum et Aquinum sub Casilino monte, et ad Lirim fl. sedes habebant; vid Liv. XXVI, 9. Possis etiam intelligere incolas Liris opp., quod memoratur Melæ II, 4, nisi malis legere Cassinatum. Casinates, vel Cassinates (apud Cicer. Phil. II, 40 al.) dicti a Casino opp. vel Cassino (Cicer. Phil. II, 4), de quo vid. ad IV, 227. —403. Abest hic versus a R. 2.

411. eloquium Put. eloquii e Parm. recepit Draken. auctore N. Heins.

412. Therapnæo scripti. Vulgo Theramnæo, vel Theramneo; vid. ad VI, 303; Theraneo Parm. —415. Casperia Col. vid. Intpp. ad Virgil. Æn. VII, 714. Vulgo Casperula. —418. Forte leg. refectus, h.e. factus. Dura certe videtur Schmidii explicatio: clipeus fertur rotundus. —419. Conique i. Col. et R. 3, Denique et i. Ox. R. pr. Parm. Med. Mars. et Martin. Herbip. lævo tegmina crure scripti, R. 1; Med. at lævi tegmine cruris Mars. et Mart. Herb. Vulgata lectio Vertice et implumes, ac lævi tegmine cruris Ibant debetur Nicandro. —420. Sangum ed. Marsi Ven. Vulgo Sanctum. Sed Sancum emend. Cell. et N. Heins. vid. not. —421. ferebat scripti. —422. proprio, non patrio, scripti. —423. Rexisti magna ditione corrig. N. Heins. quod placere potest coll. Virg. Æneid. X, 53. Sed abhorret a verbis de proprio c. et minus durum videtur, jungere populos magna ditione, h.e. potentissimos, qui in magno imperio erant, ut utar verbis Cic. Mur. 11, ut magna sit pro magnos, vel magna in ditione, nisi alterutrum potius reponere malis.

424. Quid, qui (quod, Barthio monente, admirationem commode infert) scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander Et qui dedit. —426. æquore verno conj. N. Heins. et v. 429, aciem minitatur, vel molitur, vel, quod ceteris præferebat, meditatur, Barth. Adv. I, 5, suspicatur acies iniit Mavurtia; sed recte monet, h.l. forsan de exercitatione, non de prælio Amazonum agi. Cf. a Lefeb. laud. Senec. Med. 214, acies imitatur, ut belli simulacra ciere dixit Virg. Æn. V, 585, 674.

431. scruposæ opinabatur N. Heins. Conf. ad VII, 274. —435. vibrant in lumina Oxon. vibrant rutilantia conj. N. Heins. sanguineam vibrant in nubila lucem Drakenborch. cui tamen id non necesse videtur. —438. Hadria pro Adria scripsit Drakenborch. suadente N. Heins. vid. ad I, 54. —439. Hoc Picus ex emendat. N. Heins. recepi cum Draken. et Lefeb. Sed illi recte jungebant Hoc, scilicet Asculum Picus statuit, h.e. condidit (vid. ad I, 24); hic vero Hoc nomen, scilicet Piceni, ni fallor: nam ipsi non placuit, nos docere, quod nomen intellexerit. Id quidem adridere potest, quoniam v. 443, totius telluris mentio fit, et nomen Piceni vulgo deducitur a pico, cujus avis ductu Sabinos (cf. not. ad v. 424) in has oras venisse memorant Strabo V, p. 166, al. 368, et Festus voc. Picena regio: quamvis alii a pice agrum Picenum (quasi piceum) putant dictum. Sed illa ellipsis dura est, et quo tum verba memorabile ab a. S. referenda? Forte post v. 442 excidit alius, quo totam regionem a Pico, Asculi conditore, nomen adcepisse poeta declaravit. Vopicus scripti. Vos Picus corrig. Barth. Adv. I, 5. Ut Picus Rom. 1, 3, Med. Vulgo Vepicus, quod exponunt, parvus Picus, ut Vejovis, vegrandis, etc. quia ex homine avis factus sit; prob. Dausq. qui non minus inepte pro statuit emend. Fauni, vel potius Fatui (quod nomen alii Fauno dant, teste Festo voc. Picus) genitor (vid. Virg. Æn. VII, 48), quod recepit Cell. Sic et Livineium conjecisse, et in ed. Basil. Henr. Petri editum esse, notavit ad marg. Silii sui Cortius, et ex eo Ernesti. —441. Exemtum Rom. 1, 3, Parm. Med. —442. croceum plumis Col. —445. Asisos ex emendat. Scalig. recepere Cell. et Lefeb. quia Asilorum nemo mentionem facit. Recte, opinor; etsi Asisium (Ptol. Ἀσίσιον, hod. Assisi), Umbriæ opp. est in monte trans Clasium fl. Francisci monachi patria, cujus incolæ Asisinates apud Gruter. p. 21, n. 11, et Plin. III, 14 (ubi tamen omnes MSS. Asirinates exhibent) dicuntur, et Ἀσίσινοι Procop. b. Goth. III, 12. Nam ab Æsis nomine Asili vocari ac formari non possunt, et Picenum, Umbriæ vicinum, ab qua Æsi fl. dividitur, olim forte latius patuit, vel poeta, nominum similitudine inductus, fines imperii, quod Æsis tenuisse fingitur, nimis dilatavit.

448. lavans Oxon. Pro lavant, quod etiam N. Heinsium offendisse video, quia mox lavat sequitur, forte juvant, vel potius rigant legendum. —449. Mataurus Col. vid. ad VII, 486. —452. Tuniæque scripti. Sed Tinia dicitur Plin. III, 5; Τενέας Strab. V, p. 227, unde Casaub. Teneæque h.l. scribendum censebat, quod jam notavit Draken. —453. Clanis, seu Glanis (hod. la Chiana) cum Tinia etiam jungitur a Plin. III, 5, ubi Tiberis, inquit, navigabilis, sicuti Tinia et Glanis influentes in eum. Sed quoniam fluvius Etruriæ est, in cujus finibus ex Clusina palude trans Tiberim oritur, recte, opinor, Clasis reposuit Lefeb. suadente Cluver. Ital. ant. p. 701, ut intelligatur Clasius, qui per Umbriam lapsus Tiniæ et sic Tiberi miscetur. Sena, non Senæ, Colon.

455. admota, non immota, Col. præstringit tacite rescripsit Lef. et frustra. —456. Arma scripti, R. 1, et Med. lætis, non latis, scripti et R. 2. vid. ad VI, 645. —457. Hisbellum Col. Hispellum, et dumosa jugi p. s. r. N. malebat N. Heins. propter verba Martial. lib. VII, ancipiti vix adeunda jugo Narnia. —458. viventibus Oxon. unde uventibus corrig. Barth. Adv. I, 5, et N. Heins. Conf. ad III, 522. —459. Ingenium Put. R. 1, 3, Med. Igninum Oxon. Inginium Parm. Inginum Mars. et recentt. edd. Ignuvium Col. proxime verum, vid. Manut. ad Cic. Ep. ad Att. VII, 13, Oudend. ad Cæs. B. C. I, 12, et, quos N. Heins. laudavit, Plin. XXIII, 4, extr. (ubi idem nomen in vulgg. edd. mendosum circumfectur) Gruter. p. 347, et Cluver. p. 624, qui plures inscriptt. adfert. in mœnibus conj. N. Heins. —461. Camars Col. et Put. ut ap. Liv. X, 25, Clusium, quod Camors olim adpellabant. Καμάρινον Strab. et Ptol. Conf. Gœfii Ind. geogr. in Scr. R. A. et Cluver. p. 613. Sassina Col. et Oxon. prob. N. Heins. ut ap. Gruter. p. 120, 297, 322, 474, 522, 923; Martial. III, 58; IX, 59, Reines. Class. VII, Inscr. 20. Vulgo Sarsina, Σαρσίνα Strab. V, p. 157, Σαρσινάτοι Polyb. II, 24. Sarsinates ap. Gruter. p. 1095, et Plin. III, 14. Saxina Put. ditis Tell.

464. Ora, Colon. et Oxon. pulcherque habitum, Colon. pulcherque habitu, R. 2; puerque habitu, Oxon. et Puteol. Vulgo Ore puer, puerique habitu, probb. Dausq. et Barth. Ora puer; puerumque, vel puerosque habitu, sed corde sagaci Æquabat s. maluerit Burmann. non inprob. Drakenborch. et Lefeb. ut sub molli habitu virilis animus et prudentia latuerit. Conf. ipse Burmann. ad Val. Fl. V, 593. —466. primum Colin. et Dausq. raptis superabat in armis R. 1, 3, Med. culpa male festinantis librarii, ex præc. versu, ut passim alibi (vid. Drak.), vocem repetentis; unde conjecturæ N. Heins. hinc ortæ, pictis rutilabat, et rutilis vibrabat in armis parum solido nituntur fundamento. Conf. a Draken. laud. Prop. IV, i, 27, Nec rudis infestis miles radiabat in armis. Vulgg. in armis Arsacidum, et fulvo, etc. in armis: Arsacidum ut fulvo Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb.

470. genus orditor Col. prob. Modio, nec inprob. Lefeb. quum sit elegantia Græca, et veteres orditus pro orsus dixerint, quod ignoraverit N. Heins. qui tum orsor dicendum censuerit. —Inlusaque e Colon. recepi cum Lefeb. et Ernesti. Idem adridebat N. Heins. a quo merito reprehenditur Modius, qui in eodem cod. inclusaque, quod Cell. recepit, scriptum monet et probat, quum tamen vaccæ, non tauro, inclusa fuerit Pasiphae. Idem Heins. commissaque tauro (ut Venus commissa ap. Prop. IV, vii, 19, et hora nos commisit in unum ap. Ovid. Epist. XI, 21) vel incestaque t. tentat; sed vulgatam lectionem invisaque tauro, quam Barthius male interpretetur infamem tauri amoribus, (quum verisimile non sit, Silium genti Sulpiciæ voluisse exprobrare dedecus amati a Pasiphae tauri) defendi posse putat ex Virgil. Ecl. VI, Ovid. A. A. I, 289 sq. et inpr. Prop. III, xvii, (al. 19) 11: Testis (Pasiphae) Cretæi fastus quæ passa juvenci; ex quibus locis pateat, eam a tauro repudiatam, adeoque ei invisam fuisse, inmissa, vel inmixta corrig. Beroald. Withof. conj. insessaque tauro P. coll. Stat. Silv. I, i, 58; Ovid. Art. Am. I, 293, et Ep. Her. IV, 57; vel, si non verius, certe decentius, furiosaque tauro. —472. Cære, Καῖρε, vel Καίρη, non Cere, Col. Corona Oxon. Put. R. 3. —473. Tarconis, ut Τάρκωνα ap. Strab. scribendum puto, et sine adspirat. etsi Τάρκων Steph. Byz. dicitur. Conf. Pier. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VIII, 506, 603; XI, 727. Grabiscæ Col. solenni librarr. errore v.c. inf. v. 505, 543, 606; X, 460; Draken. qui præterea laudat Reines. comment. ad Inscr. Class. I, 10. Conf. not. ad I, 236. Graniscæ R. 1, et Med. —474. Haleso, non Aleso, Col. et R. 2. —475. Usium scripti, R. 1, 3, Med. Mox Fregenæ ex ed. Marsi recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Ita pro Fregellæ, quæ Volscorum urbs est, (vid. ad V, 542) legendum esse, post Cellar. Geogr. II, 9, et Cluver. p. 498, jam monuere N. Heins. et Drak. Conjicerem Rusellæ (quæ una ex XII oppidis veterum Tuscorum et prisca colonia fuit, cujus clara restant vestigia); nisi Fregenæ propius ad vulgatam lect. adcederet, et prior syll. voc. Rusellæ longa forte esset. Ρουσέλλαι certe Ptolem. dicitur. —477. Fæsula, non Fesula, Col. ut ap. Græcos (vid. not.) et Gruter. p. 533, n. 5. Fesula soli Plin. III, 5, dicitur.

484. procedere Ox. non inprob. N. Heins. coll. VI, 444. Sed ibi de solenni consulum processione, die initi muneris agi, monet Drak. —485. vinxit R. 1, et Med. vulgari errore, de quo vid. Draken. —489. Vulg. Hos juxta. Sed His mixti Col. His mixta Put. et R. 2. His juxta Oxon. —493, 494. Ita in Colon. capiti etiam in Oxon. R. 1, Med. capidi Puteol. Vulgo caput his capiti ferino Stat cautum.

495. At, non ac, Colon. —496. atque hydris emend. N. Heins. quia penultima in chelydris præter exemplum corripitur. —498. Angitiam e. Col. recepere Drak. Lefeb. et Ernesti. Agnitiam R. 1, et Med. Ego reduxi vulgatam lect. ut ab anguibus carmine ciendis Anguitia, non ab iis angendis Angitia sit dicta. Conf. Heins. et Heyne ad Virgil. Æn. VII, 759, et quos Drak. laudat, Salmas. Exerc. Plin. p. 60, et Delr. ad Sen. Med. v. 1024. —503. Marsua Col. unde Marsya restituit N. Heins. Marsia R. 1, Parm. Med. Cell. Martia edd. recentt. etiam Lefeb. Phrygias... Crenas ex emend. ingeniosa Salmas. ad Solin. p.m. 586 (al. 834, 5), recepi cum Lefeb. et Ernesti. Silium ita scripsisse, pro certo quidem adfirmare nolim: sed lectiones codd. scr. et edd. minus satisfaciunt, et stupore librarr. natæ videntur. Vulgo Phrygios Crenos; et frenos scripti, R. 1, 3, Med. h.e. imperium. (vid. ad I, 144) prob. N. Heins. ut conveniat verbis Ovid. Met. XV, 60, fugerat una Et Samon et dominos, etc. Idem olim conj. Phrygios threnos, non inprob. Drak. quum in Phrygia, præter Aulocrenen fontem, etiam Aulothrenis (Ἀυλοθρηνὴς) vallis fuerit, si antiquis codd. Plin. V, 29, quos Salmas. consuluerit, fides habenda. Quod etsi dubium est, (repugnat certe Harduin.) conjectura tamen quodammodo firmari potest ex Ovid. Met. VI, 392 sq. An legendum Phrygius Marsya Crenen, vel Phrygiam Crenen, seu Crenam, quia Aulocrene αὐλοῦ κρήνη, vulgo in singul. dicitur? Sed vid. not.

511. cedit studii emend. N. Heins. quum studio et sanguine parum concinne concurrant. Siricinus Col. unde Sidicinus recte jam correxit N. Heins. ut intelligatur Teanum Sidicinum, quod opp. Calibus etiam conjunxerint Silius XII, 524; Virg. Æn. VII, 727, et Liv. XXVI, 9. Vulgg. vicinus, quod e glossa forte inrepsit, quoniam urbes illæ sunt vicinæ. —512. parvus scripti et editi ante Nicandrum, qui primus parvæ dedit. Urbes Campaniæ Strab. V, p. 248; πολίχνια, oppidula, dici, exceptis Capua et Teano, monet N. Heins. Sed idem Strabo V, p. 164, Cales πόλιν ἀξιόλογον vocat. Conf. not. urbi, non urbis, scripti, R. 3, et Parm. sed, teste Lefeb. non nisi duo scripti et R. 1. —515. ullo, non illo, scripti et R. 2, levior belli maluerit N. Heins. Conf. ad IV, 542. Idem conj. v. 516, venatu induta h.e. pellibus et exuviis ferarum, coll. v. 523, 570, 571, et Suid. Βεστῖνοι ἔθνος ἐν Ἰταλίᾳ θηριῶδες τὸν τρόπον. Id magnopere adridet Drak. qui locis Gell. IX, 4; Plin. VII, 2; X, 5, et Ammian. Marcell. XXIII, 6, probat, venatum etiam dici, quidquid venatione capiatur. —518. Avellæ in omnibus libris circumfertur, quæ tamen non Campaniæ modo urbs et soli sterilis est, sed etiam vers. 543, memoratur. Hinc Aveiæ, emend. N. Heins. quod in textum recepi, prob. Drak. Aviæ, quod idem est, edidit Lefeb. auctore Cluver. Ital. ant. p. 750. Conjicerem Aterni, (quod teste Strab. ἐπίνειον, navale, Marrucinis, Pelignis et Vestinis commune fuit) nisi a literarum ductu id nimis recederet. An olim in Vestinis quoque Avella, vel Ajella urbs fuit, quæ nunc Ajello dicitur? —519. Marrutioque simul Col. —520. Teate Col. R. 1, Med. Reate (Sabinorum opp.) Ox. Vulgo Rheate. —521. in pugna affertur Oxon. in pugna offertur Colon. et Put. teste N. Heins. qui tamen nil mutandum censet, nisi quod in pugnam maluerit. Conf. ad v. 316, et VII, 67, in pugnam offertur dedit Lefeb. qui hæc notavit: «Ita recte scripti omnes et R. 2, ut Scipio obtulit, vel addidit pila suis cohortibus v. 548», alta Col. —522. demittere, non dimittere, Put. probb. N. Heins. et Drak. Conf. ad II, 96. —523. venantibus malebat N. Heins. quia venatu (sed interjectis sex versibus) præcessit; et v. 524, agrorum. Sed vid. not.

525. E, non Et, Col. —526. adventu, non adventum, scripti. —531. Liternum, non Linternum, Colon. vid. ad VI, 654; Cyme scripti et R. 2; Κύμη Steph. Byz. et Strab. Cf. IX, 57; XI, 290; XIII, 400, 494, 498; Heins. et Pier. ad Virg. Æn. VI, 2 et 98. Intpp. ad Val. Fl. I, 5; Cume R. 1, Med. Cell. Crinæ Ox. Vulgo Cumæ; Κοῦμαι Ptolem. —532. Vulgo Gaurus navalibus apta, Prole Dicarchenia, vel Dicharchæa, prob. Marso, cui Gaurus est oppidum, cujus tamen nemo geographorum mentionem facit. Dicarcheia Put. R. 1, Parm. Med. Gaurus navalibus acta, Prole Dicarchea; multo, etc. ex Colon. recepere Draken. et Ernesti, suadente N. Heins. qui tamen scribendum putat, Illic Nuceria: et Gauri n. acta P. Dicharchea, multo cum milite, Graia Illic P. quia Gaurus a Nuceria satis remotus: quasi poeta ordine geograph. procedat. Pro acta Lefeb. reposuit aptus ex emendat. Cellar. Geogr. T. I, p. 671, edit. a. 1731, et Loyd. in Lex. vid. Nuceria, qui posterior refingit, Illic Nuceria, et G. n. aptus P. Dicharchea: multo c. m. Graio Illic P. ut Nuceria, vel incolæ Gauri ejusdem sint originis ac Puteoli. Sed Lefeb. punctum post aptus ponit, et verba seqq. ita explicat: illic fuit Graia Parthenope ex eadem prole, hoc est ejusdem originis, (vid. ad I, 221) ac Dicarchæa, multo cum milite; nam etsi a Samiis deducantur Puteoli, tamen hoc oppidum, quia, Strab. teste, navale fuerit Cumanorum, ab his conditum videri posse. Veram loci lectionem nondum constituam putat Ernesti, qui inprimis dubitat, an Silius Gauri mentionem ideo fecerit, ut populos ex eo monte adcitos significaret: sed vocem acta salvam esse, eidem persuasit Strabo V, p. 376 ἑξῆς δ᾽ εἰσὶν αἱ περὶ Δικαιαρχίαν ἀκταὶ, καὶ αὐτὴ ἡ πόλις, etc. Meo qualicumque judicio lectio c. Colon. aptissimum præbet sensum, modo distinctio ea, qua feci, ratione mutetur: et interpretes, ut in vitio detegendo sagaces, ita in medicina adferenda parum felices fuere, dum veteres Gaurum nobis oppidum obtrudunt, recentiores vero non Puteolana, sed Gauri navalia intelligunt, quia hic mons in imis vitifer, et, si non aliis locis, certe in summitate, pinifer fuerit, adeoque ligna navalibus apta suppeditaverit. Sed hoc ipsum ne satis quidem constat, et Gaurus Juven. IX, 57, inanis (arboribus, putat) dicitur, vid. not. —535. Allifæ Col. ut ap. Liv. VIII, 25; IX, 38, 42; XXII, 13, 17, 18; XXVI, 9; Gruter. p. 407, 417, 460, Ἀλλίφαι Diodor. XXII, 35. Sed Ἀλιφαὶ Strab. V, p. 238 al. 364. Allife Cell. et alii, ut apud Frontin. de Colon. p. 83. Alliphe plerique libri. Ἄλιφα Ptol. contentæ ed. Dausq. culpa librarr. nam in comment. τὸ contemtæ explicat, unde inmerito in reprehensionem N. Heins. incurrit. —536. Sarrastes alii, ut X, 316, inprob. N. Heins. ad. h.l. et ad Virg. Æn. VII, 738. —537. ditis opes conj. D. Heins. —539. Bæi c. Col. auctoritate, vel Baii ex emend. N. Heins. scribendum videtur; vid. not. Vulgo Bai, et Bacchi Put. —540. Voc. ardentem miror nemini scrupulum injecisse, quum τὸ ardens modo præcesserit. Suspicor, illud, ex simili loco XIV, 197, margini adscriptum, in contextum inrepsisse, et poetam vel ingentem, vel adflantem, vel fumantem, vel simile quid scripsisse. —543. Abella scripti, R. 1, 3, Med. vid. Heins. ad Virg. Æn. VII, 740, et Græv. ad Justin. XX, 5. Vulgo Avella ex solenni permutatione literarum v et b in codd. medii ævi.

546. Lætos rectoris Oxon. prob. N. Heins. quem vid. ad h.l. ad XV, 122, et ad Virgil. Æn. I, 441; Val. Fl. VI, 266; Ovid. Met. VII, 435, et Claud. Cons. Hon. IV, 205. Lætos Col. Lectos Put. et Tell. sed τὸ c in illo notatum puncto, in hoc deletum esse, testatur Lefeb. —Lectos rectoris Put. Mars. Ald. et alii quidam Lectos rectores R. 1, 3, Parm. Med. Lectos venturo ex ed. Basil. Wolfii in libros recentt. venit. —548. leviora adeo, vel leviora duo (vid. not. ad v. 493) emend. N. Heins. leviora manu Burm. leviora domo... Gestarunt tela Drak. hoc sensu: Scipionem Campanos, quibus præerat, pilis ac thorace armasse, quum domo non nisi leviora tela et ambustas sudes adtulissent. Hic certe verus est sensus loci, judice Ernesti. Sed vid. not. —550. Aclydis, non Aclidis, Colon. vid. ad III, 363. Mox bipennis, scilicet usus erat iis, omnino mihi legendum videtur.

552. rudem pro sudem substituendam puto. Conf. not. et verba Liv. XXVI, 51: Legiones tertio die rudibus inter se in modum justæ pugnæ concurrerunt. Ejusmodi rudes etiam vectes dicebantur, et νάρθηκες παχεῖς Xenoph. Cyrop. II; vid. Schwebel. ad Veget. I, 9. Vulgata tamen lectio eundem præbet sensum, et defendi præterea potest coll. Liv. XL, 6, extr. et 9, extr. ubi de eodem exercitio, non gladiatoribus tantum, sed militibus quoque solenni, agitur: nisi his quoque locis eadem medicina adhibenda est. Cf. etiam Prop. IV, i, 29, et Ovid. A. A. III, 515. tramittere, non transmittere, scripti h.l. et v. 558. Cf. ad IV, 487. —554. spectacula tantæ Ambæ acies v. e. suspic. N. Heins. coll. I, 164, 465, IX, 440, et al. Sed vid. not.

564. Batalum Col. et Oxon. cum edd. Marsi. Sed vid. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 739. Nucras Col. Vulgo Mucras. Rufas, vel Rufras corrig. Cerda ad Virg. l.c. cujus tamen opp. v. 566, mentio fit. Macras opinatur Dausq. quia ὁ Μάκρης χωρίον memoratur Strab. V, p.m. 222, ubi ὅριον scribendum censet, ut sit Macra fl. Liguriæ finis. Utraque conject. merito damnatur a Drak. Ego fere Bucamque reponendum crediderim. Βοῦκα opp. maritimum Frentanorum; vid. Strab. V, p. 167, al. 242; Mel. II, 4; Plin. III, 12. Sic vel una saltem Frentanorum urbs a Silio memoratur: nam sup. v. 402, lectio dubia est. Aptius quidem poeta ejus mentionem fecisset sup. v. 519. Sed de ordine geographico parum sollicitus est, et Frentani certe altera sunt Samnitum progenies; metunt scripti et editi ante Nicandrum, qui primus colunt refinxit. —565. Exagitant Col. Vulgo Exercent, quod magis ad agriculturam, quam ad venationem pertinere monent N. Heins. et Drak. Fatigant Put. et Parm. unde Vestigant conj. Lefeb. Reciperem fatigant, nisi poetæ priorem syll. corriperent. Conf. Virg. Æneid. IX, 605, et vid. ad I, 63. —566. Rufræ restituit N. Heins. ex optimis membrr. Virg. Æn. VII, 739; Rufæ Col. Rufrie Oxon. et Put. Ruria R. 3; Rufeiæ Med. Vulgo Rufre; quos aut bis scripti. Vulgg. quos aut R. aut quos, claudicante versu. Cæsernia scripti. Cesernia R. 1, et Med. Vulgo Esernia, ut ap. Frontin. p. 109; Ἐσερνία Strab. V, p. 250; Esernini Plin. III, 12; Æsernia est ex emend. N. Heins. Sic in numis apud Gruter. p. 570, n. 10, et in antiq. codd. Liv. X, 31; XXVII, 10; XLIV, 40; ejusq. Epit. XVI, LXXII, LXXIII, Αἰσερνία et Ptol. dicitur.

568. Brutius alii, vid. ad VI, 15. —570. terga R. 2.

573. Sallentinæque Col. et priscæ edd. Conf. Heins. et Burm. ad Virg. Æn. III, 400; Σαλλεντία Steph. Byz. Sallentini passim in marmm. Capitol. et optimis libris Livii. Sallentinæque Oxon. etiam non male, judice N. Heins. Sed vulgatæ lect. Salentinæque favent lapis ap. Gruter. p. 199, n. 1, et auctoritas Græcorum, Steph. excepto; Σαλεντῖνοι et Σαλεντίνη Ptol. III, 1; Strab. et al. Σαλαντῖνοι numi in Thes. Goltzii. —574. Brundisium Col. et priscæ edd. ut ap. Gruter. p. 151, 801, et in antt. exemplarr. Lucani, Horat. Cic. Plin. Livii et al. quod jam monuit N. Heins. Vulgo Brundusium, Βρεντέσιον Strab. et Appian. Βρεντήσιον Polyb. et Steph. Βρενδέσιον Ptol. —578. Leucasiæ emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. XV, 708; Græcis utique non Λευκοσία, sed vel Λευκωσία (Strab. V, p. 176; VI, p. 178; Lycophr. et Steph. Byz.) vel Λευκασία (Strab. II, p. 84, al. 123, et Dionys. Hal. I, p. 43) ut Leucasia Plin. 3, 7, et Marciano Capellæ lib. VI, dicitur. Sed Silium Leucosiæ secunda brevi posuisse licentia poetica (vid. ad IV, 776) putant Drak. ad h.l. et Salmas. Exerc. Plin. p. 49, al. 68, ubi Delrium refellit, qui Lucasiæ reponendum censuerat. Addo, hanc insulam, vel a Leucasia, Æneæ consobrina, ibi defuncta, (Dionys. Halic. I, p. 43) vel a Sirene ibidem sepulta (vid. Plin. III, 7; Strab. V, p. 176 al. 252, et Lycophr. in Alexandra v. 723, ubi conf. Tzetz.) ita adpellatam putari. Sirenum autem nomina ap. Tzetz. Chil. VI, v. 719, sunt Λευκοσία, Λίγεια, Παρθενόπη. —populis Col. quod et idem Delrius conjecerat, refrag. Salmas. l.c. quum tota hæc insula scopulosa fuerit. —Pesto quidam. —579. Cerillæ Col. Oxon. Tell. et R. 2. Cerillæ, seu Cerelæ in Tabula, hod. Cirilla, in Tyrrheni, seu Inferi maris litore, et in isthmo Bruttiorum, qui est ἀπὸ Θουρίων εἰς Κηρίλλους πλησίον Λάου, teste Strab. VI, p. 176, si sanus est locus, de quo dubitat N. Heins. qui etiam exustæ Marte volebat; sed ipse sup. v. 272, exhaurit conjecerat, et inf. X, 590, et XIV, 686, nihil mutavit. Vulgo Carillæ, quod metri causa a manu Silii profectum videbatur Cluver. p. 1285. Sed vid. ad IV, 776. —585. humerum exsertus præstiterit. Cf. loca in not. laudata. Idem nunc video in mentem venisse Livineio, notantt. Cortio et Ern. —587. Flexi, non Flexu, Col. prob. etiam Dausq.

588. accisæ Col. et R. 1, vid. ad II, 392; accisciæ Ox. acrisæ Med. actritæ Marsi prima. metitæ Put. Vulgo attritæ. —589. accedente vel intendente malebat N. Heins. vid. ad III, 466. Sed vulgata bene habet.

594. Aonio Col. et R. 2, probb. N. Heins. et Drak. Achino Oxon. Achivo Put. Ascræo R. 1, 3, Med. Andino Tell. Parm. Mars. et al. quæ utraque lectio glossam sapit. vid. Virg. Ge. II, 176, et not.

596. vitem forte leg. pro pinum. Cf. not. —601. proscindunt, non perscindunt, scripti et R. 2, non repugn. Dausq. —604. superfluit scripti, ut ap. Cic. Brut. 91; Tac. Hist. III, 58; Plin. IV, 7; XII, 1, et adfluere inf. XII, 361; XIV, 208; N. Heins. superfluit Marsi ed. Paris. Vulgo perfurit. —605. Vagenni Col. Bageni Ox. Put. (in quo tamen Bageu reperit Lefeb.) R. 1, 2, 3, Med. Bareni Tell. Vulgo Vageni; vid. not. —610. vigoris scripti, R. 1, 3, Med. quod testantur, sed inprobant N. Heins. et Drak. Verum τὸ rigoris in duobus scriptis, nescio quibus, exstare contendit Lefeb.

614. Expertus Put. et R. 2: fidos R. 2. Prius ab Heinsio silentio prætermissam miratur, et utrumque non inprobat Lefeb. ut jungantur verba, expertus fidos sagittæ, quo sensu fidum ensem dixerit Virg. Æn. VI, 524. —615. Næ t. I. viros, et sine librorum auctoritate reposuit Lefeb. Idem lætos gignere ferrum e c. Col. recepit, prob. N. Heins. qui comparat III, 575; IX, 223, et inpr. verba Plin. XXXVI, 27, igne ferrum gignitur ac domatur... eademque materia aliud gignit primis ignibus, aliud secundis, aliud tertiis. Sed ars ferri cudendi, qua Ilvæ incolæ excellebant, mox laudatur, et ab hoc versu aliena videtur, gingere Oxon. Non t. dabat Ilva viros, sed cingere (ingere teste Lefeb.) ferrum Put. letos angere, sed a m. sec. tingere ferrum c. Tell. non male, judice Lefeb. Conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 287, ubi tamen lætos fingere ferrum conjicit, ut h.l. lætos stringere f. ut innuatur, eos non sagittis jaculisve, Siculorum more, sed gladio uti in bello consuevisse, quod maxime adridet Drak. qui tamen vulgatam lect. lectos cingere ferrum servavit. Ego mediam viam ingressus, lætos cingere ferrum, h.e. latus ense, substitui, unde eadem sententia exsculpi potest: nisi potius mens poetæ est, Ilvam quidem non totidem, quot Siciliam, viros, sed ferro gladiisque in bello tractandis adsuetos, usu armorum peritos, adeoque fortes armasse. Conf. sup. V, 489 sqq. de Siculorum ignavia. —616. quæ nutrit bella R. 1, in marg.

617. Ignosset est ex emendat. N. Heins. ad h.l. et ad Claud. b. Gild. v. 297. Vulgo Ignoscet, quod non prorsus damnandum videtur Lefeb. quum ex atticismo Futurum pro Optativo adhibeatur, unde et νομίσεις pro νομίσαις recte restituerit Cl. de Villoison in Longi Pastoral. 1, pr.

624. jamjam conj. Livineius, non inprob. Drakenb. —633. Emersis tenebris emend. N. Heins. quam lect. æque ac vulgatam sine sensu esse putat Lefeb. quem certe Inmersus t. recte reposuisse crediderim. Conf. VIII, 45; XI, 122; XII, 659, et Virg. Æn. VI, 267. —635. apium, et mox Cessarunt bene post Lips. ad Tac. Ann. XII, 64, emendarunt Dausq. et N. Heins. avium conj. Livineius; absum Col. Vulgo absunt. —636. Cessarunt, non Cessaruntque, Col. Oxon. R. 1, 3, Med. —638. rapidæ Oxon. et Put. vid. ad V, 451. —639. raptimque conj. Scaliger ad oram libri sui. —640. Abjunctos, h.e. diversos, emend. Livineius, prob. Dausq. quia id plus miri habeat.

642. nisi Ox. bustis erumpere manes Col. Oxon. R. 2, et Beness. probb. N. Heins. et Lefeb. etsi ille se erumpere (vid. ad VII, 355), hic sævi e bustis rupere nitores maluerit. e bustis erumpere manes R. 3, et Parm. erumpere nitores Put. e bustis rupere nitores Tell. R. 1, Med. Vulgo bustis rupere nitores, quod etiam Dausq. displicuit. —643. revulso corrig. N. Heins. —644. fulmen Oxon. Put. Tell. R. 1, 2, 3, Med. prob. N. Heins. nec refrag. Drak. ut fulmen, quod statua Jovis manu gesserit, sanguine manaverit. Cf. Heyne Opusc. acad. T. III, p. 257, 258. —646. præsens pro patris Tell. largæ Parm. quod concinnius est. —651. rumpensque R. 2, intransit. quod admodum placet Lefeb. —653. caucibus R. 1, 3, e faucibus Marsi duæ Venetæ et Paris. probb. IV. Heins. et Drak. coll. XII, 127; Claud. R. Pros. III, 186; Lucret. VI, 703; Lucan. I, 645. —654. Lerbius Put. Lesbius Col. et Tell. unde Vesbius jam recte emend. N. Heins. Vulgo Lemnius h.e. Vulcanus.

659. acervus Put. Quoniam optimi ævi scriptores verbum deficere cum quarto casu jungunt, acervos corrig. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Am. I, viii, 93; Trist. V, xiii, 28; Met. II, 382, et Fast. III, 665. Plura exempla congessit Drak. quibus non opus erat. Sed idem verbum cum tertio casu occurrit præter h.l. inf. X, 193. et ap. Cæs. b. Gall. III, 5, Prop. I, i, 7, et Val. Max. V, 1, ext. 3, quibus quinque locis nulla lectionis varietas est, ut multa alia omittam, quibus major meliorque librorum pars rem certe dubiam facit. Utriusque autem dictionis ratio non tam in eo quærenda videtur, quod deficere alicui sit ei deesse, et deficere aliquem significet eum destituere, seu deserere, sed quod res deficit se mihi non minus recte dici possit, quam res deficit se apud me. Paulo acrius in Heinsium invehitur Lefeb. qui tamen non nisi verba Cæsaris l.c. quum tela nostris deficerent (quorum auctoritas ab una litera pendet) et dubium locum Ovid. Trist. V, xiii, 28, excitat. —661. cursusque citra necessitatem emend. N. Heins. prob. Drak. sed contra sentiente Lefeb. —662. artes Col. aras Oxon. arces R. 1, 3, et Med. acies suspic. N. Heins. frustra, judice et Drak. qui I, 53, et VI, 8, confert. Withof. recte damnabat conjecturam Heinsii, (quis enim cursus trahere unquam dixit?) sed præclare ita emendasse sibi videbatur: curruque citato Arma virum, lacerosque artus et signa trahentem, quod atrox spectatu fuerit.

666. quos Putean. —668. penus ecce Oxon. rogus ecce Tell. R. 3. Mars. —669. reicitque cadavera fumans Colon. teste N. Heins. nam recitatque in eo invenit Modius et emend. reicitque. tacitaque cadavera Putean. tacitoque cadavera Ox. et R. 3, tacitoque cadavere Med. jacitoque cadavera R. 1. fumans scripti, cum R. 1, 3, Med. fundans Tell. fudes R. 2, jactoque cadavere fumat Parm. et Benes. tacitusque cadavera fundit edd. recentt. Male, quidquid contra dicat Dausq. qui provocat ad I, 54; Longe sonantem Aufidum dicit Horat. Od. IV, ix, 2; arctusque cadavere fumat conj. Barth. Adv. I, 5; tumidusque cadavera fundit non nemo ap. Lefeb. restatque cadavere fumans N. Heins. et Corte, teste Ernesti, ructatque cadavera, pro recitatque, quod in cod. Colon. legitur, reponendum esse, ingeniose suspicatur Cel. Herel. in literis ad me datis, in quibus monet, recentiores quidem linguas in gravi oratione non admittere verbum quod german. nostro rülpsen respondeat; Pindarum vero, Virgilium aliosque poetas ne in lyrico quidem epicoque carmine illud respuere, et τὸ vomere (speien) etsi non honestius sit, centies occurrere. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 211.

674. hæc Put.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER NONUS.

ARGUMENTUM.

Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal, cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; 1-14.

Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul, cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.

Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere ruant, edicit; 24-37.

Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat, pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.

Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.

Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus incidit; 80-95.

Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.

Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum, erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat; 106-151.

Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus trajicit, et, his verbis, fuge prælia, Varro, sanguine suo inscriptis in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus concidit; 151-177.

Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii, duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.

Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in prælio circumferant; 217-243.

Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo, sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit; 244-277.

Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu, ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.

Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos adcendunt; 304-334.

Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta, utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.

Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et cum magna strage inpellit; 354-369.

Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a Symætho interficiuntur; 370-410.

Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus: sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.

Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare cum Pœnorum duce certamen descendit; 424-437.

Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.

Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; 470-485.

Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.

Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque intercludit; 501-520.

Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; 521-525.

De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam faciat; 526-541.

Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex acie excedit; 542-555.

Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.

Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes; 570-583.

Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.

Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis eminus incessuntur; 599-631.

Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.

Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus Romam revertatur; 644-657.

Turbato monstris Latio, cladisque futuræ

Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,

Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ

Omina venturæ, consul traducere noctem

5

Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,

Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres

Exercere tubas, nocturnaque classica velle.

Nec minor in Pœno properi certaminis ardor.

Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;

1. Cf. VIII, 625 sq. —monstris, prodigiis. —2. inrita quibus frustra cladem ab Italia avertere conabantur Dii, quum consul, h.e. Varro ea sperneret. —6. acres, acriter, (ut ap. Virg. Æn. IX, 665, et al.) vel, quæ acrem terribilemque sonitum reddunt. Conf. Virg. Æn. IX, 503. —7. classica velle, Signa cani cupit.

9. Cf. de hoc prælio tumultuario Liv. XXII, 41, pr. et Polyb. III, 110. —fortuna sinistra, adversa Pœnis, qui vincebantur, sed. non minus quoque Romanis, quoniam, ut Livii verbis utar, temeritati Varronis, ac præpropero ingenio materiam dabat.

10

Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis

Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem

Telorum nubem: ante omnes invadere bella

Mancinus gaudens, hostilique ungere primus

Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.

15

Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo

Auspicia incusante Deum compesceret arma,

Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,

Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.

11. Macæ, Pœni. Conf. ad II, 60. —12. Telorum nubem; vid. ad I, 311. —invadere bella, incipere pugnam ut XII, 199; XVII, 386, 472; Virg. Æn. IX, 186, XII, 712. —13. Mancinus; cf. v. 71 seq. —ungere Tela, ut ap. Hor. Od. II, i, 5, ubi Bentl. male conj. tincta.

15 sq. Marsus jam recte exposuit: Varro non abstinuisset eo die a pugna, quamvis auspicia essent contraria, nisi Paulus obstitisset, penes quem eo die imperium erat. Cf. v. 31, et Liv. XX, 42: «Paulus, quum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent, obnuntiari jam efferenti porta signa collegæ jussit.» —16. incusante, gravius quam, prætexente. —17. sors alterni juris, ut sors ejus diei imperii ap. Liv. XXII, 45. —juris, imperii, ut IV, 714; VI, 612. Consules non alternis mensibus, ut mos ferebat (de quo vid. a Dausq. laudati Dionys. Halicarn. V et IX; Suet. Cæs. c. 20), sed alternis diebus imperium tenebant. Conf. Liv. XXII, 41, 45; Plut. in Fab. et Polyb. III, 110 et 113 pr. —18. properanti in fata, Varroni cæco impetu in perniciem ruenti, ut ap. Lucan. VIII, 658. Cf. V.L.

Quæ tamen haud valuit perituris millibus una

20

Plus donasse die. Rediere in castra, gemente

Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret

Amenti cessura viro, frustraque suorum

Servatas a cæde animas: nam turbidus ira

Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:

25

«Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,

Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te

Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?

Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,

Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.

19, 20. Hæc tamen imperii sors non nisi in unum diem tot millibus vitam prorogare, clademque remorari potuit. —21. crastina jura, crastini diei imperium. —22. turbidus ira. Cf. Ind. et ad I, 477. —24. ductor, Varro. —25. Hanc gratiam refers populo, cujus beneficio capitis olim periculum vix effugisti? Paulus a.u.c. DXXXIV de Illyriis triumphavit, sed deinde ob prædam inæqualiter divisam damnatus est. Cf. ad VIII, 288, 291; Liv. XXVII, 34, et Frontin. Stratag. IV, 1. Eadem de M. Livio Salinatore, collega ejus, tradit Aur. Victor de viris ill. c. 50. Conf. Liv. XXII, 35; XXVII, 29, 37. —27. urnæ dira minanti, damnationi: nam urna est cista, in quam tribus tabellas, litera C notatas, conjiciebant.

28. revocatos enses, pro, ut milites revocati tradant hosti arma: Paulus enim obnuntiari collegæ, jam porta efferenti signa, jusserat; vid. ad v. 15. Possis etiam exponere, refecta, nova arma, ut sup. IV, 15, «revocantque nova fornace bipennes.» Sed illa ratio simplicior est, et tam amaræ inrisioni, quam contextui verborum rerumque convenientior. —29. Conf. Var. Lect.

30

Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,

Vertere quum consul terga, et remeare juberet,

Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;

Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus

Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.

35

Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc

Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra

Pestifero pugnæ castra incendebat amore.

31. Vide ad v. 15. —32. morem et pugnæ signum, Drak. consuetum pugnæ signum. Ernesti vir cl. consul morem pugnæ in eo esse monet, ut ordine e castris copiæ procedant, et signum imperatoris observent. —33. Ita ap. Curt. V, 4, Dux sibi quisque itineris cœperat fieri; Draken. —33. viam rapito; vid. ad I, 570. —spargere radiis cacumina pro radios per, vel in c. Cf. Virg. Æn. XII, 113; Burm. ad Val. Fl. V, 319, et V.L. —34. Gargana cacumina; conf. ad IV, 561.

36. Ereptum diem, occasionem bene pugnandi prætermissam, et vobis ereptam revocate; temporis et fortunæ jacturam, quam fecistis, resarcite. —turbidus; vid. ad I, 477. —castra ægra, milites ægros animi, h.e. sollicitos et anxios de pugnæ eventu. Cf. v. 49 seq.

At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,

Sed qualis stratis deleto milite campis

40

Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro

Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,

Quum stupet exanimata parens, natique tepentes

Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:

«Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ,

45

Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,

Insontes animas, cladi parce obvius ire:

Dum transit Divum furor, et consumitur ira

Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre

Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.

41... 43. Egregia comparatio Pauli, mærore confecti, cum matre, cui certa nati mors, ut illi præsentissimum periculum, quod frustra remorari, nedum avertere conatur, non animo tantum, sed prope oculis obversatur. —44. Similis oratio Corvini sup. V, 82 sq. Cf. Liv. XXII, 41, 42. qui tamen historici, non poetæ, partes agit. —Per... mœnia; cf. ad I, 658 in V.L. —45. Cf. Virg. Æn. II, 360, ubi vid. Heyne. —46. parce, φείδεο, noli, ut passim. —47. Cf. V, 84... 91. Satis est, si, donec fortuna adfulgeat, et aves auspiciaque addicant, milites novi (tirones) et prodigiis territi usu prius didicerint, Hannibalis nomen ferre, non expavescere. —49. frigidus, ut I, 470; II, 339.

50

Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,

Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?

Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger,

Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis

Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.

55

At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.

Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,

Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem

Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque

Vulgavit terris proavorum ætate furores.

52. fluant, effluant, excidant manu, ob metum. Vid. ad II, 131. —ante tubas, priusquam tubæ inflentur, ac signum pugnæ proponatur; Cell. et Drak. coll. Claud. in Rufin. I, 335, et Virg. Æn. XI, 424. —Milites, quos Fabius usu et cunctatione sensim metu Hannibalis liberaverat, nunc tantum animi habent, ut adversus eum arma capiant. —æger animi et consilii, segnis et timidus. —54. Culpatis signis: nam Varro Fabianam belli gerendi rationem ferocibus Romæ prosciderat concionibus.

55. Elegantissima aposiopesis, qua utitur Silius, ne ominosum foret, si adderet, Flaminii milites trepidare, ac jam fugam circumspicere; Drak. Conf. ad VI, 110.

57 sq. Cymæa vates, Sibylla, cecinit, quæ Livius XXV, 12, Marcio cuidam tribuit. Conf. ad VII, 483; VIII, 531; Column. ad Ennii Fragm. p. 122. —59. proavorum ætate, quondam; Marsus et Cell. regnante Tarquinio Superbo, cui Sibylla libros obtulit.

60

Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram

Fata cano vates: sistis ni crastina signa,

Firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ

Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,

Sed te, si perstas, insignes consule campi.»

65

Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ.

61. Nisi crastino die, quo summa imperii penes te erit, consilio pugnandi abstiteris, etc. —63, 64. Non dicentur amplius campi Diomedis, sed Varronis. Vid. ad I, 125, Ætolos campos; nam Diomedes Ætoliæ rex fuerat. Ed. —65. oculis ardentibus; cf. ad I, 126.

Nec non et noctem sceleratus polluit error:

Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris

Servitium Satricus, mox inter præmia regi

Autololum dono datus ob virtutis honorem.

70

Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti

Matris in uberibus nati, Mancinus et una

Nomine Rhœteo Solymus: nam Dardana origo,

Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus

Æneæ, claram muris fundaverat urbem

75

Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis

Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.

66. Triste omen et sceleratus error, per quem Solymus Satricum, patrem suum, qui, primo bello Punico a Xanthippo captus, nunc ad Romanos transfugerat, occidit. Historiam hanc a Silio fingi ad exemplum illius, quæ de Julio Mansueto narratur a Tacit. Hist. III, 25, et de Mævio quodam in Pithœi Catalect. l. IV, p. 159, putabant Dausq. et Draken. Neque id negat Ernesti; sed narrationem Liv. XXII, 42, de servis duobus primam huic episodio occasionem dedisse suspicatur. Nomina autem patris et filii e Pelignorum et Latii oppidis, Sulmone et Satrico, conficta esse, jam monuit Cluv. Ital. ant. II, 4, p. 757. De Sulmone vid. ad VIII, 510; de Mancino sup. v. 13.

72... 76. Locum Ovidii, Sulmonensis poetæ, Fast. IV, 79 sq. jam contulit Dausq. —Rhœteo; vid. ad I, 115. Solymi in finibus Lyciæ et Pisidiæ. Conf. Plin. V, 27; Steph. Byz. p. 551; Strab. XII, p. 573; A. B. XIV, p. 764, 765, al. p. 667 A. Kœppen ad Hom. Iliad. ζ, 184; Benedict. ad Pind. Ol. XIII, 129, et Cluver. l.l. ubi solam nominum similitudinem huic narrationi locum dedisse recte suspicatur.

Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis

Advectus, quo non spretum, si posceret usus,

Noscere Gætulis Latias interprete voces.

80

Postquam posse datum Peligna revisere tecta,

Et patrium sperare larem; ad conamina noctem

Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.

Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere cœpta

Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.

85

Exuvias igitur, prostrataque corpora campo

Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.

77. Cf. Var. Lect.

81. larem, reditum in patriam et domum suam. —conamina, fugam. —82. iniquis, Punicis: nam Italus erat, et captivus.

86. Mancini, filii sui occisi. Poetam in hac fictione magis artem et phantasiæ ludibria, quam rei probabilitatem sequi, jam monuit Ernesti.

Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat

Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,

Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.

90

Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,

Alter natorum Solymus vestigia vallo

Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim

Alternat portæ excubias, fratrisque petebat

Mancini stratum sparsa inter funera corpus,

95

Furtiva cupiens miserum componere terra.

Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis

Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.

89. Maca, ut v. 11.

90. Cf. ad VIII, 124. —92 seq. sorte vicissim Alternat excubias, vid. ad VII, 165. —95. Furtiva terra, furtim. —componere terra, sepelire. Vid. Intpp. ad Horat. lib. I, Sat. ix, v. 27, et Tibull. III, ii, 26.

96. tendere sc. iter, seu se, h.e. ire. —97. Aggere Sidonio, a castris Pœnorum.

Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro

Ætoli condit membra occultata Thoantis.

100

Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque

Incomitata videt vestigia ferre per umbras,

Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis

In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum

Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,

105

Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus.

99. Thoas, Ætolorum rex, quod jam Dausq. notavit, memoratur Hom. Iliad. β, 638; δ, 527. Alius Ætoliæ princeps Polyb. Eclog. XXIV. Alii passim ap. Virg. et Hygin. Idem autem, de quo hic agitur, judice Cell., Strab. VI, p. 176. —membra sua condit occultata, palillogia, ut XI, 198, et XII, 443; quibus locis Drak. conf. IX, 586; XII, 443; XIII, 106; Virg. Æn. III, 237; VI, 310; Sen. Herc. fur. v. 236; βῆ δ᾽ ἴων ap. Hom. et τὸ σῶμα κομίσαντες ἔφερον ap. Anton. Liber. fab. I, ubi vid. Muncker.

100. arma, armatos hostes. —102. terga nuda, thorace non tecta. —105. cæci ictus; cf. ad V, 3, cæcis armis, ubi vide omnino notas. Ed.

Verum ubi victorem juvenili robore cursus

Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,

Fraternusque procul, luna prodente, retexit

Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;

110

Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:

«Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,

Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem

Pergameo indignum Solymo, si evadere detur

Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes

115

Germani spolium ante oculos, referasque superba,

Me spirante, domus Pelignæ perfidus arma?

Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus

Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.»

Talia vociferans stricto mucrone ruebat.

111 sq. Verba callide ficta, unde pater cognoscit, se a filio percussum, et filii mortui armis indutum esse, Ern.; conf. V.L. —113. Pergameo, ut Rhæteo, v. 72. —116. Pelignæ domus; cf. v. 80; et ad v. 66.

118. Sepulcra et κενοτάφια, seu κενήρια non modo signis et emblematibus, quæ vitam plerumque et τὰ ἐπιτηδεύματα mortui indicabant, exornari, sed iis quoque arma et instrumenta, quibus is in vita usus fuerat, figi, h.e. adfigi solebant, æterna, i.e. quæ æternam defuncti memoriam conservabant; unde ipsa sepulcra μνήματα, μνημεῖα, σήματα, monimenta, memoriæ, dicebantur. Vid. Potteri Archæol. lib. IV, c. 7; Kirchman. de Fun. Rom. lib. III, c. 18 et 27; Intpp. ad Virg. Æneid. VI, 233. —sepulcro, cenotaphio.

120

Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,

Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;

Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.

Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:

«Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit

125

(Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro

Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille

Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,

Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,

Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,

130

Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis,

Ad vos et caræ properabam conjugis ora.

Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,

Hæc fratris tumulis arma excusata reporta.

125. nefas, ἀδύνατον. Conf. Lambin. ad Hor. Od. I, 11, 1, 24, 20. —126. damnes, damnandas facias, h.e. contamines. —129. Fraus, scelus, facinus, mala fraude commissum; ἄγος, piaculum. —130. Pœnus eram, ut tu putabas; tibi esse videbar.

132. unice nobis, qui solus mihi e filiis restas. —133. excusata, quorum usum error et justa causa excusant.

Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre

135

Ductori monitus Paulo, producere bellum

Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis.

Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua

Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem

Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.

140

Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ

Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,

Invento simul atque amisso redde parenti

Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis

Invadit nati tremebundis colla lacertis;

134. En insigne pietatis in patriam documentum! Morientium autem prædictiones ratæ habebantur. Conf. Hom. Iliad. π, 851 sq.; χ, 359 sq.; Virg. Æn. IV, 607 sq.; X, 739 sq.

140. cardine, in fine. —141. cavisse, prospexisse, meis civibus, Romanis, ut Ovid. Met. XV, 758; Drak.

145

Adtonito et nitens verbis sanare pudorem

Vulneris inpressi, telum excusare laborat:

«Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?

Non nox errorem nigranti condidit umbra?

Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.

150

Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum

Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo

Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque

Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri

Sistere festinat cursum, laceroque ligare

155

Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.

145. Cf. V.L.

150. manum, te qui inscius manu tua in patrem contorsisti jaculum. —laborum, miseræ vitæ. Cf. ad VI, 386. —151. Hac tua dextra, quam mea teneo. —152. vicesque, vicissim; quod apud Græcos, ἐπέεσσιν ἀμειβόμενος.

Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:

«Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit

In patriam? sic te nato, natumque parenti

Inpia restituit? felix o terque quaterque

160

Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!

Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem

Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset

Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses

Infausti generis: verum linquetur iniquis

165

Non ultra Superis nostros celare labores.»

159 seq. Ita τρὶς μάκαρες Δαναοὶ, καὶ τετράκις, etc. Hom. Odyss. ε, 306, ubi vid. Schol. et Clark. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. I, 94. —160. cui fatis et morte ademtum, erepta est facultas, patrem denuo videndi, et tam tristi modo adnoscendi.

162 seq. Utinam certe non tam manifestis indiciis patrem adnovissem, et de cæde ejus dubitare possem! nunc vero non permittam, ut iniqui Dii facinus meum celari sinant (quæ spectant ad ea, quæ pater v. 147 sq. dixerat), sed dolorem meum, quem non ultra tacite ferre possum, voluntaria morte finiam. Fortunam adcusari miratur Ernesti, quum filius se ipse patri prodiderit v. 111 sq. sed id ipsum forte fortuna contigerat. Ego potius quærerem, unde Silius omnia hæc, quæ tam copiose et belle memorat, resciscere (vel Varro inf. v. 264 seq. conjicere) potuerit, quum pater et filius soli noctuque e castris exierint. Poeta, phantasiæ ingeniique lusibus indulgens, scrupulosis lectoribus libertatem illud fingendi reliquit, a quibus quin ita gratiam inierit, magnopere dubito. Quandoque tamen et bonus dormitat Homerus. Conf. Heyne ad Virg. Æn. III, 341 sq.

Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,

In vacuas senior vitam disperserat auras.

Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:

«Pollutæ dextræ et facti Titania testis

170

Infandi, quæ nocturno mea lumine tela

Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,

His oculis et damnato violabere visu.»

Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum

Sustentans vulnus, mananti sanguine signat

175

In clipeo mandata patris, fuge prælia, Varro;

Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,

Defletumque super prosternit membra parentem.

167. Locutio Virg. Æneid. XI, 617.

174. Sustentans, cohibens vulnus, vel sanguinem, ut eo clipeum ante inscriberet, quam animam efflaret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 276, et Ovid. Ep. I, 114. Comparant exemplum Othryadæ, de quo vid. Intpp. ad Valer. Max. III, 2, ext. 4. Hæc vero concinnata esse e Liv. XXV, 12, monet Lefeb. —176. tegimen corporis, clipeum.

Talia venturæ mittebant omina pugnæ

Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris

180

Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.

Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma

Excibant de more suos; Pœnisque redibat,

Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.

«Non verborum, inquit, stimulantum, Pœnus, egetis,

185

Herculeis iter a metis ad Iapygis agros

Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:

Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum

Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.

180. Conscia nox sceleris. Cf. ad III, 393. —Eoo, lucifero, ut ap. Virg. Ge. I, 288, vel, ut Eos, Aurora, quæ rosea poetis dicitur. Vid. ad I, 578.

184. Cf. similis oratio Hannibalis, superbissima rerum a se gestarum narratione, amplissimorumque præmiorum pollicitatione, milites ad virtutem inflammantis, ap. Polyb. III, 111, et, quam ad Ticinum amnem habuit, apud Liv. XXI, 43, ex qua Silius sup. IV, 59 seq. non nisi potiora quædam adhortationis momenta depromserat, et h.l. nonnulla ad verbum pæne expressit. Ap. Polyb. III, 108, 109, etiam Æmilius apud milites concionem habet, quam a poeta prætermitti mireris: sed Livius neutrum nunc ducem concionantem induxit. —185. De Herculeis metis, vid. omnino quæ exposuimus in notis, ad I, 142, et de campo Iapyge, h.e. Iapygio, ad I, 51. Cf. V.L. —186. nusquam est, diruta est. —187. Concessere, cessere, superatæ sunt. —188. Conf. Virg. Ge. I, 482, et sup. ad I, 606. —captivo alveo, quoniam victi sunt Romani ad Ticinum fl., qui in Padum influit.

Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto

190

Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent

Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.

Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris

Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque

Bellandi merces sit gloria: cetera vobis

195

Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,

Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;

Quin etiam Libyco si quid de litore raptum

Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.

189. mersus, repletus, ut I, 51. Cf. I, 47, 48. —ora Lydia, etrusca regio circa Trasymenum lacum. Conf. ad IV, 719 sq. —190. refulgent, ut albent, Virg. Æn. XII, 36; ὀστέα λεύκα, et ossa alba, Hom. Odyss. α, 161; Virg. Æn. V, 865 et al. Drak.

192. Majorem mihi gloriam stragemque hostium hic dies adferet. —193. Ego sola contentus ero gloria; omnis vero præda vobis concedetur. —194. vobis, ut v. 201, in vestrum usum. —195 sq. Quidquid divitiarum ex Hispania (diti, metallis abundante), Sicilia et Libya in urbem Romani primo b. Punico convexere, in vestros enses veniet, eo vos armis potiemini, sine sortibus, ita ut quisque teneat, quæ ceperit. Κύριοι μὲν ἔσεσθε παραχρῆμα πάσης Ἰταλίας, etc. Polyb. l.c. «Quidquid Romani tot triumphis partum congestumque possident, id omne nostrum cum ipsis dominis est,» etc. Livius l.l. jactavit, jactanter tulit, transtulit, præferendum curavit. —197. Circumspecte Silius si, quum de Hispania et Sicilia adfirmatius, ne Hannibal suos a Romanis victos fateatur: hinc etiam de litore, non de visceribus Libyæ, et raptum, latrocinantum more; Dausq.

Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris

200

Ex opibus posco: raptor per secula longa

Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.

Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,

Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,

Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi

205

Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,

Electos optare dabo inter præmia campos.

199. Conf. V.L. —200. raptor et spoliaverit, σαρκαστικῶς, ut raptum v. 197. —201. vobis, ut supra v. 194.

202. Hæc adumbrata e Liv. XXI, 45. —Pœni a Tyriis oriundi. Cf. ad I, 72. —203 sqq. Agrum dabo, ubi quisque velit, sive in Italia, sive in Africa. —Laurens tellus; vid. ad I, 110. —Sigeo, Trojano, ut I, 665. —204. Byzacia Rura pro agris Africæ cum dilectu posita: nam Βυζακίον, seu provincia Byzacena fertilissima totius Lybiæ regio, ubi ex uno modio centum nasci, præter Silium h.l., memorant Plin. V, 4; XVII, 5; XVIII, 10; Steph. Byz., Solin. c. 40; Varro R. R. I, 44, et Martian. Capell. VI, p. 216. Quoad verba v. 205 sq.; cf. Colum. II, ix, 6. —206. optare, eligere, dabo, ut mox addam depascere. Cf. ad V, 324. —207. flava Thybris; vid. ad I, 607.

Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,

Captivis late gregibus depascere ripas.

Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ

210

Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam

Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.

Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;

Ad muros statis Romæ: licet avia longe

Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,

215

Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles

Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.»

208. Sic contra Claud. Cons. Hon. VI, 183 de fugiente Alarico, «Nec jam cornipedem Tiberino gramine passis. Ut rebare, tuum;» Drak.

209. socius Byrsæ, Carthaginiensium; vid. ad II, 363. —211. Sic fere Liv. XXI, 45, et Ennius ap. Cic. pro Corn. Balbo c. 22. Dausq.

212 seq. Neque propterea promissis meis diffidatis, quod in Apulia, procul a Roma sitis: nam si nunc viceritis, hæc urbs hic, hoc loco, ad Cannas, deleto, qui hostibus restat, exercitu, quasi ruet, et ad eam via vobis patebit. Conf. III, 509 seq. De Gargano, vid. ad IV, 561, et de Daunia, Apuliæ parte, ad I, 291. —213 sq. avia agat, remota sit.

Hæc memorat: tum, propulso munimine valli,

Fossarum rapuere moras, aciemque locorum

Consilio curvis adcommodat ordine ripis.

220

Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu

Bellator Nasamon, unaque inmanior artus

Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,

Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum

Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili,

225

Corpora ab inmodico servans nigrantia Phœbo;

Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces.

217. Totam non modo pugnam Cannensem, sed et aciem, in qua instruenda Silius discrepat ab historicis (Polyb. III, 113... 115; Liv. XXII, 46, et Appian. rer. Hannib. c. 19), commentario erudito pluribusque tabulis illustravit Guischardt in Mémoires militaires, T. I, c. 8. In distribuendis per tres aciei partes ducibus ne historici quidem inter se consentiunt. De Cannensi pugna et acie vid. etiam Nast. Röm. Kriegsalterth., pagin. 408 sq. —218. Fossarum rapuere moras, fossas, impetum militum, e castris in pugnam ruentium, morantes (cf. ad I, 479, et V, 319), expleverunt propulso munimine valli, vallo, munimine castrorum, in fossas proruto, ut ap. Liv. IX, 14, et al. locorum consilio, pro ut locorum situs suadebat, mira locutio; Drak. Similia tamen passim apud Silium aliosque poetas obvia; v.c. ensis suasit I, 11, ubi vid. not. —219. ripis Aufidi.

220... 225. In lævo cornu Afri erant: de quorum populis vide Ind. et ad III, 222 sq. —226. positum, præpositum, imperium, imperator. Cf. ad I, 479, et III, 383.

At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam

Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,

Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit

230

Pyrene, populi, varioque auxere tumultu

Flumineum latus: effulget cætrata juventus;

Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,

Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo,

Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet

235

Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque

Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis.

228. gurgite, unda, fluctibus. Cf. de sinuosis Aufidi flexibus XI, 510 seq. —229. horrida silvis, vel celsa (cf. III, 415, 417), vel ubi bellicosi ferocesque populi habitant. Cf. XVII, 641. —230. populi, Celtiberi (cf. III, 418), leves, vid. ad III, 394. Gallos super umbilicum nudos fuisse memorant Liv. XXII, 46, et Polyb. III, 114. —231. Flumineum latus ripa Aufidi, augetur, quatenus copiæ ibi augentur, seu multitudo earum in illa crescit, seu vario augetur tumultu, quatenus a variis ibi populis tumultus augetur, ut urbs luctu, vel domus gemitu miseroque tumultu miscetur ap. Virg. Æn. II, 298, 486. Ernesti ripam augeri putat turba militum, dum locus, quem milites cum castris occuparunt, exinde altior et plenior fieri videtur. Sed milites desertis castris in aciem descenderant. Cætra utuntur Hispani et Afri. Cf. ad III, 278, 348; X, 231; XVI, 30. —232. nec tectus tempora Vasco. Conf. III, 358, et V, 197. —233. Cf. I, 314; V, 193. —miscens prælia; vid. ad I, 69. —234. Bætigenæ, ut Bæticolæ I, 146. —Celsus ipse Hannibal. —coercet, regit, ut ap. Virg. Æn. IX, 27. —235. patrio milite, Carthaginiensibus. —236. Celtæ, Galli, adcolæ Padi, cujus exundationibus sæpe eorum terræ perfunduntur.

Sed qua se fluvius retro labentibus undis

Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,

Turritæ moles, ac propugnacula dorso

240

Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,

Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.

Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque

Ferre datur cursus, et toto fervere campo.

237, 238. In flexuosa Aufidi ripa, ubi se eripit, celeriter e conspectu quasi aufertur, et unda retro labitur, quatenus cursum flectit, aliumque petit; neque adeo fluvius cuneos, milites tuetur. Cf. v. 227 seq., et XI, 507 seq. Ernesti: «elephantorum turma collocata erat in vadis fluvii, ubi is se eripit, h.e. relabitur, decrescit, ἀναῤῥοιβδεῖ, quæ loca vadosa ornate describuntur, coloribus mutuatis a Virg. Æn. XI, 628 seq.» Is vero locus a Nostro alienus est, et elephantos in aqua, quam tantopere reformidant, locari vix crediderim. —239 sq. dorso nigranti. Conf. ad III, 463 in V.L. et IV, 618. —241. Nutat, præclare pro, stat.

242. Silius Numidas in acie Pœnorum non collocat, sed videntur ei separatum quoddam a reliquo exercitu agmen constituisse, quod vago procursu Romanos lacesseret, dum aciem instruerent, et, postquam ad manus ventum erat, quaquaversus arma circumferret: τὸ γὰρ τῆς Νομαδικῆς μάχης ἴδιόν ἐστὶ ἀποχωρεῖν μὲν εὐχερῶς καὶ σποράδην, ἐπικεῖσθαι δὲ πάλιν ἐκ μεταβολῆς τολμηρῶς καὶ θρασέως (Polyb. III, 72): unde et Romani v. 275 sq. Scipioni quasdam copias commisisse dicuntur, quibus se Numidis obponeret; Drak. Cf. Polyb. III, 112, 113; Liv. XXII, 44, extr. 46; XXXV, 11; qui tamen in hoc prælio dextrum cornu Numidis equitibus datum tradunt, et elephantorum nullam faciunt mentionem. —243. fervere, ut VI, 317, et ap. Virg. Æneid. VIII, 677, et Ge. I, 456; et passim.

Dum Libys incenso dispensat milite vires,

245

Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget

Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,

Qua dextra veniant stridentis sibila teli,

Promittitque viris, nulli se defore testem:

Jam Varro, exacta vallo legione, movebat

250

Cladum principia; ac pallenti lætus in unda

Laxabat sedem venturis portitor umbris.

244. dispensat vires, aciem instruit. —245. Silius expressit verba Hannibalis apud Liv. XXI, 43. «Non ego illud parvi æstimo, milites, quod nemo vestrum est, cujus non ante oculos ipse sæpe militare aliquod ediderim facinus; cui non idem ego, virtutis spectator ac testis, notata temporibus locisque referre sua possim decora.» Cf. ad I, 454; Burm. ad Val. Fl. IV, 649, et inpr. Lucan. VII, 287 sq. —insatiabilis sc. hortandi, iterum iterumque hortatus, urget quemque, inpellit ad fortia facta, factis suis exemplo ipsi propositis, in memoriam revocatis, quæ quisque antea præclare fecerat; Lenz. —247. stridentis sibila teli; cf. ad I, 334, et IV, 567.

250 seq. portitor infernus, Charon, laxabat sedem, ut plures cæsorum animas caperet; Cell. Ita et Lucan. III, 16: «Præparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor; in multas laxantur Tartara pœnas.» Petron. Sat. c. CXXI, et contra Silius XIII, 759 sq. Drak. —251. Charon laxabat sedem, tabulata cymbæ vacuat, ut ap. Virg. Æn. VI, 411, «animas, quæ per juga longa sedebant, Deturbat, laxatque foros.» Lenz.

Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant

Ire notæ clipeo, defixique omine torpent.

Juxta terribilis facies; miseranda jacebant

255

Corpora in amplexu, natusque in pectore patris

Imposita vulnus dextra letale tegebat.

Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus

Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat

Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.

260

Ocius erroris culpam, deflendaque fata

Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.

Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo:

Namque illum, cui femineo stant corde timores,

Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda,

265

Quum Furiæ expeterent pœnas, fortasse paterno

Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.»

252, 253. Qui in prima acie locati erant, videntes Solymi clipeum (arma vetantia pugnam, v. 261), stupescunt omine, Cell. Cf. v. 175 sq.

255. Corpora Satrici et Solymi.

263. stant; cf. ad II, 639, in V.L. —264 sq.; cf. ad v. 162 sq. —266. carmen, titulus, inscriptio, ut XV, 491; Virg. Æneid. III, 287; Ovid. Ep. VII, 194; Drak.

Tum minitans propere describit munera pugnæ;

Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces

Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque

270

Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.

At campi medio (namque hac in parte videbat

Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire

Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.

Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.

267. describit munera pugnæ; unicuique adsignat, quod in prælio faciendum sit, Drak. id qd. v. 244 dispensat vires. —268 sq. Varronem rexisse lævum cornu, Paulum dextrum, et Servilium mediam aciem, etiam Livius et Polyb. tradunt: at Silius v. 220 sq. Nealcen præfecit lævo cornu, quod dextro obpositum est, et tamen h.l. narrat, Varronis cornu obpositum fuisse illi, cui præfuerit Nealces, adeoque erravit, ut sup. V, 4, (ubi vid. V.L.) et ut Livius XXXIII, 9, ubi tamen Gronovius in lævo cornu pro dextro reponit, quo modo etiam hunc errorem a poeta in scribas librarios derivare facile foret, sed sine librorum auctoritate nihil mutare audeo; Drak. Cf. ad v. 274 in V.L. —270. Iapyge ut I, 51, campum Iapyga; ubi nota est videnda. Ed.

272. Servilius et Atilius Regulus, superioris anni consules ap. Polyb. III, 114; sed solus Servilius ap. Liv. XXII, 45, quem v. et c. 25. —obvia Arma, obpositam Pœnorum aciem, adire, adgredi, adoriri, ut ap. Virg. Æn. V, 379; IX, 56.

275

His super insidias contra Nomadumque volucrem

Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque

Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.

275 sq. Cf. ad v. 242. —His super; v. ad I, 60 in V.L. —276. Scipiadæ, Scipioni. Conf. ad VII, 107. —277. spargere bellum, ut distrahere diversis locis, vel dispersis divisisque copiis, vel vagando, bellum gerere et ubivis circumferre, ut spargere arma apud Virg. Æn. VII, 551; vid. Ernesti ad Tac. Ann. III, 21, quemque ibi laudat Burm. ad Val. Fl. V, 488, et Lucan. III, 68.

Jamque propinquabant acies, agilique virorum

Discursu, mixtoque simul calefacta per ora

280

Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis

Errabat cæcum turbata per agmina murmur.

Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,

Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas

Parturit unda freti, fundoque emota minaces

285

Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis

Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.

282. Indicia tempestatis: unda freti, mare, parturit rabiem ac procellas, rabiosas procellas, inclusas, adhuc in gremio maris contentas, sparsuras astra, quæ, ubi emissæ fuerint, cælum adspergine adtingent; Lenz. Cf. VII, 569 sq. —Sic congredientium militum clamorem et strepitum cum maris sonitu confert Hom. Iliad. ξ, 393 sq. Drak. —283. sparsuras astra procellas. Conf. III, 659; Virg. Æn. III, 423, 567, 574. —286. Cf. ad III, 475.

Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum

Terrarum fuit ille labor; Discordia demens

Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.

290

Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,

Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,

Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti

Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,

Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,

295

Alternusque animæ mutato Castore Pollux.

287 sqq. Narrationi gravissimarum rerum, pugnæque atrocissimæ Silius θεῶν μάχην intexit, partim Homeri, (Iliad. υ, 32 sqq.) Maronis, (Æn. VII, 698 seq.) Petronii (c. 124) aliorumque exemplum sequutus, partim motus auctoritate Virgilii, ex cujus insigni loco, Æn. X, 11... 15, probabili judicio conligere possis, ex antiquioribus poetis hæc imitatione adumbrata esse. Dii Romanis faventes v. 290... 295, at iisdem adversi v. 296... 299 recensentur. —288 sq. Discordia, Ἔρις, Olympios ad pugnam excitat; Lenz.

291. Venus amens, furens (vel potius adtonita tanto discrimine, Romanis suis inminente); Lenz. —292. Cf. I, 273 sq.; III, 475 sq. et V.L. —293. veneranda, ut πότνια ap. Hom. Iliad. α, 568; δ, 2, et al. Eurip. Hippol. 53. Cf. ad VII, 382; Heyne ad Tibull. IV, 2, 10; et ad Virg. Ge. III, 294. —294. Indigetes dei, ἐγχώριοι. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 498. —295. Cf. XIII, 805; Pind. Nem. X, 103 seq.; Virg. Æn. VI, 121, ubi vid. Heyne. Non temere autem id fictum monet Dausq., quia Tyndaridæ sæpe adjutores Romanorum fuisse dicantur, v.c. Flor. I, 2; Liv. XXII; Cic. Tusc. I (Nat. D. II, 2). Pollux alternus animæ, alternis vivens, Castore mutato, interea apud inferos agente; Lenz. Virg. Æn. VI, 121, alterna morte. Ed.

Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,

Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,

Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,

Multaque præterea Divorum turba minorum.

300

Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma

Intremuit tellus, pars inplevere propinquos

Divisi montes, pars sedem nube sub alta

Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.

296. Contra, a partibus Hannibalis, unde patrius Hammon. —Juno cincta latus ferro, ut apud Virg. Æn. II, 614, «ferro adcincta;» Lenz. —297. Cf. ad III, 322. —298. Vid. ad I, 414; II, 59; III, 10. —299. minores Divi, seu Indigetes, ut quidam in partibus Rom. Lenz.

300. Conf. ad IV, 442. —alma tellus, πολύφορβος γαῖα, Iliad. ι, 564; ξ, 200. —301. Conf. ad III, 203.

Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,

305

Phlegræis quantas effudit ad æthera voces

Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi

Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit

Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire

Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.

310

Nec vero prima in tantis concursibus hasta

Ulla fuit: stridens nimbus certante furore

Telorum simul effusus, cupidæque cruoris

Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.

305. Cf. ad IV, 275. —306. Terrigena, γηγενὴς, exercitus, Gigantes. —308. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 277 seq. —309. Magnanimos; vid. ad I, 29.

310 sqq. Cf. Liv. XXII, 47. Tantus erat ardor bellandi, ut hastæ simul jacerentur, nec dignosci posset, quæ prima fuerit; Mars. —311 sq. Stridens nimbus Telorum, ut v. 313 procella. Conf. ad I, 311 et 334. —313. gemina procella, quoniam duo exercitus pugnant; Lenz.

Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,

315

Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum

Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.

Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,

Avertive potest pubes, aut ordine pelli

Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede

320

Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus.

314. Cf. V.L. —dextra ala, in dextro cornu, qua, etc., ubi fervidior pugna est; Lenz. —ducitur, educitur vagina. Vid. ad VIII, 340.

317 sqq. Neutra acies inclinari poterat; sed utraque, montis instar, inmobilis stabat. Cf. Hom. Iliad. ο, 615... 622. Virg. Æn. VII, 586 sq.; X, 693. —320. Calpen; cf. ad I, 141; V, 395. —inpacto gurgite, infuso fluctu. Cf. ad IV, 370.

Amisere ictus spatium, nec morte peracta

Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu

Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit

Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.

325

Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri

Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens

Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.

Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo,

Contorum longo et proceræ cuspidis ictu,

330

Ceu primas agitent acies, certamina miscent.

321. Adeo conferti et densi in pugnam utrimque ruerant, ut militibus spatium jacula conjiciendi deesset, utque, qui jam interfectus erat, in terram cadere non posset; Draken. qui comparat Lucan. II, 201 seq.; V, 218; Flor. IV, 9, et inpr. Virg. Æn. IX, 807 sqq., ubi vid. Heyne; cf. Liv. XXII, 47 pr. sup. ad IV, 352; Barnes. ad Eurip. Heracl. 836, et Klotz. ad Tyrtæum p. 101. —322. galea horrida flictu, etc. Cf. Virg. Æn. IX, 667.

327. Abstulit nox cælum, ut XII, 647, et ap. Virg. Æn. III, 198. —cælum, ejus adspectum. —pendens nox (v. 326); cf. ad VI, 323.

328. In secunda acie hastis utuntur, in tertia missilibus. —330. certamina miscent; vid. ad I, 69.

At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,

Missilibus certant pugnas æquare priorum.

Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti

Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.

335

Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,

Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;

At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:

Interdum stridens per nubila fertur arundo,

Interdumque ipsis metuenda falarica muris.

331. inglorius ordo, ψίλοι, Suid. τάξις ἀγενεστάτη. Conf. Arcer. ad Ælian. Tact. c. II, et Burm. ad Val. Fl. VI, 530.

333, 334. Qui in ultimis aciei ordinibus stabant, quoniam ipsi manus cum hoste conferre non poterant, ne tamen nihil agerent, clamore bellum agitabant, ut eo hostem terrerent, suosque adcenderent; Draken. coll. Curt. VI, 1. «Spectabant plures, quam inierant prælium, et qui extra teli jactum erant, clamore invicem suos adcendebant.»

335. Silius imitatur Virg. Æn. II, 467, nec ullum Telorum interea cessat genus: ejusque mens est, in hac pugna nullum teli genus defuisse, ne quidem falaricam, cujus usus in urbium expugnationibus, cujusque emissæ tanta vis ac violentia erat, ut vel ipsos muros subruere valeret; Drak.; conf. ad I, 350, et inf. XIII, 196 sqq. —336. pinu flagrante, face pinea, ut ap. Virg. Æn. VII, 397; IX, 72, 522; cf. inf. XIII, 199. —pondere pili, ut II, 246.

340

Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur,

Mortali totum hunc aperire in secula voce

Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,

Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis

Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,

345

Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem.

Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,

Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,

Nec libeat tentare Deis, an Troia proles

Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,

350

Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes

Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,

Nullo major eris: mox sic labere secundis,

Ut sola cladum tuearis nomina fama.

340. Nova Musarum invocatio, ad gravitatem rerum narrandarum indicandam, animosque lectorum excitandos adcommodata. Cf. ad I, 3. —341. aperire in secula; vid. ad II, 511. —343. Ut Cannas, infortunium et cladem Rom. ad Cannas, uno ore, satis digne, sonem, memorare possim; Drak. Cf. ad IV, 525. —344. neque vos avertitis, adestis. Cf. Burm. ad Petron. cap. CX, et CXXIV; ad Valerium Fl. VI, 17.

346, 347. Cf. Horat. Od. II, iii, 1. —sit hactenus, oro, opto, ut hæc ultima sit ex magnis populi Rom. calamitatibus; Cell.; cf. ad IV, 795. —350 sq. Cf. III, 574 sq.; 584 seq.; IV, 603. —352. Mox, post excisam Corinthum, et Manlii ex Asia reditum, sic labere, in perniciem rues, secundis rebus, luxu a virtute majorum degenerabis, ut sola cladum fama, rerum a majoribus, non a posteris corum, gestarum memoria, tuearis nomina, gloriam tuam.

Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum

355

Alternata vices incerto eluserat iras

Eventu, mediaque diu pendente per ambas

Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.

Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,

Necdum maturas impellit ventus aristas,

360

Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim

Alterno lente motu incurvata nitescit.

354 seqq. Poeta atrocissimam pugnam clademque, omnium pæne, quas Romani umquam adceperunt, gravissimam enarraturus, ἀκρίβειαν historicam parum curat, et, quæ Polybius III, 115, 116, et Livius XXII, 47... 49 breviter tradiderant, exempla Homeri et Virgilii sequutus, adeo exornat, ut Cannensis prælii descriptio duos fere libros expleat. —Fortuna utrimque diu anceps erat, et nutabat, ut seges vento agitata. Silius venusta quidem comparatione, sed vs. 334... 357, magna quoque verborum luxurie ejusdem rei notionem expressit.

Tandem barbaricis perfractam viribus acri

Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.

Laxati cunei, perque intervalla citatus

365

Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro

Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una

Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo

Bellator timet Ausonius, per pectora sævas

Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.

362. barbaricis viribus; cf. sup. v. 220... 226. Lenz. suspicatur, poetam ante oculos habuisse Polyb. III, 116, 5 sq. Οἱ δὲ Νομάδες ἀπὸ τοῦ δεξιοῦ κέρατος, etc.

364. Laxati cunei, ut ap. Virg. Æn. XII, 269. —366. Abundat τὸ sub (de quo vid. Barth. ad Claud. in Eutrop. I, 50, et mox ad v. 373); et sensus est, tot tela fuisse conjecta, ut plura plerumque in unius corpore hæserint; Drak. —367. Cf. ad V, 594. —369. mortes, h.e. mortem, vel, ut ap. Stat. Th. VI, 790, vulnera et tela, unde plures, si singulis unum quodque inflictum fuisset, mortui forent; Drak. —leto, dum fortiter pugnans in acie perit, non fugam capessit; nisi malis, a leto dedecus arcet. Vid. ad V, 490.

370

Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ,

Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,

Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,

Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.

Is postquam frangi res, atque augescere vidit

375

Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum,

Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,

Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»

Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni

Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.

372. De Scævola ejusque proavo vid. VIII, 383 sqq. —tanta jam strage Romanorum edita, tot civibus ab hoste cæsis, non volebat vitam; cf. ad V, 601. —373. mortem sub nomine, ὀνομαστὴν, ut contra ἀνώνυμον γῆρας, dixit Pind. Ol. I, 132. Cf. VIII, 509; X, 28, 215; XII, 317; Virg. Æn. IX, 343, ubi vid. Heyne. De dictione sub nomine, vid. Burm. ad Ovid. Trist. II, 550, et ad Val. Fl. II, 329; III, 600.

376. Extendamus etc. Cf. Æschyl. Prometh. 537. Heyne ad Virg. Æn. VI, 807; X, 467 seq.; Jani ad Horat. Od. II, 2, 5. Virtus est nomen inane, nisi mortis tempore satis tibi gloriæ parare possis. Cf. IV, 758.

379. Limitem agit; vid. ad IV, 462. —turbine, impetu.

380

Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem

Induere excelso cæsi gestamina trunco,

Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.

Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu

Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.

385

Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes

Concordi virtute manus; sed perdidit acer,

Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.

At Siccha auxilium, magno turbante dolore,

Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense

390

Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ

Damnavit, dextraque jacet morientis amici.

381. Induere... trunco, tropæum erigere, ut ap. Virg. Æneid. XI, 5 sqq. (ubi vid. Cerda et Heyne) et Claud. in Rufin. I, 341; Draken. —382. subit, invadit, ut ap. Virg. Æn. IX, 344. —383. arva morsu adpetit; cf. ad V, 526.

389. calcato ense subcidit, pedem perdidit, Barth. quod mirum videri potest. —390. vestigia plantæ, pedes nudos habuisse in acie. Conf. Virg. Æn. VII, 689.

Tandem convertit fatalia tela Nealcæ

Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,

Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.

395

Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis

Depulerat torrens, raptum contorquet in ora

Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,

Ablatusque viro vultus: concreta cruento

Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant

400

Orbibus elisis et trunca lumina fronte.

Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro

Conatus, metuensque viro superesse cadenti.

393. Fulminei; cf. ad I, 421. —exsilit ardens, Nealces, dux Pœnorum.

395 seq. Nealces saxum jacit, more heroum ipsorumque deorum. Conf. v. 466 sq.; Heyne ad Virg. Æneid. XII, 896, et Kœppen ad Hom. Iliad. ε, 305. —397. Cf. Virg. Æneid. V, 436. —398. viro, Scævolæ, ablatus vultus; cf. ad IV, 242. —400. Orbibus, oculis, ut κύκλοι ap. Sophocl. Œd. Reg. 1270. Cf. Burm. ad Ovid. Met. II, 752, et ad Val. Fl. III, 178; IV, 235. —trunca fronte, ut III, 42, et IV, 539.

402. metuens, δεινῶς pro, non optans, nolens.

Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus

Paupertas; sacro juvenes Præneste creati

405

Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.

Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto

Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.

Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum

Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.

410

Arma fuere decus victori bina Symætho.

403. patrium sc. χρῆμα; ut triste lupus stabulis ap. Virg. Ecl. III, 80, et μέγα χρῆμα Λάκαιναν ap. Callim.; Lefeb. patrium, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω, vel πάτριον et γενναῖόν ἐστι. Vid. Heins et Burm. ad Val. Fl. II, 157. —404. Præneste sacro, ob sortes Fortunæ Prænestinæ, (unde et v. 409, Fortunæ mentionem factam monet Ern.) ut ap. Stat. Silv. IV, iv, 15; Burm. Cf. sup. ad VIII, 364.

406. Comparant Sallust. B. C. c. 20, Idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est; et Virgil. Æneid. IX, 182, His amor unus erat, pariterque in bella ruebant: ubi intpp. laudant Homer. Iliad. π, 219: ἕνα θυμὸν ἔχοντες. Sed poeta nimis, ut solet, h.l. verbis ludit. —407. Conf. ad librum I, vs. 615.

408 sq. Artissima amicitia juncti plerumque vovent, et pro maximo mortis solatio habent, ut quemadmodum in vita, sic et in morte conjungantur; Drak. coll. XVII, 472; Eurip. Suppl. 106 seq. Stat. Th. II, 642; Ovid. Met. V, 73; Virg. Æn. IX, 445. —410. bina, utriusque, Marii et Capri.

Sed longum tanto lætari munere casus

Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci

Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,

Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum

415

Curio, et a primo descendens consule Brutus.

Atque his fulta viris acies repararet ademtum

Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus

Agmina frenasset jam procurrentia ductor.

Isque ut Varronem procul inter prælia vidit,

420

Et juxta sagulo circumvolitare rubenti

Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco:

Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem

Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram.

414. flavus comarum; cf. ad I, 438.

416. acies Rom. repararet, reparasset, nova mole, novis auxiliis, ope multorum magnorumque virorum, campum ademtum, restituisset pugnam, rem in fugam inclinatam, nisi Pœnus, Hannibal agmina Rom. frenasset, eorum impetum inhibuisset. —417. turbine, impetu: quæ vox et ad Pœnum, et ad agmina jam procurrentia referri potest.

420. Ex hisce morem Romanorum cognosce, ne in pugnæ quidem fervore lictores a consule recessisse, eosdemque tum rufo sagulo amictos; Cell. cf. ad IV, 517. —422. Flaminius nuper talis erat, his insignibus ornatus: quod acerbe et invidiose dictum. —423. tonitru clipei, quatiens eum, more heroum, ad terrorem incutiendum. Cf. IV, 434, et ab Ern. jam laudatus Virg. Æneid. VIII, 354; XII, 332, ad quæ loca vid. Heyne.

Heu miser! æquari potuisti funere Paulo,

425

Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum

Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere,

Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?

Nam, rapido subitam portans in morte salutem

Procursu, cœpta in sese discrimina vertit

430

Scipio: nec Pœnum, quamquam est ereptus opimæ

Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste

Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris

Exigere oblato tandem certamine pœnas.

Stabant educti diversis orbis in oris,

435

Quantos non alio vidit concurrere tellus

Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor

Anteibat Latius, melior pietate fideque.

424 sqq. Scipionem, cujus præcipuæ in hoc bello partes fuere, non Varronem, in certamen singulare cum Hannibale descendisse, non sine judicio poeta comminiscitur; quod jam observavit Ern. —Varronem adloquitur poeta, nec sine sarcasmo. —425. Conf. sup. v. 160.

428. in morte, Varroni inminente mortis periculo, ut mox cœpta discrimina. —430 sq. Cædes opima, ut opima spolia, dona, pax, I, 133; V, 167; XVI, 684. —432. Conf. IV, 466 sqq.

434. educti, educati, ut ap. Prop. III, ix, 51. Cf. Ind. et Intpp. ad Plaut. Curcul. IV, ii, 32. Sed totus versus frigere videtur Ern.

Desiluere cava turbati ad prælia nube,

Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno;

440

Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ

Contremuere acies: ater, qua pectora flectit

Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,

Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis.

438 sqq. Cf. sup. v. 287 sqq. et IV, 417 seqq. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 130. —441 sq. Cf. ad VII, 459. —442. Os Gorgoneum, caput Medusæ, quod desectum Minerva h.l. et X, 435 sq. Virg. Æn. VIII, 435 sqq., et Pausan. Attic. c. 24, in lorica, adeoque in pectore, sed ap. Senec. Herc. fur. 900 seq., et alios, in clipeo gerere fingitur, unde ad ejus exemplum Imperatores Rom. cum hoc capite nunc in pectore, nunc in clipeo, sæpe in numis ap. Tristan. Comm. Hist. T. II, p. 190, et alios conspiciuntur; Drak.; conf. Heyne ad Virg. l.c. (ubi similiter ægis de thorace, non de clipeo adcipienda videtur) Hom. Iliad. β, 446 sq.; ε, 738 sq.; Od. χ, 297. —Alter ignis; cf. ad IV, 431. —443. Sibila torquet serpentibus ægis, pro, in ea conspiciuntur serpentes, quæ sibila edere videntur; et quidem tam in extremis ejus oris, quam in medio, in pectore, ubi Gorgo est. Conf. VII, 424, et Virg. Æn. VII, 786.

Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen

445

Ut credas, oculi; summaque in casside largus

Undantes volvit flammas ad sidera vertex.

At Mavors, moto proturbans aera telo,

Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum

Munere fundentem loricam incendia gestat,

450

Ac pulsat fulva consurgens æthera crista.

444 sq. Silium orationis colores mutuasse e locis Virgilii, a Clark. ad Hom. Iliad. ε, 4 conlatis; Æn. VII, 785; VIII, 680; IX, 732 et inpr. X, 270 sqq. (ubi apex, ut h.l. vertex, est conus, λόφος) jam monuit Ern. Conf. sup. I, 460 sqq. —sanguinei oculi, iræ et furoris indicia, ut apud Val. Fl. IV, 235, et Virg. Æn. IV, 643, ubi Gr. ὄμμα ὕφαιμον confert Heyne. Sic et ὄμμα αἱματηρὸν dixit Eurip. Iph. Aul. 381. —446. Undantes flammas, vid. Cerda ad Virg. Ge. I, 473, et Æn. XII, 673.

448. involvens, quasi nube vel umbra. Omnia in majus aucta. —Ætnæa... gestat; imitat. Virg. Æneid. VII, 786, ubi Hom. Iliad. ε, 4 sq., et ς, 205 sq. comparat Heyne. Arma deorum a Cyclopibus, ad Ætnæ radices habitantibus, et a Vulcano fabricata, ἡφαιστότευκτα, quis ignorat! Hinc et incendia Ætnæa, et v. 459 Ætnæum ensem. —450. consurgens; conf. ad I, 400; IV, 610.

Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim

Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes

Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque

Spectari Superis, addebant mentibus iras.

452. est; v. ad I, 163. —Audere, rem gerere, pugnare, ut v. 612; N. Heins. 453. Cf. Heyne in Exc. XIII, ad Virg. Æn. I, et Exc. I ad Æn. IX, 659, 660. —454. addebant mentibus iras; cf. ad I, 71.

455

Jamque ictu valido libratam a pectore Pœni

Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:

Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis

Exemplo doctus, porgebat protinus ensem

Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.

460

Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente

Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens

Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.

455 sq. Hom. Iliad. ε, 853 seq. comparat Lef. —459. majora jubebat, sc. audere, seu animo concipere; quia verbum jubere absolute quarto casui non jungatur; Drak. Jubere aliquid bene dicitur, sed non aliquem, vel alicui, quod ipse Burmannus a Drak. laudatus, ad Petron. Sat. c. 71 monuit.

460. ignescens ira, ut XIII, 180 et Virg. Æn. IX, 66. —461. subfudit flammis ora; cf. ad V, 275. —obliqua retorquens Lumina, ut II, 621. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VIII, 438. —462. turbato; vid. ad I, 477. Γοργότερον Γοργοῦς ποτε δέρκετο, D. Heins.

Erexere omnes inmania membra chelydri

Ægide commota, primique furoris ad ictus

465

Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.

Hic Dea convulsam rapido conamine partem

Vicini montis, scopulisque horrentia saxa

In Martem furibunda jacit, longeque relatos

Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.

464. ad ictus, impetum, Pallade primo furore icta; nisi crebros insani pectoris ictus (Virg. Cir. 345) intelligere malis.

466 sqq. Cf. sup. ad v. 395. —468 seq. Cf. ad V, 399 seq. —469. Expavit; vid. ad I, 49. —De Sasone, vid. ad VII, 480.

470

At non hæc Superum fallebant prælia regem.

Demittit propere subcinctam nubibus Irim,

Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur:

«I, Dea, et Œnotris velox adlabere terris,

Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,

475

Nec speret fixas Parcarum vertere leges:

Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus

Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram,

Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»

471 sqq. Iris nuntia Jovis plerumque et Junonis; de quo figmento vid. Kœppen ad Hom. Iliad. β, 786; Heyne ad Virg. Æn. IV, 693 sqq. et Hermanni Mythol. T. I, p. 37. —473. Œnotris terris; vid. ad I, 2, et VIII, 46. —476. virus, ut II, 288. —477. conligis, cohibes. Conf. ad VI, 399.

Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,

480

Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,

«Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa

Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto

Cernere Gargani ferventia cædibus arva?»

Hæc effata, cava Pœnum in certamina nube

485

Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.

479. Tritonia virgo. Cf. ad III, 322. —480. patriis armis, fulminibus patris. —482. arcebit, prohibebit. —483. arva Gargani, campum Apulum, seu Cannensem. Cf. ad IV, 561.

484 sq. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 810; X, 82, et Kœppen ad Hom. Iliad. γ, 380; υ, 443.

At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ

Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor

Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri

Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque

490

Instaurant Itali, versa formidine, cædem;

Quum ventis positus custos, cui flamina carcer

Imperio compressa tenet, cælumque ruentes

Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique,

Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,

495

Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis

Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor.

487. revocat mentes, reparat animum, et suum et Romanorum. —488. manu magna, χειρὶ μεγάλῃ, παχείῃ, ut VII, 371. —491. Poeta nimio ornatu et ὑπερβολικῶς, inpr. v. 497 et 509, amplificavit verba Livii XXII, 46. «Ventus, quem Vulturnum incolæ regionis vocant, adversus Romanos coortus, multo pulvere in ipsa ora volvendo prospectum ademit.» Cf. Appian. B. Hannib. c. 20 pr. 22 extr. Senec. Natur. Quæst. V, 16; Flor. II, 6, et Liv. XXII, 43 extr. Polybium nullam hujus venti mentionem facere mireris. Vulturnus autem est Eurus, vel potius εὐρόνοτος, ab oriente hiberno spirans (Gell. N. A. II, 22), et forte a Vulture, monte Apuliæ (Hor. Od. III, iv, 9, et Lucan. IX, 185), dictus (ut Iapyx a fl. et prom. Apuliæ), pro Vulturinus, non, quod N. Heins. putabat, ab oppido et amne Apuliæ (imo Campaniæ) Vulturno. Cf. Virg. Æn. I, 51 seq., et 81 sq. ad quæ loca vid. Heyne Excurs. I, et III. —ventis positus, datus, custos, rex, Æolus. —492. cælum ruentes, ut mare ap. Virg. Æn. I, 85. Cf. ad V, 392. —495. Regnantem Ætolis campis, ut Notus arbiter Hadriæ dicitur Horat. Od. I, iii, 15, ubi vid. Jani. —496. Effrenat, dimittit.

Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro,

Concepitque ignes, et flammea protulit ora,

Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna

500

Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem.

Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque:

Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)

Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis

Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ

505

Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque;

Atque omnis retro flatu obcursante refertur

Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.

499. Daunia regna; vid. ad I, 291. —500. cæcam glomerato pulvere nubem; cf. Virg. Æn. IX, 33, et XII, 444, ad quæ loca, vid. Heyne.

501. auræ, ventus, αὖρα, eripuere oculos, eorum usum. —504. Jussa lætatur rabie, jussu Æoli, precibus Junonis victi, lætus furit. —jussa rabie, ut XIII, 372; XIV, 396, 600, et al. Drak. qui etiam laudavit Bentl. ad Hor. Od. III, xxvii, 71, et Heins. ad Val. Fl. III, 234, et ad Vellei. II, 126. —506 sq. Tela in Pœnos conjecta vento referuntur in Romanos. Cf. VIII, 663, 664, quosque Drak. et Dausq. laudarunt; Claud. Cons. Hon. III, 93 sq., et Lucan. IX, 471 sqq. —507. in tergum, retro, cadit; vid. ad IV, 315.

Atque idem flatus Pœnorum tela secundant,

Et velut amento contorta hastilia turbo

510

Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.

Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles

Ignavam mortem compresso mæret hiatu.

509. amento; cf. ad I, 318.

512. Milites Romani mærebant, se, tamquam inbelles et ignavos, nullo edito egregio facinore obcumbere; Drak. cf. IV, 605 sq., ad III, 123, et de sententiæ gravitate Klotz. ad Tyrtæum p. 146, 147. Ipsius rei imaginem desumtam et verba compresso mæret hiatu explicanda monet Lefeb. e Liv. XXII, 51. «Inventi sunt quidam mersis in effossam terram capitibus, quos sibi ipsos fecisse foveas, obruentesque ora superjecta humo, interclusisse spiritum adparebat.»

Ipse, caput flavum caligine conditus atra,

Vulturnus, multaque comam perfusus arena,

515

Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;

Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,

Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.

Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes

Hostili jugulo ferrum, conamine ducto

520

Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.

Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes,

In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,

Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.

515. Cf. ad I, 589. —516. clamante procella; vid. ad III, 471.

520. vulnere, forte ferro, seu telo, quo vulnus infligere conabatur: vid. ad I, 397. Locum, qui ad vulnus infligendum petebatur, intelligit Ernesti. Idem v. 522, vomit auras infelici metaphora dictum putat. Sed cf. Virg. Æn. VIII, 681; Ge. II, 462 et al.

523. vibravit, movit, concussit, ut Obvia adversas vibrabant flamina vestes, dixit Ovid. Met. I, 528, et similia alii. Lefeb. interpretatur, contorsit, coll. Virg. Æn. XII, 100; vid. V.L. et ad I, 539.

Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis

525

Æolius furor, et Martem subcendit in iras,

Adfatur virgo socia Junone parentem:

«Quantos Gradivus fluctus in Punica castra

(Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet!

Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?

530

Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet

Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),

Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ

Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis

Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.»

525. Æolius furor, ut patrius furor, lib. I, v. 71. —526. virgo, Pallas. —527 seq. fluctus agit, ut κῦμα συμφορᾶς, κακῶν, μάχης, στρατοῦ, δοχμολόφων ἀνδρῶν ap. Eurip. Hippol. 825; Lycophr. 228 (ubi vid. Potter.); Æsch. Sept. c. Theb. 63, 116, et similia ap. alios poetas, quos laudavit Klotz. ad Tyrtæum, p. 124... 129. Cf. etiam ad VIII, 32. Nonne nunc quoque ad Martem, ut antea ad me, (sup. v. 471 sq.) Irim mittes, quæ a prælio eum revocet?

530. Teucros, Romanos. —531. De Palladio, vid. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, in editione nostra Vol. II, p. 337. Ed. —532. delere, græce, pro, ut delerem. —aderam, in prælio et partibus Pœnorum. —lumen; vid. ad VI, 130. —alumnæ, quæ me aluit, Mars. Cf. ad III, 322. —534. Cf. III, 79. —negabam, nolebam, vel prohibebam, ut I, 107, 520.

535

Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,

«Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum

Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum

Antistet, conjux, Superis tua, discute telo

Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,

540

Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu

Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»

535 sqq. Verba iratæ Junonis, æque ac Palladis et Jovis, adfectui ejus et ingenio aptissima sunt: Per me vel Pœnos evertas licet, ut utique ostendas, quam potens sis! An hæc σαρκαστικῶς adcipienda sunt: Quin potius deles hanc gentem, ut, quanta sit potentia tua, intelligatur? Sed illa ratio probabilior propter verba, ab ira (vid. ad II, 139) longi laboris, quem et Pœni, et ipsa in eorum gratiam pertulerat. —labor, ærumnæ, vel bellum. Vid. ad I, 3, et VI, 386. Conf. Virg. Æn. I, 25, et V, 608. Silio ante oculos fuisse Hom. Iliad. δ, 51... 56, jam notavit D. Heins. —538 sq. telo Flagranti, πυρπάλαμον βέλος Ὀρσικτύπου Διός, Pind. Ol. X, 96. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 331, 332. —539. arces Carthaginis; vid. ad I, 7. —541. vadis, fluviis. Cf. ad I, 52.

Contra quæ miti respondet Jupiter ore:

«Certatis fatis, et spes extenditis ægras.

Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,

545

Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis

Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.

At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,

(Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.

Nec longe cladis metæ: venit hora diesque,

550

Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.»

543. Certatis cum fatis; vid. ad V, 76.

544. Ille, Scipio. —tela ferebas; vid. ad III, 365 in V.L. —545 seq. Cf. III, 591, 592 sq.; VII, 487... 493. —nomina gentis Induet, Africanus cognominabitur. —546. Libycam feret in Capitolia laurum, de Pœnis triumphabit: nam triumphantes lauream, quam gerebant, coronam in gremio Jovis Capitolini (non Feretrii, ut Augustus, qui eam ibi παρὰ τὸ νομιζόμενον ἐς τὰ γόνατα τοῦ Διὸς κατέθετο, teste Dione) deponere solebant. Conf. Suet. Dom. 6; Martial. VII, 4 et 5; Plin. XV, 30, et inf. XV, 119, ubi Draken. laudavit Intpp. ad Plin. Paneg. c. 8, et Barth. ad Stat. Silv. IV, i, 41.

548. arma a populis Laurentibus, Italis, Romanis (vid. ad I, 110), avertet, jussu patriæ, et a Scipione coactus, atque in Africam revertetur. Cf. III, 591, 592.

549. Nec longe absunt metæ, finis, cladis, exitii Pœnorum et Hannibalis. —550. Cf. II, 704 sq.

Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,

Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.

Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas

Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque,

555

Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.

553. Nec vetitis luctatus, non repugnans iis, quæ Jupiter vetuerat, dicto ejus audiens, sed cum fremitu, invitus. —555. Cf. Hor. Od. I, ii, 37 sqq.

Ut patuit liber Superum certamine tandem,

Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo

Pœnus, quo sensim cælestia fugerat arma,

Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque

560

Turrigeræ molem, tormentorumque labores.

Atque ubi turbantem leviores ense catervas

Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis

Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem,

En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis

565

Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis

Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras

Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis

Hasta comes dictis murali turbine pectus

Transforat, et voces venturas occupat ictu.

557. æquore, campo, imo, ut extremo ap. Virg. Æn. XII, 614. —558. quo fugerat, recesserat fugiens, pertimescens. Qui metus Pœnum, h.e. Hannibalem parum decet. —559. trahens, ducens, rapiens, ut III, 254; XVII, 125.

562. seq. Ira scintillavit, propr. ὄμματα μαρμαίροντα. Cf. Virg. Æn. XII, 101, sq., et ibi Heyne. —Juvenis vocatur Minucius, etsi jam Consul aliquot annis ante fuerat; Drak. cf. ad III, 608. —563. Sarcasmi vim senties coll. VII, 730 sq. 735 sq. —565. genitor tibi natus, etc. quem parentis nomine salutasti, quia te armis meis eripuerat. —568. comes dictis, ἅμα ἔπος, ἅμα ἔργον. Cf. ad IV, 134. —turbine impetu, murali, ut VI, 269. —569. voces venturas occupat ictu, priusquam respondere posset Minucius, eum occidit.

570

Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra

Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.

Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas

Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,

Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.

575

Inmane stridens agitur, crebroque coacta

Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.

570 seq. atra Mole fera, ut v. 577 liventi dorso. Conf. ad III, 463 in V.L. —571. componitur; v. ad I, 39.

572 seq. bos Luca, seu Lucas, elephas, ut ap. Senec. de Brevit. Vit. cap. 13; et ap. Lucret. lib. V, v. 1301; Senec. Hypp. 352; Cell. Varro, quod jam Drak. monuit, L. L. VI, 3, elephantos ita dictos putabat ab luce, quod longe relucebant propter inauratos regios clipeos, quibus eorum tum ornatæ erant turres; sed alii, verb. c. Plin. VIII, 6, rectius a Lucania, ubi primum eos videre Romani in bello Pyrrhi. Cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 218. Sic Δαυλίαν κορώνην philomelam Græcis dici, et ita ap. Hesych. legendum esse, observavit D. Heins.

Liventi dorso turris, flammaque, virisque,

Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando

Saxorum super arma ruit, passimque volanti

580

Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.

Stat niveis longum stipata per agmina vallum

Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta

Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.

580. Celsus Lybis ex aggere, turri dorso inposita, volanti (cf. v. 573 sq.) fundit (vid. ad I, 267) nimbum telorum. Conf. ad I, 311.

581. niveis Dentibus, quos alii rectius cornua vocant; Drakenborch. ad lib. XVI, v. 206, et Brouckhus. ad Propertium lib. II, eleg. xxiii, (al. xxxi) 12. —582. Machinæ, quam elephas portabat, præfixa hasta erat, qua obvios hostes transverberabat, et quæ a curvitate dorsi directa fulgebat; Cell.

Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma

585

Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;

Clamantemque ferens calcata per agmina portat.

Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax

Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,

Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis,

590

Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.

Haud excussa novi virtus terrore pericli.

Utitur ad laudem casu, geminumque citato

Vicinus fronti lumen transverberat ense.

Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras

595

Vulnere, et erectis excussam cruribus alte

Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.

Arma, virique simul, spoliataque bellua visu

Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.

584. trepidos rerum, vid. ad II, 234.

587. thorax Multiplicis lini; vid. ad III, 272.

592. citato ense, ut IV, 536.

594 sqq. Poeta ob oculos habuit Virg. Æneid. X, 892 seqq. (ubi vid. Heyne), ut et inf. XVII, 134 sqq.

Spargi flagrantes contra bellantia monstra

600

Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ,

Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.

Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent

Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro

Ignis edax vento per propugnacula fertur.

605

Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor

Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,

Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta

Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.

599 sqq. Δεδοίκασι δὲ πῦρ οὐ μεῖον τῶν λεόντων ἐλέφαντες Ælian. H. A. VII, 6; Dausq. —600. victor; vid. V.L. —601. muros, turres, ut mox (v. 604) propugnacula.

605. Imitat. Virgil. Æneid. X, 405 sqq. Pastor vero vel omnino agrestis, quod jam monere occupavit Ernesti, silvam (prop. sic dictam, non stipulas agri demessi, quas intelligit Heyne in loco Virg.) incendit, ut tractus silvester, arborum fruticumque cineribus stercoratus, in pratum agrumque frugiferum mutetur. Cf. sup. VII, 364... 367. —606. pestis; vid. ad I, 174.

It fera candenti torrente bitumine corpus

610

Amens, et laxo diducit limite turmas.

Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;

Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.

Uritur inpatiens, et magni corporis æstu

Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;

615

Donec vicini tandem se fluminis undis

Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore

Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis

Exstantem ripis flammam: tum denique sese

Gurgitis inmersit molem capiente profundo.

610. laxo limite; cf. ad IV, 462.

611 sq. vid. ad V, 442.

613. æstu, celeri motu, corporis flammas adcendit, auget.

620

At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis

Igne calet, circumfusi Rhœteia pubes

Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo

Eminus incessunt: ut qui castella per altos

Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.

625

Ausus digna viro, fortuna digna secunda,

Extulerat dextram atque adversum comminus ensem

Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum

Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri

Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,

630

Et superas alte miserum jaculata per auras

Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.

620. Maurusia pestis, elephanti, ex Mauritania vel Africa adducti. Cf. ad I, 174. —621. Rhæteia pubes; vid. ad I, 115. —622. alite plumbo, ut sup. v. 233, et V, 365. —623. incessunt elephantos.

626. Extulerat, sustulerat, ut feriret. Cf. Burm. ad Val. Fl. VI, 248. —adversum ensem, ut IV, 207. —628. monstri manus, proboscis, de qua vid. Aristot. Hist. Anim. I, 9; II, 1; Ælian. H. A. IV, 31; Plin. VIII, 10; Lambin. ad Lucret. V, 1305; Drak. Cf. Burm. ad Val. Fl. IV, 495. —631. Vid. V.L.

Has inter clades viso Varrone sub armis

Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit,

Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis

635

Staturum ante tuos currus promisimus urbi?

Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!

Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,

Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,

Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus,

640

Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum

Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,

Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.

Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.

633 seq. Vim sarcasmi facile senties, coll. VIII, 273 seqq. —Imus et promisimus egregie pro is et promisisti. Qui illud Romæ glorians promiserat, pugna excedit, et Paulus in medios hostes ruit. currus, currum triumphalem. Vid. ad VI, 546.

636. Cf. VIII, 255 sqq.

637... 639. O patria, in tam ancipiti malo haud dixeris, utrum tibi magis optandum fuerit, Varronem an Hannibalem numquam natum fuisse; Drak. cf. VIII, 298 seqq. Comparant verba Fabii apud Liv. XXII, 39: «Nescio, an infestior hic adversarius, quam ille hostis, maneat.» —640... 643. Cf. Liv. XXII, 49 pr. et Polyb. III, 116. —præcipites, Romanos ruentes. —Libys, Hannibal. —641. Ante oculos ductoris, Pauli, ut mox (v. 642) consulis; sed præstat, puto, hæc verba ad Varronem referri.

Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo

645

Avia diducto, convertit Varro, manuque

Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, pœnas,

Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.

Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati,

Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta

650

Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem

Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.

Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum

Hos referam populo fasces? atque ora per urbes

Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse

655

Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?»

644 sqq. Præclare adumbrantur sera temeritatis conscientia, pudor ignavia mixtus, consilii inopia et desperatio, qua actus Varro, timidorum more, vim vitæ suæ adferre mente agitat. —excussus mentem, vid. ad II, 592 in V.L.

648. mentis, cupiditatis ac consilii, quod cepi, necis mihi consciscendæ, et fati, quod obstat proposito meo. (Cf. v. 649 sq.) Parcarum latens fraus, cæcæ insidiæ fati, quæ me ad graviora reservant (v. 651). —cuncta, dedecus et pœnas; Lenz.

654. Cf. Virg. Æn. XII, 643 sqq. Lefeb. —655. fugiam Romam, quo turpius et ignominiosius ne Hannibal quidem in votis habere posset? Lenz.

Plura indignantem telis propioribus hostes

Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.

656. Plura indignantem, quum indignatione adcensus plura loqui vellet. —657. laxatus habenas, laxis habenis.

Liber IX: Variæ Lectiones

4. Omina Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo omnia, solenni varietate, de qua vid. Drak. et quos laudat. —5. E somnis R. 1, Med. et omnes Marsi edd. Ex somnis aliæ. Male! Exsomnis est id. qd. insomnis; vid. Draken. ad h.l. Bentl. ad Horat. Od. III, xxv, 9, et Heins. ad Virg. Æn. VI, 556. —6. segnititæ Med. et R. 1, in marg. quod auctore N. Heins. recepit Drak. Sed vid. not. ad III, 88. —7. bello, vel potius vallo pro velle malebat N. Heins. Sed Varronem noctu flagrasse cupiditate tubas et classica exercendi, non revera ea exercuisse jam monuit Drak. —10. jam, non nam, Oxon. vel teste Lefeb. duo scripti. —13. Vulg. hostili tingere. quod primus reposuit Nicander. —18. properanti fata forte præstiterit, ut fata lacessere, irritare, etc. et contra tenere. Conf. not. ad I, 225, 268; IV, 731; V, 234. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. —25. Siccine, sic, non Siccine nunc, Colon. nervosius, ut IV, 506, et XVI, 125; N. Heins. —29. deripe, non diripe, Oxon. et Putean. deripe dextris, scilicet arma, pro deripe dextras, recte emend. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. Id recepi cum Lefeb. non inprob. Drak. qui jam contulit verba Liv. XXII, 44; se constrictum a collega teneri; ferrum atque arma iratis, et pugnare cupientibus adimi militibus. —30. liventia Put. R. 1, 3; Med. viventia Oxon. libentia Parm. umentia Col. uventia maluerit N. Heins. refrag. Drak. qui multis exemplis vulgatam lect. firmat. Conf. ad I, 259; II, 125, 469; III, 522, et VIII, 458. —32. Me Oxon. et R. 1, Et memorem p. Med. marem R. 1, et in marg. Martem, quod etiam N. Heins. in mentem venit. —33. rapito, non capito, Col. —primis e 3 scriptis recepit Drak. suadentt. Modio et N. Heins. Nos vulgatam lect., quæ exquisitior est, revocavimus cum Lefeb. Primus Phœbus, sol et dies passim poetis dicitur. Conf. ad II, 235, et Burm. ad Val. Fl. III, 257. Notandus inpr. locus Virg. a Silio expressus Æn. IV, 584, Et jam prima novo spargebat lumine terras Aurora. —35. propere Col. Oxon. R. 1 et 3, prope Parm. Med. ed. Marsi et Martini Herbip. Vulg. primus.

39. deleto, non dilecto, tres scripti et R. 2; dejecto conj. N. Heins. et Burm. Conf. not. ad XV, 461. —50. armis Ox. et Put. —55. At quos Col. Aut quos R. 2. Vulg. capessunt, Haud quos Flaminius, sed dira a. D. In ed. Drak. At quo, operarum haud dubie incuria. —57. Cumæa Col. in quo tamen plerumque Cymæa, more Græcorum, scribitur. Cf. ad VIII, 531; Crimea in scriptis. teste Lef. Crinea R. 2. Vulg. Grynæa. Sed scribendum certe Grynea, Γρύνεια, h.e. Apollinea, ab Apolline inspirata; vid. Heyne ad Virg. Ecl. VI, 72.

67. cretus conj. Scalig. ad oram cod. sui. Male! —72. Solinus Col. passim, quod recepit Drak. Scriptura anceps; vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 79; Rhæteo multi, etiam Draken. et Ernesti. Sed est Ῥοίτειον. —77. At Put. R. 1, et Med. quod recepit Lef. non inprob. Drak. ut sensus sit: Satricum primo bello Punico captum, et in Libyam abductum, at nunc iterum in Italiam cum rege Autololum, cui dono datus fuerit, advectum fuisse, ut Gætuli, seu Autololes, in exercitu Hannibalis stipendia merentes (conf. III, 288, 306), eo interprete Romanos intelligerent. —83. quia pro nam refinxit Nicander, quem deinde omnes ante Drak. sequuti sunt.

89. Macæ Col. Mace Oxon. et Put. cum antt. edd. —105. ceri pro cæci R. 1, et in marg. certi.

111. Non sim et mox fatearque Colon. Vulgo sum et fateorque; forte rectius; vid. Burmann. et Heins. ad Ovid. Met. III, 272; ubi cf. loca similia Petron. c. 81; Apulei. Met. V, p. 163; Plaut. Menæchm. III, ii, 6, et Hom. Iliad. β, 260. —114. Huic. n. i. m. Col. Hinc vestra nunc impune manu Put. Hinc vestra i. manu Oxon. Sed evadere ubivis fere a Silio cum quarto casu jungi, monet Drak. Vulgo Hinc (al. Huic) nostra te i. manus, vel manu. —116. spectante R. 1, et Mediol. —117. Nec tibi Oxon. Putean. et Parm. ed. Non male, judice Drakenborch., si post feram signum interrogandi ponatur, ut sensus sit: Videremne hostem fratris arma gestare? nec tibi ea, o mater, ad solatium luctus ferrem, ut nati sepulcro figeres? Acca Col. quod nomen occurrit ap. Virgil. Æn. XI, 820; Ovid. Fast. IV, 854; V, 454; Prop. I, xxi, 6, ubi eadem lectionis varietas; acta Ox. et Put. unde vulg. apta: quo modo sæpe librarii nomina propria corruperunt, de quo vid. Drak.

123. Cum Oxon. semanimi Col. unde recepit Drak. Conf. ad III, 16. —130. Verum ut castris emend. Scalig. ad oram cod. sui, et recepit Cell. —136. Pœno Marti, hoc est Hannibali, malebat N. Heins. et vers. 138, spirat. —138. cohibete, non prohibete, scripti et R. 2. —145. Attonito et nitens Col. Attonito, scilicet ex pudore, non ex desperatione; Ern. Attonitoque timens (hoc est timens nato, ne tanto scelere perculsus ipse sibi manus inferret) Oxon. Putean. et antt. edd. quod revocavit Lefeb. coll. simili loco Homer. Iliad. ς, 32 seqq. sed tacite addita sine codd. auctoritate copula et ante telum. N. Heinsio formula loquendi sanare pudorem verbis non satisfaciebat, nescio quare. Eodem certe sensu sanare animos consolatione dixit Hirt. B. G. VIII, 38; sanare curas Tibull. II, iii, 13; s. dolorem Cic. ad. Div. V, 16, pr. et Sen. Agam. 130, aliique similia passim. Inprimis tamen ei displicebant, et spurii videbantur versus 145 et 146, propterea quod nihil hactenus locutus sit Solymus, quo pudorem sanaret. Sed voc. verbis ad ea, quæ sequuntur, referendum esse, et hæc ab illis vss. pendere, recte jam monuerunt Lefeb. et Ern. —149. manus pro magis conj. D. Heins. refrag. filio, quia vox ista mox recurrat. Sed locum hunc idonea declamatione juvari posse, observat Ern. Pro importuno voc. magis Schrader in Observatt. p. 27, ingeniose conj. trajectis literis genas, coll. loco simill. Val. Fl. III, 309 sq. quem Silius expressit, et ubi verba leguntur Jasonis, amplexati Cyzicum, quem pariter in nocturno tumultu ignarus interemerat. Satricus exuerat galeam, atque in collum filii invaserat, ut oscula suprema jungeret v. 143 sq. Hinc recte suspicabatur vir doctus, in vitiato voc. magis aliud latere, quo pars corporis, quam solerent osculari, significaretur, genas, non manus, quas pater etiam galeatus jungere potuisset.

161. imperditus (non occisus Sidoniis, a Pœnis, ut frater meus) Col. ut X, 416; Virg. Æn. X, 430, et Stat. Th. III, 85; N. Heins. impertitus R. 2. Vulg. impercitus. —164. iniqui... Superi malebat aliquis, teste Lefeb. Male! —165. nostros celare Col. Vulg. non hos tolerare.

173. memorans maluerit N. Heins.

182. Excibant, non Excibat, scripti. —183. surrexerat Parm. —184. Non Col. Vulgo Nec, quod revocavit Ern. —185. Iapygas verius esse credebat N. Heins. et sic ed. Lef. Cf. Ind. et not. Sed vulgata quoque lectio bene se habet. Iapyx, filius Dædali, a quo Iapygia nomen adcepisse dicitur, Plin. III, 11. s. 16. —189. versus, vel aversus, ut obstructus virorum strage cursum alio deflexisse dicatur (seu potius retro fluxisse, ut I, 48), vel mersus, vel denique inmersus, pro mersus, conj. N. Heins. sepulcro Col. et Ox. —192. Ita scripti et R. 2. Vulg. Clarior his titulis plus a. c. —193. vera, alii, vero, Put. R. 1, 2. Med. et Marsi ed. syll. posteriore correpta, de quo vid. Weitz. et Burm. ad Val. Fl. V, 322, quosque Drak. laudat, Auson. Epigr. CVIII, Barth. ad Stat. Theb. II, 187; Juret. ad Paullini vit. D. Martini IV, 433; Gifan. Ind. Lucret. voc. Adverbia, et Voss. Art. Gram. II, 27; certa emend. N. Heins. —196. Vulg. et Ætnæis, quod primus edidit Nicander, et restituit Lefeb. est in Put. —198. veniet, non venient, scripti. —199. ductor, non victor, scripti, R. 1, et Marsi et Ven. quod præter N. Heins. recte probavit, nec tamen, ut Lefeb. et nos, reduxit Drak. Honor, ut γέρας et τιμὴ, præmium, vel quidquid honoris causa datur (unde honorarium et inhonoratus), et quidem h.l. major pars prædæ ductori debita. Cf. Drak. ad h.l. Burm. ad Quintil. Decl. IV, 1; Ernesti. Clav. Cic. Id ignorans Barthius corrig. honorus, quia Hannibal v. 193, 194, solum sibi honorem poposcerit. —203. Vulg. Sigæo; cf. ad I, 665. —204. Byzacia Col. Byzātia Put. et Tell. Byzantia Ox. Parm. et Med. quod non prorsus damnandum videbatur N. Heins. quia Byzacium Gr. Βυζάντιον dicitur, et Βύζαντες populus, de quo v. Salmas. ad Solin. p. 320, vel 226, ed. ult. Byrantia R. 1, 2, 3. Vulgo Buxentia. —206. præmia, non prælia, Col. —207. Vulg. Tibris, vel Tybris. Sed vid. ad I, 607. —208. Ita Col. Ox. R. 2, et Marsi ed. Ven. Vulgo Gurgitibus late captivis pascere ripas. depascere etiam Put. poscere Colin. et Dausq. qui tamen Modio adstipulatur. —209. externo, non extremo, Col. sanguine, non cardine, scripti, R. 2, et Mars. in Comm. —210. movens Col. —212. Garganus Ox. et Put. Gargani vulg. et Lefeb. qui et tacite Ne pro Neu scripsit. —215. Hic, non Hæc, Col. R. 1, 3, Parm. Med.

219. Consimilem pro Consilio conj. N. Heins. —221. artus scripti, arcu R. 1, 3, Med. Vulgo arctus. —224. Adyrmachidæ Ox. Adirmachidæ Col. Sed. v. ad III, 279. Achirmachidæ R. 1, 3, Med. Vulgo Adrimachidæ, pariter, etc. patrii, vel Pharii... Nili pro pariter scribendum putabat N. Heins. Adyrmachidæ, et pariter g. a. N. h.e. simul omnes ad Nilum habitantes populi, vel nominatim Nubæ, ad sinistrum Nili latus habitantes (teste Strab. XVII, p. 786), et corpora ab inmodico servantes n. P. (cf. III, 268), vel etiam Æthiopes (de quibus v. III, 265), ingeniose et recte, opinor, emend. Drak. qui interpunctionem certe, eo, quo fecimus, modo mutandam censuit, ut Adyrm. per adposit. gens adcola Nili dicantur, ut apud Scylac. in Periplo, p. 105; cf. not. ad III, 279. —230. anxere Ox. forte ut unda Europam curvis anfractibus angit ap. Val. Fl. IV, 727; hausere e Put. recepit Lefeb. et pro inplevere, occupavere dictum putat, quod vellem exemplis firmasset; et vario cinxere corrig. N. Heins. —239. Turritæ moles (hoc est, magni elephanti, machinas, turris instar, dorso ferentes), scripti; cf. ad III, 46, et infra vers. 559, 571, 619. Vulg. Turritas moles, ut ipsæ illæ machinæ intelligantur, quæ mox propugnacula, mobilis agger et muri dicuntur, quod a Siliana verborum luxurie non abhorret. —240. mobilis, non molibus, scripti, R. 1. Parm. Mediol. et Marsi prima ed. —241. evectos legendum putabat N. Heins. —242. nam conj. idem; vagosque Colon. conf. not. et Burmann. ad Valer. Flacc. III, 558; graves Tell. gyrosque Oxon. Put. et antt. edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus citosque substituit, quod propterea frustra defendunt Dausq. et Lefeb. gyroque: ad marg. R. 1. —243. datur, non datum, scripti.

244. intenso Oxon. et Puteol. incenso, ut I, 55; II, 36, 41; VIII, 243; XII, 351, Drak. —250. ac, non at, Col. et Ox.

254. jacebat Col. —255. in pectora malebat Livineius. —262. omnia Martin. Herbip. et Dausq.

267. properæ, et v. 268. Afras lævus (h.e. in lævo cornu) gentes præstiterit, judice N. Heins. —272. obvia ferre, nisi mox inferre sequeretur, mallet Burm. cui nostra locutio durior videbatur. —274. lævo pro dextro, quod et Drak. et mihi in mentem venit, substituit Lefeb. qui monet poetam pro suo ingenio, non ad exemplum Livii, aciem ordinasse, et, quia Varro die illa imperium tenuerit, eum dextro, Paulumque sinistro cornu præfecisse. Conf. not. ad v. 268 sq. —276. quæque, non quaque, Colon. Oxon. R. 1, 3, Mediol.

280. hinnitum Col. et Put. strepitantibus Colon. et Ox. ut strepere apud Virg. Æn. IX, 808; X, 568, de sonitu, quem conlisa et inpulsa arma reddunt, Drak. crepitantibus Put. conf. ad XIV, 310. Vulgo trepidantibus, h.e. festinantibus, prob. Dausq. qui præterea alis pro armis rescribendum putabat: sed eas Silium jam per agilem virorum discursum expressisse monet Drak. —282. Sic tibi, et mox castra pro astra, Ox. —284. Pertulit R. 1, 3, Parm. Med. minacum Col.

287. sævo in t. scripti, teste N. Heins. Sed sævo turbine duo scripti, omnesque editi, si fides habenda Lefeb. qui præposit. margini adscriptam in textum inrepsisse putat, ut v. 196 et al. passim. —289. cælo, non cœlos, scripti et antt. edd. conf. ad VI, 498. Luctavit cælo Ox. Put. R. 1, 3, Parm. Med. prob. Barth. —292. Hinc est a captæ, etc. conj. Dausq. quoniam Vesta, quum terra sit, eaque inmota maneat, a bello et conflictu seponenda videatur. Eum tamen nimium argutari, parique modo Vestam a Claudiano non semel induci, ut et a Nasone in Fastis, observat N. Heins. —293. Cybebe pro Cybele reposui; v. ad VIII, 363. —297. Tritonidos Col. R. 1, 3, Parm. Med. Tritonidas Put. Tritonides Ox. Vulgo Tritonides. —303. discensum Colon. et Put.

305. effudit e scriptis et priscis edd. recepi cum Lefeb. Vulg. effundit. —309. Gigantas pro Gigantes scripsi, auctore N. Heins. quem v. ad Claud. Cons. Hon. IV, 534; Ovid. Metam. lib. I, v. 152; Fast. lib. III, v. 439. et ex P. IV, viii, 59. —311. nimbis effusis R. 1, Parm. Med. nimbis effusus edd. Marsi et Gryph. membris effusus Put. strident nimbi c. f. T. s. effusi opinabatur N. Heins. —312. rapidæque (h.e. rapaces, ut ap. Ovid. Epist. X, 96) Ox. et Put. prob. Barth. rabidæque R. 1, 3, Parm. Med. —314. Acri ast, vel Ast acri suspicabatur N. Heins. Sed recte, opinor, Burm. Ac prius insanus d. quam d. e., h.e. antequam ad manus ventum est, et comminus pugnabatur; quam conject. verissimam putabat Draken. et in contextum recepit Lefeb. coll. XII, 384, 651; XVII, 408; Hom. Iliad. ρ, 530; et Liv. XXVIII, 2: Post emissa tela, res gladiis geri cœpta. In vulgata lect. adquiescit Ern. —320. cœptet, Col. Ox. R. 2; cf. ad II, 275. Vulg. tentet.

329. τὸ et delendum putabat N. Heins. ut esset adpositio. —335. Non ullum Col. R. 2, et Mars. in notis. Nec u. R. 1, Med. et edd. Marsi. Ullum nec Asul. Plant. D. Heins. Cell. quia τὸ nec Silii temporibus nondum producebatur; desit R. 1 et Med. —336. fali pro pili Put. unde pali conj. N. Heins. —339. Hic versus in Puteol. deest, et in vulgg. edd. ante v. 338 legitur. Sed eos transponendos esse jam viderat Dausq. cujus conj. firmatur auctoritate cod. Col. et Ox. interdum ipsis male Nicander, et post eum alii edidere; unde Ipsis interdum reposuere Gryph. et Nut. ut metro consulerent. Ita quoque legendum putabat N. Heins., vel Interdum quassis.

341. aperiri idem recte, puto, emendabat. —344. nos Ox. R. 1, 3, Med. —347. stetque hactenus malebat Dausq. et sisque N. Heins. —348. dies Put. Deos Buzio.

361. virescit emend. Livineius; tremiscit, vel tumescit N. Heins. refrag. Drak. qui cf. Lucr. I, 253, et Gifan. ind. Lucr. v. Nitidæ fruges. Omnino incurvata nitescit exquisite dictum pro simpl. incurvatur, et nitescunt, vel nitidæ sunt arbores, fruges, plantæ, quæ pulchrum præbent adspectum. Cf. Plin. XII, 25; XVII, 5 et 14, med. et 16, in Col. V, 6; Lucr. II, 594; Burm. ad Virg. Ge. II, 211.

362. acri clamore scripti, ut IV, 96; X, 460; acris R. 1, 3, Parm. Med. Beness. Marsi aliæque edd. acer Tell. et vulgg. edd. quod revocavit Lefeb. —365. Inrumpit Puteol. trepidus Col. trepidos corrig. N. Heins. conf. ad II, 378; nigri Sanguinis Col. quod nescio cur concinnius duxerit N. Heins. et cur Drak. tot inlustraverit exemplis. Vulgata potius lectio doctior est. —366. sub una Col. R. 1, 3, Parm. Med. Ben. ut jam conjecerat Barth. Vulgo male post corpus comma ponitur, et legitur sub ima, quod ita interpretatur Cell. «in pectus excipiebant cuspidem, et cadebant resupini: nam si in tergum recepissent, ut fugientes solent, super imam cuspidis partem cecidissent.»

370. certamine Colon. et Oxon. Vulgo certamina pugnæ Aspera s. amans, quod servavit Lefeb. —371. avens R. 1, 3, Parm. Med. Parum interest: nec tamen h.l., quod Ernesti monet, sed XII, 451, Nicander primus edidit avet. —377. Ni decoris assint pariendo tempora leti Col. unde nostram lectionem eruit N. Heins. Ne decoris adsint Tell. et R. 2. Ni decoris adsint patiendo tempora leti edd. Marsi. Ni decoris assint parendo tempore leti Oxon. et Put. Absit, ni decores pereundo tempora leti R. 1 et Med. quod non displicet Lefeb. Ita et R. 3, nisi quod in ea decoret legitur. Ni decoris absint pereundo tempora leti Parm. Adsint indecoris patiendo tempora letum Ven. Marsi. Ni decus huic atri superarit tempora leti Benessa. Ni decus affuerit patiendo, ubi tempora leti Proxima sint, pulchramque petat per vulnera laudem refinxit Nicander, quem spurii versus auctorem sequuti sunt alii. Ni decus affuerit patiendo ubi tempora leto conj. Barth. Ni decus addiderint pereunti tempora leti Burm. Ni decori prosint (h.e. inserviant) etc. conj. Withof. —379. connisus scribendum monet Drak. conf. ad II, 123. —380. Caralim scripti et ed. Parm. Vulgo Calarim. Nomen ductum ab oppido Sardiniæ, quod in optimis libris Caralis scriptum legitur ap. Plin. III, 7; Mel. II, 7; Strab., Liv., Ptol. et al. Calarmi R. 1 et Med.

383. arva, non arma, Col. —384. Oppetit malebat Lef. conf. ad V, 526; ut mortis premat in t. d. legendum fere videbatur Drak., qui certe in his verbis non ταυτολογίαν inesse putabat, sed rationem, qua motus Caralis arva hostilia momorderit, ne scil. victus dolore mortis vocem viro forti minus decentem emitteret. Sed premit in tellure dolores, levaturus eos morsu, ut fit in summo dolore; Ern. —385. Gabaris recte, opinor, emend. Scaliger, et, qui in nonnullis libris id inveniri testatur, Dausq. Sicchæ, non Sichæ, passim Col. cum Parm. et ubique R. 1 et Med. —390. sero, non ferro, Col. Put. R. 2.

396. Depulerat Put. ut ap. Lucan. II, 666 (ubi v. Oudend.) et ὤσῃ ap. Hom. Iliad. ν, 138; Lefeb. Vulgo Detulerat, quod Drak. defendi posse monet ex Val. Fl. II, 523, ubi v. Burm. —401. Capro R. 1, 3, Parm. Mediol. Vulgo Caspro, quod non est nomen Rom. —403. æs patrium ac commune duobus Paupertas sacrum (h.e. instar religionis animos duorum continens, et sacra quædam res, utpote quæ frugi vitam colere docet) malebat Barth. Adv. I, 20. Male! ac patriæ opinabatur N. Heins. —410. Symætho, non Symetho, Col. Ita et scribendum XIV, 231; Σύμαιθος fl. in Sicilia. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 750.

416. repararat conj. N. Heins. frustra.

429. Sic idem vulgatam lectionem cœpta sese in d. v. emendavit; incœpta sese d. Ox. et Put. incœpta sese ad d. R. 3; incepta ad sese d. R. 1 et Med. —434. in, non ab oris, scripti et R. 2. —435. Quantos non alio Marte, nulla alia pugna, pro vulg. Quanto non alias, reposuit N. Heins. Quantos scripti; Quantas R. 2; alios Col.

438. Desiluere Col. Vulgo Dissiluere, prob. Lefeb. ut sensus sit: diversi huc Mavors, illuc Pallas e nube inruunt in campum. —441. acer Put. R. 1, Parm. Med. pectora, non pectore, scripti, R. 1, Parm. Med. —442. ab orbe, h.e. clipeo etiam legi posse monebat N. Heins. —445. e casside Col. —447. proturbans, non perturbans, Col. —449. Munera, per adpositionem, malebat N. Heins.

452. Audere est Put. R. 1. 3, Parm. Med. Audere et Martin. Herbip. unde Auderet refinxit Nicander, quem alii secuti sunt. Audere propius, etc. Oxon. Auderent Benessa, quod et conj. Barth. Adv. II, 9; Audiere R. 2.

458. edoctus Put. vel potius, Lefeb. teste, ebetus. —459. in pugnas, h.e. in usum pugnæ, scripti. Vulgo in pugna, dum pugnant. In pugnam edidit Lefeb. quoniam in antiquis sit pugna. —466. rapide Tell. et R. 2, rabido malebat Drakenborch. —467. scrupisque legendum putabat N. Heins. Conf. ad lib. VII, v. 274. horrentia, non hærentia, scripti et R. 2. —469. Sason Colon. et Oxon. Sanson Puteol. R. 1, 3, Mediol. Saxon Parm. Vulgo Sasson, vid. ad VII, 480.

473. Œnotriis scripti, R. 1, 3, Parm. Med. Sed vid. not. ad VIII, 46. —474. Germanoque, h.e. in Martem. Col. Vulgo Germanæque, scilicet Jovis, i.e. Junonis, pro qua Palladem stetisse monet Cell. coll. v. 526. —478. Ægida R. 1, a m. sec. quod recepere Lefeb. et Ern.

480. sat certa sui conj. N. Heins. quem vide ad Valer. Flacc. I, 79.

487... 489. Ita Col. Recte. Vulgo fusamque... nebula circumdatus atra, Restituit pugnam. fusorque Oxon. Put. Tell. R. 2, et al. edd. fusasque R. 1, 3, furorque Put. teste Lefeb. Mox acri scripti et R. 2, nebulam c. atram tacite edidit Lefeb. —491. Quum non Tum, scripti et R. 2, cui flamina carcer tenens malebat N. Heins. ut ad τὸ parent referretur. —494. furentis in quibusdam edd. —495. Ætolis pro Æoliis recte substituere N. Heins. et Cluv. Ital. ant. IV, 12, p. 1227. —496. Lef. ducibus antiquis (quibus? frustra quæres), v. 513 (in quo Ecce caput refinxit) et 514, post hunc versum, vss. 515... 517, post v. 500, et vss. 518... 520, post v. 507, posuit. Ita primum memoratur, quid Vulturnus nocuerit Romanis, et deinde quantum Pœnis profuerit. Sed vulgaris verborum ordo, etsi a rhetorica forte subtilitate alienus, tamen et naturæ rei h.e. perturbationi illi, et rationi poeticæ multo convenientior videtur Cl. Ernesto. —504. Jussa lætatur rabie Col. quod cum Lefeb. recepi, auctore N. Heins. et Richter. Specim. Obss. Crit. p. 75. In ed. Drak. lætantur, haud dubie operarum errore, quem non sustulit Ernesti. Jussa lacerantur rabie Oxon. Put. et edd. tantum non omnes. Jussa lacessantur r. edd. Basil. Jussa bacchatur rabie Parm. et Beness. Jussus acerbatur rabie corrig. Dausq. prob. Barth. Jussa alacer agitur conj. Huetius, et Jussa alacer fertur Lefeb. —505. jubæque emend. Dausq. et N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. —507. in tergum pro interdum ex emendat. Barth. Adv. II, 9, jam edidit Cell. —508. secundant Col. et Oxon. Vulgo secundat. —512. marcet Oxon. et Puteol. prob. Barth. Adv. II, 9, ut sit, marcore ignavam mortem inter media tela perit. Male! —515. agitat tergo Veneta II, Marsi, quod mendum typograph. multas postea edd. occupavit. —517. ori, scilicet Romanorum, maluerit N. Heins. coll. VII, 146; XII, 616. Ventus Cercius, quum loquare, buccam implet, Gell. N. A. II, 22; Drakenborch. —518. prementes conj. N. Heins. pro ferentes ferrum, quod numquam legere meminit. Vulgatam lect. Drakenb. firmat e v. 544; Tac. Ann. I, 35, et Virg. Ge. IV, 330. Conf. sup. ad III, 365. —519. ducto R. 1, 3, Parm. Med. Conf. Gron. Obss. I, 13; dictu Oxon. et Put. Vulgo et ictu. —522. iras Col. ut conj. D. Heins. —523. libravit, Oxon. Put. R. 1, 3, Parm. Med. unde N. Heins. ad h.l. et ad Claud. in Rufin. II, 406; libavit scribendum putabat, quod post Cell. et Drak. recepit Ernesti, cui tamen, ut Lefeb., hoc de turbine paulo clementius et tenuiter dictum videtur. Sed epitheton summas illi conj. favet, nisi forte fulvas cristas, ut sup. vers. 450, poeta scripsisse censendus sit. Conf. ad V, 274, et Stat. Th. V, 587.

535. hic Oxon. Vulgo hæc. —538. dissice, Oxon. Put. R. 2, unde disjice, auctore N. Heins., dedit Drak. Conf. Intpp. ad Val. Fl. III, 141, 162; Gronov. ad Senec. Phœn. 343; Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XII, 108, 252; ad Virg. Æn. VIII, 191, 355; XII, 655, et Ge. I, 283. Sed vulgata lectio, quam et Lefeb. servavit, in omnibus fere libris reperitur, et nervosior est; vid. not. ad VI, 280. —539. nil obstamus opinabatur N. Heins. quod, judice Ernesti, est quoddam glossema. At prorsus tamen responderet Homerico τάων (scilicet πολήων) οὔτι ἐγὼ πρόσθ᾽ ἵσταμαι Iliad. δ, 54. Præterea majestati Junonis magis congruit, quam illa, nil oramus, h.e. non deprecor pro Pœnis. Conf. Iliad. δ, 57 seqq. —541. plagis pro vadis maluerit N. Heins.

548. vertet scripti, R. 1, 3, Parm. Med. et Marsi edd.

562. Fabium pro juvenem priscæ edd. insigni librariorum audacia et stupore. —563. Quæ jam Furiæ, quis te egit in hostem? An, Minuti, Deus? emend. Barth. Adv. II, 9. —564. En inimice Deis priscæ edd. Minuci, non Minuti, Col. vid. ad VII, 384. —565. navus in armis R. 1, 3, Parm. natus in armis Med. —572. prævectus Col. et Put. vid. ad lib. V, v. 170. Vulgo provectus.

575. Immani... vulnere corrig. Livineius, metuens forte, ne metro vis fieret. Sed vid. ad lib. VII, v. 618, et not. ad lib. I, v. 398; IV, 192. —582. derecta Colon. (teste Lefeb. tres scripti) vid. ad II, 92. Vulgo dejecta. —585. Exiit Col. Cf. ad I, 642. —586. furens maluerit N. Heins. et ego. Sed vid. not. ad v. 99. —587. Tadio Col. quod, ut Ufentis, nomen Latinum esse docuere N. Heins. et Draken. coll. Pers. VI, 66; Fabrett. Inscr. p. 445, 679, 752; Grutero et aliis. Conf. Ernesti clav. Cic. Radio, seu Rodio conj. Barth. Adv. II, 9. Et levius radio Dausq. Vulgo Nec levius radio scilicet textorio, per stamina sine hæsione (f. læsione) conjecto; Mars. et Cell. Male! conf. sup. ad v. 117. —595. arrectis reponendum putabat N. Heins. e Virg. Æn. X, 892. Sed Drak. vulgatam lect. tuetur coll. XVII, 134, et Liv. VIII, 7.

599. Spargi, non Spargere, Col. Ox. et R. 2. Cf. ad VI, 413. —600. ductor, vel rector non male post Barth. conj. N. Heins. quum victor non possit dici, qui hoc prælio subcubiturus sit. Sed quæritur tum, quisnam intelligendus sit, Paulusne an Varro? Posterior, puto, quoniam penes eum hujus dici imperium fuit: nisi potius victor, scilicet elephanti est Tadius, qui, quod utique mireris, vs. 589, corpore non læso in sublime latus dicitur, et belluæ oculos effodit. —602. conjectis omnino scribendum putabat N. Heins. —603. pastus Col. ut XIV, 308, et al. portusque Put. parcusque Oxon. partusque in comment. Marsi. Vulgo raptusque, ut apud Lucan. III, 501; unde illud retinuit Lefeb. —607. per arva edd. R. 1, Med. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. et Gryph. per ardua in marg. R. 1. —614. Hic versus, qui a vulgatis libris abest, in omnibus MSS. et R. 2, legitur.

624. adsidet, h.e. obsidet, Col. Ox. R. 2, 3. Conf. XII, 453; Pier. ad Virg. Æn. lib. XI, 304, et Heins. ad Val. Flaccum, lib. V, 536; aspidet R. 1; aspidit Med. Vulgo obsidet. —625. Ita scripti et antiq. edd. In vulgatis libris et digna. —626. dextraque adversum Col. dextramque Oxon. —627. Mincius scripti, R. 1, 3, Med. Nomen a fluvio, seu lacu agri Mantuani deductum. Conf. ad I, 306; Mnicius Marsi et Martini Herbip. edd. operarum errore. Vulgo Mutius, auctore Nicandro. —631. Tellure elisis adflixit Colon. unde Telluri elisis adflixit ex emendat. Modii recepi cum Drakenborch. vid. ad I, 674. Vulgo Tellure elisit ac flexit. N. Heins. maluerit Telluri illisis afflixit membris. Sed vid. not. ad III, 34; Membra elisa sunt pressu et nexu proboscidis suffocata; Drakenb. Hanc notionem poeta ter expressit.

635. Staturi corrig. D. Heins. et Scalig. ad Prop. II, vii, 45; Acturi conj. N. Heins. qui tamen non dissimulavit, vulgatam scripturam a Gronov. Obss. IV, 15, jure defendi. Si quid mutandum, reponerem Iturum. —637. dura scripti. Vulgatum dira tuetur Lefeb. —638. Quem tibi nam, vel nunc nasci opinabatur N. Heins. frustra. —639. Hannibalemve scripti, non Hannibalemne. —640. præcipites emend. N. Heins. præcipitis (f. ἀρχαικῶς scriptum) Oxon. et Put. præcipiti Col. Vulgo præcipitans. —641. Atque Col. junctas hastas, h.e. continuatas, et admodum frequentes, legendum censuit N. Heins. et permultis exemplis illustravit.

645. diducto, non deducto, Col. seducto conj. N. Heins. et v. 645 converti, infin. hist. Nec tamen repugnat, si quis convertit adcipiat pro, convertit se, seu convertitur; quod probat Drak. Conf. not. ad I, 539. Sed convertit cornipedem jungit Lefeb. —649. Parcarumne dedit idem, ne admonitis quidem lectoribus, fraus hæc maluerit N. Heins. —651. qui, non quis, Col. et Oxon. vid. ad II, 645.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS.

ARGUMENTUM.

Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit, et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et ingenti cæde prosternuntur; 1-30.

Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres, Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt; 31-41.

Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno, in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in maximum temere discrimen adducat; 42-58.

At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem, obtruncat; 59-82.

Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Pœnum a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe diversam campi partem citatim contendit; 83-91.

Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.

Paulus contra ingentem Pœnorum stragem edit, et Phorcyn interficit; 170-184.

Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis, fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.

Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio inmergit; 202-214.

Paulus ipse cæco impetu in victores Pœnos fertur, et Viriathum, cæde Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, interimit; 215-231.

Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.

Tum Pœni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.

Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum sit; 260-275.

Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; 276-291.

Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.

Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus repletur; 309-325.

Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria, minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die Romam proficisci constituit; 326-336.

Temerario huic consilio Juno, et furoris Pœni, et iræ Jovis, fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur; 337-370.

Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.

Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum, vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; 377-386.

Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis, armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis occupantur; 387-414. Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant; 415-425.

Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.

Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453.

Præcipue convertit omnes equus Clœlii, qui, a Bageso captus, eum excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471.

Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat, et e Cinna, qui a Romanis ad Pœnos transfugerat, comperit, Clœlium genus duxisse a Clœlia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.

Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512.

Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem aliquando exoptat; 513-523.

Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et in illis cadavera Pœnorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.

Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; 558-577.

Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.

Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et inpavidi; 592-604.

Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.

Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium, iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum pœnis petere, neque hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli creatus sit; 615-622.

Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt, quod de republica non desperaverit; 623-629.

Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis pœnarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur; 630-639.

Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari, delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent; 640-649.

Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.

Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,

Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro

Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,

In medios fert arma globos, seseque periclis

5

Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.

1. Conf. Liv. XXII, 49, et Virg. Æn. IX, 551 seqq. ubi vid. Heyne. —increbrescere, crescere, augeri, ut apud Tac. Hist. II, 67, et Stat. Th. IV, 30, ubi vid. Barth. —3. per vulnera hostem conligit, contrahit (ut V, 282; VI, 399), densat, eorum numerum auget, nisi malis, hostes retro cedentes in unum locum cogit, condensat. Cf. Homer. Iliad. μ, vers. 48. Gesnerus (ad Claud. b. Gild. vers. 468), conripit hostem. Ernesti: conligit hostem, dum, quamvis undique vulneribus inflictis, insatiabili furore in hostes inruit, eosque veluti conquirit. Drak. contulit Senec. de ira III, 3 (Gaudent feriri, et instare ferro, tela corpore urgere, et per suum vulnus exire), et Lucan. I, 212. —conligit hostem, in conlectum, densum hostem inruit, ut ap. Virg. Æn. IX, 555, «Inruit, et qua tela videt densissima, tendit.» Lenz. —4. In medios fert arma globos, ὅθι πλεῖσται κλονέοντο φάλαγγες, Τῇ ῥ᾽ ἐνόρουσε, Hom. Iliad. λ, 148. Cf. Virgil. Æn. loco supra citato, et XII, 4 sqq. Ed. —5. ab omni ense, quovis ictu. —letum molitur, ut ap. Virg. Æn. XII, 852.

Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,

Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga

Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,

Nil superest: idem sedes adeuntibus imas

10

Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde

Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,

Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:

Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi

Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;

15

Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus

Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.

7, 8. Cf. ad V, 594. —10. idem hic Paulus, δεικτικῶς, Drak. —11. Hæmonio Borea; vid. ad I, 587, et conf. Burm. ad Claud. in Rufin. I, 325, et Klotz. ad Tyrtæum p. 110 seq. Borea pennaque citatior ibat, ἀελλόπος, ποδήνεμος, θείειν ἀνέμοισιν ὅμοιος, Hom. Iliad. κ, 437, et al. v. Klotz. l.c. 12. Cf. ad VII, 646. —13, 14. Conf. VIII, 663 sqq. —15. Vasco levis; cf. ad III, 358.

Abscessere retro, pavidique in terga relatos

Abduxere gradus: ut lætus valle remota

Quum capream venator agit, fessamque propinquo

20

Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,

Si ferus adverso subitum se protulit antro,

Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una

Et color, et sanguis, et tela minora periclo;

Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.

25

Nunc in restantes mucronem comminus urget,

Nunc trepidos ac terga mala formidine versos

Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,

Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers

Uni turba viro; atque alter si detur in armis

30

Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ.

17. in terga relatos, retro cedentes. Vid. ad IV, 315. —18 seqq. aptissima comparatio, cui non satis respondet Homerica, a Drak. laudata, Iliad. ο, 630 sqq. —23. tela minora periclo, non satis valida et idonea ad periculum propulsandum.

27. Furere; cf. ad I, 32. —28 sq. nominis expers turba; vid. ad VIII, 508, et IX, 373. —29, 30. Similis orationis color sup. VII, 147 seq. Hom. Iliad. β, 371 sq. et Virg. Æn. XI, 285.

Tandem inclinato cornu sine more ruebat.

Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris

Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle

Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa

35

Miserunt muris: junxit fera tempora leti

Sidonius non consimili discrimine miles:

Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;

Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.

Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto

40

Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,

Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.

Per medios agitur, projecto lucis amore

Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur

Aspera, si obcumbat ductore superstite Pœno.

31. sine more, præter morem, sine exemplo, vel inmodice. Vide N. Heins. et Drak. ad XII, 449; Barth. ad Stat. Theb. I, 238; Heyne ad Virg. Æneid. V, 694; VII, 377; Heins. ad Claudian. p. 910, et Fabr. Semestr. II, 18. —33 seq. Sternuntur leto ut ap. Lucret. VI, 1194; Virg. Æneid. VIII, 566; IX, 433. —Setia colle Vitifero; cf. ad VIII, 376. —34. Cingulum (hod. Cingoli) in Piceno belli civilis Cæsariani tempore conditum a T. Labieno. Vid. Cæs. B. C. I, 15. Hinc Silium licentia poetica (per πρόληψιν) hoc finxisse monuit jam Drak. —35 sq. Pœni tres illos fratres simul, sed non eodem modo occiderunt. —38. poplite, cæsis. Cf. ad IV, 341.

40, 41. Mæcenatis genus ab Etruscis regibus deducere solent poetæ. Cf. Hor. Od. I, 1; III, xxix, 1, ubi v. Jani. —Mœonia terra, Etruria. Vid. ad IV, 721.

42. projecto lucis amore; cf. ad V, 226. —43, 44. Cf. V, 372 sqq. et Virg. Æn. XII, 466 seq. «Turnum Vestigat lustrans.» Ed.

45

Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,

Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)

In faciem pavidi Juno conversa Metelli,

«Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,

Incassumque moves, fato renuente, furores?

50

Si superest Paulus, restant Æneia regna;

Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem

Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus

Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi

(Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.

55

Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis

Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.

Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto

Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»

45. Molem, conatum, seu vim, seu malum. —46. Tempestas et rabies, impetus et furor Pauli. —47. pavidi Metelli; conf. inf. v. 418 sq.

54. ausit certare Tonanti, ut Diomedes ap. Hom. Iliad. ε, 362, 457, ὅς νῦν γε καὶ ἄν Διῒ πατρὶ μάχοιτο; Drak.

55, 56. Cf. IX, 645, 651.

57. Sit, da, spatium fatis, iis concede.

Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis

60

Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ

Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?

I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela

Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,

Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ

65

Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum

Me vita, pulchraque indignum morte putasti?

Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella

Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ

Virtutis patrum! quando certamen inire,

70

Cuive virum mallem memet componere, quam qui

Et victus dabit et victor per secula nomen?»

59 seqq. Si nulla alia causa esset, cur deberem nunc mortem obpetere, nonne hæc esset maxima, quod te fugam suadentem audivi? Mars. —61. monstra; vid. ad II, 650.

62 sqq. Vim sarcasmi facile senties. Comparant Hom. Iliad. θ, 95, et I, 40, 43.

67 seq. Refelluntur verba Metelli sup. v. 53, 54. Pulcherrima mors est, a tanto viro vinci. Vid. ad II, 705, et inf. v. 302. —Quippe; vid. ad V, 117. —bella ferre Jovi; conf. ad III, 365, in V.L. —70. componere; vid. ad I, 39.

Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,

Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum

Agmina, et in densis furantem membra maniplis

75

Per conferta virum et stipata umbonibus arma

Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.

Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,

Erroresque feræ sollers per devia mersa

Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro

80

Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;

Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,

Deprendit spissis arcana cubilia dumis.

74. membra furantem, occultantem, furtim, seu clam se subducentem, ut XII, 300, et XIV, 561; Drak. —76. melior planta. Conf. Virgil. Æneid. lib. V, v. 430: Ille pedum melior motu; et ibid. 69, et 150. Ed. —Acheram; cf. ad III, 298, 299.

77 sqq. Venusta comparatio Pauli, Hannibalem vestigantis, cum cane venatico; et ornate, sed non sine verborum luxurie, expressa. Compararunt jam alii Senec. Thyest. 498 sqq. et Hippol. 39 sq. —78 sq. Nare mersa, h.e. depressa, demissa, ut presso rostro et ore, vel demissi nare sagaci ap. Lucan. IV, 443, et Senec. ll. cc. N. Heins. et Gronov. Diatr. Stat. c. 38. Sic mergi apud Senec. Herc. Œt. 1348; Quinctil. Decl. XIX, 4; Stat. Theb. V, 502; Colum. R. R. III, 18 et al. quos laudavit Drak. —79. Tacito locum rostro pererrat, etc. Sen. Thyest. 501. Διφᾷν ἴχνια δορχαλίδος, Callim. Epigr. xxxiii, 2. —81. sistit, ut ap. Virg. Ge. 479, al.

At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis

Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,

85

In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,

Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum.

«Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,

O decus æternum Carthaginis! horrida juxta

Stagnantes consul molitur prælia ripas;

90

Et laus haud alio major datur hoste peremto.»

Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.

83 sqq. Conf. Virg. Æn. X, 633 sqq., ubi vid. Heyne. —84. desinit iræ, λήγει χόλοιο, ut abstinere irarum, Hor. Od. III, 27, 70, et desistere pugnæ, Virg. Æn. X, 441. Cf. Lambin. ad Horat. Od. II, ix, 17.

86. Pœnum ignarum, scil. ipsam Junonem, non Gelestam, hæc moliri. Juno, ut Pauli cum Hannibale pugna inpediretur, alia molitur: in faciem enim Gelestæ mutata Hannibali mentitur, Paulum juxta Aufidum ingentem stragem edere, quum tamen is in longe diversa parte pugnaret; atque ita ignarum Pœnum, qui falsi Gelestæ dictis fidem habebat, a sævo vicini Pauli certamine avocat; Drak.

Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;

Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant

Arma senem circa nati; pauperque penatum,

95

Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros

Bellator populos, factis et cæde docebat

Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.

92. aggere; vid. ad I, 265. —94. pauper penatum, ut lar parvus pauperum, Hor. Od. III, xxix, 14, et parvi penates, Virg. Æn. VIII, 543. Cf. sup. ad I, 616. —95. domus; cf. ad I, 572. —Tuder; vid. ad IV, 222.

Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,

Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu

100

Innumero cum turre feram, facibusque sequutis

Ardentem monstri spectabat læta ruinam;

Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ

Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;

(Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos

105

Sæva parens ultro in certamina, et addere passim

Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,

Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.

98. crudo; cf. ad I, 405. —101. Ardentem ruinam, incendium turris delapsæ. —monstri, ut feram, pro elephanto. —102 sqq. Adventus Hannibalis ex magnitudine et splendore armorum cognoscitur. Cf. I, 496... 501. —103. nec tarda senectus; Crista senex non tardus fuit, tardavit, cessavit, sed rapuit, etc. —104. agmine, ut sup. cohors et phalanx, adeoque omnes simul natos rapit. —105. addere, jacere, ut XV, 716. —106 sq. Cf. ad IX, 444... 447. —107 seqq. Venusta comparatio Cristæ, filios ad fortiter pugnandum, adspectumque hostis intrepido animo ferendum, exhortantis, cum aquila, quæ ut verba Plinii (H. N. X, 3) aliis jam laudata, mea faciam, «inplumes etiamnum pullos suos percutiens, subinde cogit adversos intueri solis radios, et si conniventem humectantemque animadvertit, præcipitat e nido, velut adulterinum atque degenerem; illum cujus acies firma contra stetit, educat.» Eadem omnes aquilas, non solum haliæetum, de quo Plin. l.c. agit, facere memorant Aristot. Histor. Anim. IX, 34 et 45 (ubi iisdem fere verbis illa traduntur); Ælian. H. A. II, 26; Petron. Sat. 120; (ubi vid. Gonsal.) Lucan. IX, 902 seqq.; Claudian. Præf. in III Consul. Honor. 1 sqq. (ubi vid. Barth.) et alii.

Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido

Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,

110

Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,

Explorat dubios Phœbea lampade natos.

Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,

En medias hasta velox prætervolat auras.

Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,

115

Ac senium invalido dependens prodidit ictu.

108. Armiger Jovis, aquila, quæ avis sola, supra nubes volans, fulmine non percuti, et hinc Jovis fulmina gestare fingebatur. Vid. Plin. II, 55; X, 3 extr. Heins. ad Ovid. Met. X, 158, et inf. ad XII, 56, 58. —111. Explorat dubios natos, quinam velut adulterini sint; ut explorare dubiam sobolem sup. I, 413. Phœbea lampade, eo, quod illos cogit adversos intueri solis radios. Cave cum Ill. Ernesti jungas dubios Phœbea lampade natos, et interpreteris, nondum satis firmatos ad solem intuendum. Videant latinæ poeseos studiosi carmen quoddam Car. RUÆI, cui titulus, Aquila cum pullis. Ed.

114. multiplex aurum, lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata (cf. II, 401 sq. et Virg. Æn. V, 259, 264); nisi malis intell. clipeum, σάκος ἑπταβόειον, auro obductum. Cf. ad V, 318. —115. Cf. V, 568 sq. et Virg. Æn. II, 544 sq.

Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus

Exsanguem senio dextram? vix prima momordit

Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.

En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista

120

A nobis melius discet bellare juventus.»

Sic propria miseri transfigit pectora corno.

At contra (horrendum) bis terna spicula dextra

Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.

Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam

125

Venator premit obsesso quum Maurus in antro,

Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant

Nondum sat firmo catuli certamina dente.

117. Exsanguem, debilitatam, ut II, 320; V, 328. —prima Tegmina; cf. ad V, 318. —118. Callaici metalli. Cf. II, 395 sq. —cornus, hasta, tremebunda, quæ in superficie clipei hærens nutat, sive tremulo motu per auras volavit; Ern. qui utrumque putat indicium esse teli exiguo impetu emissi: quod nobis non persuasit. Cf. II, 448; V, 628; VI, 251.

122. bis terna dextra, a sex Cristæ filiis simul torta, emissa. —124 sqq. Filii Cristæ, patre occiso, cum Hannibale pugnantes, comparantur catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus. —feta leæna, ut I, 406.

126. jam dudum, confestim. Cf. ad VIII, 37.

Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,

Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas

130

Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,

Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,

Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti

Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.

128. Consumit clipeo tela, ut V, 642. —conlectus in arma, h.e. in clipeum, ὑφιζάνων, ut ap. Virg. Æn. X, 412, et XII, 491, ad quæ loca vid. Heyne.

Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira

135

Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:

«Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni

Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat

Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»

Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,

140

Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens

Arma super fratrum resupino concidit ore.

Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum

Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum

Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.

134. armiger, θεράπων. Vid. ad I, 66. —135. actus, cœpta, molimina. Drak. cf. Val. Fl. IV, 162 et sup. III, 78. —136 seq. Vadis liventis Averni Demitti; vid. ad I, 439. —globus ille, sex filii Cristæ. —138. Tegmina, clipeum. —stultæ pietatis, qua patris necem contra fortiorem frustra ulturi erant; Cell.

140. pressa, alte inpressa. Cf. ad I, 383.

143. hoc pilum. —jacentum Romanorum. —144. Fors dabat Hannibali.

145

Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,

Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)

Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,

Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa

Inliso saxo, qua spina interstruit artus,

150

Obcumbit; fratrisque videt labentia membra

Quercentis, quem funda procul per inane voluta

Sopierat, dum supremam Telesinus in auras

Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.

145. Cf. Virg. Æn. II, 551. —146. Conf. Stat. Th. VIII, 697, et Iscan. B. Troi. V, 253, Drak. —Ense metit; vid. ad IV, 213. —rapido, raptim. —149. qua spina interstruit artus, in imo dorso, scilicet ad femorum commissuras, Ern. —152. Sopire, sensu privare, et hinc interficere, ut ap. Lucret. III, 917, 1051; conniventem somno consopiri sempiterno ap. Cic. Tusc. Qu. I, 49; διευνάζειν apud Eurip. Hippol. 1375. Nam mors sopori, vel somno et nocti comparatur. Cf. ad II, 574 in V.L. —153. dubitantia lumina, ut natantes oculi II, 122, ubi vid. not. Conf. inf. v. 457, et Georg. IV, 496.

At fessus mærore simul, cursuque, metuque,

155

Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor

Interdum insistens Perusinus membra ferebat.

Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis

Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum

Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.

160

Tentarat precibus sævum lenire furorem;

Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,

Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.

155. non certa membra, quia vulneratus erat, Cell.

157. Libyci monstri, elephanti, jacentis, occisi. —per terga, ex incensa turri, elephantis tergori inposita.

160. furorem, iram Hannibalis. —161. Stygius fervor, sudes adusta, et hinc letifera. —primos hiatus, os apertum, quo preces modo fundere tentarat, h.e. tentaturus erat.

Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro

Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa

165

Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus

Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum

Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;

Donec victa Deo late procumbit, et omnem

Conlabens operit spatioso stipite prolem.

164 sqq. Heroes in pugna cadentes passim comparantur magnis arboribus, vento, vel securi, vel, ut h.l. et ap. Hom. Iliad. ξ, 414 sq. fulmine eversis. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 448 sq. Jani ad Horat. Od. IV, vi, 9 seq. —166. Jovi, a Jove. —sacros ramos; cf. ad III, 501 et 691. —sacros per ævum, inviolatos inde ab antiquissimis temporibus. Conf. Bentl. ad Hor. carm. sæc. v. 26. —167. sulfure; cf. Hom. l.c. —168. victa Deo, vi fulminis. —169. omnem prolem, minores arbores, ex majoris semine aut radicibus enatas; Cell.

170

Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor

Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram

Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat

Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris

Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,

175

Unde genus tristique Deæ manabat origo.

173. Cf. ad II, 59. —ab antris, ut I, 431, ubi vid. V.L. —174. Calpes, intell. Mauretania, quæ objacet; Cell. Herculeæ; cf. ad I, 142. —cælatus Gorgone parmam, in cujus parma cælatum erat caput Gorgonis, seu Medusæ, filiæ Phorci, seu Phorcyos, a quo Phorcys miles oriundus fingitur. —175. Unde, a Calpe, ubi olim regnarat una cum sororibus; N. Heins. —Deæ, Medusæ. —tristi; cf. ad I, 147.

Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem

Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,

Dum lævum petit incumbens violentius inguen,

Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,

180

Adflictumque premens, tergo qua balteus imo

Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,

Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem

Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,

Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.

176. tumentem; vid. ad II, 288; VI, 598; XVII, 429. —177. saxificæ Medusæ, ut ap. Sen. Herc. fur. 901; Lucan. IX, 670; Ovid. Met. V, 217, et in Ibin, 553. —179. Detrahit ad terram, eique adfligit. —vertice coni, galea. —180. balteus h.l. non a quo ensis in humero dependet, sed cingulum commune. —184. Atlanticus adcola, Phorcys Mauretanus. —Ætolos campos. Vid. ad I, 125. —subit campos, ibi cadit, moritur, ut τάχα γαῖαν ὑπὲρ Διὸς ἄσπετον αἶσαν Δυσόμεθ᾽ ἐσσυμένως, Calab. lib. III, Dausq. Sic et δῦναι δόμον Ἄϊδος εἴσω, dixit Hom. Iliad. γ, 322.

185

Has inter strages rapido terrore coorti

Invadunt terga, atque averso turbine miscent

Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos

Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:

Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,

190

Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam

In cædes aciem pone atque in terga ruentes

Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.

E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.

185. Numidarum stratagema notum ex Frontin. Strat. II, v, 27; Val. Max. VII, 4 ext. 2, et inpr. Liv. XXII, 48. Appianus, B. Hannib. c. 20 et 22, Celtiberis illud tribuit, non Numidis. —186 seq. turbine, ut lib. I, v. 41. —miscent Bella; sic ad I, 69, miscentem pugnas, ubi videndæ notæ. Ed. —189. Subcincti dolis, ut contra discingere dolos VII, 153. —192 seq. «Adreptis scutis, quæ passim inter acervos cæsorum corporum strata erant, aversam adoriuntur Rom. aciem.» Liv. l.c.

Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem

195

Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste

Auferri signum, connisus corpore toto

Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.

Ac dum comprensam cæso de corpore prædam

Avellit, tardeque manus moribunda remittit,

200

Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi

Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.

196. connisus corpore toto, ut II, 629; IX, 379, et Virg. Æn. X, 127. —197. occupat ictu, φθάνει πλήξας. Cf. ad V, 520. Sic et φθάνει μὶν βαλὼν, φθῄη ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς, φθῇσιν ὀρεξάμενος χρόα dixit Hom. Odys. χ, 91; Iliad. π, 861; ψ, 805.

198. prædam, signum, vexillum.

Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo

Iras sæva truces, sublatum pulvere campum

Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.

205

Jamque reluctantes stridens inmane procella

Per longum tulit ad campi suprema, cavisque

Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.

Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi

Servabat tacito, non felix Curio, leto.

210

Namque, furens animi dum consternata moratur

Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,

In præceps magna propulsus mole ruentum

Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus

Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.

202. Enyo, Ἐνυὼ, græcum nomen Bellonæ, de qua cf. IV, 439 sq. et V, 220 seq. —203. Pulvere campum, pro, pulverem campi, seu in campo. —204. candentes; v. V.L.

205 seq. Procella, ex vehementiori Vulturni flatu constans, reluctantes et invitos milites ad ultimam partem campi tulit; Drak. —stridens inmane procella, ut ap. Virg. Æn, I, 102. Cf. ad VII, 573.

209. tacito leto; v. ad III, 145, et cf. inf. v. 403.

214. sine nomine; conf. ad IX, 373. —Hadriaca arena, ut ad litora Hadriaca ponti I, 54.

215

Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla

Nescius, adversa fronte incurrebat in arma

Vincentum consul: pereundi Martius ardor,

Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;

Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ

220

Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis

Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.

215. Fortunæ subdere colla; v. ad VI, 414. —217 sq. Conf. ad I, 559 seq. —Consul, Æmilius Paulus. —219. De Viriatho v. ad III, 354. —regnator Hiberæ terræ, imperator Lusitanorum. —220. Magnanimus; conf. ad I, 29. —221. hostem, Servilium consularem, de quo v. ad VIII, 664.

Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,

Post Paulum belli pars optima, conruit ictu

Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno

225

Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram

Consul, et insani quamquam contraria venti

Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,

Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ

Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi

230

Carmina pulsata fundentem barbara cætra

Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.

Hic fuit extremus cædum labor: addere bello

Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est

Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.

222. Conf. V, 190. —optima belli pars, ut ap. Virg. Æn. X, 427, 737. Cf. ad V, 329. —224 seq. addidit Invidiam Cannis, Cannensis cladis memoriam ingratiorem, ipsamque calamitatem acerbiorem fecit. Cf. VI, 402. —225. Cf. XV, 690. —226 sq. contraria vis venti Exarmat, hebetat, lucem, aciem oculorum. —insani, ut VI, 175. —227. Exarmat, arma extorquere conatur; Lenz. —obtendi proprie dicuntur res, quibus vela obducuntur, vel tenebræ, unde obtendit h. l. tegit, occultat, velat. Cf. Val. Fl. III, 718; Intpp. ad Virg. Ge. I, 248; Heins. ad Claud. R. P. II, 226, et Gigantom. 92; Barth. ad Stat. Th. II, 248, et V, 45; Gronov. ad Senec. Œd. 625; Ernesti ad Tac. Hist. III, 56. —229 seq. Cf. ad III, 348, et IV, 215. —231. vitalia membra, unde vita maxime pendet, ut ap. Lucan. VI, 194, 197; VII, 620; IX, 743 al. Eodem sensu qua fata celerrima dixisse Virg. Æn. XII, 507, observat Lef. —vitalia, cor; Lenz.

235

Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca

Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra

Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.

Inde pedem referens, labentia membra propinquo

Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,

240

Sedit terribilis clipeum super ore cruento:

Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,

Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,

Stat teli patiens media tremebundus arena,

Ac, manante jubis rictuque et naribus unda

245

Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,

Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.

235 sqq. Cf. Liv. XXII, 49. —cæca manu; v. ad V, 3. —236. perfractæ cassidis æra, ut ap. Lucan VI, 193; Lef.

239. undanti vulnere, ut apud Virg. Æneid. X, 908; Stat. Th. I, 449; II, 124, et unda sanguinis mox v. 244 et apud Val. Fl. VI, 573. Cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 700, et Heins. ad Claud. R. P. III, 127. —241 sqq. Conf. Virg. Æn. IX, 792 sqq. ubi vid. Heyne. —243. tremebundus, ut territus ap. Virg. l.c. Cf. V.L. et Hom. Iliad. λ, 553; ρ, 111 seq. —arena amphiteatri. —245. murmura torquens languentia, ut IV, 278. —246. spumantem cruorem, ut canentem I, 424, ubi v. V.L.

Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato

Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,

Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.

250

Obrutus hic telis ferri per corpora Piso

Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam

Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,

Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:

Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam

255

Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;

«Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant

Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»

Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus

Arduus insurgens totum permiscuit ensem.

248. Ductor, Hannibal. —status, Vulturnus, Pœnos adjuvans.

250. ferri, equo citato vehi, per corpora, cadavera Rom., inter quæ saucius jacet Piso. —252. subrecta cuspide, sursum erecta; v. ad VII, 650. —Ilia transit Piso, propr. cuspis. —254. Conligere corpus, se erigere. —255. Cf. Virg. Æn. X, 894, et ibi Heyne. —256 sq. Num exanimes Romani reviviscunt, et arma retractant? Lefeb. Hunc locum putat expressum ex Hom. Iliad. φ, 55. Similem Silii locum me supra legere memini, quem tamen nunc frustra requisivi.

259. arduus insurgens, ut alte insurgens I, 401, et adsurgens IV, 610. —permiscuit visceribus, h.e. infixit.

260

Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,

Lentulus effusis campum linquebat habenis;

Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,

Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.

Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari

265

Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus

Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere

Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,

Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,

Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?

260. Cf. Liv. XXII, 49. —Cydonea arundine; vid. ad II, 90, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 858. —262. rorantem saxa cruore; v. ad IV, 447, et Heins. ad Claud. in Rufin. I, 383.

264 sqq. Mortuo Paulo Roma ipsi et omne Latium perire videbatur. —Mens fugæ abiit, fugiendi impetus eum reliquit; Lenz. —267. campi Cannenses in Apulia sorbentes Latium totum, sanguinem totius Italiæ. Conf. XI, 565, 566, et ad I, 50, 51. —269 seq. Verbis, e re nautica petitis, designatur auxilium Romanis in summo discrimine præstandum, puppim (gubernaculum), gubernare damna belli, etc.

270

Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas

Crudelis belli, vivisque in turbine tanto

Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)

Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum

Fessarum, cape cornipedem: languentia membra

275

Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.»

270 sqq. Ernesti monet, poetam manifeste veritatem Livii non adsecutum esse, apud quem Lentulus non adhortetur Paulum, ut ne desit Romanis, nec mortem vitæ præferat (quod nunc non integrum fuisset ei vulneribus confecto et moribundo), sed hoc modo postulet ab eo, ut, dum aliquid virium supersit, hostibus se eripiat, ne in ipsa pugna consul moriatur. Meo vero qualicumque judicio Silius recte mentem Livii cepit. Non tam triste fuit et acerbum, consulem, in acie, quam talem virum perire. Vulnera autem Pauli forte sanari potuissent, nisi obstinato ad moriendum fuisset animo. Ipse ap. Liv. l.l. a Lentulo petit, ut patiatur se expirare, ne aut reus iterum e consulatu sit, aut adcusator collegæ existat. Quod non rogasset, si nulla vitæ spes reliqua fuisset. Conf. V.L. —273 seq. rerum Fessarum; v. ad I, 566. —unice rerum fessarum; v. V.L. —unice rerum Fessarum, cladis communis, h.e. qui præ ceteris dignus es, ut serveris; Lenz. coll. verbis Liv. XXII, 49: «L. Æmili, quem unum insontem culpæ cladis hodiernæ dii respicere debent, cape hunc equum, etc.» Livius superat poetam. Ed.

Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem

Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!

Nec vero spes angustæ, quum talia restent

Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,

280

Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis

Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.

Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.

276. Respondet Paulus, at multo loquacius, quam in Livio (XXII, 49), cujus omnis narratio naturæ rei et tempori convenientior videtur; Ern. Enimvero Silius huic narrationi vix quidquam addidit præter ornatum poeticum. —277. Macte o virtute paterna; ut ap. Liv. l.c. Cf. ad IV, 475. Laudatur juvenis virtus, quoniam is equi sui usum consuli obtulerat, ejusque loco mori cupiebat.

280. Qua, quatenus, permittit vulnus in planta, v. 260. —281. hæc pestis, Hannibal. Cf. ad I, 174.

282. Conf. I, 144.

Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta

Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi

285

Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem

Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos

Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo

Pectora, nec manes tam parva intramus imago.

283. Nostris monitis pugnavit, obstitit, furor Varronis; Mars. —284. cæcæ plebi; vid. ad VII, 540. —286. Conf. Virg. Æn. XII, 678 seq. En animæ magnæ Prodigum Paulum, superante Pœno, ut verba Horat. Od. I, xii, 37, mea faciam. —286. Quantine emtum velit Hannibal? Cf. ad V, 601, 602. —288. Vid. ad VIII, 145 sq. —imago; v. ad I, 97.

Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,

290

Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum

Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,

Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,

Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris

Letifero cedens tandem, projectaque corpus

295

Luctatur morti, et languentem pandit hiatum

In vanos morsus, nec subficientibus iræ

Ictibus, extrema lambit venabula lingua.

289. Ille ego..., abrupta oratio, de qua vid. ad VI, 110. De formula loquendi ille ego, cf. Heins. ad Ovid. Trist. V, vii, 55. —292 sqq. Paulus extremas vires in hostibus ulciscendis consumit: scena heroica, exiguam veri similitudinem habens, at narrata probabiliter; Ern. —293 seq. Similis comparatio sup. v. 241 seq. et I, 421 sqq. —294. projectaque corpus, ut projecto lucis amore sup. v. 42. Cf. ad V, 226. —295. luctatur morti; v. ad II, 514. —297. extrema, extremum spirante. Ed.

Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti

Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ

300

Non exspectatum surgens defixerat ensem,

Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa

Exoptans animam certantem ponere dextra.

Sed vicere virum coeuntibus undique telis

Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.

305

Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens

Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,

Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi

Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.

298. coruscanti telum, ut ictum daret. Cf. ad I, 434. —299. securo cædis, qui non dubitabat, quin Paulum facile occideret. —302. Exoptabat mori in certamine cum Hannibale, viro fortissimo. Sic tuaque animam hanc effundere dextra, dixit Virg. Æn. I, 98. Cf. sup. ad. v. 67 sq. et ad II, 705.

305. ingens Dextera, vir fortissimus. —Dextera, quem, ut βρέφος φεροντα, Anacr. III, 17, ubi vid. Intpp. σώματα ὅστις, Sophocl. Ajac. 760, ubi v. Brouck. Cf. sup. ad V, 495, et Köppen ad Hom. Iliad. β, 278. —306. darentur, data fuissent.

Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,

310

Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis

Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.

Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic

Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.

Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ

315

Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;

Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,

Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore

Cornipedum derepta fero spumantia frena.

Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas

320

Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.

309. mentes lapsæ, animus Rom. fractus est. —in consule, morte Pauli.

313. Sicana pubes; cf. V, 489 sq.

315. Sarrastes populi; v. ad VIII, 536.

319. Cf. VIII, 669 seq.

Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto

Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,

Naufragium spargens operit freta; jamque per undas

Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,

325

Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ.

321 sqq. Lagea ratis; v. ad I, 196. Drak. suspicabatur, poetam respexisse ad naves portentosæ magnitudinis, a Ptolemæo Philopatore exstructas (v. Athen. Deipnos. V, 8, pag. 203, et Plut. Demetr. 59), vel ad naves Antonianas, de quibus v. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 691 sqq. ex quo loco etiam navis cum insula comparatio petita est. —324. aplustre, seu aplustrum, ἄφλαστον, seu ἄπλαστον, ornamentum puppis, tabulatum, in quo post diætam erigebatur baculus, στηλὶς, e quo dependebat velum, h. est, linteum, seu fascia (ταινία, Flagge), quæ motum venti indicabat. Conf. Köppen ad Homer. Iliad. ο, 717; Gesneri Thes., et, quos Drak. laudat, Scheffer. de Re Nav. II, 6; Salmas. Exerc. Plin. p. 403 seq.; Cuper. Apoth. Hom. p. 50 et 196; Fabrett. ad Column. Trai. pag. 117, et Beger. Thes. Brand. T. III, p. 408. Cf. et V.L. Vide etiam Wernsdorf ad Rutil. Itin. I, 513, in Poet. Min. T. V, P. I, p. 167. —325. æquora, aquam.

At Pœnus, per longa diem certamina sævis

Cædibus emensus, postquam eripuere furori

Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem

Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.

330

Sed mens invigilat curis, noctisque quietem

Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,

Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.

Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,

Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,

335

Destinat, ac jam claustra manu, jam mœnia flamma

Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.

326 sqq. Hannibal post victoriam Cannensem extemplo Romam contendere et obpugnare constituit: in quo poeta non historicam veritatem (v. Liv. XXII, 51), sed rationem poeticam, et episodii de machinatione Junonis (v. 337 sqq.) comminiscendi occasionem spectavit. —329. suis, suorum labori, in cæde Rom. peragenda; Dausq.

331 seq. Cf. V.L.

334. Dum recens est ardor militum. —336. Occupat et jungit, spe et cogitatione.

Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,

Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,

Incautum ardorem atque avidas ad futile votum

340

Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis

Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro

Edomita inviti componit lumina fratris.

340 sq. Similiter Somnus mittitur ad Agamemnonem Hom. Iliad. β, 6 seq. ad Neptunum Iliad. ξ, 354 sq. ad Jovem Iliad. ξ, 230 sq. quo et h.l. v. 342 spectat. —quietis tenebris, a vestibulo et aditu locorum inferorum; ubi Somni sedes. Vid. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 278, et Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 231. —342. fratris, Jovis.

Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,

Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis

345

Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi

Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos

Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.

Ductori precor inmittas nova somnia Pœno,

Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,

350

Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»

343. majoribus Ausis, ad majora ausa. —344. mollibus alis; χρυσέαις πτερύγεσσιν, Orph. Arg. 1009. Ὄνειροι μελανοπτέρυγες, Eurip. Hecub. 71. Somnus alis, vel, ut mox v. 356, virga tangit, quibus soporem inmittit. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, i, 89; III, iv, 55. Cuper. Apoth. Hom. pag. 178; Spanh. ad Callim. H. in Del. v. 234, et Herderi zerstreuete Blätter, T. II, p. 322. —345 sq. Non Argus tibi sopiendus est, custos Ius, filiæ Inachi, in vaccam mutatæ: quæ fabula vel tironibus nota est ex Ovid. Met. I, 624 sqq. —mille oculi, Argus πανόπτης, de quo v. Heyne ad Apollod. p. 252 seq. Centum ei oculos tribuunt Ovidius et alii. Cur spernat numina Somni, docebit idem Ovid. l.c. v. 626 sq. et 685 sq. —347. nocte, somno. Vid. ad II, 563. —multa, propter multos oculos.

348. nova somnia, inusitata, ab ipso Somno inmissa. Lefeb. étranges. Drak. quæ cum aliquo terrore animum percellunt, aut forma ac modo inusitato metum atque horrorem incutiunt, ut ap. Tibull. II, 7, 19 (al. vi, 37), ubi vid. Broukh. —349 sq. Conf. VI, 599... 605, et XII, 605 seq. Drak. —vetitos muros. Cf. ad III, 501; IV, 788.

Imperium celer exsequitur, curvoque volucris

Per tenebras portat medicata papavera cornu.

351 sq. Cf. ad II, 543 sq. Somnus manu tenet cornu, unde soporem infundit, (v. Burm. ad Val. Fl. IV, 16; VIII, 72; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. I, 692; Cl. Doering. Eclogæ poett. lat. pag. 249; Spencii Polymet. XII, pag. 264; Barth. et Lutat. ad Stat. Th. II, 144; VI, 27. Lessing. Wie die Alten den Tod gebildet, p. 1, 45 al.) et papavera (propter vim soporificam, quæ nigro inprimis papaveri inest, unde opium paratur) effundit, de quo v. Martin. ad Virg. Ge. I, 78; IV, 545; Ovid. Met. XI, 605 seq. Signum a Tollio post Cic. Or. pro Archia et a Drak. ad h.l. editum, Mariett. Traité des Pierres gravées, T. II, pag. 1, n. lx (ubi Somnus ex manu Noctis, cui tres Ὄνειροι a tergo stant, papaverum manipulum adcipit), et auctor libri qui inscribitur, papaver ex omni antiquitate erutum, Norib. 1713, 1714, p. 155 sq.; 170 sq. —352. medicata; conf. Heyne ad Virg. Æn. IV, 486, et VI, 420.

Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima

Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas

355

Devexo capiti pennas, oculisque quietem

Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.

Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:

Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim

Cingere, et insultans adstare ad mœnia Romæ.

353. per tacitum adlapsus, ut Ille volat, nullos strepitus facientibus alis ap. Ovid. Met. XI, 650; Drak. Cf. ad VII, 527. —354 sq. Barcæi juvenis, Hannibalis. Cf. I, 72. —soporas pennas; cf. ad v. 344. —quatit Devexo capiti, supra caput, στῆ δ᾽ ἂρ ὑπὲρ κεφαλῆς, Hom. Iliad. β, 21, ubi vid. Köppen. —355. oculis quietem Inrorat; cf. ad VIII, 121 in Var. Lectt. Heyne et Cerda ad Virg. Æneid. I, 691, et III, 511; Burm. ad Val. Fl. IV, 16. —356. Imitat Virg. Æn. V, 854 sq. ubi Heyne coll. Apollon. IV, 156, monet, virgam, vel ramum proprie adcipiendum, et rem ab aqua lustrali ductam esse. Conf. Barth. ad Stat. Silv. V, iv, 18; Doering. Eclog. poett. lat. p. 242; Gronov. Obss. II, i, p. 210 sq.; Turneb. Advers. XXI, 4, et Burm. ad Val. Fl. VIII, 84. Sic et Mercurius ῥάβδῳ ὄμματα θέλγει, Hom. Odys. ε, 47; v. Gronov. l.c. Ernesti virgam h.l. ipsa papavera dici putat. Lethæa virga, ut Ληθαῖον πτερὸν ὕπνου, dixit Callimach. Hymn. in Del. vers. 234. Cf. Virg. Georg. I, 78; IV, 545, et Æneid. V, 854.

357. insomnia, somnia, ut XI, 102; Virg. Æn. VI, 897, et Tibull. III, 4, 1, ubi v. Broukh. Singula h.l. ἐναργῶς et apte expressa, inpr. adparitio oratioque Jovis. —358. videbatur sibi, somniabat.

360

Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,

Elata torquens flagrantia fulmina dextra,

Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,

Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;

Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum

365

Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:

«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;

Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,

Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»

Adtonitum visis, majoraque bella paventem

370

Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;

Nec lux terribili purgavit imagine mentem.

363. Cf. ad I, 49, et V, 542. —367 seq. Hæc graviter et ad dignitatem majestatemque Rom. urbis adumbrandam adcommodate dicta. —sacris muris; vid. ad III, 501; inrumpere muris; conf. ad II, 378 in V.L. inrumpere proprie significat, quo non licet penetrare, v.c. in adyta et penetralia, de profanis et non initiatis. Vid. Heins. ad Ovid. Trist. II, 305, et Burm. ad Quinctil. II, 1, p. 320.

371. Nec lux purgavit imagine mentem, etiam vigili imago nocturna menti obversabatur; Ernest.

Quos inter motus somni vanosque tumultus,

Dedita per noctem reliquo cum milite castra

Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.

375

Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas

Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,

Celatis Superum monitis clausoque pavore,

Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,

Ac nimium lætis excusat fidere rebus.

373. Cf. Liv. XXII, 52. —374. pleno, onusto præda.

375. Cf. Liv. XXII, 51, in cujus tamen imitatione Silius ingenio suo indulsit, his additis, illis resecatis. Dictum hoc, die quinto victor in Capitolio epulaberis... quod Silius Magoni tribuit, et de quo vid. Gell. X, 24 et, qui eum descripsit, Macrob. I, 4; Maharbali dedere Liv. XXII, 51, et Val. Max. IX, 5 ext. 3; Adherbali vero Florus II, 6, ubi tamen Grævius Maharbalis nomen ex Mstis restituendum docuit; Draken. Possunt plures uno consilium dedisse; Dausq. et Cell. —377. monitis; cf. ad IV, 120. —clauso, dissimulato, celato, pavore, a somnio sibi incusso. —378 seq. Vulnera excusat, h.e. iis ad excusandum utitur, se iis excusat.

380

Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis

Terga juberetur muris, ac signa referre,

«Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,

Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis

Munera destituis fato, patriamque moraris?

385

Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros

Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»

382. Tanta mole, tantis conatibus. Mago elevat res ab Hannibale gestas, spiritusque ejus reprimit. —383. Quonam tristi adversoque fato fit, seu efficitur, ut tam felicem rerum cursum non persequaris? Vincere scis, victoria uti nescis, Liv. XXII, 51. —384. patriam moraris, quatenus tergiversando et cunctando patriam imperio jam prope comparato fraudas; vel etiam milites diu hærentes in Italia patriæ detines; Ernesti. Imo patriam poeta dixit pro spe patriæ; ut vota meliora morari Stat. Th. III, 651.

385. Sequere: cum equite, ut prius venisse, quam venturum, sciant, præcedam; Liv. l.c. —juro hoc caput; cf. ad VIII, 105.

Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,

Jam Latius sese Canusina in mœnia miles

Conligere, et profugos vicino cingere vallo,

390

Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris!

Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum

Imperium, non subnixæ lictore secures.

Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,

Corpora debilibus nituntur sistere membris.

395

Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis

In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ

Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:

Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum

Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.

387. Cf. Liv. XXII, 50 et 52. —388 sq. Latius miles, decem millia hominum, qui duce Sempronio ex majoribus castris Canusium pervenerunt. Alii Venusiam, vel Cannas, vel in silvas profugerunt; et qui in minoribus castris restiterant, capti sunt. Conf. Appian. B. Hannib. c. 26. —sese conligere; v. ad VI, 399. —vicino urbi. —390 seq. Poeta ad similem rem transtulisse videtur narrationem Livii IX, 5 et 6.

393. elisa ruina; conf. V, 509.

398. carpsere, decerpsere, deripuere. —399. damnarunt, respuerunt, præ mœrore projecerunt, M. honores, illud superbum decus cristarum, et reliqua ornamenta insigniaque militaria.

400

At multa thorax perfossus cuspide; et hærens

Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.

Interdum mæsto socios clamore requirunt.

Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,

Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.

405

Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis

Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam

Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.

401. Loricæ, in lorica hærens.

402. Verba Virg. Æneid. I, 217, ubi v. Heyne.

403 sq. Galba, v. sup. v. 194 sq. et VIII, 470. —Piso; cf. v. 250 seq. et VIII, 463. —Curio; cf. v. 209, et VIII, 426. —leto inerti; nam in Aufido perierat. Cf. ad v. 209, et III, 123, 145. —404. Scævola; cf. IX, 370, et VIII, 383.

405. Hos duces passim hic et ille per exercitum, non omnes simul, sed ut quisque in hunc vel illum animatus erat, lugent: at Pauli fata omnes pariter gemunt; Burm. —pariter ceu, ut ὁμοίως ὡς, Lef. Male! —406. vera mali præsentia, vera et certo futura, quæ nunc præsentia sunt; Cell. Milites commemorabant inter se, ut ille sæpe prædixerit hanc calamitatem præsentem; Ern. —407. canere; cf. v. 60 seq. sistere, cohibere, mentem, consilia, vel θυμὸν, μένος furorem et iram.

Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;

Atque idem quantus dextra: sed cura futuri

410

Quos premit, aut fossas instant præducere muris,

Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;

Quaque patet campus planis ingressibus hosti,

Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,

Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.

409. quantus dextra, quam fortis fuerit. —413. Terræ infigunt stipites ramosos, in formam cornuum cervinorum truncatos, qui aggeribus committendis muniendisque, vel adscensui hostium prohibendo inserviebant, quorumque stili, h.e. cuspides, ex terra exstantes, et frondibus vel herbis occultatæ, equorum pedes lædebant inpediebantque. Dicuntur inde cervi Tibul. IV, i, 84 (ubi v. Heyne et Broukh.); Varr. L. L. IV, p. 30 et 51 (ubi v. Scalig.); Cæs. B. G. VII, 72; Liv. XLIV, 11; cervuli Frontin. Strateg. I, v, 2 (ubi v. Tennul.). —414. cæcum vallum, ut h.l. cæcum telum, Festo et Cæs. B. C. I, 28; stili cæci Hirt. B. Afric. 31; stimuli, Cæs. B. G. VII, 73, et tribuli, Veget. III, 24. Conf. Cæs. B. G. V, 18; Cerda, Guell. et Serv. ad Virg. Ecl. II, 29; Lips. Poliorc. II, 2, et al. —cæcum; v. ad V, 3.

415

Ecce, super clades et non medicabile vulnus,

Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis

Inpia formido ac major jactabat Erinnys.

Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant

Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.

420

Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,

Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello

Pectora degeneremque manum ad deformia agebat

Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,

Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla

425

Pœnorum, aut patriæ penetraret fama relictæ.

415. Hæc ad verbum fere adumbrata ex Liv. XXII, 53. Cf. Val. Max. V, vi, 7, et Oros. IV, 6. —416. Verba Virg. Æn. I, 30, et X, 430. —417. jactabat, movebat, agitabat, vel vexabat. Cf. ad VIII, 291. —Erinnys, furor, insania; evadere, effugere.

419. cælo, plaga cæli.

420 seq. Dux erat exsilio, ad exsilium; conlectis Metellus, Marte quidem parvi cognominis, sed stirpe haud parvi cognominis, h.e. non bello quidem et factis, sed genere clarus. Cf. sup. v. 59... 69. —421. cognominis pro nominis, ut apud Gell. X, 12; Prop. IV, i, 69; Virg. Æn. III, 133... 350; XII, 845 et al. Nomen autem, ut ὄνομα, pro fama et gloria dici, vix est quod moneam. Cf. XIII, 98, et ad IX, 373. —mala bello Pectora, homines timidos et inbelles.

Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,

Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,

Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,

Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant

430

Cœpta viri, ruptis foribus sese arduus infert.

426. Cf. auctores ad v. 415 laudati. —427. Quantus, quanto animo. —prælia miscens; vid. ad I, 69. —429 sq. extrema Cœpta; cf. ad VIII, 25. —coquebant; vid. ad II, 327. —430. foribus sese arduus infert, ut ap. Virg. Ge. II, 145, et Æn. XI, 36.

Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum

Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam

Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum

Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus

435

Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,

Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,

Perque caput, nullo levius mihi numine, patris

Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna

Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.

431. cum voce; cf. ad IV, 660. —432 sqq. Jupiter, Juno et Minerva præcipue in templo Capitol., quamvis diversis cellis, colebantur, unde frequenter junctim et invocantur (ut apud Cic. Or. pro Domo c. 57, et in Verr. V, 72; Val. Max. V, 10 ex. 2 al.), et in numis aliisque monumm. vett. (ap. Rycquium de Capit. c. 13; Bellorium Lucern. Sepulcr. P. II, n. 9 et 10, et inpr. Wildium in gemmis num. 129), occurrunt; Drak. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xii, 20. —433, 434. Iliacis, Romanis, ut V, 595; VI, 106 al. —nondum mutata mentem, mitigata. —435. Conf. ad IX, 441 sq. 462; Virg. Æn. II, 616; VIII, 435, 438, ex quibus locis etiam intelligitur, cur poeta caput Medusæ furores Gorg. dixerit, scil. propter oculos torvos et obliquos, iræ furorisque indices. —436. Indigetes Dei; cf. IX, 294. —437. Cf. VI, 113, 123, 416. —438. Magnanimi; v. ad I, 29.

440

Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis

Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,

Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,

Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,

Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo

445

Pœnorum melior parietur gloria cæso.»

His excussa incepta minis: jamque ordine jusso

Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant

Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.

440. mœnia Romæ. —443. Quem tremis; cf. ad II, 53. —cujus formidine somnos rumpis, somnus tuus rumpitur, turbatur. —444. «Haud secus pavidi, quam si victorem Hannibalem cernerent, jurant omnes;» Liv. XXII, 53. —445. Non major mihi gloria parietur cæde ullius Pœnorum, quam tui.

447. dictata a Scipione, qui ea verbis præivit.

Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,

450

Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ

Facta recensebat, pertractans vulnera visu,

Hannibal, et, magna circumstipante caterva,

Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.

Quas strages inter, confossus pectora telis,

455

Seminecem extremo vitam exhalabat in auras

Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu

Languida vix ægro et dubia cervice levabat.

Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem

Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,

460

Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.

449 sq. Conf. Liv. XXII, 51, et sup. V, 668 sq.; VI, 1 sqq., 47 sq.; IX, 511 sq. quibus locis poeta jam ea, quæ Livius loco citato tradit, in rem suam convertere occupavit. His itaque prætermissis, novam nunc, eamque satis miram narrationem de equo Clœlium dominum adnoscente, comminiscitur: qualia in recentioribus poetis, a vita heroica remotioribus, displicere, jam recte monuit Ernesti. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. XI, 89. Similia tamen de Centareti equo tradunt Ælian. H. A. lib. VI, 44, et Plin. VIII, 42. —451. pertractans visu, ut præcontrectare videndo ap. Ovidium, Met. VI, 478; oculis comedere et devorare, Martial. IX, 59, et Justin. XXI, 1, similiaque plura ap. Heuman. Parerg. Crit. p. 147; Drak.

455. Seminecem vitam, ut mortuam vitam dixit Lucret. III, 1061; Drak.

460. captivo, captivus, ab eo captus.

Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui

Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi

Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.

Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,

465

De more inflexis præbebat scandere terga

Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.

Milite non illo quisquam felicius acri

Insultarat equo, vel si resupina citato

Projectus dorso ferretur membra, vel idem

470

Si nudo staret tergo, dum rapta volucris

Transigeret cursu sonipes certamina campi.

461. glomerans cursum, prop. gressus, pedes in cursu. Conf. ad III, 336, et Virg. Georg. lib. III, v. 117. —pingui, ut uberior III, 261, et nutritas sanguine fruges, apud Petron. Sat. CXX, ubi v. Intpp. —462. Stante cruore, stagnante, ut apud Lucan. II, 103: nam Festus aliique stagnum a voce stare deducunt, et stagnans aqua est stans, paludosa, ac limo turbida, de quo v. Gron. Diatr. Stat. c. 28; Heins. et Drak.

464. submissus in armos, ut ap. Stat. Achill. I, 124; Lef.

468 sqq. Respexit Silius ad duplicem equitis artem, quum citato cursu, vel, capite per dorsum in nates equi inclinato, resupinus jacet, vel erectus in pedes in tergo equi stat; Burm. —projectus, jacens, ut passim. —citato dorso; v. var. lect. —470. Velocitatis notio luxuriante ornatu expressa. —rapta, raptim. Cf. ad I, 569. —471. Transigeret cursu, celeriter, ut ap. Virg. Æn. IV, 154; Drak. —certamina campi, campum, in quo certatur; Ern.

At Libys, humanos æquantem pectore sensus

Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ

Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque

475

Erogitat, letique simul compendia donat.

Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,

Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)

«Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est

Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,

480

Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim

Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,

Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella

Clusina venere domo: si Porsena fando

Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.

473 seq. quinam ille; cf. ad II, 645 in V.L. —sinistræ Depugnet morti, luctetur cum morte acerba; Cell. Conf. ad I, 234. —475. leti compendia donat, adcelerat Clœlio mortem, jubendo, ut telo conficiatur; Cell. Neque donare sine delectu dictum: nam beneficium exhibet tali misero, cui vitæ retinendæ nulla spes est, qui mortem ei adcelerat; Ern.

476. Transiit, vertit se ad Hannibalem, credulus adversis, credens, adversam fortunam non recessuram ab Romanis; Cell. ovanti, victori, Hannibali. —480. Libycos renuit frenos, Pœnorum adspernatur imperium, se Pœnis submittere recusat. —482. sceptra exegit, Tarquinium Superbum regno et urbe expulit. —483. Historia vel tironibus nota ex Liv. II, 9... 14. —fando, fama. —484. Lydia, Etrusca, Porsenæ, Clusini regis. Cf. ad IV, 719.

485

«Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,

Certabat pulsos per bella reponere reges.

Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus

Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,

Compressere odia, et positum cum fœdere bellum,

490

Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda

Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata

Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos

Nondum complerat primævi corporis annos,

Una puellarum Laurentum, et pignora pacis

495

Inter virgineas regi transmissa catervas

(Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis,

Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim

Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:

Cui si mutasset sexum natura, reverti

500

Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,

Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est

Et genus et clara memorandum virgine nomen.»

485. Mæonia, id. qd. Lydia. Vid. ad IV, 721. —486. reges, rex ejusque familia, ut ap. Liv. I, 39; II, 2, 8 al. —reponere, ut V, 533.

490. Cf. ad II, 653. —492 seq. Cf. XIII, 828 sq. —Clœlia... primævi corporis, ut apud Virg. Æn. X, 345, et Val. Fl. II, 653. —494. Laurentum; v. ad I, 110. Pignora pacis per appositionem vocari catervas virgineas bene monuit Withof. —496. virum, Coclitis et Mucii Scævolæ. —497 sq. mirantem Thybrim Tranavit, ut apud Claud. in Eutrop. I, 447, et similia ap. Ovid. Amor. II, ii, 1, et Catull. LXV, 15; Drak. Cf. ad I, 49, et V, 542. Adcedit autem Silius hic eorum opinioni, qui Clœliam natando Thybrim transmisisse dicunt (v.c. Liv. II, 13); quum alii (e.g. Florus I, x, 17) velint, eam equo insidentem flumen trajecisse, quorum sententiam firmat statua equestris in memoriam hujus facti a Romanis ipsi posita, de qua v. Liv. l.c. et gemma ap. Beger. Spicil. antiq. p. 73; Drak. Sed forte equo insidens tranavit flumen. —498. frangens undam ulnis, ut III, 457. —501. juveni, Clœlio. —hinc, ab hac Clœlia.

Talia dum pandit, vicinus parte sinistra

Per subitum erumpit clamor: permixta ruina

505

Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli

Eruerant corpus media de strage jacentum.

Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis

Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna

Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!

510

Pulvere canities atro, arentique cruore

Squalebat barba, et perfracti turbine dentes

Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.

503 sqq. Silius exornat Liviana XXII, 52: «Consulem quoque Roman. conquisitum sepultumque quidam auctores sunt.» —504. Per subitum, vid. ad VII, 527.

507. Recte jam compararunt Virg. Æn. II, 274, ubi v. Cerda et Heyne. —508. Cf. ad VIII, 290; Plut. vit. Æmilii Pauli, Camers ad Flor. II, 13, et Schweigh. ad Polyb. II, 5 sqq. —Taulantii, Illyrica gens, dicta a Taulante, Illyrii f. unde IIlyrici nomen adcepisse feruntur. Vid. Mel. II, 3; Thucyd. I, p. 17; Ptolem. III, 13. —509. Vertit, evertit.

510. sq. Cf. Virg. Æ. II, 272, 276 sq. et sup. VII, 343, et Hor. Od. I, xv, 20: Crines pulvere collines. Ed. —512. Muralis saxi, ut VI, 269; IX, 568. —toto corpore vulnus, ut V, 333, ubi Drak. comparavit Ovid. Met. III, 237; VI, 388; Stat. Th. V, 608, ut N. Heins h.l. Ovid. Met. XV, 529, de Hippolyto, «unumque erat omnia vulnus;» et nostras Racine, Phèdre, Act. V, sc. 6: «...Tout son corps n’est bientôt qu’une plaie.» Ed.

Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor

Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,

515

Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,

Et populo consul totas edissere Cannas.

Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,

Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste

Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,

520

Funere supremo et tumuli decoretur honore.

Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus

Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt,

Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»

513. geminatus gaudia, geminatis gaudiis: nam ad victoriam tanti viri cædes adcesserat. —515. Fabio sedenti; conf. ad III, 142, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq. —516. Cannas, cladem Cannensem. Cf. IV, 505 seq.

522. fata vocabunt, ut IV, 508. Idem est sensus ad Æn. I, 98. Ed.

Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,

525

Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,

Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,

Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,

Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos

Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni

530

Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ

Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,

Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.

524. Imitat. Virg. Æn. VI, 176 sqq., et XI, 135 sq., 182... 212, ad quæ loca v. Heyne. —526. Comparant Liv. VIII, 30 med. XXX, 6; XLI, 12; Virg. Æn. VIII, 562, et Fabrett. ad Column. Traj. c. IX, p. 312. —527. munera, inpr. arma, ut ap. Virg. Æn. XI, 195. —528 sq. sparso Agmine, militibus passim per silvam missis. —530 seq. comæ, ut IV, 682. —albæ; nam folia inferius candida sunt. Cf. Heyne et Brouckh. ad Tibull. I, iv, 30. —531. alma; v. ad III, 203. —532. ilex proavorum condita seclo, ut fere supra v. 165.

Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,

Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.

535

Funereas tum deinde pyras certamine texunt

Officium infelix et munus inane peremtis;

Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus

Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam

Orbita nigranti traxit caligine noctem.

533. amantem litora pinum, quia naves inde conficiuntur: an quia in litoribus crescit? Lefeb. ad septimam pini speciem respici existimat, de qua v. I. Bauhin. Theatr. Botan. Zwingeri, pag. 158. —534. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. III, 64, et VI, 216; Jani ad Hor. Od. II, xiv, 23. —mæstas ad busta cupressos, quæ circa rogum positæ tristem præbent adspectum.

535. certamine; v. ad VII, 719. —536. Officium infelix, superstitibus amicis, ut triste ministerium, Virg. Æn. VI, 223, et munus inane peremtis, qui neque sentiunt illud, neque eo in vitam revocantur, ut ap. Virg. Æn. VI, 886, et vanus honor, Æn. XI, 52, quod jam alii monuere. —537. Cf. ad III, 399, et VI, 1. —stagna; vid. ad VII, 282. —538 sq. Titania Orbita, solaris currus, sol. Eadem res vario ornatu expressa.

540

Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena

Ignibus, atque sui terris rediere colores,

Subponunt flammam, et manantia corpora tabo

Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem

Formido incerti casus, tacitusque pererrat

545

Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui

Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.

540 sq. Conf. V, 55 sq. —Phaethontia frena, solis equi, ut Phaethontia ungula, VII, 206. Cf. Virg. Æneid. V, 105. —541. colores sui terris rediere, h.e. tenebris involuti et absconditi rursum adparebant; Drak. coll. V, 56, et Virg. Æn. VI, 272. —542. Subponunt flammam, acervo armorum. Ævo heroico (Hom. Iliad. ψ, 154, 226 seq.; ω, 788 seq.) rogus interdiu quoque strui, sed vesperi adcendi, et per noctem ardere solebat; quod jam monuit Heyne ad Virg. Æn. XI, 202, quo tamen loco initium potius noctis designari, ut v. 188 sq. ea, quæ interdiu circa adcensos rogos facta sint, referri crediderim. —543 sq. Merito hos versus inter lumina carminis Siliani refert Ernesti, monetque in tam funesto loco nos veluti recreari notatione indolis animi nostri, qui aliena mala considerans facile soleat in hanc cogitationem deduci: quid, si tibi olim similia adcidant? —546. Cf. IV, 77, et ad II, 574.

At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo

Ingenti mons armorum surgebat ad astra.

Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem

550

Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:

Primitias pugnæ et læti libamina belli

Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,

«Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,

Arma electa dicat spirantum turba virorum.»

547 sq. Hunc locum de tropæo Marti erigendo agere, et maximam partem e Virg. Æn. XI, 5 sq. expressum esse, observat Ernesti. Sed arma, deorum cuipiam sacrata, non tropæa incendi solebant. Cf. v. 526 sq., et loca ibi laudata.

549. pinum, facem, ut ap. Virg. Æn. IX, 72. Cf. v. 555. —flamma comantem; v. ad VI, 183. —550. in vota ciebat; v. ad II, 115. —551. Primitias pugnæ, et libamina belli, ut apud Virg. Æn. XI, 16, ubi v. Heyne. Cf. IV, 827; XI, 376; XV, 262. —552. Ausonio de nomine, de Romanis. —553. genitor; v. ad I, 606, et III, 126 in V.L. —votorum haud surde meorum; cf. ad I, 692. —554. spirantum, viventium. Inest simul gratiarum actio pro vita conservata; Ern.

555

Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis

Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras

Actus apex claro perfundit lumine campos.

Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo

Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.

556. Flagrantem molem, acervum armorum. —caligine, fumo, ut ap. Virg. Æn. XI, 187. —rupta, flamma fumum perrumpente. —557. apex; v. ad II, 631.

559. Hæc non ad arrogantiam, sed ad generosum aliquem sensum munificentiæ erga hostem, at virum magnum, referenda esse, monet Ern. Humanitati id quoque tribuere Valer. Max. V, 1 ext. 6; notavit Drak. qui etiam laudavit sup. VI, 670 seq. et Dempster. ad Rosin. Antt. Rom. V, cap. ult. Cf. etiam inf. XII, 473 seqq., et XV, 387 seq. Exsequiarum quidem honos Paulo habitus humanitatis sensum indicat; sed verba hostilis leti jactabat honorem, vix aliam explicationem admittunt, quam quod simul de cæde tanti viri gloriatus sit Hannibal, vel quod tam honestum Pauli letum laudaverit. Hæc interpretandi ratio propter v. 520 seq. (cui fortia et hoste me digna... corda etc.), et 572 sq. præferenda: sed et sic hæc verba aliquam certe superbiam produnt et redolent.

560

Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti

Stramine composuere toros: superaddita dona,

Funereum decus; expertis invisus et ensis,

Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,

Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.

565

Non conjux native aderant, non juncta propinquo

Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris

Præcedens prisca exsequias decorabat imago.

560 seq. Cf. Virg. Æn XI, 64... 67, et Stat. Th. VI, 54 seq. Drak. qui et torum monet esse feretrum, lectum exsequialem, de quo vide Gron. Diatr. Stat. c. 17, et Kirchman. de Fun. II, 9. —561 sqq. Cf. Virg. Æn. XI, 72... 92, et 193 sq.; Lucan. VIII, 727 sq.; Stat. Th. VI, 201 seq. et sup. v. 527. De more autem, arma insigniaque mortui cum ejus cadavere comburendi v. Kirchman. de Fun. III, 5 et al. —563 seq. Fasces cum securibus, qui modo terror et superbum fuerant insigne, nunc vel laceri erant et fracti, vel in pugna ab hostibus capti.

565 sq. Exsequiæ Pauli non decorabantur pompa funebri; sed eam laudes Hannibalis abunde compensabant. —567. Præcedens prisca imago, majorum imagines prælatæ. De quo more et de orationibus funebribus (laudationibus, λόγοις ἐπιταφίοις), quæ pro rostris haberi solebant, et ad quas poetam, v. 569, respexisse jam monuit Drak., v. inpr. Polyb. II, 53, 54, ubi cf. Schweigh.

Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus

Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui

570

Murice suspirans inicit velamina, et auro

Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:

«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas

Virtute et factis animas: tibi gloria leto

Jam parta insigni: nostros Fortuna labores

575

Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.»

569 sq. Conf. Virg. Æn. XI, 72 sq. —laudator, ut apud Liv. II, 47, et Plin. Ep. II, 1: Hic supremus felicitati ejus cumulus adcessit laudator eloquentissimus. —pingui Murice, dibapha purpura. Sic fere pinguem colorem dixit Plin. XXXVII, 8 extr. et pingue aurum, Pers. II, 52. Cf. ad VII, 354. —570. inicit; vid. ad I, 113. —auro Intextam chlamydem, ut ap. Virg. Æn. VIII, 167. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 345. —571. honore; vid. ad II, 483, et Æn. XI, 61. Ed. —572 seqq. Nobilissimi versus, translati e Virg. Æn. XI, 96 seq., ubi v. Heyne. —superbas, magnas, præcellentes, ut θυμὸς ὑπέρβιος ap. Hom. Odyss. ο, 212; D. Heins. Possis et ornatas, vel augustas, venerandas, ποτνίας, exponere. Cf. Lucan. VI, 807; Val. Fl. VI, 735; Heyne ad Virgil. Æn. I, 21; XII, 326, et Gron. ad Sen. Œd. 804. —574 sq. Fortuna labores Versat, vario modo regit, ut apud Virg. Ecl. IX, 5. Forte et poeta ad fortunæ rotam respexit, de qua vide supra ad VI, 121.

Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis

Æthereas anima exsultans evasit in auras.

577. Veteres rogo demum incenso animas in cælum subvolare putabant, ut de anima Pompeii Lucan. IX, 1 sqq.; Barth. Ad hanc superstitionem pertinet mos in consecratione Imperatorum usitatus, ut nempe, incenso rogo, ex summa ejus parte dimittatur aquila, qui ipsam principis animam in cælum ferre putatur: (v. Herodian. IV, 2 extr.) unde consecratio in numis nunc sola aquila, nunc ei insidente Imperatoris effigie indicatur; Drak.

Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;

Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.

580

Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem

Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,

Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.

Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,

Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,

585

Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ

Natorum, septemque arces fumare videntur.

578. Fama cladis Cannensis. Silius ante oculos habuit locum Virg. Æn. IV, 175 sq. ex quo tamen non nisi pauca orationis suæ pigmenta et lenocinia adoptavit, desperans, se ejus præstantiam adsequi posse. Cf. VI, 552 sqq. —gliscente sono, crescente rumore. —579. primamque; v. ad II, 235 in V.L.

580 sq. Cf. Liv. XXII, 54 et sup. VI, 555 seq. In arce Tarpeia, seu Capitolio omnem spem ponunt. —582. stare; vid. ad II, 639 in V.L. —582. vacuum sine corpore nomen; v. ad I, 293.

585. rapi, diripi, ut ap. Virgil. Æn. II, 374; Lucan. III, 99 al.

Lux una eversas bis centum in strage curules,

Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat

Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;

590

Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,

Nec socium numero pariter leviore peremto.

587 sq. De numero cæsorum Romanorum, qui varie traditur, et quem poeta more suo non subtiliter exsequitur, v. Polyb. III, 117; Appian. R. Hannib. c. 25; VV. DD. ad Liv. XXII, 49 et 50; Magazin für Philologen, Brem. 1796, T. I, p. 71 sqq. Sensus est, ducentos Romanos, quibus jus fuerit in sella curuli sedendi, obcubuisse; Drak. —589. cf. VII, 378.

Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus

Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans

Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est

595

(Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis

Nequidquam armatos ausit subcedere muros.

592. Silius et variavit, et contraxit, et amplificavit narrationem Liv. XXII, 55. —Sed vero sed enim; v. ad I, 33. —593. omnia lustrans, ratione animoque, ut ap. Cic. Off. I, 17 h.e. secum reputans. —595. adproperemus quæ ad urbem defendendam pertinent.

Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,

Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma

Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim

600

Nudate, et clipeos in bella refigite captos.

597. sedere, ut ἧσθαι, et καθῆσθαι, tempus inutiliter et nihil agendo consumere, perdere, ut sæpe ap. Sil. v. Ind. et exempla larga manu suppeditata ab Heins. et Drak. inf. ad XII, 64; Heins. ad Virg. Æneid. XII, 237; Græv. Lectt. Hesiod. c. 11 et 12; Klotz. ad Tyrt. p. 143 sq.; Bergler. ad Alciphr. lib. I, 25; Upton. ind. Epict. v. κάθημαι; Krebs. ad Plut. περὶ ἀκούειν, p. 153. Sic et stare passim, de quo v. ad I, 341; IV, 44; XII, 41. —598. gliscunt adversa, crescit calamitas et periculum. —599. «Vetera hostium spolia detrahunt templis et porticibus,» Liv. XXII, 57. Cf. Flor. II, vi, 23, et sup. I, 617 sq.; IV, 12 sq. —600. refigite, de pariete atrii deripite, revellite. Cf. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 11, et Heins. ad Ovid. ep. Her. VI, 104. Spolia tamen plerumque non in atriis, sed postibus et foribus, in adspectum prætereuntium suspendi solebant. Cf. VI, 434, 446, et Lips. de Mil. Rom. V, 17.

Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster

Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis

Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,

Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»

601 sqq. Summa δεινότης in his verbis inest. Et numero et viribus ad patriam defendendam satis etiam nunc valemus, modo fortes erimus. —602. horrida lues, Hannibal, vir sævus et exitiabilis, ut et pestis, labes, ὄλεθρος et al. —604. Maurus agilis ad exsultandum, non ad urbem obpugnandum, et nudato corpore, sine clipeo et galea. Conf. Claudian. loc. class. de inbelli hoc populo B. Gildon v. 432... 441; Bentl. et Jani ad Hor. Od. I, ii, 39.

605

Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,

Varronem adventare vagus per mœnia rumor

Spargit, et occulto perfundit pectora motu:

Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ

Litoribus solus vacuis ex æquore sospes

610

Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve

Jactato dextras, ipsamque odere salutem

Unius amissa superantis puppe magistri.

Quam restare viro labem, qui adcedere portis

Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!

605. Hæc fere omnia, sed apte et probabiliter, poeta comminiscitur. Livium certe non nisi obiter adventus Varronis ad urbem mentionem facere lib. XXII, 61 extr. jam monuit Ern. —acuit; v. ad I, 113. —lapsas mentes, ut supra v. 309; IV, 745. —608 seq. Comparatio apta rei præsenti, cujus vestigia jam sup. v. 269 sq. vidimus, et quæ tota eo redit, ut varii animorum motus significentur, quibus Varronem adventantem exceperint; Ern. Potissimum tamen indignatio popularis adumbratur, ut et v. 613 sq. quos idem V. Cl. ita interpretatur: quænam satis digna infamiæ nota inuri potest viro, qui post res tam male gestas ad urbem adcedere audet? Sed linguæ forte convenientior est hæc sententia: secum animo reputant, quanta infamia maneat virum, qui, etc. ut ap. Virg. Æneid. VII, 271; al. nisi malis: quanta sit ignominia, vel calamitas superstitem esse tali viro, nec potius in acie cum reliquis cecidisse.

615

Hos mulcens questus Fabius deforme docebat

Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.

Adversis etenim ferri non esse virorum,

Qui Martem inscribant genti, non posse dolores

Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.

620

Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum

Inluxisse diem, quo castris viderit ire

Varronem, quam quo videat remeare sine armis.

617 seq. Præclara et ad animos sedandos aptissima sententia. —Adversis ferri, moveri, se iis dare ac permittere, ut ferri avaritia, libidine, crudelitate ap. Cic. Quint. II; Cluent. 5, 71; Tusc. Qu. III, 2; aura populari non consilio ferri apud Liv. VI, 11, et agi secundis inf. XI, 391; N. Heins. et Drak. Conf. Ern. Clav. Cic. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XV, 140. —618 sq. Qui Martem inscribant genti, qui genus Martis esse glorientur; Barth. Adv. II, 13. —Condere dolores, dissimulare, coercere iram, et ex pœna solatia poscere luctus, aliorum pœnis et suppliciis iram sedare et solatia quærere; Ern.

620. Callide Fabius culpæ partem ad ipsos cives transfert, quorum suffragiis et favore Varro consul et dux belli creatus esset: at modeste et occulte loquitur, ne exprobratione commoveat, quos modo hortatu sedaverat animos; Ern. —621. ire castris, ad castra, ut ire sorori XV, 327; Drak.

His dictis sedere minæ, et conversa repente

Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno

625

Consulibus reputant cæsis erepta duobus.

Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus

Gratantum, magnaque actum se credere mente

Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,

Laomedontiadum non desperaverit urbi.

623. sedere, sedatæ sunt. —624. Cf. Liv. XXII, 61 extr., et Frontin. Strateg. IV, v, 6, et Æn. II, 73.

626. effundit se; v. ad II, 151. —628. avis sceptrisque superbis, priscis Romanis, et potenti ac claro illorum imperio; Mars. coll. v. 645. —629. Laomedont. Trojanorum, et hinc Romanorum.

630

Nec minus infelix culpæ, grandique pudore

Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum

Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,

Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.

Quod vero reduci tum se populusque Patresque

635

Obferrent, non gratari; sed poscere natos

Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes

Ire videbantur laceranda ad consulis ora.

Sic igitur muto lictore invectus in urbem,

Damnatum Superis adspernabatur honorem.

630 sqq. Ingeniose Varro, culpæ sibi conscius, dejectis oculis incedere, et iram populi pœnamque metuere fingitur. Cf. IX, 651 sqq.; conf. sup. v. 393... 399.

634 seq. se Obferrent, obviam irent.

638. Lictores, Varronem præcedentes, non audebant obviam plebem solemni formula, date viam consuli, submovere, sed taciti ibant; Dausq. et Cell. —639. Damnatum Superis, quoniam diis iratis factum erat, ut Varro vinceretur; Ern.

640

At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,

Præcipitant curas: raptim delecta juventa

Servitia armantur; nec claudit castra saluti

Postpositus pudor: infixum est Æneia regna

Parcarum in leges quacumque reducere dextra,

645

Proque arce, et sceptris, et libertatis honore

Vel famulas armare manus. Primæva suorum

Corpora prætexto spoliant velamine, et armis

Insolitis cingunt: puerilis casside vultus

Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur.

640. Cf. Liv. XXII, 57 extr., et Justin. V, 6. —641. delecta juventa, delecti juvenes, et quidem servitia, h.e. servi armantur, ut ap. Liv. l.c. octo millia juvenum validorum ex servitiis. Cf. V.L. et ad III, 383. —642. Non puduit Romanos armare servos pro salute patriæ; Mars. Servi enim, nisi summa necessitate cogente, ad militiam arcessebantur, quod vel tironibus notum est. —643 sq. infixum, decretum, est, Æneia regna, remp. Rom. quacumque dextra, quibuscumque militibus, in leges Parcarum reducere, ita tueri, ut ad imperium orbis terrarum, fato constitutum (sceptra, v. 645 et sup. v. 630), pervenire posset. Cf. IX, 475 et al. —646 sq. «Juniores ab annis septemdecim, et quosdam prætextatos scribunt» Liv. l.l. —Primæva Corpora, juvenes. Cf. v. 493. —prætexto velamine, prætexta, qua præter magistratus et sacerdotes etiam pueri puellæque ingenuæ utebantur, unde prætextati et pueri dicuntur. —648 sq. Cf. II, 318 seq. —hostis cæde, in castris et media bellorum cæde.

650

Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro

Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum

Millia), miranti durarunt prodere Pœno.

Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,

Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse

655

Damnatis Siculas longe meritare per oras

Inpositum, donec Latio decederet hostis.

Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores

Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.

650 sqq. cf. Liv. XXII, 58 sqq. et Cic. Off. III, 32. —Iidem Patres Fabiusque (v. 640) legatos captivorum, obsecrantes ut redimerentur, Hannibali, Romanorum constantiam animique magnitudinem miranti, prodere durarunt, tradendos pervicacius censuerunt. —652 sq. nec pauca Millia, octo ap. Liv. XXII, 59, med. —durarunt; cf. ad II, 463.

653. Nihil turpius, imo scelestius videbatur, quam cives armatos capi potuisse. Cf. Liv. XXII, 59 pr.; Eutrop. III, 6, et Cic. l.l. —654... 656. Iis, qui damnati erant, quod fugerant, inpositum, ut in Sicilia meritarent, vel mererent, sc. stipendia, donec in Italia bellum esset. Cf. Liv. XXIII, 25.

657. Talis et tanta tum fuit Romanorum virtus et animi magnitudo! cui respicit Romam: post tuum, o Carthago, excidium, si fatis placuit, Romæ mores mutare in deterius (quod omnino contigisse satis notum est) potius vellem, ut tu, Carthago, maneres; Cell.

Hic operæ pretium mihi visum est pauca transcribere ex maximo inter Gallos scriptore, Montesquieu, Grand. et décad. des Romains, cap. IV:

«Rome fut un prodige de constance..... Elle fut sauvée par la force de son institution. Après la bataille de Cannes, il ne fut pas permis aux femmes même de verser des larmes: le sénat refusa de racheter les prisonniers, et envoya les misérables restes de l’armée faire la guerre en Sicile, sans récompense ni aucun honneur militaire, jusqu’à ce qu’Annibal fût chassé d’Italie... Ce n’est pas ordinairement la perte réelle que l’on fait dans une bataille, c’est-à-dire, celle de quelques milliers d’hommes, qui est funeste à un état, mais la perte imaginaire et le découragement, qui le privent des forces que la fortune lui avait laissées.» Ed.

Liber X: Variæ Lectiones

1. increbescere c. Tell. ut rubescere a ruber, unde hanc orthographiam probant Lefeb. et Heins. ad Virgil. Ge. I, 359; Æn. III, 530; VIII, 14; XII, 222, 407. MSS. codd. sæpissime variare monuit Drak. —8. Ad manes deferte: viris, nisi gloria mortis, Nil superest frustra conj. Burm. —10. Heic Cell. et Barth. Adv. II, 9. Velocior, ut XV, 573, malebat Withof. quia mox sequitur citatior. —13. certamine Oxon. —14. Pœnus Gradivo mentem Cato Col. Pœnus G. m. et Cato Ox. Pœnis Gradivus mente Put. Pœnis Gradivus mentem R. 3; Pœnis Gradivus mentem Cato R. 1, Parm. Med. Benes. Pætus Gradivus mente et Cato Ald. Petus Gradivus mente cito f. Mars. Pætus, Gradivus mente, et cito f. ed. Paris. Colin. Dausq. Cell. et al. Pætus, Gradivo intentum et Cato fertur male corrig. Barth. Adv. II, 9; sed ingeniose N. Heins. Plenus, vel potius Fetus Gradivo mentem Cato, ut XI, 203; XIII, 592; XVII, 379, 447. —15. densis Col. densens conj. N. Heins. Cf. ad IV, 159. Sed græcismi in deliciis sunt poetis, inpr. Silio.

18. Adduxere gradus, h.e. contraxere (ut conligere IV, 391, et VII, 695), emend. N. Heins. —23. Ultima syllaba voc. sanguis producitur, quia in cæsura est, ut passim, v.c. ap. Ovid. Met. X, 459; (quem locum Silio ante oculos fuisse, suspicabatur Drak.) sed et extra eam ap. Ovid. Fast. VI, 488, et Tibull. I, vi, 66. Conf. Burm. ad Ovid. Met. XII, 127; Intpp. ad Hor. Od. I, xv, 36, et, quos Draken. laudavit, Gifan. Ind. Lucret. voc. sanguis; Bulæus ad Val. Fl. III, 234; Grotius ad Lucan. II, 338, et Brouckh. ad Tibull. I, vii, 72. —26. mali (periculi) formidine conj. N. Heins. —29. Ita quatuor scripti, jam alter Benes. Vulgo viro: alter, omissa voce atque, qui hiatus pluribus Silii et Maronis (v.c. Ecl. III, 6) locis firmari potest.

32. Acres Oxon. Put. R. 3; Mars. Ocris non est Latinum nomen, unde Ocres conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Fast. VI, 627. Id recepit Lefeb. et Marsus in notis exhibuit. —33. Sternuntur telo maluerit. N. Heins. quia tempora leti mox suhsequuntur; leto h.e. letiferis armis. ut mortes mittere et al. nec legendum telo, quia gladio cæsi v. 38; Withof. —37. corno (h.e. hasta cornea) Col. Vulgo cornu. Utrumque recte dicitur: nam cornum et secundæ et quartæ declinationis esse, monuit jam Drak. ad h.l. et inf. ad v. 122. —38. cæsis scripti et Parm. cæsi R. 1, Med. Cell. cæsus R. 2; cæso Nicander dedit, quique eum sequuti sunt. —43. Mors corrig. D. Heins.

46. fuissent Puteol. Vulgo fuisset. —48. spes ultima R. 1, 3, Parm. Mediol. Benes. ut VIII, 667, et XVII, 202. Sed vulgata quoque lectio non spernenda. Conf. inf. v. 274, et VII, 1. —49. Ita Colon. Incassum removes Oxon. et Put. Vulgo Incassum renovas. —51. trementem Put. unde frementem conj. N. Heins. Sed Drakenb. contulit VI, 598, et VIII, 232. —52. abscidere Col. vid. ad III, v. 552. Vulgo abscindere. —54. belli maluerit N. Heins. —58. Vulgo Hanc, quod recte forsan revocavit Lefeb. Huc Col. quod elegantius videbatur N. Heins. nescio quare.

61. Pertulerunt, non Pertulerint, Colon. Confer ad lib. V, v. 264. —67. furit Ven. Marsi. Vulgo sinit, quod retinuit Lefeb. qui monet, illud idem esse quod vers. 57, datur, hoc est, conceditur, sunt Colon. —69. certamina Oxon. —70. virum Colon. Vulg. viro.

76. melior plantæ opinabatur N. Heins. coll. V, 333; VII, 620. Sed Drakenborch. vulgatam lect. similibus exemplis firmavit, XIV, 500; Virgil. Æneid. V, 68, inpr. 152, 430; IX, 556; XI, 338; Hor. Epist. I, x, 34, ubi vid. Bentl. Acheram Col. et Ven. Marsi. Vulgo Acerram; vid. ad III, 299. —77. Bellicus Col. quod recepit Lefeb. qui hæc notavit: «Sic recte c. Col. In c. Teli. Belicos: hinc forte melius Belicus. A regione Galliæ, ubi antiquissima urbs Belica, Bellium, Belley. Qui refert canes Gallos Oppianus, nil habet de Belgicis, nec alii. Refert quoque canes Anglos, agassæos dictos: an ita forte intelligeretur Belgicus q.d. Anglicus; nam Belgæ quoque fuerunt in Anglia: videant docti.» Ulitius etiam ad Gratii Cyneg. vs. 202, et in Proleg. p. 81, monet, ἀκυρόλογον esse, quod Silius canem Belgicum in apros inmiserit. Neuter vidit, Belgicum esse id. qd. Gallicum; (cui enim non nota Gallia Belgica?) Gallicos vero canes, quod jam Dausq. monuit, tamquam venatui aptos memorari ab Ovid. Met. I, 533, et Martiali III, 47. —78. tersa Nare perperam scribendum putabat D. Heins.

84. desinit iræ Modius restituit e Col. Vulgo ire, scilicet in Hannibalem. —86. Ita Col. Vulgo Advocat ignavum sæva ad certamina probb. Barth. et Dausq. Advocat hinc navum Benes.

93. Cristæ, non Christæ, Col. et primæ edd. —99. nece est ex conj. Dausq. et N. Heins. Ille etiam nece p., et hic necis tentavit; necemet Ven. Marsi. Vulgo necem, p. —100. secutis Put. et Ven. Marsi, secutus Col. et Ox. Vulgo secuta. —104. Ita Put. et ed. Gryph. agmine etiam in Oxon. R. 1, 3, Med. Ven. Vulgo hac luce, et agmina natos, quod, per adpositionem dictum, non displicebat N. Heins. agnita, scilicet certamina, in mentem venit Dausq. —107. galeæ R. 2. —112. vocantes Puteol. et vacantis Colon. unde pugnæ vocantis emend. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. II, vers. 338; XII, 125 et al. vid. supra not. ad IV, 508. Id recepere Drakenb. et Lefeb. Sed simpliciorem sensum esse, patrem filios vocasse, ut præsentibus exemplum pugnæ præiret, jam monuit Ern. —113. Et medias hasta scripti et edd. vett. a quibus etiam abest versus a Nicandro procusus, Stridentem gelidis vibravit viribus hastam, Quæ medias raptim velox prætervolat auras. Hanc vulgatam lectionem, quæ magnopere languet, (inpr. ob verba raptim velox p.) etiam Drak. servavit, cui tamen, ut et N. Heins., locus perplexus et mutilus videbatur. Ego extruso versu spurio En pro Et reposui, quod Lefeb. jam fecisse video, qui ita interpretatur: «prætervolat auras cum hasta, cujus idiotismi plura sunt exempla in poeta.» Sed mea qualicumque sententia verbum prætervolat e marg. in textum inrepsit, et poeta transverberat, vel diverberat (ut Virgil. Æneid. V, 503), vel simile quid scripsit. —115. Ac senium Col. Vulgo Atque senem.

116. Quisnam dedit Nicander, quem sequuti sunt editores tantum non omnes. Confer ad II, 645. —117. senio dextram, non dextram senio Col. Obfendit tamen nos vox senium, quæ modo præcessit. —119. ausi, vel hastæ pro ista malebat N. Heins. Ego τὸ ista δεικτικῶς adcipio. —121. corno, non cornu, Col. prob. N. Heins. Cf. ad v. 27. —124. Libycam feta t. l. Col. neque aliter Oxon. Put. R. 1, 3, Med. nisi quod in iis sæva, vel scæva pro feta. Vulgo Libyca feta t. leæna. Sed Libyca fetam t. leænam recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepi cum Lefeb. Libyca fetæ tellure leænæ conj. Scalig. ad marg. Silii. —125. Hunc versum ex scriptis addidere Modius et N. Heins. —126. rabidi, non rapidi, Col. Oxon. R. 2. Conf. ad V, 451. —129. urguentes hastas maluerit N. Heins. trepidantibus Puteol.

134. huic armiger acrem F. M. conj. N. Heins. qui tamen monet, una ira exponi posse, pari ira, et prorsus eadem, qua dominus. Ego potius crediderim, hunc esse sensum h.l. Abaris non arma modo Hannibalis ferebat, sed una, simul, ira, iratus, flammabat Martem h.e. Hannibalem ad bellum, ad virtutem. —137. lacessat scripti et priscæ edd. At vulgata lectio lacessit forte loco non movenda. —138. fructum malebat N. Heins. —140. Transegit Put. quod recepit Lefeb. —144. Sors vitiose ed. Dausq. —151. Quercentis Colon. Nomen viri ex Virg. Æn. IX, 684, notum, ut Lucas ex Æn. X, 561. Vulgo Quærentis.

157. raptam Libyci, non Libyci raptam, scripti. —162. demisit Colon. et Puteol. dempsit Oxon. Vulgo depressit. —165. consita præstare putabat N. Heins. Sed Drakenborch. jam recte monuit, quercum ab origine consitam sine sensu dici, et quercum ab origine sua, quum primum consereretur, cognitam proavis esse antiquissimam, proavorum ætate consitam.

172. noctem pro mortem Oxon. quod placebat N. Heins. Conf. ad II, 574. —173. Porcis Col. Phorcus in aliis. Cf. not. ad II, 59. —175. tristique Deæ Col. tristisque Dea emend. Barth. Adv. II, 9. Vulgo tristisque Deæ. —176. Hinc ed. Cell. et Drak. Sed in reliquis libris Hunc. —177. e, non ex, meliores libri. —181. utrique Col. unde coxæque utrique recte, puto, corrig. N. Heins. —182. Ita Col. ense super vomet Ox. Vulgo ense; supervomit, vel supervenit.

185. cohorti Parm. coorto emend. N. Heins. coacti h.e. densati, in unum coeuntes, conj. Burm. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 512. Sed coorti h.l. bene dicuntur Numidæ, qui, ut Livii verbis utar, specie transfugarum in mediam Romanorum aciem recepti, ductique ad ultimos, quieti aliquamdiu manserant, et nunc repente omnes commoventur. Similiter Livius dixit coortos gladiis rem gerere II, 30; cooriri ad bellum et in pugnam IV, 56; XXI, 32; coorti III, 41, pr. Vulturnus coortus in Romanos XXII, 46; omnibus in eum coortis VII, 3. —186. everso Col. Sed, quod jam Draken. monuit, Numidæ aversam adorti sunt Rom. aciem, teste Liv. XXII, 48. —192. viros recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepit Draken. Conf. ad VIII, 659. —193. evulsa Col. Vulgo avulsa. —196. connisus, non connixus, scripti. Conf. ad II, 123. —200. accurrentis Col. Vulgo occurrentis, probb. Dausq. et Lefeb. —201. prosperus ausis Col. Puteol. R. 2, et Mars. Inmori ausis dicitur, ut clavo XIV, 404, et hastæ Val. Fl. VI, 570, Drakenb. Vulgo prosper in ausis.

204. canentes malebat N. Heins. Sed conf. IX, 497 sq. 502. —205. reluctantes procellas Col. quod olim N. Heins. ad Claudian. in Eutrop. II, 171, probavit, sed in not. ad h.l. recte rejecit; v. not. —208. erit Col.

219. Viriathus, non Viriatus, Col. v. ad III, 354. —227. obtundit, vel obtexit, vel offundit scribendum censebat N. Heins. Sed vid. not. abtendit Tell. et R. 2. —229. ritu moris mira dictio. Forte leg. ritu victoris Hiberi. —233. est in Col. A reliquis libris abest. cauta pro tanta conj. N. Heins.

239. vulnere, non pulvere, scripti et R. 2. —243. teli inpatiens et fremebundus emend. N. Heins. Utrumque probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed h.l. agitur de Paulo et leone, qui, inruenti hominum multitudini inpares, pedem referunt, et letali vulnere adcepto, patienter magnoque animo mori malunt, quam fugere. Conf. not.

247. incumbunt, non incubuit, Colon. Puteol. R. 2. —251. connisus, non connixus, scripti; vid. ad lib. II, v. 123. —252. subjecta Put. Tell. R. 1, 3, Parm. Mediol. et al. —253. Hic versus si non totus interpolatricem manum, certe vel incuriam poetæ, vel corruptelam redolet: nam locutio super incumbere modo præcessit, et verbum cœptare mox sequitur. —254. Cum Col. Oxon. R. 1, 3, Parm. Med. et Venetæ Marsi. Vulgo Cui. —255. effunditur Parm. et Beness. effudatur R. 1; sed effunditur, vel effuderat a m. sec. —256. rediva Putean. recidiva recte, puto, emend. N. Heins. et recepit Lefeb. vid. ad I, 106.

260. libatus suspic. N. Heins. quo sensu et degustare atque perstringere dicitur. Sed v. not. ad V, 602. —266. totum tunc primum Oxon. totum tunc primi, vel Ætoli tunc primum, quod Lefeb. recepit, conj. N. Heins. —267. Ita Colon. Vulgo relictum est. —269. si, non sic, Col. —270. damna superstas conj. N. Heins. Sed damna h.l. dicitur bellum damnosum et exitiabile, cujus calamitas v. 269, 271, imaginibus, a re bellica petitis, adumbratur. —273. Cape, spes, hunc, unica rerum, vel cape, dux, quæso, unice rerum Fessarum, hunc cape cornipedem corrig. Burm. inprob. Lefeb. qui monet, τὸ unice ad nobilius genus spectare, quo et ipse illud retuli in not. ad V, 495. At nunc nodum ita solvi posse vix crediderim, et prior potius Burman. emendatio probanda videtur, coll. IV, 815, et VII, 1.

278. restant Put. R. 1, 3; Parm. Med. —281. postes pro portæ Put. —282. et ante rerum inserendum putabat N. Heins. et ita distinguendum: atque hinc ocius urbis c. portæ, (ruet hæc ad m. p.) Dic, oro; et rerum F. etc. Dic ergo Put. R. 1, 3, Med. —283. actæ Q. s. vitæ, vel acta Quid super e vita opinabatur N. Heins. —285. Feror, non Ferar, Col. Furor Parm. in Urbem scripti. Vulgo eidem, scilicet plebi, eodem, h.e. in urbem, tentabat N. Heins. —286. Quantine Col. et Tell. Vulgo Quantive, quod servavit Lefeb. Quanti heu suspic. N. Heins. Vulnere quantivis emtum Dausq. —289. vano, non vario, Col. —291. Erige Col. unde Exige conj. N. Heins. coll. v. 482; quadripedem Col. Conf. ad I, 162, et Pier. ad Virg. Ecl. V, 26, et Æn. XI, 714. —297. Rictibus emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Sed non sufficientes iræ ictus a languente hiatu et vanis morsibus non differre, idque a luxuriante Silii ornatu non abhorrere jam monuit Ern.

299. Jertæ Col. Inerte Oxon. Put. et priscæ edd. Inerti utraque Ven. Marsi, Ilerthæ Junt. Nicandri, et quæ inde fluxere; Ilerdæ reposuit Cellar. ut ab Ilerda, Hispaniæ urbe, dictus sit. —300. Forte leg. Ante exspectatum; vid. ad II, 151. —deflexerat Col. pro defixerat h.e. penitus infixerat. —302. animam restantem, vel bellantem conj. N. Heins. luctantem Draken. in illa Exoptans anima certantem ponere dextram Burm. ut sensus sit, exoptasse Paulum, ut cædes Hannibalis ultimum facinus foret; non vero, ut ab Hannibale cæderetur. Sed vid. not. cedentem c. Tell. quod recepit Lefeb. Non male, judice Ern. —303. fixere suspic. N. Heins. et mox, Celta Burm. quoniam reliqui populi numero singulari memorantur, unde et tacite ita edidit Lefeb. —305. Hæc finis edd. Junt. Ald. et Gryph. Conf. Gell. XIII, 20; Heins. ad Virg. Æn. II, 554; III, 145, et ad Ovid. A. A. I, 282, quosque Drak. laudavit, Victorius ad Cic. Epist. ad fam. X, 32; Lambin. ad Lucret. I, 108, et Gron. ad Liv, IV, 11. —306. Dextra perperam ed. Marsi poster. et pleræque eam secutæ; quam emend. N. Heins. Sed vid. not. ad V, 495, et ad h.l. —307. mors addidit decus corrig. Dausq. Sed adpositio hæc longe magis poetica et elegans, judice etiam N. Heins.

311. fremit Col. Vulgo furit, tuto campo Put. —312. Picenum, h.e. Picenorum. R. 3. —316. Transfixos clipeos... Aufidus ejectat primum edidit Nicander in Junt. —317. ori conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52. —318. derepta, Col. dejecta Tell. Vulgo direpta. Cf. ad IX, 29. —319. tumidis undis ed. Junt. et aliæ inde expressæ. —320. ferens maluerit N. Heins. et vide. —323. Naufragio operit, ut ap. Flor. II, 11. Vulgo male post scopulis et freta ponuntur commata. —324. amplustria Oxon. Put. Med. Drak. laudavit verba Festi: Aplustria, navium ornamenta; quæ, quia erant amplius, quam erant necessaria usui, etiam amplustria dicebantur.

331, 332. Vulgaris lectio, Stimulat d. i. t. Deorum: Hortatur nondum, etc. haud dubie incuria et stupore librariorum corrupta est, nec temperare mihi potui, quo minus eam desererem, etsi conjecturam meam non præstare, vel cuiquam obtrudere ausim. Hortator emend. Barth. Adv. II, 13; Hortatus Livineius; mens... stimulat d. i. t. Deorum Hortatu N. Heins. qui præterea post τὸ Quirini versum excidisse putabat. Eum mens stimulat d. i. t. Deorum Cunctatum n. p. i. Q. (quod cunctatus esset in tam felici rerum cursu, nec jam antea ad Urbem duxisset exercitum), Burm. cui τὸ Hortatur glossa vocis stimulat esse videbatur; mens... Ferre nequit, stimulat, d. i. t. Deorum, Hortatur nudi portas i. Q. (h.e. mœnia Rom. nuda auxilio et defensoribus post tantam cladem) Lefeb. Stimulat d. i. t. D. Optatas n. p. i. Q. Ernesti, ut sensus sit, excitat Hannibalem cogitatio hæc, se nondum Romam occupasse. Ego pro vulg. lectione Hortatur, quam ex compendio scripturæ ortam esse suspicor, levi mutatione Corque acuit reposui, et h.l. ita interpretor: id, quod Romam nondum ceperit, in tam secunda rerum fortuna, cor ejus stimulat et acuit, ut sup. I, 113, ubi vid. not. Infinitivo autem centies ita Silius utitur, v.c. v. 379. Pro Hortatur, Withof. conj. Iratum, vel Mirantum, vel denique Sacratas, ut sensus sit, hoc eum stimulat, urit, sollicitat, male habet, (vid. eum ad Guntheri Ligurin.) quod nondum ipsas Romæ portas intraverit. Cf. v. 367; XI, 118 al. —333. huc pro hinc substituendum censebat N. Heins. et v. 334; furor pro cruor.

338. haud inscia Col. ut I, 41. Vulgo haud nescia. —339. ad futile nomen Put. —342. inviti scripti et R. 2. Conf. VII, 204, et Intpp. ad Val. Fl. I, 116. Vulgo invicti. —347. multa morte Put. —348. bona somnia conj. N. Heins. et vers. 349, sibi pro nunc. —350. Quîs tacite et sine auctoritate scripsit Lefeb. Confer ad VI, 498.

351. volucres suspic. N. Heins. Sed verba volucris (h.e. velociter) portat jungenda sunt, et τὸ volucris etiam masc. genere dici, docet Drak. coll. XIII, 345. Sic contra volucer fama Petron. Sat. c. 123; ubi vid. Burm. Cf. et inf. v. 470. —353. Atque ubi Lefeb. e c. Tell. —362. Latii campi conj. N. Heins. —365. aures Col. unde offusa per aures opinabatur N. Heins. quem v. ad Val. Fl. IV, 482, et Gron. Obss. IV, 21, ad Liv. XXVIII, 29; XXXIII, 7; ad Sen. Ep. 82, et natur. Quæst. V, 3. Sed vulgatam lect. firmavit Drak. e lib. IV, 260, et Virg. Æn. IX, 112. —366. pressa est scripti; unde pressis Cannis, vel pressæ tibi gloria Cannæ conj. N. Heins. coll. v. 487; parta est suspic. Drak. Sed prensa exquisitius quam parta videtur Ern. —368. exscindere opinabatur N. Heins. quem vid. ad Claud. Gigant. v. 31; conf. IV, 473; XII, 580, et Virg. Æn. VI, 583; scandere conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. Sed scindere id. qd. rescindere vel exscindere. —369. visus ed. Gryph. prob. N. Heins. qui etiam visi tentabat. —370. relinquit, non reliquit, scripti.

372. vanosque, non variosque scripti et R. 2, conf. v. 367, 368; monitus somni conj. N. Heins. Conf. not. ad IV, 120, et mox v. 377, Quos i. motus animi variosque tumultus non male emend. Burm. quoniam dies jam orta fuerit, soporque Hannibalem reliquerit, qui monitus somni secum revolverit, unde motus hi et æstus animi orti. Motus autem animi passim tumultus dici monet Drak. coll. Hor. Od. II, xvi, 10; Claud. in Rufin. I, 20, et Lucan. VII, 183. Sed motus somni et tumultus crediderim esse motus animi, per somnium excitatos. —375. vertice, non in vertice, Col. lautas mensas conj. N. Heins. quia lætis rebus mox subjunxit poeta. Drak. contulit XI, 370, et Stat. Silv. IV, vi, 60. —378. exustas Put. —382. Roma (ut credidit) ipsa vulgo legitur, quod mutavit N. Heins. qui etiam ut creditur ipsi reponi posse monet, quum in Put. exstet ut creditur ipsa. Forte leg. ut credis inepte, h.e. alieno tempore, præter rem, ut res mihi inepte nocet ap. Cic. ad Div. VI, 7. Vix certe adsequaris, quomodo nunc jam noverit Mago, Romam id credidisse. —383. Quenam R. 1, 2, unde Quænam edidit Lefeb. qui hæc verba e Lucano VII, 107, desumta putat, et hoc sensu capit: quam prosperos successus (ut I, 443; IV, 648; XIII, 870) tradis, committis fortunæ? Idem rescripsit: patriamne moreris? h.e. diu hærentem in Italia militem patriæ detinebisne? Sed vid. not.

387. tanto pro cauto Oxon. et Put. —389. profugus, scilicet ex prælio Cannensi, maluerit N. Heins. et v. 397, Detracto, vel Deterto, vel Deterso, vel Derepto. Ibid. pugnantibus Put. et priscæ edd. —399. damnati, vel damnatos omnino scribendum putabat N. Heins. coll. inf. v. 639, et XI, 161. Sed vid. not. —400. Ac corrig. N. Heins. ut a superioribus hæc dependeant, perfusus Tell. —404. deflentur, non defletur, Col. Ox. et primæ edd. —405. Hos passim, h.e. perfunctorie, at Paulli graviter... gemunt conj. Burm. Sed v. not. —406. mali præsagia non male suspic. Barth. Adv. II, 13, quod recepit Lef. qui et menti, sed perperam, refinxit. —408. Utque, non Atque, Col. toties scripti et priscæ edd. quoties primus edidit Nicand. —410. præducere pro producere post Lips. de Mil. V, 5, et Scal. rescripsit N. Heins. coll. Tac. Ann. XIV, 32; Cæs. B. G. VII, 46, 69, et B. Civ. I, 27, al. Conf. Gronov. et Ern. ad Tac. Ann. XI, 20, et Heyne Obss. ad Tibull. IV, i, 83. —411. adituque perperam ed. Dausq. et Cell. —414. stilus Col. Ox. et antt. edd. silus Tell. et Mars. quem præter alios secutus est Lefeb. cujus hæc nota est: «Silus vox est celtica et orientalis de acie, vel acumine. Superest apud Suecos syl, gall. poinçon, et skosyl vox composita de subula, alênc. Ita apud orientales sil, silon, de spina, a pungendo; apud Græcos σίλω, σίλλω, pungo.» Marsus silum exponit per telum, in terram defixum, aciem sursum versam habens; et ad Festum provocat, quo teste silus proprie dicitur nasus sursum versus et repandus.

417. raptabat R. 1, Parm. Med. —420. ex illo c. Marte, h.e. ex prælio Cannensi, emend. N. Heins. quod probavit Drak. et recepit Lefeb. Hac vero ratione admissa, vox Sed plane ab h.l. aliena est; exilis (haud bello spectatus) conj. Livineius, quod monet Ernesti, qui tamen ipse h.l. sententiam suam non expromit. Meo qualicumque judicio, vel nihil mutandum est, (vid. not.) vel poeta parvi vir nominis scripsit. Voc. vir facile excidere potuit, iisdem fere literis præcedentibus, et τὸ cognominis acumen interpolatoris redolere videtur, qui noverat, Metellum proprie cognomen, non nomen Cæciliæ gentis fuisse. —421. Is mala Oxon. R. 3, et Benes. Conf. Gronov. Obss. I, 13; is mana Col. Ismara R. 1, Parm. Med. hismara Tell. Vulg. is nova.

431. strictum vagina mucronem opinabatur N. Heins. frustra. —434. Italicis Colon. et ita Lefeb. coll. XI, 26; Iticis forte Tell. —436. numina vestra Colon. Vulgatam lect. sponte inter numina nostra probat Barth. Adv. II, 13, et jungit sponte nostra, hoc est nostro allectu in Deorum numerum relati; spondens per nomina vestra,... juro (hoc est spondeo jurans, seu jurejurando, ut σὺ δὲ σύνθεο, καί μοι ὄμοσσον Homer. Iliad. α, 76) conj. N. Heins. sponte, (per emphasin, ut ultro, volens, v.c. ap. Virg. Æn. X, 677.) en, per numina vestra, P. c. n. l. m. nomine, etc. edidit Lefeb. cui vox en, quæ tamen mox sequitur, in deliciis est. Ego legendum crediderim Indigetesque Dei patrii (vel et patrii,) per numina vestra (coll. Virg. Ge. I, 498, ubi vid. Heyne), vel, quod minus a lectione cod. Col. recedit, sancte hic per numina vestra... juro, ut ap. Terent. Hec. II, ii, 26; Plaut. Capt. IV, ii, 112, et Cist. II, iii, 27; sponte en per, vel potius Dei Ausoniæ per numina vestra corrig. Withof. —440. antestare (quod vetus juris verbum est ap. Hor. Sat. I, ix, 177; Plaut. Pers. IV, ix, 10, et al.) opinabatur N. Heins. et v. 441, nullas efferre, Metelle, Orsurum, vel Ausonia in terras g. Ibid. nullos te ferre, M. Ausurum in terras (scilicet exteras, quo abire in animo habes) gressus emend. Scal. —444. moriere Col. (duo scripti, teste Lefeb.) et R. 2; morere Put. periere R. 1, Med. Ben. perimere ad marg. R. 1. Vulgo majore. —446. jussi (jurare ordine obstringunt) conj. Burm. Conf. Heyne in Var. Lectt. ad Virg. Æn. X, 444.

453. pendebat, R. 1, Parm. Med. vitiose pro pandebat, ut apud Hor. Sat. II, ii, 26; N. Heins. —454. Ita scripti et Marsi edd. Vulgo Quas inter strages. —455. exhalabat, non exhalarat, Col. Ox. R. 1; Parm. Med. Ben. necdum enim exhalarat, sed exhalabat moribundus; quod jam monuere Dausq. Barth. et N. Heins. exhalatat R. 2. —456. Murmure haud dubitanter cum Lefeb. reposui pro Munere ex emend. N. Heins. et Gronov. Obss. IV, 17; conf. Stat. Th. X, 435; et sup. ad III, 680. —459. Bagesum Col. R. 1, Parm. et Med., unde cum Lefeb. recepi. Vulgo Vagesum. —461. pingui, non pinguis, scripti et Parm. —462. Stagna soli (h.e. solum cruore stagnans, ut VI, 36; XII, 43, 127) malebat N. Heins. et mox cædis, vel mactata cædi, ut ap. Virg. Æn. XI, 197. Withof. malebat, cumulata cadavera cæde. Nec tamen diffitetur, nostram quoque lect. bene se habere, mulctata cadavera cædi scripti R. 1. Parm. Med. unde recepi. Cædi pro cæde, (vid. not. ad III, 88), et mulctata c. pro cæsa, ut m. morte ap. Virgil. Æn. XI, 839, ubi mulcatam scribendum putabat Heins. ut h.l. mulcata Drak. qui laudat VV. DD. ad Plaut. Mostell. IV, ii, 23, ad Auson. VI, 90; Gronov. ad Liv. XXVIII, 30; Græv. ad Suet. Cæs. 17; Victor. ad Cic. Brut. c. 22. Sed vid. Heyne ad Virg. l.c. cui tamen, ut Burm., multatam scribendum videtur. Ego optimorum libb. scripturam retinui: nam verba mulctare et mulcta formata videntur a mulgere, et vulgari olim sermone mulgere aliquem, scilicet pecunia, ut emungere, pro privare, seu damnum inferre, dictum fuisse, non inprobabilis est conjectura Schelleri in Præceptis stili bene lat. T. I, p. 37 et 86; mutata c. cæde Mars. quem secuti sunt alii. Sed τὸ pingui ineptum videbatur Withof. et vulgatum servandum; conf. Ovid. Ep. Her. I, 54. —463. in ore maluerit N. Heins. (conf. ad III, 66) ad ora Burm. latentis Oxon. —464. Ita scripti et edd. antt. nisi quod vitiose in c. Oxon. marinos pro in armos, et in Ven. Marsi subnixus reperitur, inclinatus collum, submissus et armos primus dedit Nicander. —466. propero conj. Barth. Adv. II, 13; prono N. Heins. qui tamen τὸ proprio probavit coll. III, 515. Idem legendum putabat ut quondam, quia quondam in Put. —468, 469. citati, scilicet equi, frustra; sed ferretur, quod recepi, pro vulg. ferret quum recte, opinor, emend. Gronov. Obss. IV, 17, p. 741, probb. Ernesti et N. Heins. qui tamen Provectus, vel Proreptus præstare existimabat, et citatum dorsum non inepte dici, ut similia XII, 521; Sen. Agam. 326, et Med. 852; Stat. Th. VI, 768; Claud. laud. Stil. v. 335; conf. not. ad VI, 21; ferret sua membra corrig. Burm. Porrectus Lefeb. —470. dum, non cum, scripti R. 1, Parm. Med. volucri cursu R. 1, Parm. Med. Ben. prob. N. Heins.

472. pectora Col. h.e. κατὰ p., unde forsan non spernendum. —473. sinistræ sorti, vel sinistro Marti opinabatur N. Heins. —476. Hic, non Hinc, Col. Oxon. R. 1, Med. et Venetæ Marsi. —477. adversis, et tum Colon. adversi sat tum Oxon. et Putean. sat tunc R. 1, Mediol. adversi, et tum Venetæ Marsi et Mart. Herb. adversi, qui tum edidit Nicander, et deinde alii. —482. Vi sceptra exegit conj. Barth. Adv. II, 13, Male!

489. cum, non tum, scripti et primæ edd. —494. pignore R. 1, et Med. in pignora Ben. quod placebat N. Heinsio. Sed Clœliam pignus pacis vocari exemplo Liv. II, 13, observat Draken. —501. hinc scripti, teste N. Heins. sed huic, si Lefeb. fides habenda, qui hanc vulgatam lect. servavit, in duobus scriptis, et hic in c. Put. est non exstat in R. 2.

502. a virgine primus edidit Marsus, et deinde alii, etiam Lefeb. qui in duobus scriptis præpos. a reperiri testatur. —510. Pulvere concilies atro, accensique cruore perperam scripsit Dausq. —512. unum toto corpore vulnus Tell. quod recepit Lefeb. Non male! toto unum c. v. conj. Barth. Adv. II, 13.

513. Quem duo scripti et R. 2 (teste Lefeb.) it. Marsi Ven. et deinde aliæ edd. Quem p. a., geminans, en, gaudia, etc. tacite et sine fide librr. reposuit Lefeb.

528. sparsosque edidit Marsus, et deinde alii. —529. icta coll. Virgil. Æn. VI, 180, et XI, 135, recte, opinor, emend. N. Heins. Idem v. 530, pro silva alta, quam pro nutrita sumi posse putabat, conj. silva atra, quia vox alta confestim sequitur. Nam mox vulgo legitur altæ Populus alba c., (ut δρῦς ὑψικόμους dixit Hom. Iliad. ψ, 118); in c. Put. albæ P. alta c. quod Heinsiis suadentibus recepit Drak. qui tamen albæ P. alma c. scribendum suspicabatur, quod cum Lefeb. reposui, quoniam c. Oxon. habet alte P. alma comæ. —532. ilex consita corrigendum esse, jam monuere N. Heins. et Drak. qui multa exempla, quibus opus non est, congessere, ut et Brouckh. ad Prop. I, xiv, 5, et Bentl. ad Horat. Od. III, x, 6; Lefeb. condita exquisite pro consita poni arbitratur, ut ἔκευθε, condidit, pro sevit, Hymno pseudhomer. v. 431, et forte abdere sulco semina III, 350. Sed arbores quoque hoc sensu conditas cuiquam dici haud memini. —533. Advolvunt tentare possis coll. Virg. Æn. VI, 182. Sed vulgata quoque lectio bene se habet: devolvunt, scilicet de jugis v. 530. —534. Ac scripti, Ad R. 1, Med. et al. Vulgo At. Mox mæstas ad justa c. putabat N. Heins. et v. 535. Funereo certamine.

546. ast ipsis scripti et priscæ edd. est i. R. 1. ad oram; hac i. i. sede (hic in Italia) conj. N. Heins. atque ipsis tacite et sine librr. auctoritate scripsit Lefeb. jacentum Col. —547. At Put. et primæ edd. unde recepi; Ac Col. Vulgo Ast. —549. flammamque Med. —551. leto Put. leti Mart. Herb. et Cell. lethi Colin. et Dausq. —552. ductor Put. —554. superantum, h.e. victorum, vel spirantum e strage virorum corrig. N. Heins. sperantem conj. Withof. At idem vulgatum turbatur coll. XIII, 407.

556. ruptas corrig. N. Heins. Sed vid. not. —560. rubenti Stramine (hoc est texto Tyrio, seu purpureo, quod toris mortualibus locupletiorum insternebatur), vel virenti Gramine conj. idem. At vid. not. —563. terrorque modum Oxon. Putean. et primæ edd. unde clipeus terror Nomadum emend. Barth. Adv. II, 13, et N. Heins. quod recepere Drakenborch. Lefeb. et Ern. Non male! Sed vulgata forte lectio non spernenda; insigne supernum, hoc est galea cristis exornata, in mentem venit Barth. loco citato. —564. Hic versus in Colon. non exstat; laceri, non lateri, Ox. et Put. ruptæque Oxon. prob. Barth. fractæque putabat N. Heins. —568. exuviis scripti et Ben. Vulgo exsequiis prob. Burm. modo namque legatur. O. exuviis nudos corrig. N. Heins. ut hæc a superioribus dependeant; nudæ Put. —569. decori reposuit Lefeb. Sed junge laudator decoris, et τὸ decoris adcipe ut II, 324.

582. Ausoniæ scripti R. 1, 3, Parm. Med. et al. Ausonium Mars. et Mart. Herb. Ausonia Junt. Ald. Gryph. Ausoniam R. 2; Buschii ed. Basil. et inde aliæ, prob. Lefeb. Nec stare R. 1, Parm. Med. —587. in strage Ven. Marsi, n. stār Tell. in stare R. 2; astare Parm. et Med. hac strage, vel (infame) conj. Burm. Vulgo instare.

592. Sed vero sed enim scripti R. 2; Ven. Ben. ut XII, 332. Sed non (nō pro uō) sed enim R. 1, et Med. Vulgo Hæc inter sed enim. —594. adtonitis pro adtonitus recte, opinor, legendum censuere Dausq. Barth. et N. Heins. relicta est, non relicta, scripti, R. 1, 3, Parm. Med. —596. armatis muris invitis libris reposuit Lefeb. coll. XI, 75. Sed vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. XIII, 611; Heyne in V.L. ad Virg. Æn. III, 541, et VII, 161. —598. ite, ite ocius, Oxon. Put. ed. Marsi et inde aliæ, quod retinui, quoniam et metro et adfectui convenientius est. Alterum ite deest in Col. R. 1; Parm. Mediol. probb. N. Heins. et Draken. Neque ignoramus, ejusmodi hiatus in Silio et Marone passim occurrere: sed cur sine necessitate eos poetis obtrudamus? —599. Deripite pro Diripite ex emend. N. Heins. Conf. ad IX, 29. —600. Præstiterit fere refingite, h.e. renovate; confer. Heyne ad Virg. Ge. IV, 202. Sed vid. not. —601. nostre Ox. nostræ, teste Lefeb., tres scripti cum R. 1 et 2, nostro e Ven. Marsi. suadente N. Heinsio; recepere Drak. Lefeb. Ern. Sat p. s. a numero, si ad p. nostri scribendum videbatur Barthio Adv. II, 13.

605. lassas Put. R, 1, 3; Parm. Mediol. quassas opinabatur N. Heins. ut XII, 7. —610. tendantve negentve Col. Tendantve vagentve Ox. tenduntve negentve Put. tendantne negentve R. 1, et Med. Vulgo tendantne negentve. Vulg. tendantne non spernendum, judice etiam Withof. —611. Luctato Put.

617. ferri Col. prob. N. Heins. Id recepi cum Lefeb., qui recte, opinor, suspicatur, vulgatum frangi glossam esse. —618. generi et nec pro non malebat N. Heins. —626. effundi longo jamjam et v. 628, Testantum conj. idem.

633. renovare Colon. ut et Liv. XXII, 61. Vulgo revocare. —636. miserique primæ edd. —638. multo scripti et primæ edd. Sic amoto igitur lictore emend. N. Heins. sed ad Ovid. Art. Am. III, 702; Sic igitur moto lictore hoc est sine lictore. Eodem sensu nullo lictore scripsit Lefeb. nullo conj. Withof.

640. simul pro procul Marsus, et post eum alii. —641. Ita scripti et antt. edd. et raptim d. i. Junt. et al. raptim et delecta j. ed. Colin. et inde aliæ, raptim d. j. et Servitia a. conj. Barth. Adv. II, 13; raptim delecta jubentur S. a. Burmann. delecta juventæ S. N. Heins. vel potius juventas h.e. juventus, de quo vid. ipse ad Virg. Æn. V, 398; ad Claud. Epithal. Hon. et Mar. v. 84; ad Ovid. Met. IV, 17; Brouckh. ad Tibull. I, iv, 33, et Harles. ad Ovid. ex P. I, x, 12, juventus edidit Lefeb. frustra. Si quid mutandum, reponerem deleta juventa Servitia armantur, ut ap. Flor. II, vi, 23, deerat juventus; in sacramentum militiæ liberata servitia: et ap. Val. Max. VII, vi, 1, aliquot adversis præliis secundo Punico bello exhausta militari juventute Romana, senatus censuit, uti publice servi emerentur. —642. claudit claustra Oxon. quod ad ergastula referendum suspicari possis: sed alii tradunt, servos illos emtos prius, postea in militiam adscitos esse; Barth. Adv. II, 13. —650. Vulg. Iidem.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER UNDECIMUS.

ARGUMENTUM.

Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.

Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut Roma, originem habuit; 28-32.

Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a Patribus dissentiebat; 33-54.

Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.

Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.

Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.

Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata acerbioribus verbis perstringit; 88-97.

Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat; 97-108.

Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; 109-113.

Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens, conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.

Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.

Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.

Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se Romanis; 189-200.

Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.

Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici jubet; 225-241.

Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.

Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; 259-287.

Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ, in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.

Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias Hannibali molitur; 303-311.

Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.

Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot convivis, par sit; 329-350.

Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.

Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; 361-368.

Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.

Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post moritur; 377-384.

Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.

Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus exsatiari possunt, 410-430.

Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit; 431-482.

Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.

Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.

Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.

Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.

Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.

Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.

Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo

Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,

Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,

Fortuna titubante, fides: adjungere dextras

5

Certavere palam rumpenti fœdera Pœno,

Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:

Sævior ante alios iras servasse repostas,

Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.

1. Nunc recensebo populos, qui post cladem Cannensem ad Pœnos defecere. Conf. Liv. XXII, 61. —Iapyge campo; v. ad I, 51. —2. Sarrana castra; cf. ad I, 72. —3, 4. Comparant Virg. Æn. X, 861. Sed magis huc spectant loca, quæ de inconstantia amicorum in fortuna adversa agunt. Cf. VV. DD. ad Petron. c. 80; Ill. Harles. ad Ovid. Trist. I, iii, 16, et ej. Ind. v. Amici. —6. faciles læsis, adflictis, adversis, diffidere rebus, proni ad metum. —7, 8. Cf. VIII, 562, 563, et ibi not. —in tempore, ἐν καιρῷ, data occasione, tempore opportuno, ut passim ap. Liv. et alios, quos laudarunt Drak. ad h.l. et VV. DD. ad Frontin. Strat. I, 1 ex. 1.

Mox levis et sero pressurus fata pudore

10

Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.

Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,

Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes

Manarent populos fœdi contagia morbi.

Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,

15

Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes.

9. pressurus fata, adgravaturus sortem. —10. Bruttii ultimi cum Romanis in gratiam rediere sero pudore defectionis; Dausq. Iidem primi ad Hannibalem descivere, (levis) et inde, æque ac Picentes et Lucani, a Romanis ignominiæ causa non pro sociis habiti sunt, et ad servilia miserrimaque, magistratibus Rom. præstanda, ministeria dejecti, de quo vid. Gell. X, 3, et Strab. V extr. —ambiguis armis, propter fidem ambiguam.

12. indigna rupisse fidem, indigne, inhoneste, turpiter rumpens fidem; qua indignum, cui turpe est, rumpere fidem.

14. Poeta et in his exornavit verba Liv. XXII, 61. —Atella, vetus Oscorum opp. in Campania, unde Atella, seu Atellana fabula dicta. —Calatia; cf. VIII, 542. —15. Fas, fidem Romanis jure præstandam.

Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,

Ausonium laxare jugum: patefecit amicas

Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa

Thespiadum docuit submittere colla nepotes.

16. Phalanteo Tarento; v. ad VII, 665. Etiam huic urbi tanta fuit levitas animosa, h.e. inconstantia et audacia, ut jugum Ausonium, a Romanis sibi inpositum, excuteret. —18 seq. Croton Alta dicitur, propter montes, Latymnum et Physcum, de quibus v. Schol. ad Theocrit. IV, 19, 23, vel potius propter arcem, de qua v. Liv. XXIV, 3. —Thespiadæ, Herculis e Thestii L filiabus filii, eorumque posteri, quorum pars in Beotiam missa, pars duce Iolao in Sardiniam, unde in Italiam venerunt, et unus eorum, Myscelus, jussu Herculis; eo loco, quo is Crotonem, hospitem suum, incaute a se occisum, sepeliverat, in hujus memoriam Crotonem condidit; unde Crotoniates h.l. Thesp. nepotes dicuntur. Conf. Ovid. Met. XV, 12... 60; Strab. VI, p. 252 sq.; Diodor. IV, 29; V, 15; Heyne ad Apollodor. p. 331 sq., 467 et 486 sq. —Afris submittere colla; conf. ad VI, 414.

20

Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi

Litoris, Argivos major qua Græcia muros

Servat, et Ionio luitur curvata profundo,

Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,

Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.

25

Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ

Incubuere malis Italum, veteresque doloris

Tota se socios properarunt jungere mole.

20 sqq. Coloniæ græcæ, modo memoratæ et aliæ, in ora Ionii maris, Tyrio marti, Pœnis, jurarunt sua prælia, se pro iis arma capturos esse, illis sacramentum dixere, ad eos descivere. —21. Græcia major, h.e. magna, quo nomine maxime dictus est tractus oræ maritimæ a Tarento usque ad Locrorum sedes pertinens, in quo plurimæ Græcorum coloniæ fuerunt; Ernesti. —22. luitur pro vulg. adluitur. —23. e more, ut fieri solet; Barth. et N. Heins. coll. v. 3. Possis etiam interpretari: fortunam suam e more, more suo, ut solebant, secuta.

25. Celtæ, ut mox Boii et Senones, Galli Cisalpini. —26. Incubuere malis, ea adcelerarunt et auxerunt. Cf. ad IV, 731. —veteres doloris, vetere ira, odio et dolore perciti. Vid. ad IV, 530.

Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre

Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,

30

Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu

Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno

Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?

28 seq. Hæc defectio in Celtis forte excusanda, tamquam in peregrino populo, cui injustum olim bellum Romani intulerunt, jure gentium violato: (de quo v. Liv. V, 36) sed Capuam, quæ eamdem, quam Roma, originem habuit, ad Pœnos, feros populos, descituram esse quis umquam credidisset? cf. inf. v. 177... 184. —bella referre: iterare, resumere, ut XVI, 77; N. Heins. —referre, ulcisci, Lenz. et Ern. —30. Dardana ab ortu mœnia: nam Capuam a Capye, Trojano rege, qui a Dardano, Jovis filio, genus ducebat, adpellatam, veteres tantum non omnes credebant. Cf. v. 177 sq.; 299 sq.; Suet. Jul. 81; Cluver. Ital. ant. IV, 1; Heyne Exc. VI ad Virg. Æn. III, et Exc. VII ad Æn. VII, p. 129; Strabo L. V. p. 248, hanc urbem a capite, quod caput esset XII oppidorum, sed alii, v.c. Plin. III, 5, seu 9; Liv. IV, 37, et Diodorus, a campestri agro, quod propius vero est, dictam putabant. —31. barbarico Nomadum tyranno, Hannibali. —32. Vid. V.L.

Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,

Consumtusque pudor peccando, unisque relictus

35

Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem

Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.

33. De luxu perditisque Capuæ moribus, cf. Liv. XXIII, 2 et 4. Quantopere vero etiam in his sermo poetæ a narratione historici discrepet, non est quod moneam. —insana lustra dici longum tempus luxuria exercenda consumtum putat Ernesti. Sed lustra sunt ganeæ. —34. Consumtus, omissus, cessavit, pudor peccando, diuturna peccandi consuetudine. —unis, unice, relictus Divitiis probrosus honor, quatenus eam tantum ob causam pretium habere creduntur, quod flagitiis et voluptatibus facultatem dant et materiam. —35. hiantem, oscitantem (gähnend) desidia, luxu, qui ignaviam, languorem et oscitantiam gignit, ut forte XII, 75; Gr. χάσκοντας, D. Heins.; cf. Gron. Diatr. Stat. c. 27. —36. resolutam legibus, liberam exsolutamque legum vinculis ac metu.

Insuper exitio truculenta superbia agebat.

Nec vitiis deerant vires: non largior ulli

Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)

40

Aurique argentique modus: madefacta veneno

Assyrio manibus vestis, medioque dierum

Regales epulæ, atque ortu convivia solis

Deprensa, et nulla macula non inlita vita.

40 seq. Assyrio veneno ut apud Virgil. Ge. II, 465, ubi v. Heyne. —venenum, ut φάρμακον, quilibet succus, inpr. acrior. De purpura Assyria v. Heins. ad Claud. in Rufin. I, 208. —madefacta, infecta, tincta, vel veneno Assyrio manibus, est vestis, h.e. induunt tunicas manicatas, seu manuleatas, χειριδωτοὺς, seu καρπωτοὺς, cultum mulierum molliumque virorum, de quibus v. loc. class. Gell. VII, 12; Virg. Æn. IX, 616; Cic. or. Catil. II, 10; Barth. ad Stat. Th. VII, 657; Casaub. ad Sueton. Cæs. 45, et Ernesti clav. Cic.; v. manicatus. Hæc vulgaris interpretandi ratio contextui aptissima est: sed vellem minus contorta esset et inpedita. Cf. V.L. —41. medio dierum: nam homines frugi Romæ (loquitur autem poeta Romanus) hora demum nona vel decima, luxuriosi contra jam de die, immo de medio die cœnare, vel convivia in multam noctem et ad ortum adeo solis (quem morem Silius vs. sq. perstringit) producere solehant. Vid. Jani ad Hor. Od. I, i, 20, et Bentl. ad Hor. Epist. I, 18, 91.

Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus

45

Invidia læta, et conlidens dissona corda

Seditio. Sed enim interea temeraria pubis

Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.

Nec, quos vile genus despectaque lucis origo

Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi

50

Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas.

Quin etiam exhilarare viris convivia cæde

Mos olim, et miscere epulis spectacula dira

Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum

Pocula, respersis non parco sanguine mensis.

44 sq. Hæc spectant ad seditionem Capuæ inter Patres plebemque ortam, de qua v. Liv. XXIII, 2, qui etiam lib. XXIV, cap. 2, monet, «unum velut morbum invasisse omnes Italiæ civitates, ut plebes ab optimatibus dissentirent; senatus Romanis faveret, plebs ad Pœnos rem traheret.» —sævi, irati, infensi. —læta plebes Senatus Invidia, libenter et cupide invidiam Patribus concitare solebat. Cf. I, 170; II, 481; III, 575; VI, 482, et al. —45. conlidens, inter se committens.

48. despecta lucis origo, humile genus. —50. Deerant; cf. ad VII, 498.

51... 54. Campani olim, ut et Romani, cædibus gladiatorum in ipsis conviviis oblectabantur: de quo barbaro more vide, quos laudant, Liv. IX, 40; Athen. IV, 13; Lips. Saturn. I, 6, et Strab. V, p. 175, ubi conf. Casaub.

55

Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras

Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam

Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,

(Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)

Hortatur summi partem deposcere juris,

60

Atque alternatos sociato consule fasces:

Et, si partita renuant sedisse curuli,

Æquatumque decus geminasque videre secures,

Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ.

55. Silius, quod jam alii observarunt, prætermissis iis, quæ Livius XXIII, 2... 6 de Pacuvio et de legatione, ad Varronem cos. missa, (quæ ad capiendum defectionis consilium plurimum contulit) memoravit, ea tantum exornat, de quorum veritate ipse Livius dubitat lib. XXIII, 6 extr. Romam scil. «legatos missos esse a Campanis, postulantes, ut alter consul Campanus fieret, si rem Rom. adjuvari vellent; et indignatione orta, submoveri a curia jussos esse.» Id Pacuvii consilio factum poeta fingit. —Has, juventutem et senectutem, Lef. Immo has mentes junge. —56. nulla sorte, nullo modo. —57. Pacuvius petebat, quæ certus erat, numquam Romanos daturos, quæque etiam impetrare nolebat, ut hoc prætextu ad Pœnos desciscere posset; Drak. —58. Eadem constructio est X, 93; XIII, 32; XIV, 149 apud Liv. XXII, 6; XXXII, 2; XLI, 4 et al. Draken. —62. geminas, similes; Withof. Vid. V.L.

Ergo electa manus gressu fert dicta citato.

65

Antistat cunctis præcellens Virrius ore;

Sed genus obscurum, nullique furore secundus.

Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu

Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit

Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;

70

Concordi fremitu renuentum effunditur asper

Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat

Increpitans, vocumque tremit certamine templum.

65. Antistat, princeps legationis Vibius Virrius, de quo conf. Liv. XXIII, 6.

67. Senatu ingenti, ut Senatu magno, XVII, 9 et ap. Stat. Silv. I, i, 101; Drak. —69. tumidis; conf. ad II, 288. —incendit ira aures, audientes. Lefeb. confert Virg. Æn. IX, 500; X, 895.

71. Quisque fatigat, scil. templum clamore, Ern. Possis etiam ad concilium referre. Cf. ad II, 74. Sed v. V.L. —72. templum, curia. Vid. ad I, 617. Cf. ad v. 55.

Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa

Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta

75

Romuleis durastis, ait, subcedere muris?

Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma

Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures

It vestras, in Tarpeia quum sede Latini

Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri

80

Propulsum dextra, qui tum mandata superbo

Ore adportabat, tanto per limina templi

Turbine præcipitem revoluti corporis actum,

Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret

Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?

73. Silius non modo historiæ, ex Liv. VIII, 5, et 6 notissimæ, mentionem facit vers. 77 seq., sed eamdem quoque rem iterum hoc tempore contigisse comminiscitur. —avum non proprio sensu capio. De severitate Manlii Torquati Cos. v. Liv. VIII, 7. —æquavisse Nobilis; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. —75. durastis, passi estis.

77. Post Cannas, post pugnam et victoriam Cannensem. Cf. Ernesti ad Tac. Hist. III, 49 pr. —78. in Tarpeia sede, in Capitolio, ubi tum senatus legatis datus. Vid. Liv. VIII, 5 pr. —80. Intell. Annius, cujus oratio exstat ap. Liv. l.c. —Propulsum dextra: in his, et v. 85... 87, Silium discrepare a Livio VIII, 5 et 6, jam monuere Cell. et alii. —83 sq. spectante Jove, cujus numen spreverat, quum Torquatus ad ejus simulacrum conversus auxilium Dei implorasset.

85

En ego progenies ejus, qui sede Tonantis

Expulit orantem, et nuda Capitolia consul

Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum

Intentantem oculis, proavitaque facta parantem

Ut vidit majore adeo crudescere motu,

90

Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi!

Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:

Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?

Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,

Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,

95

Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis?

87... 89. Silium in his iterum τραγῳδεῖν et a Livio lib. XXIII, 6 extr. omnia moderatiora narrari, observat Ernesti. Sed poeta hunc Torquatum inducit parantem proavita facta, h.e. imitantem ferociam proavi, qui, teste Liv. VIII, 5, «adeo non tenuit iram, ut gladio cinctum in senatum venturum se esse palam diceret,» etc. —89. crudescere; v. ad IV, 449. —motu animi, ira. —90. Pro cuncta pudendi, o homines plane probrosi, et omni ex parte famosi, quos jam luxuriæ, crudelitatis ac superbiæ vestræ pudere debet; Draken. Græcismus et dura formula obfendit Ernest. et alios. Vid. V.L.

91. Sedes belli, consulis imperium, viduata morte Pauli.

95. Tune primus eris Consul e Campanis, ut Brutus e Romanis?

I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces

Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,

Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,

Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:

100

«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,

O confuse nimis Gradivi turbine Varro,

Ut perferre queas furibunda insomnia consul?

96. i, quo tendis, adspira ad consulatum apud Pœnos. —98 sq. Inducitur præter Torquatum et Fabium, etiam Marcellus, cujus acerbam ad Varronem orationem nemo nunc desideraverit: non enim ad rem præsentem pertinet; Ernesti. Recte: sed poeta quamvis occasionem Varronis perstringendi captat. —99. Fulminea ira; vid. ad I, 421. —ab ira; cf. ad II, 139. —torvum exclamat, ut apud Virg. Æn. VII, 399. —101. confusus, συγχυθεῖς, perturbatus. —Gradivi turbine, ut II, 4. —102. furibunda, insana. —insomnia id. qd. somnia, (v. sup. ad X, 357) h.e. vana res, opinio et persuasio, (ut nostrum Träume) stulta illa Campanorum petitio et postulatio.

Nonne exturbatos jam dudum limine templi

Præcipites agis ad portas? et discere cogis

105

Semiviros, quod sit nostro de more creati

Consulis imperium? non unquam sobria pubes

Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.

Muros ante tuos (ut par est) debita ductor

Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti

110

Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.

Nec non et foribus propere Campana juventus

Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ

Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.

105. Semiviros, Campanos luxu effeminatos, ut mox non umquam sobria pubes.

113. Hannibalem, fœdus cum eo a Campanis faciendum. Cf. v. 133, et verba Virii ap. Liv. XXIII, 6.

Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis

115

Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago

Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,

Ductorem vestris devinctum colla catenis

Romam victor agis, posthac intrare Quirini

Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,

120

Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati

Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.

114. Fulvio tribuit poeta has partes, quia is mox cum Claudio collega Capuam obsedit; Cell. —115. Venturum decus, futuram expugnatæ Capuæ gloriam. —117. Cf. ad VIII, 276 sq. —118. agis, adducis. —119. Sacratos sedes; cf. ad III, 501, et X, 367.

Tantane, omnipotens, caligine mersa latere

Fata placet? veniet quondam felicior ætas,

Quum pia Campano gaudebit consule Roma,

125

Et per bella diu fasces perque arma negatos

Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.

122 sq. Quis tum temporis cogitasset, Campanos cunctosque Italos aliquando (finito scil. bello Marsico, seu Sociali, legibusque a. L. Julio Cæsare, et a Carbone Silvanoque latis) civitatem Rom., quæ nunc tanto animorum impetu ipsis negabatur, consecuturos, et ita aditum sibi ad summos Rom. honores ipsumque consulatum comparaturos esse? —124. pia Roma; cf. ad V, 255. —126. magnanimos; v. ad I, 29. —nepotes, posteros horum Campanorum adrogantia tam pervulgata fuit, ut Campanum supercilium et Campana superbia etiam proverbii loco diceretur. Cf. Gell. I, 24; Ausonii Capua, et inpr. Cic. Or. II, de lege agrar. c. 33... 37.

Pœna superborum tamen hæc durabit avorum,

Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,

Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,

130

Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem

Virrius admiscens cecinit fatale cruenti

Turbatis signum belli. Furiata juventus

Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,

Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta

135

Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes

Herculei socius decoris, Divisque propinquas

Transierit cursu rupes: ut cæde referta

Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem

Lydia Romano turbarit stagna cruore:

140

Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ

Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem

Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.

128. suos ad suffragia, ferenda mittet Romam: nam civitas præcipue continebatur jure suffragiorum. —129. Carthago, colonia Rom. deducta. Dausq. putabat innui Gaditanos, Pœnorum olim imperio obnoxios, et quidem Corn. Balbum majorem, Gaditanum, qui primus externorum, gratia Cæsaris, ad consulatum pervenit, teste Plinio lib. VII, 43.

129. Postquam, etc. Conf. Liv. XXIII, 6. —131 sq. signum cecinit belli, defectionem a Romanis suasit. —fatale, quod Capuæ fuit exitio. —132. Turbatis; v. ad I, 477. —133. Hannibalem, ut sup. v. 113. —135 sq. Cf. II, 356; III, 90 sq., et IV, 4. —137 sq. Clauserit vada cæde, cadaveribus ita fluvium repleverit, ut stagnaret, et cursus aquarum præcluderetur. Cf. inf. v. 519 et sup. ad IV, 621. —138. Eridani, Ticini fl., qui Eridano, seu Pado miscetur, ut passim. —vada; v. ad I, 52. —139. Lydia stagna, Trasymenum. Cf. ad IV, 719. —140 sq. famæ Tradiderit; cf. ad IV, 73. —142. demiserit umbris, ut I, 439.

His super excisam primori Marte Saguntum,

Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,

145

Juratumque viro bellum puerilibus annis

Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,

Tot fusis acie, stare inter prælia nullis

Adtactum telis. Superum quum munere detur

Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;

150

Fastus exsanguis populi vanumque tumorem

Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,

Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?

Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum

Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.

143. His super, ut I, 60, ubi v. V.L. —primori Marte pro vulg. primoribus annis, ut I, 511. —144. juga Pyrenes, quæ transgressus sit. Cf. III, 415 seq. —Iberum v. ad I, 480. —sacra parentis; cf. I, 77 sqq. —146. Adcumulant, laudibus ejus addunt. Nimis laudatur Hannibal. v. I, 522... 555; Liv. XXI, 6 et 57. —150. populi exsanguis, populi Romani, cladibus continuis ad internecionem prope redacti. Cf. II, 230, et XII, 318, 319. Dausq. bene laudavit locum Valer. Max. V, iii, 2. «Africanus superior non solum contusam et confractam belli Punici armis rempubl., sed pæne jam exsanguem atque morientem, Africæ dominam reddidit.» —tumorem; v. ad II, 288, ubi de flatibus arrogantiæ et elato spiritu.

153 sq. Vim sarcasmi facile sentiet lector. —tanto nomine scil. consulis.

155

Talia jactantes jam lectam sorte parabant

Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem.

Sed non invictum ponebat pectore robur

Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus

In medios cœtus, neque enim differre dabatur;

160

«Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?

155. jactantes, dicentes, et quidem tam gloriose de se, quam acerbe de Romanis.

157 sq. De Decio Magio; v. omnino Liv. XXIII, 7.

Damnatumque caput temerati fœderis aris

Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,

Sacram atque in magnis positam populisque virisque

Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire

165

Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,

Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:

Is locus officio, quum cessant prospera, quumque

Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,

Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.

170

Novi Dîs animas similes et pectora magnis

Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,

Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.

161. Hannibalem, diis invisum, propter rupta fœdera; Cell. —162 sq. Quæ tanta oblivio recti, quomodo justi et æqui tam inmemores esse potestis, ut fidem sacram (v. ad I, 481 et in V.L. II, 479) atque in magnis positam, quæ magni æstimatur, vel venerabilis est populis et viris, singulis hominibus, adeoque et publice et privatim sanctissime summaque religione colitur, adversam Romanis ostentetis, vel simpl. violetis?

170 sq. Cf. II, 315... 324. —170 sq. Dis similes, θεοειδέας, θεοεικήλους, Dausq. —pectora angusta, animum humilem et timidum. —171. capiunt Cannas etc. non fracti sunt cladibus ad Cannas etc., sed his adversis ferendis pares sunt Romani. Conf. ad VI, 617, et Gronov. Obss. I, 17.

Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem

Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis

175

Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere

Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.

Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis

Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit

Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;

180

Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter

Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,

Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?

173 sq. Decius commemorat beneficia Romanorum, quæ nunc remunerari deceat. —174. Cf. Liv. VII, 29 sqq. Flor. I, 16. —175. jura dedere, vobis leges et libertatem reddidere. —176. Terrore, hoste. —Sidicina bella remorunt, propulsarunt bellum, quod Samnites intulerant propter Sidicinos, qui ad opem Campanorum confugerant; Cell. Cf. ad V, 551.

177 sq. fuqitis sc. Romanos. —additis, Pœnos. Conf. ad III, 350 in V.L. Novum argumentum, a cognatione Campanorum cum Romanis petitum. Cf. sup. ad v. 30. De progenie Dardani, filii Jovis, v. Ovid. Fast. IV, 31 sqq. et Heyne Exc. VI ad Virgil. Æn. III. —179. Capys, filius Assaraci et pater Anchisæ, cujus filius Æneas et nepos Iulus fuit. —magno Iulo; cf. Virg. Æn. I, 267 et 288. —180 sqq. Acerbe in Pœnos, seu Afros, populos barbaros et sævos. Conf. VI, 531.

Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque

Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?

185

Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque

Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto

Armavit Natura bono, quam janua mortis

Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»

Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.

183 seq. Conf. ad I, 58, et II, 504.

185. Non ita, ut ap. Virg. Æn. II, 583, ubi v. Heyne. —Decio, δεινῶς pro, mihi. —permixtum fas nefasque, ut apud Virgilium Georgic. I, 505; Horat. Od. I, xviii, 10, et alios. —186. Nihil mihi præstantius natura dedit, quam arbitrium et potestatem vitæ meæ finiendæ: sententia tenuiter et argute expressa; Ern. Cf. ad II, 576. —187 sq. janua mortis patet, ut ap. Virg. Æn. II, 661: at quanto ibi aptius, quantoque cum adfectu elatum! Ern. —188. vita non æqua, iniqua infelici.

189. vana, frustra.

190

Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno.

Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu

Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno

Festinata citus per campos signa movebat.

Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,

195

Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex

Molitur facinus; procumbat barbara pubes.

Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire

Si parat, obstructas replete cadavere portas,

Et ferro purgate nefas: hic denique solus

200

Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.»

190. Cf. Liv. XXIII, 7.

197. rapite; vid. ad I, 570. —decus hoc, ut scil. arceatis Pœnos ab urbe. —198. obstructas replete cadavere, cadaveribus; cf. ad IX, 99. —199 seq. Decius apud Liv. l.c. «primo, ne reciperetur præsidium (Autololes, v. 192, definite, poetarum more), vociferatus est: deinde, ut receptum aut ejiceretur, aut, si malum facinus, quod a vetustissimis sociis consanguineisque defecissent, forti ac memorabili facinore purgare vellent, ut, interfecto punico præsidio, restituerent se Romanis.»

Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,

Audita asperitate viri cœptoque feroci,

Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus

Adstabat muris, propereque arcessere lectos

205

Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,

Armatumque fide pectus, rectique cupido,

Et major Capua mens inperterrita mole

Invicta stabat, torvoque minacia vultu

Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.

201 sq. Cf. omnino Liv. XXIII, 7 seq. —203. feta ira præecordia; cf. ad X, 14 in V.L. —204 seq. arcessere castris, in castra sua, non procul ab urbe posita. —205. Horrida virtus; v. ad I, 58. —207 sq. Cf. Virg. Æn. X, 770 sq. ubi v. Heyne. —major Capua, mente, seu animo civium.

210

Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis

Spernentem increpitans magno clamore profatur:

«Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!

Vecordi Decio, mecum certasse volenti

In decus et famam leti: rapite, ite citati,

215

Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante

Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi

Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,

Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora

Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.

212. componimur; vid. ad I, 39.

214. In decus et famam leti, ut mors, a tanto viro, quantus ego sum, ipsi inlata, gloriosior sit. Cf. ad II, 705, et III, 123. —217. saxa cælum inpellentia, tangentia, in illud adsurgentia, ut cælum pulsantes scopulos XII, 71. Cf. ad v. 136; XV, 167; IV, 2, 742, et Jani ad Horat. Od. I, i, 36. —218 sq. uni calcata Deo, ab Hercule. Cf. ad II, 356; IV, 4 al. Sed Galli quoque ante Hannibal. transiverant (v. Liv. XXI, 30): hi colebant Herculem, cui aram, (v. Petron. de bello civ.) transgredientes montem, dicarunt, unde nata fabula de transitu Herculis; Lefeb. —Subfuderat ora Sanguis; cf. ad V, 275; IX, 459 seq. —219. surgebant flammæ, ira Hannibalis. Cf. ad IV, 262, et V, 105 in V.L.

220

Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta

Versabant penitus dirum suspiria murmur.

Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,

Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,

Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.

Majorem ornatum, qui in v. 220 et 221 inest, nemo facile desideraverit. Moderatius poeta iram H. sup. V, 603 sq. descripserat: rictus vero et fauces indigne de homine, quamvis furente et irato; Ern. —rictus quidem et fauces hominibus, etiam non furore et ira concitatis, æque ac bestiis tribuuntur. Sed ira turpior est spumante rictu, qualem Sueton. in Claud. c. 30 notavit. —221. suspiria, iræ, ut gemitus apud Virg. Æn. III, 664; VII, 15; Ern. Proprie tamen non sunt iræ, sed iis tribuuntur.

222 sqq. Cf. Liv. XXIII, 7.

225

Nec non et Decio propiora pericula mentem

Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,

Quo laudes ducis invicti superaret inermis.

Non illum fuga, non clausi occuluere penates;

Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem

230

Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:

Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis

Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis

Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte

Incessens victor dictis, «Solusne ruentem

235

Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?

225. Etiam in his comparandus omnino Liv. l.l. et c. 10. Orationem Hannibalis v. 233 sq., ut sup. v. 212 sqq. poeta ipse, nec inepte, commentus est.

232 sq. pedibus Ductoris sistunt, apud Liv. lib. cit. c. 10. «Decium ante pedes destitutum causam dicere jussit.» —sublime sedentis; v. ad III, 9.

O demens! en, qui Divum mihi munera tanta

Eripiat. Decio prorsus servabar inerti

Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,

Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,

240

Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)

Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»

Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.

Inlatus velut armentis super ardua colla

Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira

245

Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit,

Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.

236. Divum munera, victorias, quas diis debeo. Quod fere abhorret a persona Hannibalis, qui res feliciter a se gestas non diis, sed gladio et virtuti suæ tribuere solet, cujus poeta inmemor fuisse videtur. —238 sq. Cf. ad II, 361. —239. Agenoreis; v. ad I, 15. —241. Magnanime o miles, vide Var. Lect. et ad lib. I, 29.

243 seq. Præclara et graphica comparatio, qualis fere ap. Virg. Æn. X, 723 sqq. Homer. Iliad. γ, 23 seq. inpr. λ, 172 seq., et ρ, 61 seq. Cf. Burm. ad Val. Fl. II, 458 sq., ubi gemmæ ex Gorlæi Dactyl. P. II, n. CXIX et nummo ex Morell. Specim. rei num. tab. XXVI, quibus Draken. ad h.l. imaginem leonis, tum tauri, tum cervi tergo inhærentis, oculis proposuerat, addit alteram Gorlæi gemmam T. I, n. 528; v. et V.L. —245. hæsit ut ap. Virg. Æn. X, 726.

At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,

(Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,

Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus

250

Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum

Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.

En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum

Templorum intrati postes; jam panditur acri

Imperio carcer: perge, ac primordia tanta

255

Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras

Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»

Nec plura effari concessum: obnubitur atra

Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.

247. Cf. Liv. XXIII, 10, ubi tamen Decius cives, non Hannibalem, neque tam acerbis conviciis lacessit. —250 sq. sanguine lætum Humano, sævum, inmanem, sanguinis sitientem militem Pœnum dicit (nisi forte ipsum Hannibalem, ut I, 59); nec opus est, cum Marso cogitare de ritu punico humanas victimas cædendi, quamvis non plane aliena foret ab ira Decii acerba illa adlusio; Ern.

252. «Unum esse exsortem Punicæ amicitiæ fœderisque secum facti» etc. Liv. l.c. —254. primordia etc. ut XV, 654. —255. mihi fama sub umbras foret; conf. V.L. et ad I, 398. —256. Hoc est, quod Marcellus ap. Liv. XXIII, 45, dixit, Capuam Hannibali Cannas fuisse; Cell.

258. Hæc «vociferanti obvolutum caput est, ociusque rapi extra portam jussus,» Liv. XXIII, 10. Reliqua Decii fata memorantur inf. v. 377 sq.

Exin victor ovans sedato pectore tandem

260

Spectandis urbis tectis templisque serenos

Lætus circumfert oculos, et singula discit:

Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,

Quot bello pateant argenti ærisque talenta:

Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris

265

Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,

Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.

259 seq. Silius exornavit verba Livii XXIII, 7 extr. —261. discit, cognoscit a Campanis, ut XII, 568, ubi v. not. —263. bello, in usum belli, pateant, parata et in promtu sint. —264. frenata acies, equitatus. —265. Capitolia, arcem Capuæ (cf. ad I, 541), ut apud Sueton. Tiber. 40, et Calig. 57. Sic et aliarum urbium arces ac templa magnifica, primoribus diis dicata Capitolioque Rom. similia, dicuntur. Cf. VV. DD. ad Plaut. Curc. II, ii, 19; Suet. Gramm. 9, quosque Drak. laudavit, Savaro ad Sidon. Apoll. XXIII, 40 seq. et Gothofr. ad l. 34 cod.; Theod. de Annon. et Tribut. —Campus Stellatis, fertilissimus, in mediterranea Campania, de quo v. Cic. Agrar. I, 7; II, 31; Sueton. Jul. 20; Liv. IX, 44; X, 31; XXII, 13; Cluver. Ital. Ant. IV, 5, p. 1172, et inpr. Camillus Campan. Fel. Diss. II, c. 33 sq. —266. Cererem benignam, agrum fertilem Campaniæ, de quo v. Cluver. l.l. p. 1090.

Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo

Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra

Paullatim infusa properantem ad litora currum.

270

Instituunt de more epulas, festamque per urbem

Regifice exstructis celebrant convivia mensis.

267 seqq. Silius expressit Liv. XXIII, 8, variumque ornatum petiit ex descriptione convivii Didonis Virg. Æneid. I, 699... 747. —Phœbus defessis equis inpellebat ab Olympo, cælo, diem, lucem, quam Phœbus spargebat ad metas, Hesperio positas in litore, et Hesperus, vesper, etc. Lenz.; coll. XII, 647; XVI, 38 sq.; Ovid. Met. II, 142.

271. Cat. 63, 305, large multiplici constructæ sunt dape mensæ; Lenz.

Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,

Præcipuis multoque procul splendentibus ostro

Adcipitur sublime toris: non una ministri

275

Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,

His adolere focos, his ordine pocula ferre.

Nec non et certis struitur penus: aspera mensa

Pondera cælati fulgent antiquitus auri.

272. Imitat Virg. Æn. I, 699... 708. —dignatus passive, divino honore cultus; Lenz. —273 sqq. splendentibus ostro toris, ut strato ostro et pictis toris ap. Virg. l.c. —274. sublime; v. ad III, 9. —Grex minister; cf. ad I, 173. —275. addita, data. —276. adolere focos, ut adolere penates ap. Virg. l.l. ubi vid. Heyne. —ordine longo servorum, ut apud Virg. l.l., vel convivarum, ut ap. Hom. Iliad. α, 470... 597. Lenz.

277. certis, ab aliis servis penus struitur, coquuntur et adornantur, vel parantur cibi, ut apud Virg. aspera pondera auri antiquitus cælati, vasa aurea, et quidem tam aspera, h.e. anaglypha (v. ad II, 432), quam antiquo artificio facta, quo pretium eorum magnopere augebatur. Cf. Virgil. Æn. IX, 266, quosque Drak. laudavit, poeta noster XIV, 653; Cic. in Verr. I, 5; Val. Fl. I, 143; Suet. Cæs. 47; Ovid. Met. XII, 235 seq.; XIII, 700.

Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum

280

Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ

Sidonius mensæ miles, faciemque superbi

Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.

Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores

Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:

285

Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram

Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum

Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.

279. Conf. Virg. Æn. I, 725... 727, et V.L. —280. Stupet etc., ut mirantur apud Virg. Æn. I, 709 sq. —281. faciem, ut IV, 591. —282. oculis mirantibus haurit; vid. ad VIII, 135.

283. ipse, Hannibal. damnat, inprobat, tam splendide parari epulas. —284. agmine, continuo motu et strepitu, ut XIV, 442, et ap. Virg. Æn. II, 782, ubi v. Cerda et Heyne. Poeta forte servorum quoque multitudinem respexit. —mensas faciles paratu, cibos facile parvoque sumtu parabiles, scil. ei, qui convenienter vivit naturæ, quæ paucis contenta est. Cf. ad I, 615. —285. Bacchi munera; v. ad VII, 748. —duram, severam.

Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes

Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ

290

Inter bella tubæ permulcet cantibus aures.

Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,

Electræque toros Atlantidos: unde creatus,

Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti

Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.

295

Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo

Assaracus, nulloque minor famave manuve

Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.

288 seq. Teuthras ad citharam canit, ut ἀοιδοὶ in conviviis heroum; (conf. Hom. Odyss. θ, 99, 267; Athen. XIV, 6, et Virg. Æn. I, 740 sq.) unde lyra δαιτὸς ἑταίρη, dicitur Hom. H. in Merc. 31. Idem poetæ transtulerunt ad Deorum epulas, in quibus Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt. Nomen Teuthrantis ab ignobili fluvio, vel euripo, vel piscina quadam agri Campani, non nihil a litore Baiano remota, deductum esse, suspicabatur Broukh. ad Prop. I, iii, 11. —Euboica testudine, quod Cumæ, seu Cyme ab incolis Chalcidis Euboicæ condita est; Drak. Conf. ad VIII, 531, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 2. —Personat, cithara canit, ut ap. Virg. Æn. I, 741. —Cymes; v. ad VIII, 531.

291... 297. Aptum carminis argumentum est genus Capyis, conditoris Capuæ, a Jove, ejusque filio, Dardano ductum. Cf. sup. ad v. 30, et 177 sq. —furta; v. ad VII, 487.

Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,

Campanæque manus: ante omnes ductor honori

300

Nominis augusto libat carchesia ritu;

Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem

Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.

298. Cf. Virg. Æn. I, 747. —299. ductor, Hannibal, honori nominis, in honorem Capyis. Cf. ad IV, 729, et V, 161. —300. libat, non προπίνει, sed σπένδει, libatione effundit, ut mox inrorat mensis. Conf. ad VII, 750; Virg. Æn. I, 736; V, 77, et VIII, 279. —carchesia; v. Macrob. Sat. V, 21; Tristan. Comment. hist. T. II, p. 604 seq., et Heyne ad Virg. Ge. IV, 380. —ritu augusto, sancto. Cf. Var. Lect.

Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu

Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,

305

Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo

Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)

Mens una inviolata mero, nullisque venenis

Potando exarmata, decus pugnæque, necisque

Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.

310

Quoque esset miranda magis tam sacra libido,

Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.

303. De Pacuvio Calavio et Perolla, ejus filio Deciique Magii amico, vitæ Hannibalis insidiante, conf. Liv. lib. XXIII, cap. 8 et 9, qui, judice quoque Ernesti, majori cum elegantia atque adfectu rem narravit, et sententias ornavit, non, ut Silius, sola verba. —gaudia resoluta, dissoluta, inmodica. Proprie, sed sensu paulum diverso, frons et mens gaudio dissolvi, vel, ut inf. XIV, 681, in gaudia resolvi, ut contra tristitia contrahi, dicuntur. Cf. quos Drak. laudavit, Barth. ad Claud. Cons. Olybr. et Prob. v. 248, et Burm. ad Petron. Sat. c. 131. —306. Similiter Ovid. Met. II, 328. Conf. inf. v. 363 sq. —307 sqq. nullis venenis Potando exarmata, molesto ornatu variata sententia proxime antecedens: nempe vinum largius sumtum, ceu venenum, vires animi frangit; Ern. —308. necis Sidoniæ Hannibalis molem, quia et magnus et difficilis conatus.

310 sq. Quod maxime mireris, Hannibali necem parabat filius ejus, qui in primis auctor defectionis ab Romanis fuerat. De malis artibus, quibus Pacuvius ad dominatum adspirabat, v. Liv. XXIII, 2 sq. —sacra libido; v. ad VII, 9.

Is variis oneratum epulis atque atria tardo

Linquentem gressu comitatus pone parentem,

Postquam posse datum meditata aperire, novosque

315

Pandere conatus, et liber parte relicta

Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna

Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque

Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum

Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti

320

Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,

Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.

312. atria, atrium, in quo veteres epulabantur; Drak. qui laudavit Serv. ad Virg. Æn. I, 726. —313... 316. «Patrem, ex convivio egressum, sequutus filius, ubi in secretum (hortus erat posticis ædium partibus) pervenerunt» etc. Liv. XXIII, 8. —314. datum, data ei occasio est consilii cum patre communicandi. —319. Tonanti, Δΐι ὁρκίῳ, cujus nomen rupto fœdere H. violavit, vel, tamquam spolia opima, Jovi Feretrio. —321. «Jam ego sanguine Hannibalis sanciam rom. fœdus,» Liv. l.l.

Si perferre nequit spectacula tanta senectus,

Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,

At tu securis concede penatibus, et me

325

Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas

Hannibalem Superis, o quantum nomine major

Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore

Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;

323. tremit inceptis, ad incepta majoribus lasso, debili, ævo, senectute, h.e. quam ut a senibus perfici possint. —lassum ævum, ut fessa ætas ap. Tac. Ann. XIV, 33. Cf. VV. DD. ad Plin. Ep. VI, 21. —324. securis penatibus, qui nihil ab Hannibale metuebant, Drak. in ædes, ubi tutus latere potes, rectius Dausq. et Ern. Sed forte vera verborum sententia est hæc: concede, recede, ex his ædibus, ubi Hannibal et reliqui convivæ securi sibi videntur, neque insidias a me vel quoquam alio metuunt. «Te id prius scire volui, si forte abesse, dum facinus patratur, malles,» Liv. l.c. me linque meæ menti, patere me consilium meum perficere. —325. quod, quoniam; Drak. et Cuper. ad Petron. c. 104, sed pro quamvis positum putabant Heins. et Burm. ad Ovid. Ep. Her. XVII, 51, et Gron. ad Liv. XLII, 26 in additis.

Quum senior, tanti pondus conaminis ægra

330

Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem

Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,

«Per si quid superest vitæ, per jura parentis,

Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,

Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam

335

Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento

Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.

329. Cf. Liv. XXIII, 9, ubi pater graviter duobus verbis amens metu dicitur, nec prius ad pedum amplexum et oscula descendit, quam filium precibus commotum et lacrimantem vidit, quod ad dignitatem adfectumque patris tuendum multo adcommodatius est. Ita Ernesti. At contra præclare poeta v. 351 seq. inducit filium, virtute Hannibalis ad facinus illud magis incensum, quam ab eo deterritum, nec tam suo, quam patris periculo commotum: nec minus graviter parens h.l. dicitur tremebundus sc. metu, et pavida oscula figens; et vers. 353... 360, oratio vehementioribus gravioribusque adfectibus insurgit, quam ap. Liv. l.c. Virtus quoque Hannibalis periculique magnitudo v. 337 sq. vividioribus imaginibus adumbratur. Nec tamen dissimulo, in vss. 337 sq. et inpr. 344 sq. paterni adfectus dolorisque vim rhetorum argutiis aliquantum infringi. —334 sq. ne sanguine cernam Polluta hospitia, quod apud Romanos (immo apud omnes antiquitatis populos) dirissimum et maxime exsecrandum scelus habebatur; Drak.

Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes

Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco

Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,

340

Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense

Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?

Fallit te, mensas inter quod credis inermem.

Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat

Majestas æterna ducem: si admoveris ora,

345

Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,

Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.

337 sq. «Vultum ipsius H., quem armati exercitus sustinere nequeunt, quem horret populus Romanus, tu sustinebis?» Ita Liv. l.l. Cf. sup. I, 496 sq. —339 seq. Fulmina, quæ vertice fundit, splendorem cassidis, terrorem incutientis; Ern. Ad cristarum quoque fulgorem hæc referenda sunt. Cf. I, 460 sq. et ad I, 421.

343 sq. Drak. comparavit Lucan. II, 75 sq. —346. Pauli ingentem umbram; conf. ad I, 97; VIII, 146, et X, 288.

Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum

Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,

Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla

350

Et Decius non erudiunt componere mentem?»

347. in casu, periculo, vel fortuna adversa, vel nece, tanto, tanti viri; nisi malis, in tam gravi re. —juxta, prope eum, jacentum, ad mensam adcumbentium. —348 seq. Torpebunt dextræ; cf. Liv. l.l. —desine velle aliquid, Cui nequeas victor superesse, quod si tibi ex voto successerit, perniciosum tibi et causa interitus erit; Ern. —349 sq. vincla et Decius; v. Decio indita. —350. erudiunt, docent, commovent. —componere mentem, sedare animi æstum, et a proposito declinare.

Talia commemorans, famæ majoris amore

Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:

«Nil ultra posco, refer in convivia gressum;

Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis

355

Sidoniæ fodienda manu tutantia regem.

Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,

Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum

Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.

352. surdum timori, non deterritum periculo ejusque metu. Cf. ad I, 692.

356. Hoc jugulo, et hæc per viscera δεικτικῶς dicta.

Obponam membra, atque ensem extorquere negatum

360

Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ,

Et magna Superum cura servatus in arma

Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt

Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,

Et dignus fieri compos memorabilis ausi,

365

Amisit quantam posito conamine laudem,

Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese

Festinant epulis, et tristia fronte serenant;

Donec læta virum solvit convivia somnus.

361. Dii vitam H. servarunt, ut a Scipione vinci posset. —362. Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —tantum facinus, peragi, perfici: nisi malis, tantum virum vinci et occidi, ut peragit ap. Val. Fl. I, 146, ubi v. Burm. —363... 366. dextra Externa, Campani hominis. Hæc sententia exiguam vim habet, sed argutas verborum antitheses, poetæ delicias; Ern. —367. tristia fronte serenant, tristitiam serena fronte dissimulant. Cf. Virg. Æn. IV, 477, et ibi Heyne. Ceterum Silius h.l. discrepat a Livio, (XXIII, 8 et 9 extr.) quo teste solus pater convivio se reddidit, non filius, qui in eo haud interfuerat: nam «unus nec dominorum invitatione, nec ipsius interdum Hannibalis, vinci potuit; ipse valetudinem excusans, patre animi quoque ejus haud mirabilem interturbationem causante.»

Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,

370

Jam rapido summis curru splendente sub undis;

Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras

Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces

Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur

Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur

375

Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento

Exuviæ, fausti Superis libamina belli.

372 sq. Cf. Liv. XXIII, 11. Propriæ curæ nos exercent, fatigant. Vid. ad I, 260 et 675. —Jam dudum de tempore non longe præterito; Drak. coll. inf. v. 489. Plaut. Amphitr. II, ii, 59 seq. et Tibull. III, vi, 63, ubi vid. Broukh. —374 seq. Spolia jam postridie ejus diei, quo pugna fuerat, lecta. Vid. Liv. XXII, 51, 52. Nunc exquisitiora tantum eliguntur, ut Mago ea secum Carthaginem avehat, et exuviæ inpr. sunt annuli equitum. —376. fausti Superis libamina belli; cf. ad X, 551.

Altera curarum Libycis demittitur oris

Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;

Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto

380

Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.

Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum

Eripuere minis, resolutaque vincula collo.

Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto

Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.

377. Cf. Liv. XXIII, 10. —Libycis demittitur oris, Carthaginem mittitur. —378. reduci, Hannibali, confecto bello in patriam redeunti. —lentas servatus ad iras, sero ei pœnas daturus. —380. Batti urbem, Cyrenas. Vid. ad II, 61, et III, 252 sq. Illuc navem detulerat tempestas, quod poeta Jovi tribuit. Inde eum Alexandriam deportatum Pellæa Ptolemæi sceptra, h.e. Ptolemæus, rex Ægypti, eripuit minis vehentum, eorum manibus et vinculis liberavit.

381. sceptra Ptolemæi, Ptolemæus rex. Cf. ad III, 383, et IV, 599. —Pellæa, Macedonica (a Pella, urbe et regia Maced. ubi Alexander natus), et, quoniam Alexander Ægyptum expugnavit, ibique Alexandriam condidit, vel Ægyptiaca, ut ap. Virg. Ge. IV, 287 (ubi v. Heyne), et Lucan. VIII, 475, 607; IX, 1016, vel Alexandrina, ut apud Lucan. IX, 153; X, 511. De Ptolemæis, sub quorum imperio Cyrenaica fuit, postquam Macedones Ægypto potiti, v. a Drakenb. jam laudatum Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 68.

383 seq. Decius deinde Alexandriæ, vel in Ægypto certe, in regno ejus, quem vitæ libertatisque vindicem habuit, et vixit et mortuus est. Conf. Liv. XXIII, 10 extr. ubi tamen non mox deinde obiisse traditur.

385

Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus

Pœnorum mentes cæco per læta premendi

Exitio, et luxu corda inportuna domandi.

385. Capuæ Pœnorum animi et corpora luxu deliciisque ita enervabantur, ut Capuam Hannibali Cannas fuisse veteres jam scriptores recte judicaverint. Tam gravi itaque rei paullo diutius poeta inmoratus est, et exornavit narrationem Liv. XXIII, 18. Veneris ministerio commode usus est propter odium ejus in Pœnos ipsamque rei indolem. In tota vero hujus deæ machinatione Silio ante oculos fuisse Virg. Æneid. I, 657 sqq. (qui locus tamen non prorsus cum nostro congruit) jam observavit Marsus. Ceterum poeta more suo ordinis historici minus, quam epici ornatus rationem habuit. Res enim, ab Hannibale, priusquam in hiberna Capuam concesserat, genioque indulserat per hiemem, gestæ, quas Livius lib. XXIII, 14... 18, ordine exposuit, a Silio demum lib. XII, 1... 425, memorantur. —386 sqq. cæco Exitio, dum libidinem luxumque mentibus insinuat, atque veluti ex insidiis obpugnat animos; Ern. qui eodem pertinere monet v. 388 sq., tela fallentia et tacitas flammas; v. 396, tacita tela; v. 423, occultam sagittam, et ap. Virg. Æn. I, 688, et IV, 2, occultum atque cæcum ignem. Cf. Virg. Æn. IV, 67, et Heins. ad Ovid. Amor. I, ii, 6. —387. inportuna, dura et violenta, vel fera et inmansueta. Livius XXIII, 18. Hannibalis «exercitum adversus omnia humana mala sæpe ac diu duratum, bonis inexpertum atque insuetum» vocavit. Nati Veneris Ἔρως, et Ἀντέ-Ἔρως, vel ρως et Ἵμερος, a quibus distinguuntur multi Ἔρωτες, ὀπαδοὶ Αφροδίτης, Νυμφῶν παῖδες. Vid. ad VII, 446. Sed a Silio confunduntur, unde v. 395 turba Veneris, et v. 411 exercitus Cupidinum.

Spargere tela manu passim fallentia natis

Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.

390

Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno,

Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis

Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:

Parvula nos arcu puerili spicula sensim

Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.

388. Spargere tela; cf. ad I, 267; V, 19, et VII, 443 seq. —389. flammas; v. ad V, 19.

390. dulce adridens; cf. ad VII, 467. —Eat inproba Juno, σαρκαστικῶς, ut et cetera. Cf. VV. DD. ad Petron. Sat. c. 115. —391. quid enim sumus? quam imbecilli, si Junoni comparamur? —acta secundis, inpulsa et elata rebus prosperis; Cell. Cf. ad X, 617. —393. Parvula spicula; cf. VII, 443. —394. nullus sanguis: ergo cæcum, seu tacitum vulnus est, tantoque periculosius; Ernest. Sed contemtim potius et ironice Venus de se ipsa et de natis suis loquitur, ut contra superbe Hector καὶ ἐμὸν βέλος ὀξὺ πάροιθεν ap. Hom. Iliad. υ, 437, et Turnus nostro sequitur de vulnere sanguis ap. Virg. Æn. XII, 51, ex quo loco Silius orationis colorem petiit. —nostro, quod nos infligimus.

395

Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,

Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.

Amplexu multoque mero, somnoque virorum

Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,

Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.

400

Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,

Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,

Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.

395. mea turba; vid. ad VII, 446. —396. exurite telis; vid. ad V, 19.

397 sq. Cf. Liv. XXIII, 18. —amplexus, honestum voc., quo res turpes, res Venereæ et incliti amores exprimuntur; Drak. coll. XIII, 639, et aliis locis. —399. inmissis Gradivus habenis, pugna acerrima. Conf. ad IV, 681; Virg. Æn. V, 662 (ubi v. Heyne); VI, 1; XI, 889; Val. Fl. VIII, 139.

400. Combibat luxus, inbibat, quasi longo haustu et ore pleno, ut ap. Virg. Æn. I, 749; πίνειν αὔρας, ἔρωτα et similia apud Anacr. XIX et al. Conf. ad V, 274. Pœnos «nimia bona ac voluptates inmodicæ eo inpensius perdidere, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. l.l. —402. pugnet, repugnet, recuset. —amomum, frutex, et deinde unguentum inde paratum. Optimum est Armenium, teste Dioscor. I, 14, unde Assyrio h.l. pro Armenio positum. Conf. Plin. XII, 13; XVI, 32; Heyne et Martin. ad Virg. Ecl. III, 89; IV, 25, et inpr. Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. XV, 76.

Ille sub hiberno somnos educere cælo

Jactator tectis malit consumere noctes;

405

Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato

Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo

Inbellem donare diem: tum deinde madenti

Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,

Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»

403 sq. Cf. V.L. et XII, 20. —educere somnos, ut v. 409, ducere noctes; cf. Bentl. ad Hor. Epist. I, ii, 31, et Burm. ad Val. Fl. I, 251. —405 sq. Dediscat ex equo vesci: quæ est severissima ratio vivendi, omnes delicias excludens; Ernest. —407. Inbellem, otiosum, (quo non pugnatur, h.e. otiose,) diem Lyæo donare, compotationi addicere. Cf. XII, 103 seq. —Verecundius loquitur Venus. —madenti, βεβρεγμένῳ, ebrio. Cf. V.L. ad XII, 18. —408. chelys, χέλυς, testudo, cithara, lyra. —409. nostro sub numine, amore.

410

Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto

Mittit se cælo niveis exercitus alis.

Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,

Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.

Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus

415

Pieria liquefacta lyra: non acer aperto

Desudat campo sonipes: non ulla per auras

Lancea nudatos exercet torta lacertos.

410. lascivus exercitus, Amores. Vide ad VII, 446. —411. niveæ alæ, ornate, ut in re læta; Ern.

412. flammiferas pennas; v. ad V, 19. —413. fusis telis tepuerunt pectora; cf. ad I, 267, et V, 19.

414 seq. Memorantur plura genera luxuriæ, cujus desiderio Pœni telis amorum incenduntur. —Bacchi dona; vid. ad VII, 748. —carmina liquefacta lyra, h.e. pura, suavia, canora, λιγεῖα, quæ ad lyram canebantur, λιγαινόμενα, ut carmina liquida, et fluens cantus, quibus rauca, rava, torrida et arida vox obponitur, ap. Lucret. IV, 982; V, 1386; Virg. Ge. I, 410; Val. Fl. III, 158 et alios, quos Drak. laudavit. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxiv, 3. —Pieria, epith. orn. a monte Macedoniæ Musis sacro. —rursus; nam musica Teuthrantis adeo grata fuit Pœnis, ut subinde iterum atque iterum illum cantantem audire cuperent; Drak.

Mollitæ flammis lymphæ languentia somno

Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.

420

Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor

Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum

Hospitia, et patrias paullatim decolor artes

Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.

418. Mollitæ flammis, tepidæ, lymphæ Membra fovent, post prandium aut cœnam se lavant, quod Gr. ἀπονίψασθαι et ἰαίνεσθαι dicitur; D. Heins. —419. miseris bonis, abundantia omnium rerum et deliciis, quæ miseros reddunt homines. —horrida virtus; v. ad I, 58.

420. Cf. Virg. Æn. I, 688. —421. volentum; cf. ad v. 443, et V, 16. —Instaurat mensas dapibus, repetitis conviviis exstruit (v. Heyne ad Virg. Æn. IV, 63), repetitque hospitia volentum, frequentat convivia civium se invitantium. —422. patrias artes, morum severitatem virtutemque, exuit, v. ad VII, 496. Inde decolor, degener, deterior, sibi dissimilis. Cf. Heins. ad Ovid. Ep. Her. IX, 4, et Virg. Æn. VIII, 326. —423. occulta sagitta; confer ad XI, vers. 386.

Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur

425

Altera Carthago Capua, intactumque secundæ

Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.

424 seqq. Ita et Florus II, 6, ubi vide Freinshemium, «Quos nulla mali vicerat vis, perdidere nimia bona ac voluptates inmodicæ; et eo inpensius, quo avidius ex insolentia in eas se merserant;» Liv. XXIII, 18. —425. intactum secundæ Fortunæ, ut ap. Liv. l.c. «exercitum bonis inexpertum atque insuetum.» —426. vitia adlatrantia, cum impetu animum inpugnantia, vel, ut al. latrantia, inpetuosa, turbulenta, sæva. Conf. Barth. ad Stat. Th. II, 338, VV. DD. ad Petron. Sat. c. 119.

Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ

Campanis modus: adcumulant, variasque per artes

Scenarum certant epulas distinguere ludo;

430

Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton

Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.

428 sq. artes Scenarum sunt mimi, qui antiquissimis jam temporibus in usu erant in Italia infer. —430 seq. Convivia Campanorum strepunt cantu et saltationibus lascivis, ut Canopus, urbs Ægypti, ad Canopicum Nili ostium, non longe ab Alexandria, sita, quæ luxu et libidinibus infamis fuit: de quo v. Strab. XVII, p. 800 seq.; Senec. Epist. LI; Juven. VI, 84; XV, 46; Prop. III, ii, 39; Ammian. Marcell. XXII, 16; Ulit. ad Grat. Cyneg. v. 43, et inpr. Heins. ad Ovid. Amor. II, xiii, 7. —Nilotica Memphis, celeberrima Ægypti urbs, sedes regni, in sinistra Nili ripa, h.l. pro tota Ægypto posita. —Phrygiam loton; v. ad VIII, 504. Tibia vero est, non sistrum, cujus in lascivia Ægyptiorum frequentem usum quomodo ex h.l. probare potuerit Heyne ad Virg. Æn. VIII, 696, non adsequor. —lasciva strepit ad Phr. lot. lascive saltant ad numeros tibiæ Phrygiæ; Lenz. —431. Amyclæo Canopo, ut ὁ Αμυκλαίος Κάνωβος apud Dionys. Perieg. v. 13, et Therapnæus Canopo ap. Stat. Silv. III, ii, 111. Nam Spartani hoc oppidum, propter sepultum ibi Canopum, Menelai gubernatorem, condidisse credebantur, quod notum ex Tac. Ann. II, 60; Strab. l.c. et Serv. ad Virgil. Ge. IV, 287. Sed v. Heyne Opusc. Acad. T. I, p. 397. —passim lasciva; v. V.L.

Inprimis dulcem, Pœno lætante, per aures

Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.

Isque ubi mirantem resonantia pollice fila

435

Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas

Aoniæ laudes sensim testudinis orsus,

Concordem citharæ movit per carmina linguam,

Vincere linquentes vitam quæ possit olores.

Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.

433. Cf. sup. v. 288 sq.

436. Aoniæ Bœotiæ, et deinde Musis sacræ, propter Heliconem montem et Aganippen fontem, in Bœotia, ab Aonibus olim habitata, Musis dicatos; unde Aonia lyra, vertex, vates, sorores, etc. —438. Cycnos suavissime canere, potissimum morientes, olim credidere non solum poetæ, qui vulgares opiniones fabulasque sequi et solent et possunt, sed et alii, v.c. Plato de Rep. X, et in Phædone p.m. 397. Aristot. H. Anim. IX, 12 et 16; Ælian. H. A. II, 32; V, 34; X, 36; Cic. Tusc. Qu. I, at in dubium jam vocarunt idem Ælian. Hist. Var. I, 14; Plin. X, 23 (ubi v. Hard.), et Lucian. in dial. de electro, seu cycnis. Cf. Spanhem. aliique VV. DD. ad Callim. H. in Apoll. v. 5, et in Del. v. 249 sq. Jani ad Hor. Od. I, vi, 2; ii, 20; IV, ii, 25, et inpr. Herman. Mythol. T. III, p. 353 seq.

439. e multis, quæ canere poterat, hæc carpsit, elegit. —mollissima mensæ, jucundissima et ad convivas exhilarandos maxime idonea; Cell.

440

«Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)

Exaudita chelys, lapidem testudine felix

Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.

440. Recensentur miracula (superbæ laudes, v. 435), ab Amphione (v. 440... 445), Arione (vers. 446... 448); Chirone (449... 458), et Orpheo (v. 459 sq.), per lyram edita. Cf. sup. ad I, 96; Prop. III, ii, 1 seq.; Hor. Od. III, 11 et al. Vides autem, quanto studio poeta ornatum sectetur. Aliud carminis argumentum fuit sup. v. 291 seq. —Argolicis populis, a Græcis. —441. chelys, ἡ χέλυς, testudo, et hinc lyra: unde verba, chelys, testudine felix ducere, etc.; si non plane inepta sunt, certe languent, ut taceam, voc. testudinis modo præcessisse. —felix, peritus, οἷος, ἰκανὸς, δυνατὸς, qui potest; ut ap. Virg. Æn. IX, 772, et al. felix lapidem ducere, ut apud Hor. A. P. 394 sq. Fabula de Amphione, lyræ sono muros Thebarum struente, vel tironibus nota. —442. volentia saxa, ut vers. 421; VII, 174; XV, 473; XVI, 142, 219. N. Heins. Alia exempla congessere Drak. ad h.l. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. II, 128, ad Virg. Georg. II, 41, et Æn. V, 219. Ita mox dicitur silice per se scandente, h.e. sponte, ut apud Prop. I, ii, 13 (ubi v. intpp.). Cic. pro Rosc. Com. c. 7 (ubi v. Græv.); Ovid. Met. I, 102; VIII, 680; Drak.

Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas,

Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,

445

Jussit in inmensum cantatas surgere turres:

Altera, turbatum plectro moderata profundum,

Et tenuit phocas, et in omni Protea forma

Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.

443. vallavit, muro (aggeribus, v. seq.) cinxit. —444. vocatis, et mox cantatas (v. 445), v. ad I, 96. —446 seq. Fabula Arionis nota ex Herodot. I, 23, 24; Ovid. Fast. II, 83 seq., et Hygin. Fab. 194, ubi v. Munker. —Altera chelys, seu lyra. —moderata, sedans, compescens, turbatum plectro, maris æstum. —447. Protea in omni, quam induit, forma traxit, adtraxit, delinivit. Cf. VII, 420 sq. —448. dorso æquoreo, in superficie maris, ut ἐπ᾽ εὐρέα νῶτα θαλάσσης ap. Homer. Iliad. β, 159, et quidem ope delphini, in cujus dorso sedebat: nisi æquoreo dorso adcipere malis pro dorso belluæ æquoreæ, delphini.

Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo

450

Heroum mentes et magni pectora Achillis,

Centauro dilecta chelys compesceret iras,

Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.

Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem

Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.

449 sq. Agitur de lyra Chironis, Centauri, qui Pelium montem, eoque a Lapithis pulsus Maleam, inhabitasse, et Achillem, Æsculapium, Jasonem, Actæonem aliosque heroas instituisse dicitur. Cf. Orph. Argon. 375 seq.; Heyne ad Apollod. p. 353, 355, 565; Hermanni Mythol. T. I, p. 195; T. II, p. 346. —formabat; v. ad I, 441. —451 sq. dilecta Centauro chelys, ut I, 167, ubi v. V.L. —iras pelagi; conf. ad I, 101, et IV, 299. —452. fide, fidibus lyræ.

453. Chiron originem rerum, a priscis poetis philosophisque traditam, canit, ut Orpheus, cum Chirone decertans, ap. personatum Orph. Argon. v. 419 sq. et inter Argonautas ap. Apollon. I, 496 seq. quæ loca jam laudavit Drak. Inde suspicari possis, hos versus post v. 461, inserendos esse. Sed idem carminis argumentum, ex physicis et cosmogonia desumtum, tribuitur etiam Iopæ et Sileno ap. Virg. Æn. I, 742 sq. et Ecl. VI, 31 seq. ad quæ loca v. Heyne, et in Argum. Ecl. VI. —sine sidere ut non surgente die et sine luce: quæ luxuriantis ingenii indicia sunt.

455

Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,

Tellurisque globum media compage locasset:

Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,

Castaque Saturni monstrabat secula patris.

455. discisset, pro discidisset. Cf. XII, 118; XIV, 16; Ovid. Met. I, 22; Heins. ad Claud. B. Gildon. vers. 297, et ad Val. Fl. I, 827; Bentl. ad Hor. Od. I, iii, 33. —456. Tellurisque globum media compage locasset; cf. Ovid. Fast. VI, 269... 276, et ej. Met. I, 12, 13. —compage, ut congeries ap. Ovid. Met. I, 33. —457. habitare, habitandum, dedisset. Cf. ad IV, 716, et V, 324. —458. Casta, aurea, secula, in quibus homines erant casti, h.e. pii et sancti. Vid. ad I, 481, et II, 698. —patris, ut I, 606, ubi vid. not. vel proprie, quoniam Chiron Saturni et Philyræ filius fuit. —monstrabat, ut refert ap. Virg. Ecl. VI, 42.

«Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi,

460

Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,

Emerito fulgent clara inter sidera cælo.

Hunc etiam mater, tota comitante sororum

Aonidum turba, mater mirata canentem.

Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus,

465

Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:

Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.

459. Conf. Ovid. Met. X, tot. et XI, 1... 66; Virgil. Ge. IV, 454... 527, quæ loca Silio ante oculos fuere. «Nervi, quos pulsabat Orpheus, fulgent inter sidera,» quo summa corum præstantia declaratur. Lyram Orphei Jupiter, precibus Musarum motus, inter astra collocasse fingebatur. Vid. Eratosth. Cataster. 24. Alii v.c. Lucianus (adv. indoct. T. II, Opp. p. 385, ed. Græv. Amst. 1687) memorant, eam in Lesbo ins. et quidem in templo Apollinis pependisse, donec Neanthus, Pittaci tyranni filius, eam abstulerit. —Rhipæi Scythiæ montes; Strymon fluvius Thraciæ in Macedoniæ limite: supra Thraciam vero Scythia, unde laxior hæc geographia, et Rhipæus id. qd. Threicius; Cell. Poetæ omnino quosvis fere septemtrionales montes Rhipæos, vel Hyperboreos adpellant. Cf. Virg. Ge. IV, 508 et 518. An legendum Rhodopeum, h.e. Thracium? —460. auditus, manibus; conf. mox. v. 472 sq. —461. Emerito cælo; v. ad VII, 19 in V.L.

462. mater, Calliope: sec. nonnullos Polyhymnia. Vid. Schol. Apollon. I, 23. —463. Aonides, seu Aoniæ sorores, Musæ. Cf. sup. ad v. 436.

464. Conf. Hor. Od. I, xii, 7 seq. —Pangæa juga et Hæmus, montes Thraciæ, quæ propria Martis sedes fuit, unde Mavortius Hæmus; vid. ad II, 73, et I, 433. —465. Non stetit, eum sequuta est, cantus suavitate perlecta.

«Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu

Non mota volucris captiva pependit in æthra.

Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum

470

Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,

Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ

Adductum cantu venit mare: pallida regna

Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem

Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.

467. Argute vis cantus exprimitur. —468. captiva, cantus dulcedine capta. —pependit in æthra ut ap. Ovid. Met. I, 12.

469 sq. Orpheus inter Argonautas fuit, adscitus a Jasone consilio Chironis, ut Sirenas feliciter præterveherentur. Vid. Heyne ad Apollod. p. 212, et Schol. Apollon. I, 24 et 31. In navi celeusma cecinit, ferosque heroum animos cantu et mansuefecit et delinivit. —Pagasæa ratis, Argo, navis non procul a Pelio monte constructa in navalibus Pagasarum, opp. Thessaliæ, quod inde (a παγῆσαι, compingere sc. navam.) nomen adcepisse Strabo et alii putarunt. —cærula; v. ad I, 21. —nondum Cognita terrigenis; cf. Lucan. III, 193... 197, et VI, 400 seq. —470. terrigenis, hominibus, ut ap. Lucret. V, 1410, 1426. Sed δεινῶς adhibita vox, et h.l. significat homines, quorum sit, in terra vivere, non per mare vehi, ut fere terrenum equitem, dixit Horat. Od. IV, ii, 27. Conf. Lucan. III, 195 sq. —ponto intrare; v. ad VI, 498 in V.L. —negarent cf. ad IX, 534. —471. Ita et ap. Stat. Theb. V, 340 seq., sed in Orphei Argon. 231... 275, navis, quum nimio pondere depressa arenæ inhæreret, et ab Argonautis in pontum deduci non posset, ad cantum Orphei sponte in mare desiluisse dicitur: quod jam monuit Draken. Conf. V.L. sacræ carinæ, ut sacra Argo, Ovid. Ep. Her. VI, 65, et diva ratis, Val. Fl. IV, 336, quoniam Minerva, cujus maxime consilio et auctoritate hæc navigatio quum suscepta tum perfecta est, et in construenda navi Argum adjuvisse (v. Apollon. I, 19, et Apollod. I, 9, 16), et in puppi (sed sec. Apollod. l.c. κατὰ τὴν πρώραν) lignum, ex Dodonide silva excisum, quod vocale (φωνῆεν φηγοῦ τῆς Δωδωνίδος ξύλον ap. Apollod. l.l.) et oraculi loco fuit, fingitur, unde fatidicam ratem, Val. Fl. I, 2, et λάληθρον κίσσαν, Lycophr. v. 1379; dixit. Cf. Æschyl. ap. Hygin. Astron. Poet. II, 37; Val. Fl. I, 301... 305 (ubi vid. Burm. et Carr.) et Claud. B. Get. 14 sq. Quod hi de ligno illo memorant, alii de carina, et alii denique de malo navis tradunt. Vid. Apollon. IV, 582; Meurs. et Tzetz. ad Lycophr. 1313 et 1319. —472. Orphei descensus ad inferos notissimus, vel ex Virg. Ge. IV, 467. sqq., et Ovid. Met. X, 11 sqq. —473. Bistonius, Thracius, vates, Orpheus, filius Œagri, regis Thraciæ. —474. fixit revolubile saxum, vi cantus effecit, ut Sisyphus, eo captus, saxum in montem volvere paululum desisteret. Conf. Ovid. Met. I, 41 sq.; Virg. Ge. IV, 481... 484; Prop. IV, ii, 23; Claud. R. P. II, 335 sq. —revolubile saxum, ut revolubile pondus apud Ovid. in Ibin, V, 191.

475

O diræ Ciconum matres, Geticique furores,

Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa

In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.

Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum

Portarent fluctus, subito emicuere per undas

480

Ad murmur cete toto exsultantia ponto.»

Sic tum Pierius bellis durata virorum

Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.

475 seq. De Orpheo, a Bacchis discerpto, conf. Virg. Ge. IV, 520 seq.; Ovid. Met. XI, 1 sqq.; Pausan. Bœot. c. 30, et Heyne ad Apollod. pag. 34. —Ciconum matres, Geticique furores; v. ad II, 75. —476 sq. Cf. Virg. Ge. IV, 523 sq., et Ovid. Met. XI, 50 sq. qui nescio an minus in hac re ludant, quam Silius, quem insanæ subtilitatis insimulat Ernesti. Præter lusum tamen ingenii displicet etiam h.l. uxuria in oratione. —damnata Deis, exsecrabilis.

479. emicuere præ gaudio, dulcedine sonorum capta. —480. Ad murmur, ad nenias flebilesque sonos a capite editos. Apud Ovid. l.c. flebili lingua Murmurat exanimis, etc. Conf. et Virg. l.l.

481 sq. Pierius, ἀοιδὸς Cf. ad v. 415. —bellis durata virorum Pectora; v. ad I, 558, et VI, 308. —Castalium carmen, a Castalio fonte Parnassi, Apollini (Παρνασῶ τε κράναν Κασταλίαν φιλέοντι, Pind. Pyth. α, 75), et Musis sacro. —Pectora durata frangebat, exquisite pro emolliebat. Cf. ad I, 262; Dausq. comparat τὰ ὦτα κατεαγότας ap. Phot. c. 242, et D. Heinsius τὰ κατεκλασμένα μέλη, molles effeminatosque modos, et τὴν κατεαγυῖαν μουσικὴν obpositam τῇ ἀνδρώδει ap. Plutarchum de Musica pag. med. 1136, et 1138.

Interea placida adtulerant jam flamina terris

Magonem Libycis: lauro redimita subibat

485

Optatos puppis portus, pelagoque micabant

Captiva arma procul celsa fulgentia prora.

At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late

Nauticus inplebat resonantia litora clamor,

Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,

490

Centeno fractus spumabat verbere pontus.

483 seq. Cf. sup. v. 372 sq., et Liv. XXIII, 11, med. cujus narrationem poeta exornavit. —484. laurus victoriæ signum, unde fasces victoriam nuntiantes et lancea nuntii victoriæ laureata apud Romanos; Cell. Navium laureatarum meminit etiam Vitruv. II, 8 a Drak. laudatus.

487. jam dudum; cf. supra ad v. 372. —488. Nauticus clamor, celeusma, nec tamen proprie ita dictum (de quo vid. ad loc. simil. VI, 360 sq.), sed clamores, quibus nautæ vel remiges se invicem hortantur, et quidem h.l. ut ocius navis ad litus adpellatur. Ita ap. Virg. Æneid. III, 128; Val. Fl. I, 186 (ubi v. Voss. et Barm.) et Lucan. II, 688. —489 sq. simul adductis... pontus, ut fere supra VI, 362 sq., ubi v. not. —490. Centeno verbere, centenis remis, ut centena arbore ap. Virg. Æn. X, 207, ubi v. Cerda et Heyne. —fractus pontus remis, ut ap. Val. Fl. I, 363, ubi v. Burm.

Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus

Procurrit fluctus, elataque turba favore

Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.

Æquatur rector Divis: illum undique matres,

495

Illum turba minor moniti gaudere nepotes,

Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,

Mactatis Superum dignantur honore juvencis.

491. rapere gaudia, raptim ea percipere. Cf. ad I, 570. Vox gaudia mox perperam repetitur, ut et τὸ turba, nisi hæc vulnera librarii poetæ inflixerunt. —492. elata favore, ut efferri studio, lætitia, dolore, etc., de quavis animi commotione, et de his, quæ inde oriuntur. Conf. Ernesti Clav. Cicer.

495. moniti gaudere, quia causam gaudii ignorant, adeoque ejus sensu destituuntur. Conf. quos N. Heins. et Draken. laudant, Lucan. VII, 38, 39 (ubi tantus omnium luctus fuisse dicitur, ut etiam pueri injussi, h.e. ultra ploraverint, non moniti et inpulsi a parentibus nutricibusve), Mart. I, xxxiv, 2; Stat. Th. X, 562 seq., et Senec. Troad. v. 716 sq.

Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes

Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus,

500

Et multo Patrum stipatur curia cœtu.

Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,

«Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus

Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,

Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.

499. fama, nuntius.

501. Oratio Magonis, qui apud Liv. XXIII, 11, omnes res a fratre adhuc in Italia gestas exponit, non, ut h.l., solam pugnam Cannensem. —Divos veneratus, postquam gratias egerat diis et sacra fecerat. —502. Martem egregium, victoriam. —503. pars ipse haud parva laborum, ut fere ap. Virg. Æn. II, 6; Drak.

505

«Est locus, Ætoli signat quem gloria regis,

Possessus quondam prisca inter secula Dauno:

Humentes rapido circumdat gurgite campos

Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;

Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore

510

Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum.

505. Ætoli regis; v. ad I, 125. —506. Dauno; conf. ad I, 291. —507... 510. Ornate pro, Aufidus in mare Hadriaticum fluit. Cf. I, 52 sqq.

Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus

Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas,

Vix dum depulsa nigræ caligine noctis,

Invadunt campum, et late fulgentibus armis

515

Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.

Nos contra (nam germanum furor acer agebat

Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus.

Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.

511. Nomen magnum; cf. ad IV, 729, et V, 77. —515. Adcendunt, geminant, augent (ut adcendere sitim, curam, vitia, vel incendere annonam, luctus, vires) lucem Eoi, Luciferi vel auroræ, ex qua resplendent arma; nisi malis, efficiunt fulgore armorum, ut clarius luceat aurora (qua ratione sensus non mutatur), vel eliciunt quasi et late spargunt lucem auroræ. Conf. Burm. ad Val. Fl. V, 370. Heyne ex Virg. Ge. I, 251 (ubi operarum incuria adscendit pro adcendit legitur), hunc Silii versum putat expressum: sed ille locus nostro parum respondere videtur. —ultro; vid. ad VI, 678 in V.L.

518. pulsus, pulsatus clamore (v. ad III, 436), mugit Olympus, ut ap. Virg. Æneid. IX, 504, Sequitur clamor, cælumque remugit.

«Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum

520

Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt

Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo

Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros

Uni terga daret: vidi, quum Varro citato

Auferretur equo, projectis degener armis.

525

Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,

Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.

Ægates ille et servilia fœdera larga

Ultus cæde dies: non plus optasse liberet,

Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux

530

Si talis redeat, populis sis omnibus una

Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.

519. cæde, cadaveribus, strage cæsorum, abscondit, obplevit, obtexit, ut inf. XVII, 49. Cf. sup. v. 137 sq.; IV, 621, et VI, 708. —521. turbine, impetu. —522. sonitu armorum, h.e. armis sonantibus. —523. Cf. IX, 644 seq. —524. degener, ut X, 68; XII, 287; XV, 76.

525. Cf. X, 234, 303 seq. —magnanimum; vid. ad I, 29.

527. Ægates; ut I, 61. —servilia, inhonesta, turpia, dedecus parentum, sup. I, 62. —529. Deus dexter, propitius.

Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis

Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante

Ora admirantum præfulgens annulus auro;

535

Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.

Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis

Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.

532... 535. Cf. Liv. XXIII, 12, et sup. ad VIII, 675, ubi descriptio annulorum minus apta quam h.l. his enim, ad quos Mago nunc verba facit, certe plerisque, tam dignitas equestris, quam mos ille ignotus erat, et inde tamen potissimum magnitudo gravitasque cladis Romanæ intelligi poterat. Hinc et Livius loc. cit. tradit, Magonem «adjecisse deinde verbis, quo majoris cladis indicium esset, neminem, nisi equitem, atque eorum ipsorum primores, id gerere insigne.» Vereor itaque, ut jure h.l. verborum inpendium reprehenderit Ernesti.

536. Conf. Magonis oratio apud Liv. lib. XXIII, 12. —537. subruta, quassata quasi et labefactata. Imago petita a muro, qui ab imo subruitur; quo facto exitium urbis inminet.

Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas

Casibus, et pateant non parca æraria dextris,

540

Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis

Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»

539 seq. pateant, eorum usus nobis pateat et permittatur dextris, quas emimus bello, ad milites emendos vel mercede conducendos. Sic patere fere sup. v. 263, et omnia Ciceronis patere Treboniano, vel res familiaris patuit fortunæ meæ ap. Cic. ad Div. VI, 10, et XIII, 29. —Dextras emere, ut dextras mercari et legere inf. XV, 495, 564. Cf. et I, 500; V, 501, et Gronov. Diatr. Stat. c. XL. —540. bellua, elephanti. —tristis, acer, vehemens, dirus, vel sævus, funestus, exitiabilis, ut tellus tristis cælo inf. XII, 371, vel tristis fragor XII, 603. —tristis ira, ursa, tristia bella, etc. ap. Hor. Od. I, xvi, 9, et Art. Poet. v. 73; Stat. Achill. II, 409, et al. Conf. V.L. —541. alimenta fatigant sc. nos penuria, Lef. ægre comparantur; Ern. Cf. V.L.

Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora

Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum

Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:

545

«Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?

Jam fas Dardanio me non servire colono?

Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno

Invidiæ nigroque undantia pectora felle,

Tandem tot titulis totque exorata tropæis,

550

Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu

Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,

Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.»

Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.

542. Conf. Liv. XXIII, 12, ubi tamen non Mago, sed Himilco, vir factionis Barcinæ, hanc occasionem Hannonis increpandi amplectitur. De Hannone et factione Barcina cf. ad II, 276 seq. —543, 544. Verba quem gliscens... acerbo expressa ex Virg. Æn. XI, 336 sq.

547 seq. iterum: nam idem jam olim censuerat. Vid. sup. II, 377. —Invidiæ veneno, cf. Ovid. Met. II, 777 et 801. —undantia pectora felle; cf. ad VIII, 288. —549. tropæis, victoriis, et titulis, gloria victoriis parta. —550. Infelix, ut σχέτλιε ap. Hom. —551. lacerare dabas; v. ad V, 324. —dabas, actus pro conatu, ut reseravit I, 14, vel recludis XIII, 523 et al. —553. animos, animum, ferociam, iram, θυμὸν, favor Patrum alebat, ut al. nutrire et angere.

Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:

555

«Talia vesani juvenis convicia miror

Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda

Non tarde adnoscas et virus futile linguæ.

Quin, ne mutatum vanis absistere credat,

Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto

560

Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum

Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso,

Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.

554. Cf. oratio Hannonis apud Liv. XXIII, 12. —556. Conf. sup. II, 288, et ibi not. —557. Non tarde, facile.

562. Quid ferat, præ se ferat, vel proferat, dicat, ut ap. Virg. Æn. II, 161, et al. —haud aliud, etc., acerbe hæc dicta sunt, ut pleraque in hac oratione.

«Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,

Belligeramque feram: victus non plura dedissem.

565

Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,

Et jacet in campis Latium: deponere curas

Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere

In patria; liceat non exhaurire rapacis

Inpensis belli vacuatos sæpe penates.

570

Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra

Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)

Haud procul est funesta dies: atrocia novi

Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.

564. Ap. Liv. l.l. Quid aliud rogares, si esses victus? Hostium, etc.

565 sq. Cf. ad X, 264 sq. —567. bone victor; v. ad II, 240. —sedere, quiete et pace frui, ut III, 561 et al. —569. penates, patriam et cives. —vacuatos, exhaustos.

573. Mente prospicio, iram Romanorum ipsa hac clade atrociorem futuram, et gravius exarsuram esse.

Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa,

575

Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.

Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus

Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor,

Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo

Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas

580

Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis

Ille tuus par Gradivo, per secula tellus

Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,

Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?

574. submittite signa, ut submittere vexilla fortunæ suæ dixit, Stat. Silv. IV, ii, 43.

577. Hanc pacem facilius olim a victoribus, quam nunc a victis Romanis, impetrabitis. Gravis sententia et vera: nam Romanos numquam pacem, nisi victis hostibus, fecisse, nec umquam a victoribus eam petiisse constat. —580... 583. Perstringuntur verba Magonis sup. v. 520 sq.

«Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem

585

Nondum portandis habiles gravioribus armis?

Æratas jussi texamus mille carinas,

Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris?

Ut longa imperia, atque armatos proroget annos

Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?

584. Hannibalis consilia ad dominatum spectare arguit Hanno, ut in invidiam eum adducat. —Scilicet; v. ad V, 114. —585. Pueros dicit mittendos, quo innuit, nihil jam virorum superesse, qui conscribi possint et in cæsorum substitui locum.

587. bellua, elephanti.

588. armatos proroget annos, bellum trahat, summumque in eo imperium diu teneat. Cf. V.L. —589. fati, mortis, unde fatifer.

590

Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)

Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum

Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,

Quas homini novisse datum est: pax una triumphis

Innumeris potior: pax, custodire salutem

595

Et cives æquare potens, revocetur in arces

Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe

Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido

Armorum tenet, atque enses non reddere perstat

Poscenti patriæ; nil suppeditare furori

600

Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.»

591. castrisque potentum, etc., desistite Hannibalem et Magonem, qui jam nimis potentes sunt, militibus, pecunia et commeatu adjuvare. —592... 595. Verba præclara! —596 seq. fama perfidiæ; cf. ad I, 5. —597. Phœnissa, Dido, ut apud Virg. —598. tenet, scilicet Hannibalem. —599. nil suppeditare furori, furenti nec milites, nec pecuniam, vel commeatum dare, non ita quasi alimenta furori ejus subministrare.

Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras

Dicendo) clamor turbat diversa volentum.

«Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis,

Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas

605

Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?

Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?»

Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus;

Absentique suum jactant sub teste favorem.

601. Cf. Liv. XXIII, 13. —602. turbat, interpellat.

603. Verba senatorum, diversa volentum, qui ab Hannone dissidebant. —604. iræ est, odio est, ut ap. Virg. Æn. X, 714: justæ quibus est Mezentius iræ, ubi v. Heyne. —destituemus, num eam ob causam opera nostra deerimus victori ad ipsas metas, bello fere feliciter confecto.

606. sceptra, victoriam, et imperium orbis terrarum, de quo cum Romanis contendimus.

608. sub teste, præsente Magone declarant, quantopere absenti ejus fratri faveant.

Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,

610

Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,

Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.

609. eadem, quæ belli usus posceret, ex Hispania ad exercitum Hannibalis in Italia, vel terris Hiberis, h.e. in Hispaniam et ad exercitum, qui ibi esset, traducenda censuerunt (conf. Liv. XXIII, 13 extr.): nisi forte sensus est, eadem, quæ in favorem honoremque Hannibalis decreverant, jusserunt etiam traducere, nota facere, indicare Hispanis, ut traducere carmina, secreta, poemata ap. Martial. I, liv, 3; Petron. 17 et 41. —610. livor, invidia. —611. laudes adjutas, consensu plurimorum firmatas.

Liber XI: Variæ Lectiones

7. Sævior ante oculos alios servasse, vel alios iras servasse r. Oxon. unde Sævior ante oculos animos (iras, adfectus) servasse repostos conj. Barth. Adv. III, 10. —8. revocare Put. —9. fata Col. Vulgo facta. —10. Bruttius, non Brutius, Col. vid. ad VI, 15; Apulus Col. Conf. Dausq. Orth. P. II. —11. Irpini Col. prob. N. Heins. propter verba Festi: Irpini adpellati lupi nomine, quem Irpum Samnites dicunt. Sed conf. Dausq. l.c. Sigon. ad Liv. XXIII, 1, et de lupo, fabuloso Hirpinorum, coloniæ Samnitium, deductore Strab. V, extr. ubi ἵρπος legitur, ut hirpus ap. Serv. ad Virg. Æn. XI, 785; Irpinum Parm. et Med. indocilisque quieti (h.e. inquieti) Col. ut I, 237, et Juvenal. XIV, 40; quietis frustra reposuit Lefeb. coll. XII, 726. Vulgo quietem. —12. Erupisse Ox. dura Put. et priscæ edd. præter R. 2. —14. Calatia scripti, adegit scripti, R. 1, 2, 3, Parm. Med. Vulgo Gallatia abegit. —22. lavitur (a voc. lavere pro lavare) conjicit Burmann. —23. in Marte quatuor scripti et priscæ edd. sed Marti mox denuo sequitur, in morte Mars. et plerique eum sequuti, errore Basil. Dausq. Cellar. et alii; e more emend. Barth. Adv. III, 10. —26. Italum omnes scripti. Vulgo iterum, prob. Dausq. Sed duarum inimicissimarum gentium nomina jungi, plus energiæ habet, judice Barth. Adv. III, 10, veteresque doloris Puteol. et Tell. veteresque dolores R. 1, Med. al. Vulgo veterisque doloris.

28. fas sit R. 1, Parm. Mediol. Idem conj. N. Heins. vel fas, Di, Celtis. —31. Nomadum est ex emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 9; jam tum Marsi Ven. In aliis libris numquam, vel tandem, sed in plerisque nondum legitur sine sensu; demum corrig. Barth. l.c. —32. mutatos emend. Dausq. perperam. Gronovius l.l. versum hunc, inquit, qui languor et sopor est ipse, atque enervem reddit iratam admirationem, si persuadere possim ὑποβολιμαῖον esse, cancellaverim libens. Sic tota oratio, quod Drak. monuit, est admirantis, quæ per verbum infinitivum proferri solet; quod genus constructionis quum librarii non intelligerent, explendo, ut putabant, sensui addiderunt versum subditicium, de quo vid. idem Gronov. Obss. II, 14. Ipse quoque non dissimulo, hunc versum, quem Ernesti et reliqui interpp., præter Drak., silentio quod mireris, prætermittunt, semper me obfendisse; quod tamen non poetæ, sed librariorum culpa factum videtur. Vix enim dubito, quin legendum sit: Quis, nisi mutato tantum nunc tempore, credat? h.e. quisnam hoc credat, nisi nunc, quo tempora tantopere mutata sunt, vel, nisi tantum nunc tempora mutata essent? Ita hæc vel ad tempora poetæ, vel ad ea, quibus Capua a Romanis defecit, spectant, et optime cohærent cum verbis sqq., quibus ratio continetur, cur tanta rerum morumque mutatio facta sit. —41. madidis, hoc est, viris ebriis, pro manibus legendum putabat Barth. Adv. III, 10. Sed vox madefacta proxime præcessit; madefacta veneno Assyrio jam bis vestis tentabat N. Heins. ut vestis murice bis tincta, seu dibapha innuatur, et τὸ jam eleganter atque adposite hic positum sit, ut passim apud Silium, v.c. XIV, 23, 661; maribus, quod minus a vulg. scriptura recedit, conj. Gronov. ut poeta Campanos traducat, apud quos ipsi etiam viri purpureis vestibus usi sint, quæ vix feminis concedendæ essent. Id probavit Drak. et recepit Lefeb. coll. XIII, 353, et XV, 116, 117. Sed veste purpurea et dibapha non tam molles, quam summi viri solent esse ornati. Forte legendum madefacta veneno A. (κατὰ) manicas vestis, et hæc non differt a lato clavo, ad manus fimbriato, quo Cæsarem, delicatorum hominum more. usum tradit Sueton. Jul. c. 45, conf. not.

43. inclita Col. et Oxon. nulli maculam non i. v. emend. N. Heins. ut sit græcismus, nec sonus quatuor vocum similiter desinentium aures obfendat; nulli maculis corrig. Withof. 44. Lef. huic versui præposuit v. 51... 55; Quin etiam... mensis, quod suaserant Barth. Ad. III, 10, et Drak. ut Silius Campanorum luxuriæ et conviviis adjungat crudelitatem cædesque in iisdem usitatas, et inde transeat ad causas defectionis a Romanis, quæ eos in perniciem conjecerit, ad juvenum senumque crimina, ad ægrum statum ipsius reipubl. et denique ad occasionem adgrediundi dominii, ab Hannibale captam. Non male: sed poeta non semper hanc ordinis subtilitatem curat, quod jam monuit Ern. populo aversi, vel potius populo servi Patres (quos plebi et Pacuvio obnoxios fuisse, non uno loco testatur Livius) malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Amor. I, vi, 74. —45. læta Col. Vulgo lacera. Sed elata, h.e. adrogans et potens facta, conj. N. Heins. coll. v. 493. Invida lautitiæ corrig. Withof. —46. pubis pro pubes ex emend. Barthii; sed enim teneris, vel in teneris temeraria ephebis (ut ap. Martial. IX, 9, et Stat. Th. I, 423) legendum putabat N. Heins. Si quid mutandum, teneræ reponerem pro interea. —48. dispectaque Col. —50. imperio primus edidit Marsus et post eum alii. —52. diro præstiterit judice etiam N. Heins.

55. Hac (qua patebat resp. Capuana, per viros nimirum humili stirpe et pravis moribus) corrig. Barth. loco citato. Sed vid. Gron. Obss. IV, 4. Versum 58, huic versui præposuit Lefeb. Male! —56. que priscæ edd. quæ Put. Tell. Mars. quod recte forsan revocavit Lefeb. —57. Verba neque e. i. volebat et fuit haud o. c. nomen parenthesibus inclusit Barth. temperata pro impetrata contra metri leges edidere Mars. et Mart. Herbip. ut sensus sit: excedebat modum in votis et petitione. —58. Pacuvio Marsi ed. Ven. Conf. Gronov. l.c. Paculo Col. Vulgo Pactulo. —62. gemino fascique securique, vel fasci geminæque securi conj. N. Heins. Sed per solas secures hic consulatum innui, ut per solos fasces inf. v. 152, et XIII, 269, nec opus esse, ut simul et fasces et secures memorentur, jam monuit Drak. Præterea fascium modo mentio facta. Ego totum potius versum ejiciendum putarem, ne eadem res et notio quinque modis varietur, nisi in poeta luxuriantis ingenii versaror. —65. Virrius Col. ut et inf. passim Virrhius Med. Virruis R. 1. Vulgo Virius. In marmm. et inscriptt. nunc Virrius, nunc Virius legitur; confer Gron. et Drakenb. ad Liv. XXIII, 6. —67. Hunc versum primus ejecit Marsus, quem plerique editores perperam sequuti sunt. —68. ac Col. Vulgo et. Neutrum legitur in Put. R. 1. Med. et Marsi edd. —71. concilio scripti. Vulgo consilio. Forte h.l. legendum: Toto e concilio clamor, quem quisque fatigat I., vel quod (scilicet concilium) quisque fatigat I. (clamore, seu increpatione) vel denique quo quisque fatigat, scilicet concilium, vid. de his formulis not. ad I, 63, 675, et II, 75. In vulgata certe lectione constructio verborum paulo inpeditior est, et vox tum minus apta, quoniam nihil novi traditur, sed idem aliis verbis enunciatur.

74. Capuæ dicta malebat N. Heins. Sed junge: ex Capua portantes. —75. Romuleos muros scribendum suspicor; vid. ad X, 596. —77. offerre Tell. efferre R. 2. —81. apportabat Col. Tell. R. 1, Parm. Med. quod etiam ex conj. reposuit Cell. quoniam vulg. lectio asportabat auferendi vim habet. —87. Rabidum, Ald. Vulgo Rapidum, quod perperam restituit Lef. hinc, non hunc, Col. —90. Pro, non proh, Col. et R. 2, ut semper in optimis libris, prope juncta conj. N. Heins., et Burm. pro monstra! pudendi, etc. ut pudendum bellum sit, quod tam male gesserit Varro, cujusque culpa interemtus sit Paulus, ac sedes consularis vacet. —94. ante alias, scilicet sortes, e Col. recepit Lefeb. —100. Quo conj. N. Heins. tam pro quam e duobus scriptis, nescio quibus, reposuit Lefeb. —102. perferre, non præferre, libri vetusti; furibunda examina suspicabatur N. Heins. ut legati Capuani ita dicantur; furibundi somnia conj. Burm. Ego leviori mutatione furibundi insomnia legendum arbitror. —111. e foribus tacite edidit Lefeb. —112. ipsa Col. cum priscis edd. illa Put. Vulgo acta, quod servavit Lefeb. tantoque Parm. tacitoque conj. Livin.

114. nam, non jam, Col. —117. nostris Oxon. et vett. edd. devictum Marsi Ven. sec. et inde plures. —118. agis Col. Vulgo agas: sed illud concinnius, judice N. Heins. qui v. 119, hortor maluerit pro oro.

125. et per arma R. 1, Parm. Mediol. sed ad marg. R. 1, per et arma quod etiam N. Heinsio in mentem venit. —126. referet Colon. referret Tell. et R. 1. Vulgo referat. —130. fata primum legitur in Marsi Ven. 2. —132. Turbatis, non Turbati, R. 1. Parm. et Med. —133. Ita scripti cum R. 1, Parm. et Med. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 377. Alterum arma perperam omissum est in edd. Marsi, Nicandri, R. 2, et al. Arma sibi ed. Gryph. et al. —135. ut vicerit Put. R. 2, edd. Mars. et inde al. prob. Lefeb. qui Alpes pro incolis Alpium adcipit. —137. refecta edd. Marsi reverta et a m. sec. cruenta in R. 1. —140. Ut, non Et, R. 1, 2, Parm. Med. Gryph. Asul. —142. dimiserit scripti, vid. ad I, 439.

150. Ita Col. Vulgo Fastus et exsanguis, contra leges metri, et fœdere jungi Fas sit, ut exsanguis, etc., vel Fastum an ut exsanguis conj. N. Heins. et Fastum et exsanguis Lefeb. —151. urbi Col. —154. ut fugit, hoc est quoniam, seu a quo tempore fugit, etc. Tell. recepit Lefeb.

163. Magnam atque in magnis positam populisque virisque Adversam ostentare fidem non male edidit Lefeb., qui tamen post fidem non punctum, sed exclamandi signum posuit, (ut ostentare fidem! sit pro, quasi an ostendetis, etc.) et interrogationis notam, quæ v. 162, post recti in cunctis libris reperitur, servavit. Ita legitur in omnibus codd. et scriptis et editis ante Basil. Wolfii, nisi quod Magna in Colon. R. 2, Marsi ed. Paris., Magnum in Oxon., Magnum in magnis positum in Marsi ed. Ven., in magnas in Puteol. in magnis rebus in Ald. et Paris. ed. Marsi, et ostendere in Ox. —Magnum utique in magnis rebus p. v. Adversis servare fidem Wolfii ed. Basil. quam scripturam, etsi non uno mendo inquinatam, præter Dausq. et Cell., retinuit Drak. qui, judice Lefeb., ineptit hic ineptissime, (hæc sunt lepidi viri verba) et, fas sit dixisse, ignarissime cum Heinsio, dum a veteribus omnibus discedit. Qua gravi tamen censura non deterritus est Ernesti, quo minus Draken. sequeretur. Ipsi enim in tanto librorum vett. dissensu, non vituperanda videtur modestia ejus, qui vulgatam scripturam servet, cujus hic sensus sit, quamvis moleste verbis expressus: in magnis rebus adversis magnum h.e. egregium, præclarum est, fidem servare. Sed inter veteres profecto libros parum discrepat, et, quamvis modestia criticus magnopere commendatur, tamen ab animo meo inpetrare non potui, ut, spreta fere omnium codicum auctoritate, adquiesceret in ea lectione, quæ non nisi in una alteraque, et quidem recent. editione exstat, adeoque ne pro vulgata quidem habenda, et præterea ex inepti omnino interpolatoris ingenio profecta est: quis enim umquam in magnis rebus adversis, vel magnum est, in magnis rebus, etc. dixit? Neque tamen mihi prorsus satis faciunt N. Heins. et Burm. conjecturæ. Hic legendum putbat Dignum atque in magnis positum, p. v. Adversis servare fidem, vel Haud versam ostentare fidem: ille vero Magnam, agite, inque manu positam p. v. Adversi ostentate fidem, vel Magnum atque in manibus positum (ut VII, 35; XII, 197, Val. Fl. VI, 460; Stat. Th. X, 29, et Lucan. VII, 253; IX, 388) p. v. Adversam ostentare fidem, vel denique, quod verum ei videbatur, Magnum a. in magnis positum p. v. Adversa ostentare fidem. Mea qualicumque sententia interrogationis nota, post voc. recti, v. 162, in omnibus libris posita, fraudi fuit viris doctis; qua sublata et in locum puncti post fidem substituta, non video, quid in lectione cod. Col., quocum reliqui, si librariorum errores exceperis, conspirant, displicere possit, præter voc. Magna, vel Magnam fidem, pro quibus Sacram fidem reposui, nisi Sanctam f., et pro Adversam forte Aversam, vel Inversam malis. Vox sacram facile in magnam mutari, vel hæc illam extrudere potuit, quum mox sequatur: neque etiam inprobabili judicio suspicari mihi videor, τὸ magnam esse interpretamentum verborum, in magnis positam, et e margine in contextum inrepsisse; Conf. not. Magnum atque hinc magnis solitum p. v. emend. Withof. —167. Sit, vel Fit, vel Est locus o. conj. N. Heins. coll. Stat. Th. XII, 302. —169. huc, non hic, scripti et primæ edd. —171. Cannas Col. Vulgo Cannæ. —173. nostris Oxon. R. 1; Parm. Med. —176. Verbis Terrore expulso ne mendum subesset metuebat N. Heins. —177. Ita scripti et priscæ edd. nisi quod auditis in Col. et odistisve pro quosve additis in Put. et R. 2; Quos f. socios odiis? quosve additis? ille Dardanius ed. Marsi et inde al. Quos fugietis? eho! sanguis vos edidit ille D. conj. Barth. Adv. III, 10. Male! —181. rictum pro ritus, et v. 186; vos pro nos primus edidit Marsus. Ibid. vivida conj. non nemo teste Dausq. qui tamen probat τὸ invida, noverca licet natura. —187. morti suspicari possis coll. Virgil. Æn. II, 661, vel Mortis, ut persona sit. —188. e vita ed. Mars. et inde al. ac Lefeb. vitam non æquam, vel vitæ non æqua (ut angusta loci V, 174, et alia) exire p. malebat N. Heins. non inprob. Drakenb. ut verbum exire cum quarto casu construatur, ut XIV, 455; Lucret. VI, 1217; Virg. Æneid, V, 438, et Tac. Ann. VI, 49.

190. jungebant, et mox aderant, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo jungebat et aderat, prob. Lefeb. —198. replete Puteol. R. 1, Parm. Mediol. Vulgo præbete. —199. Aut sine Vel pro Et legendum crediderim; vid. not.

204. arcessere, non accersere, Putean. R. 1, Parm. Mediol. Conf. ad lib. I, v. 264. —208. minacia Colon. Vulgo minantia, vulgari errore. Vide, quos Drakenborch. laudavit, Heins. ad Claud. b. Gild. v. 39; Broukh. ad Propert. III, vii, 47, et Bentl. ad Horat. Od. II, xii, 12. —210. ductor R. 1, et Med. ferentes ed. Gryph. et sic conj. Barth. Adv. III, 10, h.e. omnem Hannibalis exercitum. Sed ferentis ἀρχαϊκῶς scriptum tantumdem est. —212. eheu, non heu, heu, Col. Conf. Pier. et Burm. ad Virgil. Ecl. II, 58; Broukh. ad Prop. II, xix, 22, et VV. DD. ad Horat. Epod. XV, 23. —214. ite scripti, R. 2, Mars. et Mart. Herbip, Vulgo inde. —215. pateatne, non pateatque, Col., vel, teste Lefeb., duo scripti. —218. diffuderat Oxon. —219. fulgebant Put. —220. rictus spumans, quatuor scripti, rictu spumans R. 1, Parm. Med. rictu spumante ed. Marsi Ven. Vulgo rictu spumas. —221. Versabat Parm. ad suspiria R. 1. Parm. Med. —222. invectus, non ingreditur, Col. Oxon. R. 2, Mars. et Mart. Herb. toto, non tanto, scripti.

232. Invadunt, non Invadit, Col. —233. sistunt ex emend. N. Heins. Vulgo sistit. —240. huc Put. —241. Magnanime o miles Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Magnanime miles Ox. et Put. Vulgo magnanimo miles, ut poeta inridens magnanimum dicat, quem modo inertem et inbellem vocaverit; Magnanime, i, miles malebat N. Heins. Magnanimo, miles, meritas, i, necte catenas conj. Bentl. ad Hor. Epod. XVII, 72, ubi docet, bonos scriptores numquam dixisse innectere alicui catenas, sed innectere aliquem catenis, vel nectere alicui catenas. Possis itaque et reponere hunc agedum, Magnanime o, vel i miles, meritis innecte catenis. —242. hæc in et primus Nicander, et nec dum in nondum Marsus mutavit. Hunc versum in vulg. edd. excipiunt duo alii, ab eodem Nicandro profecti, Quum fera gens Decii constanti pectore corpus Invadit, vincitque manus post terga catenis. Eos tamquam spurios ejeci, auctoribus N. Heins. et Draken., exemploque Lefeb. sed refrag. Ernesti, quo judice non commode possunt abesse, quum sequens ab iis pendeat comparatio. Eam ob causam quatuor, qui sequuntur, versus, Inlatus... juvencum, post v. 231, inseruit Lefeb. At verba hæc loco, quem in omnibus libris occupant, aptiora videntur, illa vero ratione admissa, constructio eorum inpeditior fit, et vox quum bis posita languet. Omnia forsan bene inter se cohærent, modo voc. Inlatus (v. 243) non ad leonem, sed ad militem (v. 241), vel ad ipsum adeo Hannibalem retuleris, ut sensus sit: Inlatus est, h.e. intulit se, inruit in Decium, velut leo, quum sese inposuit armentis, etc. Possis etiam lacunam, quam extrusis Nicandri versibus oriri putant, levi mutatione explere, si pro Illatus scripseris Illi (milites v. 241) tum, scilicet sese inposuere Decio, velut leo quum sese inposuit armentis, etc. —244. victorque inmanis ab ira non male opinabatur N. Heins. nec inprob. Drak. Cf. not. ad II, 139. —246. prendens ex Put. recepit Lefeb. Sic λαβὼν κρατεροῖσιν ὀδοῦσι Hom. Iliad. ρ, 63. Præstiterit frangens, quod proprium in hac re verbum est, ut ἐξ αὐχέν᾽ ἔαξε ap. Hom. Iliad. λ, 175, et ρ, 63; conf. Heins. ad Claud. Stilic. II, 21, et Burm. ad Val. Fl. II, 459. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.

249. præsul pro prorsus Put. pressus R. 1, Parm. Med. Pœnis emend. N. Heins. —250. cadit scripti et Ven. Marsi. —253. intranti a Marso innectum. —255. sub umbras Col. ut fere ap. Virg. Æn. IV, 387; conf. ad VI, 150. Vulgo umbris. —257. arte Veste conj. Drak.

262. muri Med. Qui ed. Lef. pator, vel, quoniam hæc vox non nisi inferioris ævi scriptoribus in usu fuit, positor (ut ap. Ovid. Fast. II, 63) emend. Burm. auctor e Virg. Æn. VIII, 134, reposuit Lefeb. qui neminem id vidisse miratur, et Burm. ineptire dicit; conf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui et structor legi posse putabat. Ego potius miror, viros doctos non vidisse, omnibus his conjecturis metri leges adversari. Si quid mutandum, pater rescriberem; conf. Virg. l.l., Ovid. Metam. XV, 861; Prop. IV, x, 17, et sup. II, 654; ubi tamen Drak. monet, τὸ sator tantumdem esse, et æternûm mœrûm sator Pacuv. in Peribœa ap. Nonium Marcell. cap. de Numeris et Casibus dici ex emend. Gulielm. Verisim. I, 17; conf. Bentl. l.c. —263. Ita Col. et Ox. cum R. 1, (nisi quod in hac ed. errore typogr. argentique æris t.) unde cum Lefeb. recepi, etsi poetam aurique pro ærisque scripsisse suspicor: Quot b. p. auri argentique talenta Put. Parm. Med. forte rectius; conf. Virg. Æneid. X, 531; Quotque auri pateant bello argentique t. ed. Marsi, quem sequuti sunt alii, etiam Draken. armisque pro ærisque conj. N. Heins. et lateant, scilicet in ærario Burm.

266. Stellantisque, vel Stallentesque (quos Voss. Inst. Or. IV, vi, 3, floriferos exponit) in scriptis et priscis edd.

268. Hesperos, enuntiatione Græca, Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Non opus erat tot exemplis, quot congessit Drak. —269. obfusa conj. Draken. Vid. ad V, 678. —273. Præcipuus R. 2, quod recepit Lefeb. coll. Virg. Æneid. VIII, 177. Non male, judice quoque Ern. —277. Nec non certatim, vel nec non et Cereri emend. N. Heins.

279. Pro moventum, scilicet se (vid. ad I, 539), legendum crediderim vocantum, ut de sermonibus clamoribusque inter vina ortis agatur, quemadmodum ap. Virg. Æn. I, 725; strepitusque moventum Murmure tecta sonant conj. Withof. —285. At cum pro Donec refinxit Nicander, quem alii sequuti sunt. —286. Tum frontis Col. Oxon. R. 1, Parm. Ben. Lefeb. Cum frontis Put. fronte R. 2; Cum fronti primus edidit Marsus; dedita Put. et R. 2.

288. Theucras Oxon. Teutras Med. —291. Namque (ut inf. v. 453, et ap. Virg. Ecl. VI, 31) ex scriptis recepi, auctore N. Heins. Vulgo Jamque, prob. Lefeb. quoniam hic incipiat Musicus. —297. primus Marsi ed. et inde aliæ; confer ad lib. II, v. 235. —300. Nummis (Dianæ, numinis tutelaris Campanorum) emendat. Dausq. coll. XIII, 124, et Eustath. ad Homer. Iliad. λ, Καὶ φασὶν ἐν Καπύῃ πόλει Καμπανῶν ἀνακεῖσθαι Αρτέμιδι ποτήριον ἐν τοιούτῳ σχήματι, ὅ λέγεται εἶναι τοῦ Νέστορος. Non male; nec tamen necesse. Idem honori augusto jungebat. Præstiterit forte: honori Nominis augusti (ut in cod. Tell. nisi augusto doctius pro augusti positum censeas) libat carchesia rite, ut ap. Virg. Æn. V, 77. —301. e pro vulg. ex recepi ex scriptis et priscis edd.

307. uni recte, puto, corrig. N. Heins. nec male mox venenis Potanti (confer ad III, 580), et (v. 308) pœnæque pro pugnæque. In ed. Parm. τὸ decus conjungitur τῷ exarmata, noto græecismo. —310. tam R. 1, Med. et Ben. Vulgo tum. —311. Facunio Put. Parm. Ven. Marsi et Ben. Pacullo Col. Vulgo Pactulo; conf. sup. ad v. 58.

323. lapso e c. Tell. reposuit Lefeb. coll. XVII, 427, et ævo pro in ævo positum putat. Sed vid. not. —324. At non Et, Col. et Ven. Marsi securus, vel secretis conj. N. Heins. En tu securis confide emend. Lefeb. quia jam fuerit in penetralibus domus sive penatibus; quasi illuc iterum concedere non potuerit. —325. tu pro quod primus substituit Marsus. —337. non mœnia R. 1, 3; Parm. Med. nec m. scripti Mars. et Mart. Herb. neque m. Nicander et deinde alii. —343. virûm tot cædibus, vel ultro t. c. armat, scilicet inermem, (h.e. quantumvis, ut inf. v. 516.) scribendum videbatur N. Heins. quonium viri præcessit: sed interjectis demum tribus versibus. —347. tanta in rabie suspicari possis, coll. Liv. XXIII, 9, quid tot dextræ? torpescentne in amentia illa? —348. desine belli (ut X, 84, ubi vid. not.) conj. N. Heins. et Quum nequeas Dausq.

352. timoris malebat N. Heins. coll. I, 692, et X, 553. —356. hæc, non hoc, Col. Oxon. R. 2, huc putabat N. Heins. —357. lenta pro ferrum substituit Nicander, læta conj. Dausq. Conf. not. ad II, 26. —366. tanta maluerit N. Heins.

370. Ita Col. rapidos undis Parm. rapidos omnis Oxon. Put. R. 1, et Med. rapidos omni Marsi ed. et inde plures, parabat Jam rapidos, imis curru ad marg. R. 1. a manu docta emend. —371. En tacite scripsit Lefeb. ut passim. At et crudas pro duras legendum videbatur N. Heins. —375. dereptæque, non direptæque, Col. cf. ad IX, 29. —379. indignum conj. N. Heins. qui tamen vulgatam scripturam non damnabat: cf. Heins. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 332, et inpr. X, 686, et Gron. ad Minuc. Fel. in Octav. c. 28. —381. Pellæa pro Pellea scripsi. —389. tantas Oxon. tectas conj. Drakenborch. —391. aucta secundis corrig. D. Heins. et sic primæ edd. —394. it nullus ex. emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drakenb. Conf. not. ad IV, 205. —396. tædis maluerit N. Heins. Sed vid. not. ad V, 19. —399. immissis Put. R. 1, Parm. Med. et Marsi edd. in missis Tell. et R. 2; admissis etiam legi posse, ut apud Val. Fl. VI, 303, monuit N. Heins. Vulgo emissis. —400. elapsos Tell. —402. nitet pro pugnet R. 1, et Med. vitet emendat. ad marg. R. 1. Sed glossa esse videtur. —403. abducere Tell. se ducere recte, opinor, emend. Barth. Adv. III, 10. Litera s facile excidere potuit, quoniam proxime præcedit. Vile sub h. s. et ducere cælo Jure ratus emend. Withof. —404. Jactato Putean. Jactatus (h.e. qui vulgo fertur, dicitur) e cod. Tell. recepit Lefeb. et ita conj. Burmann. Non male! Lætatus corrig. N. Heins. ut sensus sit: Hannibal, qui olim tempore hiberno sub Jove frigido somnos capere gaudebat, etc. Sed τὸ jactator educere græcissantem et duriorem formulam esse pro gaudens et glorians existimat Ern. telis pro tectis Oxon. de.... Col. tædis conj. Barth. et dapibus N. Heins. qui et unum alterumque versum excidisse suspicabatur. Sed vulgata lectio commode se habet.

414. carmina pulsu Pieriæ liquefacta lyræ malebat N. Heins. et 417. nodatos, ut ad amentum referatur, quod Silius frequenter nodum adpellet. Sed in omnibus fere exercitiis, et inprimis jaculatoribus, brachia olim fuisse nudata, quis ignorat? —418. nymphæ Putean. —419. obruta virtus conj. N. Heins. et —423. sagina.

425. intectumque quædam edd. hoc est contra blanditias voluptatum non munitum: nam τὸ fortunæ casus dandi. Ita Cellar. —426. adlatrantia, non ad latrantia, priscæ edd. —430. ad Phrygiam Nilotica loton emend. N. Heins. et Phrygiæ ad Nilotida loton Dausq. male. Nilotida ed. Basil. —431. Verba explicatu difficillima passim lasciva silentio prætermittunt interpretes, exceptis Burm. et Draken., qui certe non dissimulant, se ad τὸ passim hæsisse, sed ipsum nodum non expediunt. Suspicari possis, poetam scripsisse, Memphis, h.e. Ægyptus, Amyclæi in fossa, vel ad fossam lasciva (h.e. lasciviens) Canopi; nisi malis, Amyclæo fossæ sive fossam insultante (vel simile quid pro lasciva, quod voc. ex margine in contextum inrepsisse videri potest) Canopo, h.e. incolis Canopi. Quam emendationem h.l. aptissimam esse, intelligitur ex loco classico Strabonis, qui de Canopo agit, lib. XVII, p. 801. A. Ἀντὶ πάντων δ᾽ ἐστὶν ὁ τῶν πανηγυριστῶν ὄχλος τῶν ἐκ τῆς Ἀλεξανδρείας κατίοντων τῇ διώρυγι. (in fossa) Πᾶσα γὰρ ἡμέρα καὶ νὺξ (adsidue) πληθύει τῶν ἐν τοῖς πλοιαρίοις καταυλουμένων (strepit) καὶ κατορχουμένων (insultante) ἀναίδην (lasciva) μετὰ τῆς ἐσχάτης ἀκολασίας καὶ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν. —439. mollissima Musæ conj. N. Heins. Post hunc versum in recentt. edd. alius legitur, a Nicandro profectus, Facta antiqua virûm, placidas quîs mulceat aures, quem ejeci exemplo Cellar. et Lefeb.

441. Pro testudine forte legendum, vel (adeo) pectine, vid. not. felix Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo promta D. Heins. conj. lapidem promtum, ut mox saxa volentia. Præstiterit blanda Ducere, h.e. blando cantu ducens, ut apud Hor. Od. I, xii, 11. Sed τὸ felix etiam bene se habet, et promta glossam redolet. —442. in muris e c. Tell. R. 1. et Ben. recepit Lefeb. volentia saxa, non volantia, Col. —444. locatis suspicabatur N. Heins. et. —447. Detinuit, ut ap. Prop. III, i, 41, (al. III, ii, 2) ubi vid. Brouckh. Sed tenere pro detinere dicitur I, 640; XII, 474; Ovid. Fast. II, 84; Val. Fl. II, 406, et al. Drakenb. —449. Jam ex emend. Dausq. et Burm. recte, opinor. edidit Lefeb. refrag. N. Heins. Nam de alia, et quidem tertia, lyra agitur, ut taceam τὸ Nam mox sequi. Possis etiam Tum reponere, ut sup. v. 295 et 297, formabat Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. Ven. Marsi et Ben. firmabat Put. Vulgo frenabat. —453. Jamque corrig. Dausq. Sed conf. ad v. 291. —455. discisset Col. discusset (pro discussisset) Put. R. 1, Parm. Med. Ben. quod et in mentem venerat Gron. Diatr. Stat. p. 112. dissepsset, vel discresset emend. N. Heins. ad Ovid. Metam. I, 69, disclusit conj. Cerda ad Virg. Ecl. VI, 35; sed sequitur locasset et dedisset. Vulgo discuissit; male, eamdem ob causam. —456. locasset, non ligasset, scripti.

459. quîs corrig. Scaliger ad oram ed. Raphel. Male! nervis Col. verbis Put. nervos rescripsit Cell. cui vulgaris vocum trajectio nimis dura videbatur. Rhipheum, Riphæum, Rhiphæum, Ryphæum multi h.l. scribunt, et XII, 7. Sed τὰ Ῥίπαια, vel Ῥιπαῖα ὄπη dicuntur. —461. cælo scripti et R. 2, seclo R. 1, Parm. Med. Vulgo Emerito Plectro, quod Dausq. ad cantum feriatum referebat, quo sensu dicuntur emerita stipendia, anni, etc. —465. moderante Put.

469. Pegasea Parm. Pangea R. 1, et Med. —470. terrenæ scripti, terrene R. 2; Tyrrhenæ R. 1, et Med. Cognitum iter terris, vel, quod propius ad lectionem MSS. adcedit, Cognita terrenis (ut loco simil. Lucan. VI, 400, 401 et al.) conj. N. Heins. negarent, scripti R. 1, 3, Parm. Med. negaret in vulg. Quin etiam, Pagasæa ratis quum cærula n. C. t. pontumque intrare (vid. ad VI, 498) negaret, Ad puppim... venit mare, corrig. Drak. cui inconcinnius videbatur, cærula et pontum jungi, sed a Silii stylo non alienum. P. ratis, quum c. n. C. t. pontumque i. negaret, Ad puppim... Adductum cantu vidit mare emend. Burm. Verbum vidit recepere Lefeb. et Ernesti, vetat pro venit, R. 2. Ego levissima mutatione verrit scribendum arbitror, ut nautæ dicuntur verrere cærula et vada, Virg. Æn. III, 208; V, 778; VI, 320, vel delphines æquora Æn. VIII, 674, et venti mare, vel nubila Lucan. V, 572; Lucret. I, 280. Vulgata lectione admissa, sermo erit ἀνακόλουθος, quoniam nihil est, ad quod τὸ Pagasæa ratis referri possit, ut adeo Silius, dum hanc periodum inciperet, aliter scribere in animo habuerit, aliter vero scripserit, de quibus locutionibus, vel potius vitiis et solœcismis, vid. Græv. et Ern. ad Cic. in Verr. I, 9, §. 25; Gronov. Obss. I, 12; Davis. ad Hirt. B. Afric. c. 25, et ad Cæs. B. G. I, 18. Ita Drak. —473. Bistonius scripti et vetustæ edd. Vulgo Bistonios. —477. utraque (scilicet parte) eleganter, judice N. Heinsio, scripti et R. 2, unde recepit Lefeb. ripis querentibus olim conji. Drak. coll. Ovid. Met. XI, 50 sq. sed postea prætulit vulg. lect., cujus sententia sit, ripas, sive arbores et feras in ripis, sequutas esse decisum Orphei caput, secundo flumine in mare labens.

483. adpulerant legendum putabat N. Heins. forte etiam placita flamina, quod probavit Drak. quia placida flamina sint lenia, quæ etiam adversa esse potuerint, placita autem secunda, quæ Magoni placuerint properanti. —487. ex scripti et ed. Gryph. Vulgo et, otiose et contra leges metricas, unde et in edidit D. Heins.

493. celebrat Col. et Oxon. —495. laudare ed. Bas. et inde al. —502. agit Colin. et Dausq.

507. Umentes Col. Viventes Oxon. Uventes malebat N. Heins. vid. ad II, 469. —510. retrorsus scripti. Vulgo retrorsum, quod in leges metricas peccat. —511. magnum Latio e c. Tell. edidit Lefeb. et perperam illustravit. —512. Lumen conj. N. Heins. Sed in his repetitionibus frequenter ludere poetas, Drak. probavit ex Ovid. Fast. VI, 26, ej. Met. II, 604; XV, 30; Senec. Troad. 732, et al. Conf. inf. XII, 221; XIII, 116, et Harles. ad Ovid. Trist. V, x, 11. —518. Intremit et scripti. Vulgo Intremuit. Sed tacite et sine librorum auctoritate, ut solet, Intremit en tellus pulsusque inmugit O. reposuit Lef. qui tamen τὸ inmugit in c. Tell. legi testatur.

519. accendit priscæ edd. strage pro cæde primus substituit Nicand. —522. tonitru bellantis, vel bellanti maluerit N. Heins. Cf. ad I, 436, et Klotz. ad Tyrt. p. 126. —526. Strage pro Stare est ex emend. Dausq. Barth. et N. Heins. Conf. ad X, 587. —529. Quam tum Col. Vulgo Quantum. —530. Ita Col. et Tell. In reliquis libris Si redeat, populis certe sis Withof. opinabatur: Si talis redeat, populis eris omnibus una tum, C., caput, populosque (cur non terras?) colere per omnes. —531. colare ed. Ald. et Gryph. Vulgo colere, non inprob. Lefeb. quum haec mutatio modi frequens sit. —534. perfulgens ed. Parm. —536. restetne Put. —538. refovere Parm. Vulgo refovete. —539. ut Col. et sic Drak. Ego vulg. lect. retinui cum Lefeb. —540. bello, non bellis, Col. Oxon. R. 2. —540. desit Oxon. castris pro tristis conj. N. Heins. et cristis, h.e. cristatis militibus, Burm. qui acute id dictum putabat, quia cristæ ad terrorem incutiendum galeæ olim inpositæ sint. Sed vid. not. —541. fatiscunt, h.e. deficiunt, recte, opinor, emend. Burm.

544. Ductori e Col. edidit Lefeb. et exponit, in, adversus ductorem. —545. Jamne, non Jamque, Col. et ad marg. R. 1. —549. Hunc versum D. Heins. post v. 551, ponendum putabat, quod recte jam inprobavit Dausq. exorata Col. exoraata Tell. exornate R. 1, et Ben. Vulgo exornata. —550. dextra en, non d. hæc, Col. Ox. R. 2; conf. Heins. ad Ovid. Met. XV, 677. —552. Latios conj. N. Heins. —553. alebat, non habebat, scripti et R. 2. Pro haud in R. 2, a, unde originem falsæ lectionis An pro Haud sup. II, 299, patere monet Lefeb.

558. Quin ed. Ven. Marsi, prob. N. Heins. Nec tamen spernenda videtur vulg. lectio, Qui ne... credat, quam revocavit Lefeb. credat Col. Vulgo credas: non male, si τὸ Quin genuinum est. —559. orandum Col. et mox. reponendum R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgo orandam et reponenda; vid. ad VIII, 36.

563. classes scripti et R. 2. Vulgo classis, quæ antiqua scriptura esse potest, modo post hanc vocem comma ponatur, quod in plerisque edd. omittitur. —564. victo ed. Raphel. prob. Barth. Adv. IV, 10, victis dedissem, vel victus, vel victis, vel victo num plura petisset, (hoc est Hannibali Mago) opinabatur N. Heins. Withof. malebat victis, scilicet Hannibali et Magoni, fratribus. —567. Hunc versum perperam omittunt R. 1, Parm. Med. —583. vicerit conj. N. Heins. Sed multo acerbius Hannon dicit, Hannibalem ne tantum quidem animi habuisse, ut Romam obpugnatum proficisceretur.

584. e, non a Col. —586. jussit Put. jussu primus edidit Marsus. Ceratas carinas etiam legi posse putabat N. Heins. Sed aptiores h.l. sunt naves æratæ, h.e. bellicæ et rostratæ vel ære præfixæ: nam rostra ex ære, et hoc olim ferri loco fuisse nota res est. —588. armatos annos scripti, ut ap. Iscan. bell. Troj. IV, 435, armatos in pacem reddidit annos, et sup. v. 405, inbellis dies, vel inf. XII, 104, inertes atque actos sine Marte dies; Drak. Vulgo armatus. —597. tuæ Col. Tell. R. 1, 2, Parm. Med. Ben.

603. ullis Tell. et Put. Sic, Libyæ... est iræ tibi? conj. Drakenb. Withof. ita interpungebat: Si, Libyæ decus, haud ulli s. armis H. est, iræ tibi d., etc., vel, Si, Libyæ decus haud ulli s. armis H. est iræ, tibi d., etc. Illud præcedentibus iræque Hannonis convenientius ipsi videbatur. —604. curæ, vel oneri pro iræ reponendum videbatur N. Heins. superabilis ira perperam tentabat Lefeb. coll. Val. Fl. III, 510, 648. Sed recte prætulit vulg. lect. vid. not. —605. opem Put. —608. Assentique R. 1, et Assensique a m. sec. sub corde Put. —611. aduitas Put. et R. 2, adtritas ductoris, vel ad justas ductorem c. l. putabat N. Heins. Possis et ad metas. Sed vid. not.

FINIS VOLUMINIS PRIMI.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DUODECIMUS.

ARGUMENTUM.

Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis trepidationem injicit, 1-14.

Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.

Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu obpugnatur; 27-59.

Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio Graccho repellitur; 60-103.

Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et, dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus Capuæ monstrantur; 104-160.

A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium exercitu, eruptionem facit, et, Pœnis fugatis, ducem eorum ad singulare certamen provocat; 161-198.

Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione fœdam suorum fugam sistit; 199-211.

Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps, formosissimus Pœnorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.

Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.

Quo adtonitus periculo Pœnus ad castra trepide refugit, et vehementer in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat, Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294.

Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia inierant, quique, quum a Pœnis, ut de captivis redimendis agerent, frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando; 295-305.

Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ plebis; 306-319.

Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.

Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375.

Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Pœnorumque cædem facit; 376-402.

In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi consciscit; 403-419. Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum exurit; 420-433.

Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare transvehit; 434-448.

Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.

Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt, quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat humanitatis; 463-478.

Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem huic urbi inminentem considet; 479-488. Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse, multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi; 489-506.

Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem, et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523.

Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo terrorem incutit; 524-544.

Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.

Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis mœnia situmque urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur, atque in castra redigitur; 558-573.

Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum; 574-586.

Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.

At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem jaculatur; 602-626. Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in Capitolio; 627-645.

Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam eadem excipit serenitas; 646-667.

Pœnus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat; 668-685.

Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus urbem obpugnare statuit; 686-690.

Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam ejus, sed potius coerceat; 691-700.

Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur; 701-725.

Quo adspectu perculsus Pœnus castra ab urbe refert, minitans se mox rediturum esse; 726-730.

Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra posuerant Pœni; 731-752.

Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis

Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem

Inmitis condebat hiems, blandisque salubre

Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.

1... 3. Poeta exornavit Liviana (lib. XXIII, 19), mitescente jam hieme, eductus, ex hibernis miles. Notio hiemis, cujus, ut personæ, et caput et tempora et vertex adumbrantur, ac veris adventus luxuriantius exprimitur, quam a Virg. Ge. I, 43 seq.; II, 330 seq.; IV, 51 seq.; Lucr. I, 10, 11; Hor. Od. I, iv, 1, 2 et al. —hiems glaciale caput condit terra, docte pro, frigus terram subit, terra clausa vel adstricta glacie mulcetur, h.e. solvitur. —4. sereno; v. ad V, 58.

5

Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late

Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma,

Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem

Evolvit serpens arcano membra cubili,

Et splendente die novus emicat, atque coruscum

10

Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.

5. vicina loca terrore quatit, ἐκπλήττει, percellit. —6... 8. Commoda et præclara comparatio, quam poeta debet Maroni Æn. II, 471 sqq. (ubi v. Heyne) et minus apte inf. XVII, 448 seq. repetiit. Serpentes vere ineunte exuvias ponunt, et e latibulis prolabuntur. Cf. Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. IV, 95 seq. Denotatur simul novus militum vigor (cf. mox v. 15), longa quiete conlectus, forte et furor, quo certe serpens maxime ardet exuviis positis. Cf. Virg. Ge. III, 435 seq. —serpens condita bruma, hiberno tempore, sub terra, glacie constricta. —Rhipæa, pro quovis monte et quidem præalto. Cf. ad IV, 363, et XI, 459. —8. arcano cubili, in quo per hiemem delituerat. —10. sublatis faucibus, erecto capite ac collo, ut apud Virg. Ge. III, 426 (ubi v. Cerda) et Æn. II, 474; V, 277, ubi v. Heyne. —saniem sublatis faucibus efflat, conf. supra VI, 185 sqq. Hoc duriuscule dictum videbatur Barthio Adv. IV, 10. Sed locutionem illam multis poetarum locis firmarunt N. Heins. et Drak.

At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,

Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,

Vallo se clausere simul, trepidique salutis

Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.

12. Desolata; v. ad III, 429, et Gron. Obss. IV, 21. —13. trepidi salutis; conf. ad II, 234.

15

Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma

Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus

Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus,

Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,

Inlecebris somni torpentia membra fluebant,

20

Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis

Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe

Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,

Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,

Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere;

25

Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa

Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.

15 sq. Poeta expressit Liv. XVIII, 18 extr., sed inpr. verba Marcelli ipsiusque Hannibalis ibid. cap. 45. —ruptis Alpibus arma Intulerat, scil. Alpinis gentibus, de quo vid. sup. III, 540 sqq., vel Alpes potius docte pro his gentibus positæ. —17. Mæonios fluctus, Trasymenum lacum. Cf. ad IV, 719 seq., 738; V, 9 sq. —sceleravit, δεινῶς pro infecit, quia sacer quasi sanguis Romanorum, et atrox cædes illa fuit. —18 sq. Vid. Var. Lect. — 20. Cf. I, 242... 267. —21. trahere, exigere, traducere, noctes, quæ gelidæ; hibernæ, et hinc longæ sunt. —Sub Jove, aere, seu cælo, sub dio, ὑπὸ Διὸς, non æquo, iniquo, sævo, aspero, turbulento, seu tempestuoso et frigido. Conf. Horat. Od. I, i, 25; xxii, 19, 20. —24. pro membris arma fuere, arma tam militi, quam membra necessaria; Cell. Commentarii instar est locus Cic. Quæst. Tusc. II, 16, quem Dausq. jam laudavit et poeta haud dubie imitatus est: «Qui labor et quantus agminis? ferre plus dimidiati mensis cibaria; ferre, si quid ad usum velint; ferre vallum. Nam scutum, gladium, galeam, in onere nostri milites non plus numerant, quam humeros, lacertos, manus. Arma enim membra militus esse dicunt: quæ quidem ita geruntur apte, ut, si usus ferat, abjectis oneribus, expeditis armis, ut membris, pugnare possint.» Conf. Lips. de Mil. Rom. V, 11; Opp. T. III, p. 321 seq. —26. fusæ hastæ; v. ad I, 267. —nullis stridoribus, adeoque sine vi. Conf. ad I, 334; IV, 576.

Prima instaurantem sensit certamina mitis

Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:

Sed portus traxere ducem secura volentem

30

Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis.

27. In his et reliquis, quæ ad finem fere hujus libri traduntur, poeta maxime recessit ab ἀκριβείᾳ historica, solumque sequutus impetum suum ex iis, quæ Livius lib. XXIII, XXIV, XXV, et XXVI, adcurate ac copiose narravit, illa tantum selegit, nullaque ordinis temporumque ratione habita, memoravit, quæ graviora viderentur ornatumve epicum admitterent, et in Italia, non extra eam, in Hispania, gestæ essent. De hoc poetæ more disserui in Comm. de vita et carm. Sil. sect. II, fin. Hannibal «ad mare, proxime Neapolim descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa esset;» Liv. XXIII, 15. Cf. et cap. 14. —28. Parthenope vetus nomen Neapolis. Vid. ad VIII, 534. Neapolim, non quod dives esset, nec quod incolarum virtutem sperneret, potissimum ac præ aliis tentare statuit Hannibal, sed ut portum haberet, in quem secure naves, quæ commeatum ac subsidia Carthagine subveherent, adpellere possent. Ita Draken. et jam ante eum Dausq.

Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis

Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.

31, 32. Neapolim inde a Sullæ temporibus summi doctique viri secedebant, ut ibi otio Musarum fruerentur, et levioribus studiis, in Græcis gymnasiis, theatris, agonibus, etc., operam darent: unde et supra v. 27, mitis Parthenope; conf. Ovid. Met. XV, 711; Martial. V, 78; Petron. Sat. c. 5; Virg. Georg. IV, 564; Stat. Silv. III, v, 85; Gesner. ad Horat. Epod. V, v. 43 inpr.; Strab. V, pag. 378, et Camilli peregrini Campan. felic. Diss. II, §. 21. Withof. monet, veram verborum constructionem esse hanc: Non Parthenope, dives opum, dives vigoris, spreta fuit ab Hannibale ideoque invasa, sed portus traxere ducem; ut sensus sit: Hannibalem invasisse eam urbem, non ob contemtum virium ejus, sed ob situm portus. —32. Otia hospita, familiaria, grata, Musis, viris doctis. Ea esse Virgilio amata, et ad hujus monimentum (de quo vid. infra in hoc vol. Commentationem de Silii vita et carmine Sect. I, fin.) poetam respexisse suspicabantur Dausq. et Cellarius.

Sirenum dedit una suum memorabile nomen

Parthenope muris Acheloias; æquore cujus

35

Regnavere diu cantus, quum dulce per undas

Exitium miseris caneret non prospera nautis.

Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor)

Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus

Tota mole vias, frustraque inglorius ausi

40

Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.

33 sqq. Cf. ad VIII, 534. —Sirenes Acheloiades, h.e. Acheloi filiæ; nam matris nomen non idem ab omnibus editur, de quo v. Heyne ad Apollod. I, iii, 4, p. 37, et I, vii, 10, pag. 113; Muncker. ad Hygin. p. 10, 13, 187 et 210. De earum nominibus, forma, cantu, et tribus petris, non longe a Capreis, Surrentino prom. objectis ac propter naufragia olim infamibus, v. sup. ad VIII, 534; Eustath. et Didym. ad Hom. Odyss. μ, 39 sq. Muncker. ll. cc. Heyne l.l. nec non ad Virg. Æneid. V, 864 sq. et Tibull. IV, i, 69. —34. muris, urbi, Neapoli. —35. diu, jam inde ab Argonautarum et Ulyssis temporibus: quod notum ex Apollon. IV, 891 sq.; Hom. Od. μ, 39 sq. et al. —36. Exitium dulce, dulci Sirenum cantu genitum.

39. Tota mole, omni conatu ac molimine, totis viribus, ut inf. vers. 143, et XI, 27; Drak. Conf. ad III, 46, et IV, 449. —inglorius ausi, qui frustra aliquid conatur, et ignominiose incepto desistere cogitur.

Stabat Cannarum Graia ad munimina victor

Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat

Eventu, qui post Dauni stagnantia regna

Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.

45

«En, qui nos segnes, et nescire addere cursum

Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper

Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ;

Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis

His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»

41. Graia munimina, Græca urbs, Neapolis. Vid. ad VIII, 533, 534. Sed. h.l. contemtim ita dicitur, ut Graia manus et Graiæ urbes, v. 49 et 69. Cf. ad III, 178. —Cannarum victor, tantus vir, qui prælio Romanos ad Cannas vicerat; quo rei indignitas augetur. —Stabat, hærebat, ut inf. v. 69 et 105, vel ut passim sedere adhibetur. Vid. ad X, 597. —42 sq. Eventu infelici hujus rei, irrita obpugnatione Græci et inbellis oppidi, et sibi et militibus probabat cautionem ac prudentiam, qua olim consilium Romæ obpugnandæ repudiaverit, de quo v. X, 330 sq., 337 sq., 375 sq. Eodem argumento mox in concione ad milites habita v. 45 seq. utitur ad eamdem ignaviam, quam ipsi antea exprobrassent, increpandam. —43. qui docte pro conj. quod, ut passim, et Gr. ὅς. —post Dauni stagnantia regna Sanguine, post victoriam Cannensem, in Apulia. Cf. ad I, 291. —44. Tarpeias arces Romam dicit, designans simul difficultatem gravitatemque conatus. Vid. ad I, 7, 541; VI, 604.

45 seq. Singula acerbe dicta, inpr. v. 48. —addere cursum fatis, prospera fortuna victoriaque uti. Conf. ad I, 268; IV, 731, et VII, 241. —48. epulas promissas sede Tonantis, in Capitolio. Vid. ad X, 375 sq. —49. Cf. ad v. 41.

50

Talia jactabat, famæque pudore futuræ,

Inritus incepta primus si absisteret urbe,

Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.

Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant

Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.

50. pudore, sollicitus et metuens famæ futuræ, vel de fam. fut. —51. Vid. V.L. —52. acuebat enses, vim armorum augebat, fraudibus, stratagemate; quia noctu clam tentavit scalis admotis in urbem transilire; Mars. quem tacite sequutus est Ernesti. Sed ita certe admodum obscure loquutus est poeta, quum in toto h.l. nihil occurrat præterea, unde suspicari possis, tale consilium a Pœno captum esse. Præstiterit fraudes adcipere de veneno. Conf. ad I, 219, 323, et inpr., 325. Alibi fraudes dicuntur insidiæ (v. ad VII, 134), quæ tamen ab h.l. alienæ.

53. Neapolitani flammis et telis muros defenderunt, instar aquilæ serpentem a nido coercentis; Ernesti V. C. qui etiam recte jam monuit, comparationem satis quidem aptam esse, aliisque multis usurpatam (quos vellem nominasset vir doctiss. nam imagines quidem ab aquila petitas passim reperire memini, non vero eamdem comparationem), sed illud vanum et tumidum videri, quod ungues dicantur fulmina ferre adsueti, quasi nunc de illo phantasmate poetico, nec potius de vera aquila sermo esset; neque excusari poetam, eo quod antea alitem Jovis dixerit, quæ poetica sit aquilæ descriptio. Cf. sup. X, 108, 109, ubi poeta similiter, nimio ornatus sectandi studio ductus, peccavit. Ceterum h.l. etiam notarida est nimia historiam turbandi licentia, quam poeta, ut passim, sibi sumsit: nam quæ Livius XXIII, 37 de Cumarum obpugnatione tradit, huc transtulisse videtur.

55

Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus

Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu

Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;

Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre

Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.

56. Ales fulva Jovis, ut ap. Virg. Æn. XII, 247; Draken. coll. Ælian. H. A. IX, 10, notat, non omnem aquilam Jovis alitem dictam esse, sed herbis, non carne, vescentem. —58 sq. Ælian. H. A. II, 40. Ζηλοτυπώτατον δέ ἦν ζῶον αἰετὸς περὶ τὰ νεόττια· ἐὰν γοῦν θεάσηταί τινα προσιόντα, ἀπελθεῖν ἀτιμώρητον οὐκ ἐπιτρέπει· παίει γὰρ τοῖς πτεροῖς αὐτὸν, καὶ τοῖς ὄνυξι λυμαίνεται, καὶ ἐπιτίθησιν οἱ πεφεισμένως τὴν δίκην· οὐ γὰρ χρῆται τῶ στόματι. Quæ ultima verba aperte contra Silium esse monet Draken. Si vero poeta per errorem lapsus est, debet illum Maroni Æn. XI, 756, quem locum habuit ante oculos, sed variavit. At bene Ernesti: talia, inquit, in poeta non sunt urgenda, ne dicam Ælianum in his et similibus fabulas sæpe pro naturæ veritate vendere.

60

Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus

Defessos subiit, varioque lacessere motu

Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.

Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis

Certior arcebat muris, iterumque sedere

65

Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.

60. Cf. Liv. XXIII, 36, 37. Quæ in Livio inde a cap. 15, leguntur, poeta vel plane silentio prætermisit, vel infra demum, confusis temporibus, memoravit, v.c. obpugnationem Nolæ v. 161 sqq. —Cumarum portus, conf. Var. Lect. ad v. 65. —61. Vid. Var. Lect. —lacessere, movere, et hinc tentare, experiri, fortunam, incertum ejus eventum. Cf. inf. XV, 36 et supra ad I, 268; IV, 731; Heyne ad Virg. Æneid. X, 10, et Cl. Doering. ad Eclog. vett. poett. latt. p. 259, ubi monet, eum dici fatum lacessere, qui quasi ὑπὲρ μόρον temere aliquid tentet; de qua locutione Homer. Vid. Koppen ad Iliad. β, 155, et Ernesti ad Odyss. α, 34, 35. —62. turbando, vario impetu et motu, quo hostes conturbaret, ut si uno in loco male res cessisset, in altero tamen forte felicior esset, Ern.

63. Ti. Sempronius Gracchus, Cos. anno urbis, 538 (cf. ad IV, 495), tutela vel ipsis muris certior, firmius præsidium, propter insignem virtutem, quæ nota est ex Liv. XXII, 57; XXIII, 19, 24 sq., 30, 37; XXIV, 10, 14 seq., 43; XXV, 1, 3, 15 seq. —De v. 64 et 65, vid. Var. Lect.

Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum

Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit

Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit,

Ante urbes standi Graias, oblite tuorum

70

Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat

Nimirum major moles, et scandere cælum

Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur

Si similis tellus, aliæque repente sub astra

Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma

75

Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem

Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri

Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?

69. Standi, v. 41. —69. urbes Graias, v. ibid. —70 sq. Acerbe et εἰρωνικῶς objurgat milites, minora pericula pertimescentes, superatis majoribus. —71. Nimirum, ut al. scilicet; vid. ad V, 114. —scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos, quod nunc vobis injungo oneris non minus grave est, quam quod olim tulistis, quum scanderetis Alpes. —72. scopulos pulsantes cælum, Alpes. Cf. ad XI, 136 et 217. —75. hiantem, oscitantem, h.e. ignavum (v. ad XI, 35): sed præstiterit, opinor, hiantem præ stupore, quasi tam arduus sit conatus et urbs inexpugnabilis. Conf. Virg. Ge. II, 508. —76. Verborum h.l. delectum gravitatemque poeticam desiderari, jam monuit Ern. —77. parvo in discrimine, quasi nihil periculosi conatus sit, eruptione facta. Cf. Var. Lect.

An vobis gentes, quæcumque labore parastis,

Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum

80

Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti

Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,

Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»

78. An pro nihilo habetis, gentibus exteris, si fama ad eas pervenerit de re male a vobis gesta vestraque ignavia, quæcumque labore, virtute, parastis, casu, fortuna cœptis adspirante, gesta videri? —labor, ærumnæ, inpr. bellicæ, res fortiter gestæ, etiam bellum et pugna, ut πόνος et μόχθος, vid. Cort. ad Sallust. Cat. vii, 4, p. 50. Musgrav. ad Eurip. Hecub. 1292.

79 seq. Cf. I, 658 seq., et V, 82 sq. —79 seq. Tyrrhena Stagna, Trasymenus, lacus Etruriæ: stagna Deorum faventum pro Dei. Cf. IV, 725... 738, 828; V, 4... 23. —82. Quam trahitis, fama, v. Var. Lect.

Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis

Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.

85

Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit

Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ

Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.

83. fessas luxu adtritasque secundis; conf. ad III, 506. —84. sistere mentes, firmare, confirmare animum, ut fere apud Virgilium Æn. VI, 859, et forte Livium III, 20 extr. Sed v. Stroth. ad Liv. II, 29, et III, 16.

85. Hæc ornatus sectandi studio efficta a Silio ad ductum Maronis, Æn. VI, 9... 19: ad quem locum, a poeta nostro majore verborum copia expressum, v. Heyne in not. et Excursu III. —fulgentia, apud Virg. aurea tecta. —86 sq. templa, templum Apollinis, in jugo arcis, montis (v. ad I, 7) ad Cumas; de quo v. Heyne l.l. —Virrius Inmitis, inmitia minatus Romanis, et ductor Capuæ, princeps Campanorum, vel dux olim et caput, seu princeps legationis. Conf. XI, 65 sq., et Liv. XXIII, 6.

«Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi:

Majores fecere manus. Quum bella timeret

90

Dictæi regis, sic fama est, linquere terras

Dædalus invenit, nec toto signa sequenti

Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras

Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.

Suspensum hic librans media inter nubila corpus

95

Enavit, Superosque novus conterruit ales.

89 seq. Cf. Virgil. Æn. VI, 14... 19, ubi v. Heyne, et ad Apollod. pag. 890 sq.; Mém. de l’Acad. des Inscr., T. XIII; Juvenal. Sat. III, 25, et Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 183 sqq. —90. Dictæi regis, Minois Cretensis; nam Dicte mons Cretæ; unde Jupiter Dictæus. Ed. —91. signa, vestigia fugæ, dare sequenti, Minoi ipsum persequenti. —92 sq. aliena penna, pennis, avibus, non homini, propriis, pennis non homini datis, Horat. Od. I, iii, 35. Sic alieno et contra suo Marte pugnare de equitibus dixit Liv. III, 62 extr. et alienis mensibus, Virg. Ge. II, 149.

94. librans; v. ad I, 317. —95. Enavit, ut mox Pennarum remi; v. ad III, 682. Sic etiam ταρσοὶ et πτερὰ; v. Dorville ad Charit. pag. 104.

Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ

Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis

Pennarum remis, et non felicibus alis

Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori

100

Indulget subito, motis ad pectora palmis,

Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.

Hic pro nubivago gratus pia templa meatu

Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»

96. Natum, Icarum; qui mythus vel tironibus notus. —97. solutis, solis ardore liquefactis. —99 sqq. plaudentem, lapsu percutientem, freta, mare Icarium. Commentum luxuriantis ingenii, nec tamen inlepidum. —101. planctu moderante duxit, produxit, volatus, volandi vires aluit, dum manibus ad pectus admotis, etiam alas movebat; Ern. Recte, puto, si sensum, respexeris; sed Silianæ verborum ubertati convenientius forte est, verba moderante duxit simpl. adcipere pro moderatus est, direxit, et hinc adjuvit.

102. meatu, volatu, ut ap. Petron. 122. Cf. Heins. ad Claud. R. P. II, 74.

Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes

105

Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.

Ingemit adversis, respectansque inrita tecta

Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem.

Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles

Obficit audenti, defensantumque labores.

110

Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum

Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua

Stagnorum terræque simul miracula lustrat.

104. Hannibal inrita tecta, h.e. Cumas, quas frustra obpugnabat, relinquit, respectans, adeoque invitus (v. inf. ad v. 594), et Puteolos exercitum admovet. De vero profectionis tempore et causa v. Liv. XXIV, 12, 13. Quæ præterea ibi memorantur, poeta silentio præterit, eorumque loco ea substituit, quæ a poetis fabulose traduntur de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus; quos mythos peperit antiqua tractus Cumani, Baiani ac Puteolani natura, ubi passim colles vel silvis inadcessis continuisque consiti, vel variis specubus perfossi erant, totusque ager inter Cumas et Baias bitumine, sulphure calidisque aquis scatebat; de quo vid. Heyne Excurs. II ad Virg. Æn. VI, et Strab. V, p. 244, 245. —105. stare; vide supra ad vers. 41.

107. De urbe Dicarchæa; v. ad VIII, 533.

Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes

Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse

115

Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat.

Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam

Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti

Herculeum commendat iter, qua discidit æquor

Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.

113... 115. Conf. ad VIII, 539. —Dulichiæ puppis, Ulyssis, qui præter Ithacam vicinas quoque Ionii maris insulas, et in his Dulichium, seu Dulichiam, imperio tenebat. Cf. ad I, 379.

116 sq. Silius Cocytum in Lucrino, et v. 120 sq. Stygem in Averno quærit, viam autem ad inferos v. 126 sq. per Acherusiam paludem, in quo discrepat a Marone, quod jam monuit Heyne in Exc. IX ad Virg. Æn. VI, ubi docet, quantopere poetæ in fluminibus inferorum varient seu turbent. —Lucrinus lacus, prope Baias, inclytus ostreis et portu Julio, quo Augustus eum cum lacu Averno et ipso mari conjunxit; de quo v. Heyne ad Virg. Ge. II, 161 sq., et Cluver. Ital. ant. IV, 2, p. 1121. —119. Cf. I, 276 sq. Hercules inter Lucrinum lacum et mare aggerem, vel viam muniisse fingitur, qua Geryonis boves traduceret, et qua arceret lacum, ne in mare influeret. Vid. Strabon. V, p. 169 al., 236 al., 375; Diodor. IV, 22; Cic. Agrar. II, 14; Propert. I, ii, 2; III, xviii, 4; Lycophr. V, 697; Cluver. l.l. p. 1122. Hunc aggerem Agrippa refecit et exornavit, de quo v. Plut. vit. Marcell. pag. 215 sq., commendat, ostendit cum laude Herculis.

120

Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso

Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;

Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,

Et formidatus volucri, letale vomebat

Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes

125

Relligione sacer sævum retinebat honorem.

120. Ille, alius e primoribus Capuæ. Cf. Virg. Æn. VI, 237 sq. (ubi v. Heyne in Exc. II); Strab. V, p. 169 al., 235 sq. al., 244 al., 374; Cluver. l.l. p. 1126 et sup. not. ad VI, 154. —121. Avernum nunc celebrem et mitia stagna, dicit poeta, quoniam Agrippa inmensam, quæ lacum cingebat, silvam excidendam curaverat, et lætiorem tristi loco dederat faciem. Vid. Strab. l.l. —124 sq. Stygia Religione sacer, propter νεκυομαντεῖον his locis institutum, et sævum honorem, sacra, quibus et evocari Manes et placari solebant. Conf. Strab. et Heyne ll.ll. —Stygia, magica. Vid. ad I, 94.

Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas

Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces

Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,

Interdumque novo perturbat lumine manes.

126 sq. palus Acherusia, Cumis vicina (Plin. III, 6), ubi iter ad undas Acherontis, aditus ad inferos. Cf. XIII, 397 sq., et Heyne l.c. —Hinc palus laxat, etc., pro, hinc Hannibali a primoribus Capuæ monstratur palus, quæ laxat, etc. —129. Cf. Ovid. Met. II, 261, et Burm. ad Petron. c. 120.

130

At juxta caligantes, longumque per ævum

Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra

Cimmerias jacuisse domos, noctemque profundam

Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni

Semper anhelantes coctoque bitumine campos

135

Ostentant: tellus, atro exundante vapore

Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,

Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.

130 sqq. Cimmerii, in convalle inter Baias et Cumas, et in litore circa Misenum, ubi cautes passim excavatæ et cavernæ, quæ priscis hominibus pro domibus erant, unde nata fabula de Cimmeriis perpetuisque, quibus eorum terra prematur, tenebris; quod jam monuere Ephorus apud Strab. l.c. et Heyne l.l. quem. vid. etiam cum Broukh. ad Tibull. IV, i, 64 seq. Cimmerium oppidum quondam juxta lacum Avernum, Plin. III, 5, seu 9. —132. jacuisse sitas fuisse in convalle, vel depressa valle inter montes. Jacere et sedere dicuntur loca depressa et profunda. Cf. sup. ad VI, 645; Broukh. ad Tibull. I, iii, 67, et Drak. ad Liv. XXXIII, 17, et ad h.l. ubi laudavit Ovid. Fast. II, 392, et Lucan. II, 416; IV, 52. —133. narrant et mox ostentant scil. primores Capuæ Hannibali. Vid. sup. v. 113 sq. Cf. sup. ad v. 104 sq.; Cluver. Ital. ant. p. 1144; Vitruv. II, 6. —134. anhelantes campos, exæstuantes cum sonitu et veluti gemitu quodam, ut mox tellus suspirans; Ern. —135 seq. Conf. VI, 146 seq. —136. Suspirans; v. ad IV, 777.

Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:

Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,

140

Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci

Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ

Mandit, et exesos labefactat murmure montes.

Tradunt Herculea prostratos mole gigantas

Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo

145

Torreri late campos, quotiesque minantur

Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum.

Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta:

Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro

Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli

150

Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,

Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.

141. Cf. ad IV, 275 sq., et VIII, 537... 541; Heyne ad Virg. Æn. III, 571... 582, ex quo loco etiam orationis colores potissimum petiisse videtur Silius.

143. Herculea mole, vi ac virtute (v. ad IV, 599) Herculis, cujus præcipuæ in Gigantomachia partes fuere. Vid. Apollod. I, vi, 1, 2, et II, vii, 1, ibique Heyne. —146. compagem terræ, h.e. terram. —cælum, deos.

149. Iapetus ab aliis in Titanas, ab aliis in Gigantas refertur: hi enim a poetis confundi solent.

Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo

Depasti flammis scopuli, stratusque ruina

Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.

155

Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro

Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:

Miratur pelagique minas terræque labores.

152. Vesvina juga; v. ad VIII, 654. Incendium Vesuvii sub Tito, quo Plinius major periit, non primum, sed maximum fuit. Eum sæpius ac diu ante conflagrasse, Strabo, Vitruvius aliique memorant. Infra, XVII, 593, «Evomuit pastos per secula Vesbius ignes.» —153 sq. Vid. Var. Lect.

155. Misenum, vid. ad VIII, 538. —servantem Idæa Nomina, Trojanum nomen, quod adcepisse dicitur a Miseno, tubicine Æneæ, ibi sepulto. Vid. Virg. Æn. VI, 212... 235. —156. videt, Hannibal. —Bauli, nobilis villa, inter Baius lacucumque Lucrinum (v. Martial. IV, 63; Tac. Ann. XIV, 4, et Dio Cass. LIX, p. 652), ubi Hercules caulas bubus Geryonis fecisse dicitur, unde h.l. Herculei, et Bauli quasi Boaulia, a βοῦς et αὐλὴ. Vid. Serv. ad Virg. Æn. VII, 662; Symmach. Epist. I, 1; Lips. ad Tac. l.c.; Cluver. Ital. ant. IV, 2, pag. 1124; Holsten. ad Cluver, p. 236. Tirynthiam aulam dixit Stat. Silv. II, ii, 109.

157. pelagi minas, fluctus cum impetu ingruentes, et terræ labores, litus adpulsu maris labefactatum, et ruinam minans, cautes excavatas et prominentes; Ern. Ego potius crediderim, terræ labores dici loca bitumine, sulphure calidisque aquis scatentia et subterraneis ignibus æstuantia. Cf. sup. v. 112, et III, 46 sq.

Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos

Inde Pherecyadum muros, frondentia læto

160

Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri:

Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.

158. Hannibal rediit Puteolos. Cf. v. 110 seq. —159. Pherecyadum contr. pro Pherecyadarum. Ingeniosa est h.l. Drakeub. conjectura: «Puteolanos, inquit, ita dictos esse crediderim a Pherecyde Pythagoræ præceptore: is enim, quamvis Syrius (immo Scyrius) fuerit, tamen per aliquod tempus in insula Samo habitavit (v. Diog. Laert. I, 116), et Puteoli a Samiis conditi sunt (v. Stephan. Byz. v. Ποτίολοι et Euseb. Chron. Olymp. LXIV); neque hæc cuiquam nimis longe petita videri debent.» Cf. ad I, 5, 6. Marsus ita dictos putabat Cumanos Neapolitanosque a Pherecyde, quo duce in Italiam navigassent Hujus autem nemo, quod sciam, mentionem fecit. —160. De Gauro; v. ad VIII, 532 in not. et Var. Lect. ubi docui, locum illam non cum nostro pugnare. Neque opus est ratione Capaccii (antiq. Puteol. c. 22) ab Ernesti probata, qua tres montes in Campaniæ finibus Gauri nomine adpellati censentur, primus prope Massicum et Minturnas, alter circa Nuceriam et Surrentum, in quo navalis materia sit cæsa, tertius prope Avernum et Lucrinum. —Nysæa, vitifera. Conf. ad VII, 198. —161. De obpugnatione Nolæ et Marcelli virtute. Conf. Liv. XXIII, 14... 16, et de Chalcidica Nota sup. ad VIII, 534.

Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem

Turribus, et celso facilem tutatur adiri

Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma

165

Defendenda daret, verum ultro mœnia dextra

Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.

Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor,

Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus

Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.

162. sedet in campo, planitie, ad montium radices prope Vesuvium. Cf. ad v. 132, et VI, 645, 647.

167 seq. Cf. IV, 94 sq. —Agenoream nubem, Pœnorum copias. Vid. ad I, 15, et 311. —æquor, campos.

170

Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi

Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato

Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ

Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes

Ad lævam patrias et Larinatia signa,

175

Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,

Per tacitum ruptis subita vi fundite portis

Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa

In medios, equitumque traham certamina, porta.»

Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Pœni,

180

Et scalis spretos tentabant rumpere muros.

170 sq. Cf. V, 131, et ad V, 165 seq. De acie a Marcello instructa conf. Liv. XXIII, 16. Poeta vero alios substituit duces, et diversas Nolæ expugnationes confudit, in quarum tertia Neronis partes fuere, teste Liv. XXIV, 17, quod jam monuit Ern. De Nerone et Tullio; cf. VIII, 404 seq., 412 sq. —174. Larinatia signa, auxilia Frentana. Vid. ad VIII, 402. —175. Conf. ad VIII, 404 sq. —jusso pro jussero, ut ap. Virg. Æn. XI, 467 (ubi vid. Heyne) et dixis ap. Plaut. Mil. glor. III, ii, 29; Drak. —176. Per tacitum; v. ad VII, 527. —177. Telorum nimbum; v. ad I, 311.

180. spretos muros, quia intra muros Romani se receperant (v. Liv. XXIII, 16), adeoque nullus armatus in iis conspiciebatur; Ernest.

Insonuere tubæ passim, clamorque virorum,

Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu

Cornua, et in membris concussa furentibus arma.

Fertur acerba lues disjectis incita portis,

185

Effusæque ruunt inopino flumine turmæ;

Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,

Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor,

Ut rupto terras invadunt carcere venti.

181 sq. Cf. V, 188 sq. —183. concussa arma, clipei percussi. De armis cum impetu quodam adprehensis a militibus, prælium inituris, intelligit Ern. quo sensu Virgil. Æn. VIII, 3 (quem locum Silius imitatus sit), dixerit inpellere arma. Vid. ibi Heyne.

184. Fertur lues portis; id. qd. mox effusæ ruunt turbæ Romanorum. —Fertur; v. ad I, 261, lues; cf. ad I, 174, et X, 603. —185. Effusæ ruunt flumine, ut mox v. 189, torrente. Vid. ad II, 151, et III, 159. —186... 188. Triplex comparatio parum grata, et luxuriantis ingenii indicium. Singulas exornavit Silius sup. IV, 520 seq.; V, 395 sq., et VII, 569 sq. —188. rupto carcere; conf. Virg. Æneid. I, 54.

Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque

190

Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat

Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum

Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:

«Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.

Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem

195

Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum,

Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma,

Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes;

Spectemur soli: Marcellus prælia posco.»

Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam

200

Barcæo suadebat honor pretiumque pericli.

189 seq. Vid. Var. Lect. —190. dux Dardanus, Marcellus. Vid. ad I, 14. —192. voce fatigat socios, auxilia. Conf. ad I, 63. —193. dexter Deus, ut I, 514, et V, 227. —hora nostra est; v. ad I, 118. —195 sq. Verba Marcelli, quibus Hannibalem ad singulare certamen provocat. —198. Marcellus; v. ad II, 29.

199 sq. invadere pugnam; cf. ad IX, 12. —Barcæo juveni; v. ad I, 72.

Sed non hæc placido cernebat pectore Juno,

Cœptoque avertit suprema in fata ruentem.

Sistere perculsos ille et revocare laborat.

201 sq. Ministerio deorum uti Silium more poetarum epicorum, sæpe jam vidimus. Vid. infra Commentationem de Silii vita et carmine, sect. II fin. —203. perculsos, trepidos milites suos.

«Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris

205

Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa

Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga

Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis

Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis,

Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»

210

Vincebat clamore tubas, vocisque vigore

Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.

204. Imitat. Liv. XXIII, 45, ubi tamen de altera Nolæ obpugnatione agitur: nam diversas hujus urbis obpugnationes poeta confundit. Simili quoque acerbitate fugientes et ignavi milites increpantur sup. v. 68 sqq. et alibi passim, ut pudore et memoria pristinæ virtutis ad eam acuantur. Non video itaque, cur ducem haud deceat increpare milites, sed potius conqueri aliisque modis fortituidinem in pectora revocare, curque absurda sit v. 204, Hannibalis interrogatio, quod putat Ernesti. Non ignorabat ille, Capuam virtutis bellicæ scholam non fuisse, sed miratur, tantopere milites ibi degenerasse a pristina virtute, et interrogationi magna vis inest exprobratioque acerba. —e gremio Capuæ; v. ad II, 574, et III, 678. —205. quîs gloria summa, rebus præclare olim gestis parta, dedecori est, quoniam nunc labem ei æternam adspergitis; quibus minori dedecori ac pudori fuisset, gloriam non cepisse, quam perdidisse et ignavia fœdasse. Magna est vis et gravitas verborum, nec minor v. 207 seq. —meruistis, digni estis, quibus nunc arma inferat omnis Italia deposito timore, quo adhuc torpebat: nisi meruistis est id. qd. parastis, ut sensus h.l. sit: sævo Mavorte, ærumnis bellicis et cruentis, quas de populis Italiæ reportastis, victoriis nihil aliud consequuti estis, quam ut hi omnes nunc metu vacui arina capiant, et ne pacis quidem vitæque, nedum belli feliciter perficiendi, spes vobis reliqua sit.

211. obstructas, tumultu bellico vel clangore tubarum; et sævus, cum summo nisu et contentione clamans; Ern.

Polydamanteis juvenis Pedianus in armis

Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,

Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,

215

Haud levior generis fama sacroque Timavo

Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.

212. Episodium, nimia verborum ubertate passim expressum, et, ut similia aliis locis, intextum haud dubie a poeta in gratiam amici sui, Q. Asconii Pediani Patavini, cujus patria, mores et ingenium adumbrantur. Cf. Fabricii Biblioth. lat. L. II, c. 6, T. II, p. 65, ed. Ern. et Voss. de histor. lat. pag. 143. Pedianus genus duxisse fingitur a Polydamante (de quo v. Hom. Iliad. μ, 60 sq., 210 sq.; ο, 522, ξ, 449, 518, ς, 260, χ, 100) et Antenore Trojano, Patavii conditore, de quo et de Euganeis; vid. ad VIII, 602 sq. Polydamanteis autem simpl. pro Trojanis dictum videtur. —213. Bella agitabat, ut I, 394, et X, 307. Verba semina et ortus et stirpe languent. Luxurianter etiam Patavina regio designatur, memoratis quinque gentibus ac fluviis. —215. sacri dicuntur fluvii et fontes ob numina, quæ in iis habitare putabantur. Vid. Spanhem. ad Callim. H. in Apoll. v. 112. —De Timavo, fl. Patavio et Antenore, vid. Heyne Exc. VII ad Virgil. Æneid. I, 244.

Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes,

Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,

Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ

220

Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,

Non ullum dixere parem; nec notior alter

Gradivo juvenis, nec Phœbo notior alter.

217. pater Eridanus; vid. ad I, 606. —218. Aponus fons prope Patavium, de quo v. Sueton. Tib. 14; Cassiodor. II, 39, et Claudian. Epigr. VIII. Pedianus ille et belli artibus, et literarum studio excellebat: quæ sententia argute et luxurianter ornatur; Ern. —219. doctæ silentia vitæ, otium literatum. Cf. ad III, 145. —220. Aonio plectro; vid. ad VIII, 594, et Jani ad Horat. Od. I, xxvi, 11. —mulcere labores; v. ad IV, 748, et VI, 386. —222. Phœbo, Apollini, Musarum poetarumque præsidi et chorago, auctori carminis et tutelæ ingeniorum, cui ars vaticinandi et enthusiasmus tribuitur.

Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis

Pœnorum, juxta galeam atque insigne peremti

225

Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,

Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps,

Dilectus Pœno Cinyps, quo gratior ora

Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;

Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura

230

Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore

Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.

224. insigne Æmilii Pauli Cos. —peremti in pugna Cannensi. Hoc insigne potest esse sagum aliaque Æmilii arma, ut insignia, v. 241. At ex v. 232, 237, 251, 253, intelligitur, non aliud præter galeam insigne consulis designari. —226. ductoris, Hannibalis, munere; vid. ad V, 321 sqq. —227 sqq. Imitat. Virg. Æneid. I, 588... 593 et inpr. X, 132... 138, ad quæ loca vid. Heyne. —229. Ebur Tiburtino aere et vi auræ e calidis sulphureisque Albulis ipsoque Aniene (qui per Tiburtinum agrum fluit, et quidem sulfureis undis, inf. v. 539), surgentis, candidius fieri, semperque candidum colorem retinere; numquam pallescere, vel luteum fieri et flavescere dicitur. Cf. Martial. IV, 62; VII, 12, al. 13; VIII, 28, Propert. IV, vii, 81, ubi v. Broukh. —231. lapis, unio, margarita (ut ap. Catull. 70; Claud. Cons. Hon. IV, 598, et Tibull. I, ix, 39, ubi v. Brouhk.), qui lucet in aure (de quo aures margaritis ornandi more v. Intpp. ad Petron. Sat. c. 55), advectus ab undis rubris, a mari Indico, quod rubrum et erythræum dicitur, et unde optimi uniones (v. Relandi Diss. de mari rubro §. 5) extrahebantur; Drak. Cf. Martial. V, 37 al.; xxxix, 4; VIII, xxviii, 14; Stat. Silv. IV, vi, 18.

Quem postquam, egregium cristis et casside nota

Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,

Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago

235

Sedibus infernis, amissaque posceret arma,

Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri

Portabis capitis, quæ non sine crimine vester

Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?

En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes,

240

Et fugientis agit costis penetrabile telum.

236. Tune, etc., ut ap. Virg. Æn. XII, 947; Lef.

239. En Paulus, en me tamquam alterum Æmilium ejusque vindicem. —Vocat viri, Pauli, manes, ut læti spectarent vindictam, et quasi inferias, quibus Manes adesse putabantur. —240. penetrabile telum; v. ad VII, 649.

Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni

Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.

Solvitur omne decus leto, niveosque per artus

It Stygius color, et formæ populatur honores.

241. delapsus, desultans; impetum et celeritatem desilientis ex equo expressit; Ern. —242. spoliat videntem, adhuc viventem, unde vers. 276 vivis avulsa tegmina bellantum, Drak.

243. Nimium et luxuriantem in formæ laudibus se præstitit poeta, præsertim quum vs. 227 sq. subficere possent, et Venerem moribundam, an militem pingat, ægre distinguas; ita colores undique adreptos in una hac imagine consumsit, ita v. 243 sq. omnia ludens variat vertitque dicendo, et v. 247 seq. ad absolvendam luxuriem ornandi etiam comparationem addit; Ernest. —244. color Stygius, mortis, pallidus, qualis est umbris; immo lividus, quod τῷ niveos obponatur. Ed. —formæ honores; v. ad IV, 755, et Heyne ad Virg. Æn. I, 591, qui locus Silii animo oculisque obversatus videtur.

245

Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix

Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.

245. Ambrosiæ comæ, divinæ et pulcherrimæ, vel unguentis optimis delibutæ, ut XV, 24. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. I, 403, ubi tamen proprie, de dea, epith. adhibetur. —violata cervix, vulnerata, læsa vulnere, et quidem altero forte, quum Pedianus saucio galeam detraheret (nam per costas, non per cervicem telum adegerat); aut, quæ colorem amisit, Draken. Sic et Ern. deformatam intelligit, colore in morte mutato. Idem mihi in mentem venit: at nunc, re adcuratius perpensa, exspecto potius ac desidero epithet. ornans, ut nivei artus, ambrosiæ comæ, Marmoreum jugulum. Suspicor itaque, violatam cervicem esse violaceam, vel, ut Horatii verbis utar Od. III, x, 14, tinctam viola, h.e. quæ colorem violaceum, adeoque flavum, vel candidum, vel purpureum, habeat, cui sit color candidus violam sentiens, Plin. XXXIV, 13, extr. Cf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 67, et Intpp. Horat. Epist. II, i, 207. Perperam Lefeb. «cervix, pars pro toto, de capite labanti.» Nota miram hic palilogiam, cervix labente collo in jugulum recumbit, Drak. —246. Marmoreum jugulum, candidum, ut λύγδινος τράχηλος (Anacr. XXVIII, 27), Δειρὴ λυγδινέη καὶ στήθεα μαρμαίροντα (Anthol Gr. VII, epigr. 201), Δάκτυλα μαρμαίροντα (Nonn. Dionys. XV, 331) Drak. qui et multa e Rom. poetis exempla congessit post Dausq. Conf. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. IV, 523.

Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,

Quum sese Veneri jactat splendore refecto,

Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris

250

Decrescens tenebris, languentia lumina condit.

Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos

Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.

247 sq. Cf. VII, 639, 640, et ibi not. —Cythereius ignis, Lucifer, Veneris stella. —248. sese jactat, superbiens quasi splendore ac pulchritudine; vel placet, ut sup. VII, 640. Laudatur Veneri. Cf. Ernesti Clav. Cic. v. jactare. —251 sq. Cf. VII, 470 sq.

Tum, galeam magno socium clamore reportans,

Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo

255

Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis

Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:

Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ,

Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,

Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens

260

Terrificis sævam fundit stridoribus hastam.

254 sq. Inmitem... morsu, ἵππον θυμοειδῆ, λυκοσπάδα, D. Heins. —Inmitem, ferocem, indomitum. —spumantia... morsu, ut ap. Virgil. Ge. III, 203, et Æneid. IV, 135. —turbidus; conf. ad I, 477. —257. Decus macte, etc., ut X, 278, et IV, 475, ubi v. not. —258. Antenoride; cf. v. 214. —259. tegmina capitis, galeam, ut I, 402 et al. nam galeam Cinypi abstulerat Pedianus. —260. stridoribus; vid. ad I, 334, et IV, 567. —fundit hastam, v. ad I, 267.

Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis

Gestaris obposito tenuisset corpore telum.

Qui dum vicinis ductorem protegit armis,

Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,

265

Ingentesque minas mutata morte peregit.

Avehitur raptim ductor, discrimine leti

Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.

261 sq. non foret, fuisset, vanus voti, ut inritus incepti, VII, 131. —vis Gestaris, fortis Gestar. Vid. ad IV, 599. Nota Homeri et inde poetarum consuetudo, heroum armigeros, vel vicinos milites alios substituendi, qui tela excipiant, divinitus quidem, ne heros ipse feriatur; Ern.

264. Transabiit, ut ap. Virgil. Æn. IX, 432. —sitiens cruorem hasta; vid. ad V, 274. —non hunc sitiens gravis hasta cruorem; cf. VII, 630. —265. Telum et ictus Marcelli mortem, quam minitabatur, intulit quidem, sed Gestari, non, cui destinata erat, Hannibali.

266. discrimine leti, ut mutata morte. Cf. Var. Lect.

Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum

Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis.

270

Adsequitur telis hostis, longasque viritim

Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos

Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.

268. certamine, ὁρμῇ, ut VI, 327 (cf. XVI, 494), vel potius certatim ut I, 184, et apud Virg. Georg. III, 103. Certatim veluti agmine facto fugiunt, vel certantes inter se de fuga et cursu; Ern. —tendit gressum, ut v. 512; XVI, 494, 629; Virg. Æn. I, 410, 656.

270 sq. longas iras cladum, iram, quam diu gesserant Romani, propter clades, a Pœnis sibi inlatas. In his verbis et iis, quæ mox sequuntur, magna vis inest.

Ille dies primus docuit, quod credere nemo

Auderet Superis, Martis certamine sisti

275

Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque,

Massylamque feram; et vivis avulsa reportant

Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga

Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant

Marcellum decori: graditur comitante triumpho

280

Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.

273 seq. «Ingens eo die res, ac nescio, an maxima illo bello gesta sit: non vinci enim ab Hannibale vincentibus difficilius fuit, quam postea vincere,» Liv. XXIII, 16, extr. «Marcellus primus et Syracusas capi posse docuit,» Valer. Max. IV, i, 7. Cf. et Claudian. B. Get. v. 138 sq. —273 sqq. quod, vel superis adfirmantibus credere nemo auderet, de eo, quod incredibile est, et nimis lætum fortunatumque, quam ut aliquis illud exspectare ac sperare potuisset, adeoque, ubi nuntiatur, credere queat. Comparant Virg. Æneid. V, 17; IX, 6; Ovid. Trist. IV, viii, 43 sq., et Stat. Theb. V, 724, ubi vid. Barth. et Lutat. —ducem Lybyæ, ejus impetum continuamque fortunam. —sisti, cursum fortunæ et victoriarum ejus inhiberi posse. —276 sqq. Massylam feram, elephantos. Cf. ad I, 101; III, 459; IV, 611. —vivis avulsa Tegmina. bellantum; cf. sup. v. 242. —277. sub cuspide, ut sub ictu IV, 42, ubi v. not. —vidisse terga ducis, fugientem Hannibalem ac terga vertentem, ut v. 283; Valer. Max. II, 7, ex. 2, et Petron. Sat. c. 123; Drak. 280. Vid. ad I, 133.

Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,

Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore

Hostili labem eluerim? mea terga videre

Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum,

285

Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?

Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus

Debellata bonis Capuæ, non degener ipse

Gestorum Ausoniis verti victricia signa,

Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,

290

Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.

Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga

Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus;

Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ,

Portantes spolium insigni clamore, ferebant.

282. Hæc oratio et personæ temporique adcommodatissima est, et plenissima gravitatis atque adfectus. Silio præivit Virgilius in loco præclaro Æn. X, 668 sq. cujus tamen vim et pathos non prorsus adsequutus est. —285. Trebiam, victoriam ad Tr. —funere, morte Cinypi inlata; de quo cf. v. 225 sq. Vid. et Var. Lect.

286. Heus tu, juventus debellata, victa et debilitata bonis Capuæ, luxu Campano, non ego Ausonios fugi, veluti degener gestorum, et pristinæ virtutis meæ oblitus, immo vero vobis, propter vestram ignaviam, qua me deseruistis, et ad fugam quasi coegistis, terga dedi, acerba increpatio Hannibalis, cum qua callide suæ virtutis defensionem conjungit; Ern. —sine Marte, inbellis. Mars pro virtute, ut v. 291.

292. Fundebat talia verba, ut IV, 526; X, 231; XIII, 539. —293 sq. sese ferebant, vid. ad IV, 261.

295

At, consueta graves per longum audire suorum

Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,

Adlato tandem faustæ certamine pugnæ,

Erigitur, primoque Deum se munere tollit.

298. «Post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam prælio populus se Rom. erexit,» Cic. Brut. c. 3. —primo Deum munere, prima victoria, Deorum favori debita.

Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,

300

Dum bellum tonat, et sese furata juventus

Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ

Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno

Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.

299. Silii errores et turbas jam notavit Ernesti his verbis: «Duplex hominum ignavorum, qui pœnas dare Romanis debebant, genus indicatur, primum ii, qui auctore Metello post pugnam Cannensem ex Italia migrare parabant, deinde illi, qui jurejurando adacti, ut negata captivorum permutatione in castra Pœnorum redirent, id jusjurandum violassent. De illo genere Silius memoravit sup. X, 415 sqq., et Liv. XXII, 53, de hoc Liv. XXII, 61; Cic. Off. III, 32; Gell. VII, 18. At Silius varias Nolæ obpugnationes commiscuit, veluti una tantum facta fuisset. Nam quæ de pœna transfugarum et perjurorum narrat a Romanis sumta, ea Livius demum lib. XXIV, 18 memorat, quum tertia Nolæ expugnatio facta esset.» —300. bellum tonat; v. ad IV, 436 in Var. Lect. —sese furata, v. ad X, 74. —303. notant, h.l. proprie dicitur de nota censoria. Vid. Liv. XXIV, 18. —notant scil. Romani, et quidem Censores, eos, qui dulcedine, etc.

Punitur patriam meditati linquere terram

305

Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.

Talia corda virum: sed enim nec femina cessat

Mente æquare viros, et laudis poscere partem.

305. Cf. X, 423.

306. Eadem memorant Liv. lib. XXVI, 36, et Flor. II, vi, 23, sed diu post Nolæ obpugnationem facta sunt; unde poetam iterum non adcurate tempora distinxisse, monet Ern. Similia tamen jam prius variisque temporibus facta refert Livius v.c. lib. XXIII, 48, 49, quin eodem tempore lib. XXIV, 18, et de matronis lib. V, 25, 50.

Omnis, præ sese portans capitisque manusque

Antiquum decus ac derepta monilia collo,

310

Certatim matrona ruit, belloque ministrant.

Haud tanta cessisse viros in tempore tali

Laudis sorte piget; factoque in secula ituro

Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus

Subsequitur turba: in medium certamine magno

315

Privatæ cumulantur opes: nudare penates,

Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus

Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.

Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,

Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.

311. in tempore tali; v. ad VII, 227. —312. facto in secula ituro; vid. ad II, 511. —317. sine nomine; vid. ad VIII, 508, et IX, 373.

319. Exsangues, v. ad XI, 150.

320

Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha

Portantes responsa viri: nam læta ferebant

Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret

Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.

«Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:

325

Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,

Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,

Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque

Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.

320. Poeta exornavit, quæ ap. Liv. XXII, 56, et XXIII, 11 leguntur, et jam paulo post Cannensem cladem facta sunt; adeoque et in his tempora turbavit. —321. Portantes, adferentes a Cirrha, Delphis (propr. navali Delphorum), responsa Parnasia, oraculi Delphici. Cf. ad III, 97. —323. Antrum in Parnaso, cui tripos inponebatur, et ex quo Pythia dei adflatum excipiebat, χάσμα, de quo v. Diodor. XVI. —mugiret, ut apud Virg. Æn. VI, 99, ubi vide absolutissimam bacchantis sibyllæ descriptionem. Ed. —Phœbo intrata sacerdos; v. ad I, 124, et III, 697.

324. gens Veneris, Romani, a Trojanis et Ænea, Veneris filio, oriundi. —327 sq. Dis vota precesque Ferte; conf. ad VIII, 264 in V.L.

Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse

330

Delius avertet propiora pericula vates,

Trojanos notus semper minuisse labores.

Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument

Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.

329. Neu date terga malis; vid. ad III, 507. —330 seq. Imitat. Virg. Æn. VI, 56. Apollo semper Trojanos juvit, quod ex Homero notum. —Delius vates, ut ap. Virg. Æn. VI, 12. Cf. ad v. 222, et Jani ad Horat. Od. III, iv, 64.

332 sq. Sed vero sed enim, v. ad I, 33. —ante omnes deos. —Centum altaria fument Jovi; conf. Virg. Ecl. I, 44; Æn. I, 416 seq., et sup. ad I, 91. —centum, multa; numerus definitus pro infinito. De ἑκατόμβῃ adcipiunt alii: at tum centum cultros paulo argutius dixisse poetam, quia non opus sit, ut hi victimarum numerum exæquent, monet Ernesti. D. Heinsius hæc notavit: «Ego de ἑκατόμβῃ sumo: nam per cultros centum centum hostias αἰνίττεται. Erat autem numerus ille mirum in modum receptus, præsertim in sacris antiquorum et religionibus. Sic dii ἑκατομπέδους ναοὺς, βωμοὺς et ἀνδρῶνας, vel παρθενῶνα ἑκατόμπεδον habebant (vid. Harpocrat.), et Jupiter ægida ἑκατονθύσανον. Neque tamen me fallit, τὸ ἕκατον et ἑκατόμβη et hic ἀοριστίαν optime et τὸ πολὺ designare posse. Ab Lacedæmoniis autem profectum videtur, qui, centum urbes quum haberent, ἑκατόμβαια celebrabant; cujus auctorem Cononem quemdam fuisse reperio.»

Ille trucem belli nubem sævasque procellas

335

In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi

Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»

334 seq. Hannibal ex Italia in Libyam revocabitur et bellum transferet. —belli nubem; vid. ad I, 311. —procellas, ut VI, 105, et XI, 91. —336. turbato mundo, commoto cælo, vel turbatis ipsis Superis, ut terræ pro hominibus ponuntur; Dausq. et Drak. Cf. ad. III, 611; Gron. Obss. I, 9; Castal. ad Rutil. Itin. I, 117; Taubman. ad Virg. Georg. I, 5; Heins. ad Ovid. Met. II, 157. Sic et κόσμος, de quo v. Wesseling. ad Diodor. T. I, p. 225, et Photius c. 249. Turbas bellicas, ab H. in Hispania motas, simpl. intelligit Ern. coll. v. 62. Imago Jovis qualis Martis sup. I, 433 seq.; IV, 430 seq., et Palladis IX, 442 sq., ubi vid. not.

Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris

Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,

In Capitolinas certatim scanditur arces,

340

Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.

Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.

337. clamata, per oraculum edita: ut tonare, et mugire sup. vers. 322 seq. —338. Adlatum, ut I, 456. —Deus, responsum oraculi. —340. Sternuntur, prosternunt se, προσκυνοῦσι et supplicant Jovi. —honorant delubrum, propr. Jovem, in cujus honorem sacra fiunt. —341. Pæana canunt, hymnum in honorem Apollinis. Cf. Spanh. ad Callim. H. in Apoll. 21 et 98.

Interea adsuetis senior Torquatus in armis,

Sardoas patrio quatiebat milite terras.

Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,

345

In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.

342 seq. Memorantur res a T. Manlio Torquato in Sardinia gestæ, præeunte Liv. XXIII, 32, 34, et inpr, 40 et 41. De Hampsagora, principe Sardiniæ, defectionem moliente, ejusque filio, Hosto, seu Hiosto v. Liv. ibid. Ernesti et nunc emblema historicum adnoscit, et, qui rerum gestarum ex causis suis nexum quemdam argumentique unitatem requirant, eos hoc transitu poetæ, quo in medias res easque diversissimas abripiat lectores, obfendi arbitratur. Silius tamen h.l. minus tempora et res tum gestas turbat quam supra, et voce interea transitus satis apte designatur, ut apud Liv. quoque passim. —adsuetis in armis; nam ante b. Punicum II, in consulatu jam subegerat Sardos et de iis triumphaverat. Vide Liv. XXIII, 34; Eutrop. III, 1. —343. patrio, Romano, Italico.

344. Poeta, qui doctrinam ubivis ostentare solet, respexisse videtur Ilienses, Ἰλιεῖς (Teucros; v. 362), antiquissimos celeberrimosque Sardiniæ populos, qui Ilio diruto huc confugisse traduntur. Οἵ τε Τρῶες ἐς τῆς νήσου τὰ ὑψηλὰ ἀναφεύγουσι.—Ἰλιεῖς μὲν ὄνομα καὶ ἐς ἐμὲ ἔτι ἔχουσι, Pausan. X, 17. Cf. Diodor. V, pag. 296; Mela II, 7; Liv. XL, 19; XLI, 10, 16; Polyb. V, 78 et 111; XXIII, 3; Plin. III, 7, ubi v. Harduin.

Proles pulchra viro, nec tali digna parente,

Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,

Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,

Barbarici studio ritus, refovebat in armis.

350

Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem

Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras,

Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus

Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens,

Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.

348. asper, alienus, infestus, ut apud Virg. Æn. VIII, 365. —crudos sine viribus annos; v. ad I, 405.

351. Vid. Var. Lect. —352. Conf. ad v. 376 seq. —353. compendia fugæ, ut contra dispendia fugæ, apud Stat. Theb. I, 320; Lef. carpens, v. ad I, 570. —354. Virgulta valle; v. V.L. —umbris, ut IV, 679, ubi v. not.

355

Insula, fluctisono circumvallata profundo,

Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras

Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.

Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,

Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens

360

Herculis, ex sese mutavit nomina terræ.

355. descriptio venusta Sardiniæ, de qua locus class. est Pausan. X, seu Phocic. c. 17, unde poetam profecisse haud dubitat Ern. Cf. etiam Claud. B. Gild. 507 sq.; Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et Cluver. Sardin. ant. c. 1, p. 481 sqq. —356. Insula non lata, sed longa est. Cf. Var. Lect. —357 seq. Sardinia olim a specie plantæ pedis, quam præbet, ὰπὸ τοῦ ἴχνου, dicta Ἰχνοῦσα et Σανδαλιῶτις. «Sardiniam ipsam Timæus Sandaliōtin adpellavit ab effigie soleæ, Myrsilus Ichnusam a similitudine vestigii,» Plin. III, 7, seu 13. Ὄνομα τὸ ἀρχαῖον, ὅτι μὲν ὑπὸ τῶν ἐπιχωρίων ἐγένετο, οὐκ οἶδα. Ἑλλήνων δὲ οἱ κατ’ ἐμπορίαν ἐσπλέοντες Ἰχνοῦσαν ἐκάλεσαν, ὅτι τὸ σχῆμα τῃ νήσῳ κατ’ ἴχνος μάλιστα ἐστιν ἀνθρώπου, Pausan. l.l. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. Scalig. ad Manil. IV, 629; Claudian. loc. cit. et Auctor libri mirab. auscultat. p. 1159.

359. Pausan. l.c. Πρῶτοι διαβῆναι λέγονται ναῦσιν ἐς τὴν νῆσον Λίβυες. ἡγεμὼν δὲ τοῖς Λίβυσιν ἦν Σάρδος ὁ Μακήριδος ἩΡΑΚΛΕΟΥΣ ἐπονομασθέντος ὑπὸ Αἰγυπτίων τε καὶ Λιβύων.... Καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ Σάρδου τούτου μετέβαλεν ἡ νῆσος. Οὐ μέντοι τοὺς γε αὐτόχθονας ἐξέβαλεν ὁ τῶν Λιβύων στόλος· σύνοικοι δὲ ὑπ’ αὐτῶν οἱ ἐπελθόντες ἀνάγκῃ μᾶλλον, ἢ ὑπὸ εὐνοίας ἐδέχθησαν. «Sardinia a Sardo filio Herculis adpellata,» Martian. Capella lib. VI.

Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas

Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.

Nec parvum decus, advecto cum classe paterna

Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.

361 seq. Vid. ad v. 344. —Adfluxere; conf. ad VIII, 604, in Var. Lect.

363 sq. Thespius (al. Thestius) Thespiarum in Bœotia conditor et rex, cujus L filias Hercules gravidas reddidit, et ex quibus L suscepti filii, quorum Thespiadarum pars in Bœotia remansit, pars in Sardiniam missa est, duce Iolao, filio Iphiclis (qui Amphitruonis et Alcmenæ filius Herculisque frater fuit) ac perpetuo Herculis comite. De hac colonia v. Diodor. IV, 29; Strab. V, p. 155 (ubi cf. Casaub.) et Pausan. lib. X, 17: de Thespio, Thespiadis, Iphicle et Iolao Heyne ad Apollod. pag. 123, 324, 331, 439, 467, 486, 487, 490, 498; de Iolao Diodor. IV, 24, 29, 30, 40. Pausan. Arcad. c. 14; Eliac. c. 8; Phoc. 29; Bœot. 23, et Att. c. ult. Hinc Ἰολαεῖς, vel Ἰολάειοι dicti, Iolaenses (Strab. l.c. et Diodor. V, p. 296), diversi ab Iliensibus, quod ignorabat, vel negabat Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et ad Solin. p. 29 et 99.

365

Fama est, quum laceris Actæon flebile membris

Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ,

Adtonitum novitate mali fugisse parentem

Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus:

Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.

365 sqq. Ultimam coloniam in Sardiniam deduxit Aristacus, Apollinis et Cyrenes filius, qui, quum Actæon filius, ab irata Diana, quam nudam vidisset, in cervum mutatus esset et a canibus laceratus, doloris inpatiens patria exsulavit et Thebis migravit Ceam, deinde in Libyam, Sardiniam, ubi diu commoratus est, et Thraciam, Vid. Diodor. IV, 83 seq.; Solin c. 10, et Sallust. Fragm. De tristi Actæonis fato et fabula varie a poetis relata v. Spanhem. ad Callim. H. in Lavacr. Pall. vers. 108... 113; Muncker. ad Hygin. f. 180, 181, et Heyne ad Apollod. p. 564 seq. de Aristæo Heyne ibid. p. 558, et ad Virg. Ge. I, 14; IV, 283 sq., 317... 558. —De aliis autem coloniis in Sardiniam deductis, v.c. Hispanorum, duce Norace, conditore Noræ, Locrensium, Pœnorum, etc. Vid. Pausan. Strab. et Diodor.

370

Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;

Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.

Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso

Exercet scopulis late freta, pallidaque intus

Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.

375

Cetera propensæ Cereris nutrita favore.

370. Cf. Strab. V, p. 155, ibique Casaub. «Venenum ibi non nascitur, nisi herba per scriptores plurimos et poetas memorata,» Isidor. Orig. XIV, 7. Hæc est herba Sardonia, de qua v. Solin. 4 (10), Plin. XX, 11; Martin. et Heyne ad Virgil. Ecl. VII, 41. Præterea ibi solifugæ, seu solipugæ, seu solpugæ, venenatum genus formicarum, de quo v. Solin. 1. c. et Plin. XXII, 25; XXIX, 4. —viduata venenis, expers veneni, et quidem omnis, non serpentini tantum. —371. cælum Sardiniæ est triste, h.e. aer noxius et gravis propter paludes et salinas, violentos austros montesque altissimos (unde quidam Insani dicuntur), qui salubrem Boreæ flatum avertunt. Cf. ad XI, 540. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα διὰ μέσης αὐτῆς ὅρη χθαμαλώτερα· ὁ δε ἀὴρ ὁ ἐνταῦθα θολερός τε ὡς ἐπίπαν ἐστὶ καὶ νοσώδης, Pausan. l.c. Cf. Mela II, 7; Tac. Ann. II, 85 extr.; Martial. IV, lx, 6 (ubi pestilens Sardinia Tiburi obponitur), et Strab. l.c.

372... 374. Pars insulæ, quæ Italiam et septemtr. spectat (in quo tractu sunt Insani Montes), montosa et aspera. Τῆς νήσου τὰ πρὸς τῆς ἄρκτου καὶ ἠπείρου τῆς κατὰ Ἰταλίαν ἔστιν ὅρη δύσβατα, τὰ πέρατα συνάπτοντα ἀλλήλοις. Pausan. loc. cit. «quæ respicit Arcton, Inmitis, scopulosa, procax, subitisque sonora Flatibus: Insanos infamat navita montes. Hinc hominum pecudumque lues, hinc pestifer aer Sævit, et exclusis regnant aquilonibus austri,» Claud. b. Gild. 511 sq. —373 sq. Vid. Var. Lect. —Exercet scopulis freta, ut fatigare et lassare. V. ad I, 208 et 363. —375. Reliqua Sardiniæ pars fertilissima: unde etiam in horreis Romæ Italiæque refertur. Cf. Pausan. l.c.; Mela II, 7; Polyb. I, 79 et 82. Cic. pro l. Manil. c. 12; Valer. Max. VII, vi, 1.

Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro

Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ

Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.

Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;

380

Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late

Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;

Et conferre gradum: media intervalla patentis

Conripiunt campi properatis eminus hastis.

376 sq. «Hostus temere prælio inito fusus fugatusque... Alius exercitus primo per agros silvasque fuga palatus... (cf. sup. v. 352 sq.) debellatumque eo prælio in Sardinia esset, ni classis Punica cum duce Hasdrubale in tempore ad spem rebellandi advenisset,» Liv. XXIII, 40, ubi etiam verba, quæ sequuntur, sunt conferenda.

381. Agmina inhorrescunt armis, conf. VIII, 570, et ad I, 423. Longum militibus videtur tempus eundi in hostes, quos ideo eminus jam telis lacessunt; Drak. Ardor pugnandi describitur, quem saltem simulacro pugnæ explent; et singula cum delectu, at luxuriantius expressa, Ern. —383. Corripiunt; v. ad I, 570. —properatis, properanter missis. Sic ap. Liv. II, 46: «Pilis inter primam trepidationem abjectis temere magis quam emissis, pugna jam in manus, jam ad gladios, ubi Mars est atrocissimus, venerat.» Cf. ad IX, 314 in Var. Lect.

Donec ad expertos enses, fidissima tela,

385

Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque,

Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.

384. expertos enses, ut expertam clementiam, dixit Liv. III, et similia alii: experientia vero hæc causa est, cur enses a poeta dicantur fidissima tela; Dausq. Cf. tamen Var. Lect. —386. Cf. Virg. Ge. IV, 238.

Non equidem innumeras cædes totque horrida facta

Sperarim tanto digne pro nomine rerum

Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem.

390

Sed vos, Calliope, nostro donate labori,

Nota parum magni longo tradantur ut ævo

Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.

387 sq. Cf. IV, 525 seq., et IX, 340 sqq. —388. tanto pro nomine rerum, tantis rebus. Cf. ad V, 161.

390. vos, Calliope; vid. V.L. et not. ad III, 222. —391. Fac, o Musa, ut laudes Ennii, magni viri, meis carminibus ad memoriam posteritatis tradantur.

Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,

Miscebat primas acies, Latiæque superbum

395

Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus

Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ:

Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.

393 sqq. Elogium Q. Ennii poetæ, quem Silius fortiter pugnantem inducit. Ennius obiit anno ætatis LXXII, U.C. 585, et XXXIII post confectum b. Punicum II. Natus est Rudiis prope Tarentum (unde Tarentinum eum prodit Hieron. Chron. Euseb. Olymp. 135) in Calabria (quæ Messapia Græcis et Iapygia vulgo dicitur) et a Messapo rege originem duxisse perhibetur. Vid. Fabric. Bibl. Lat. lib. IV, cap. 1, et Heyne in Exc. VIII ad Virg. Æneid. VII, 691. —Rudiæ (v. 396), hodie Ruia, seu Musciagna in Terra d’ Otranto. —Miscebat acies (v. 394); vid. ad I, 69. —Latiæ superbum Vitis decus; vid. ad VI, 43. Ennius poeta centurionis olim munere fungebatur in Sardinia. —397. conf. sup. ad vers. 31 in V.L.

Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,

Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,

400

Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)

Spectandum sese non parva strage virorum

Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.

Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus

Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.

398 seq. Cf. Claud. de laud. Stilic. lib. III; Præf. v. 11 sqq. —prima in pugna, inter προμάχους, vel ἀριστεῖς vates Thracius, Orpheus, Argonautarum comes, cui apte comparatur Ennius.

399. Cyzicus rex Dolionum in insula Propontidis, quæ olim Dolionis, et ab eo Cyzicus dicta est (Plin. lib. V, cap. 32; Strab. XII, pag. 575; Apollon. II, 767; Flor. III, 5), Argo navem h.e. Argonautas, qui, quum hospitio benigne ab eo excepti discessissent, noctu tempestate orta ad eamdem insulam rejecti erant, bello quassit, h.e. adortus est putans eos hostes esse (unde h.l. infestam, h.e. quos infestos, vel hostes esse arbitrabatur), et quidem Macrienses, vel Macrones, Pelasgicæ stirpis: ipse vero a Jasone, ignaro quis esset, occisus est et postero die sepultus. Cf. Var. Lect. Apollon. I, 948 sqq.; Orph. Argon. v. 499... 593; Hygin. f. 16 et 273; Conon. Narr. 41; Apollod. I, ix, 18; Euphorion ap. Parthen. Erot. c. 28; Valer. Fl. lib. II et III; Mela I, 19. —400. Rhodopeia, Thracia, epith. orn. —pectine, lyra, ut V, 205 et al.

403. æternum fore se, h.e. nomen suum, gloriam sibi a. fore, si pelleret, repelleret vel adeo occideret, tantam labem, hostem tam exitiabilem: nisi malis, si tantam calamitatem ac perniciem, quam Ennius Pœnis virtute sua moliretur, averteret, propulsaret, scil. cæde ejus. —404. labes, ut al. lues, pestis, pernicies, al. Cf. ad I, 174; VIII, 21; X, 603. —perlibrat, v. ad I, 317.

405

Risit nube sedens vani conamina cœpti,

Et telum procul in ventos dimisit Apollo.

Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi

Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum

Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.

405 sq. Iterum θεὸς ἀπὸ μηχανῆς, in periculo, quod magno viro inminet, ut passim. —Apollo tutor et præsidium vatis. —Risit vani conamina cœpti, præclara idea et magnifica, ut apud Horat. Od. III, xxix, 30 (ubi vid. Jani) et Psalm. II, 4. Languent tamen conamina cœpti.

407. super his sc. dixit. Vid. ad I, 60 in Var. Lect. Sacer, quia vates est. Cf. Jani ad Horat. Od. III, i, 1... 3; IV, ix, 28. —408 sq. sororum Aonidum; v. ad VIII, 594; XI, 436, 464. Sic apud Virg. Æn. VI, vs. 662: Phœbo digna loquuti. Ed.

410

Hic canet inlustri primus bella Itala versu,

Adtolletque duces cælo; resonare docebit

Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore

Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto

Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.

415

Vertuntur juvenis casu perculsa per agros

Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ.

Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ,

Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum

Pectus, et ad manes urget vestigia nati.

410 sq. Præclari versus de Ennio, carminis epici apud Romanos parente, qui eo Annalium Rom. libros XVIII scripsit. Conf. insignis locus Lucret. I, 118 sq. quem Silius ante oculos habuisse videtur. —411. Adtollet cælo, ut I, 1. —412. Latiis modis, romano, seu latino carmine epico. Conf. Horat. Od. III, xxx, 13, 14, et Epist. I, iii, 12, 13; II, ii, 143 al. —413. Ascræo seni, Hesiodo, cujus patria Ascra, vicus Bœotiæ, ut ap. Virg. Ecl. VI, 70, et Ge. II, 176. —414. Cf. V, 447; Liv. XXIII, 41.

416. effusæ; v. ad II, 151.

417. turbidus iræ, ut IX, 23; v. ad I, 477. —418. Barbaricum, incondito clamore, qualis barbarorum esse solet. Cf. III, 346. —419. urget vestigia, exquisite pro festinat, morte adcelerata; Ern.

420

At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri

Contusus pugna, campos damnarat, et arma

Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras.

Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,

Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira,

425

Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ.

420. Cf. Liv. XXIII, 17. —fractus, victus a Marcello ad Nolam, ut vidimus sup. v. 266 sqq. —421. Contusus; v. ad I, 34. —campos, justa prælia in campis apertis. —422. Acerras; vid. ad VIII, 535. —non æqui Martis, non pares viribus Pœnis. «Acerranis plus animi quam virium erat,» Liv. l.c. —miseras, quas, noctu ab incolis desertas, Hannibal diripuit atque incendit. Aliam causam tradit Val. Max. IX, 6, ext. 2.

423. Conf. Heins. ad Claudianum de bello Gildonico, v. 126. —424. Conf. Liv. XXIII, 15, quo auctore hoc ante pugnam Nolanam factum. De Nuceria; vid. ad VIII, 532. —425. Incussit sese, omnem iram ac vim inmisit Nuceriæ. Conf. Virgil. Æn. I, 69 et ibi Heyne.

Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis

Defendentum armis, ægre reseraverat astu

Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.

Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,

430

Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset.

Fumabat versis incensa Petilia tectis,

Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto,

At quondam Herculeam servare superba pharetram.

426. Copiosius hæc memorat Liv. XXIII, 17... 20. —iniquis, ut non æqui, v. 422; nam parvum Casilini erat præsidium Rom. —427. Conf. Var. Lect. —428. Limina, portas oppidi. —obsessis vitam pensaverat, donaverat adpenso auro, ut fere Florus III, xv, 6, dixit caput Gracchi percussoribus auro pensatum. Cf. Var. Lect. et de re ipsa Liv. XXIII, 19.

429 sq. Cf. Liv. XXIV, 20, ubi tamen narrantur, quæ post receptum a consulibus Rom. Casilinum facta sunt, unde poeta duplicem hujus oppidi expugnationem et tempora iterum confudisse videtur. —Dauniacos campos, Apuliam. Vid. ad I, 291.

431. Conf. Liv. XXIII, 20 et 30. —Petilia, vel Petelia (Gr. Πετηλία et ita passim in numis, nunc Strongoli, si fides habenda Holsten. p. 307), in Bruttiis sita, et fide Romanis servata non minus inclyta, sed nec minus infelix Sagunto. Petelini uni ex Bruttiis manserant in amicitia Rom., etc. Liv. XXIII, 20. —433. Petilia condita a Philoctete, perpetuo comite Herculis, qui moriens illi pharetram, arcum et sagittas hydræ veneno imbutas dono dederat. Vid. Strab. VI, p. 254; Virg. Æn. III, 401 sq. (ubi conf. Serv. aliique Intpp.); Tzetz. et Potter. ad Lycophr. v. 55 et 911; Diodor. IV, 39, et Hygin. f. 102, ubi cf. Muncker. —superba servare pharetram, ut sup. III, 374.

Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,

435

Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca,

Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.

434. De expugnatione Tarenti plura v. ap. Liv. XXV, 7... 11; Polyb. VIII, 26... 36, ed. Schweigh. et Appian. hist. Hannibal. c. 32... 34. —Verterat et... Tarentus, h.e. a Romanis ad Pœnos defecerat. —435 sq. Portis intrarant; vid. ad VI, 498 in Var. Lect. —arcem tenebant Romani. «Arx loco plano posita, non altitudine tuta, sed et mari, quo in peninsulæ modum pars major circumluitur, præaltis rupibus, et ab ipsa urbe muro et fossa ingenti septa,» Liv. c. 11. —corusca forte propter illas rupes præaltas et murum. N. Heinsius eam putabat coruscam dici, ut sup. v. 85, fulgentia Arcis templa jugo, Ernesti vero, ut urbe paulo elatiorem, et e longinquo, inprimis a mari, conspicuam. —sed enim; v. ad I, 33.

Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu

Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor

Erumpit scopulos inter, patuloque recessu

440

Infundit campis secretum gurgite pontum)

Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,

Arce superposita, claustris maris extulit astu,

Perque aversa tulit portatas arva carinas.

437. Romani tenebant arcem et claustra portus; Tarentinorum autem naves sinu exiguo intus inclusæ erant: hinc eas Hannibal plaustris machinisque subductas per mediam urbem transvexit, et altera ejus parte inmisit in mare, ut non amplius urbs, sed arx commeatibus maritimis excluderetur. Ita Liv. c. 11, et Polyb. VIII, 36. Cf. Scheffer. de re nav. III, 3, et Var. Lect. —438. faucibus portus, adeo angustis, ut ponte jungerentur clauderenturque. Vid. Strab. VI, p. 278, et Appian. de reb. Hannib. c. 34. —443. tulit portatas; vid. ad IX, 99.

Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,

445

Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci,

Æquoream rota ducebat per gramina puppim.

Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,

Innabat pelago veniens sine remige classis.

444. Lubrica substramina, ut ap. Virg. Æn. II, 235, rotarum lapsus. Πορεῖα ὑπότροχα dixit Polyb. l.c. Ernesti intelligit terga boum recens cæsorum, per quæ machinæ ducerentur faciliori negotio, ita ut magis prolabi quam pertrahi viderentur. Labi enim ea monet dici, quæ lubrico in solo, vel propria lubricitate sua moveantur, ut apud Virgilium, Æneid. lib. I, v. 147, et II, 225. — 445. Conf. Virg. Æneid. V, 328 seqq.

447. Hæc poeta absurde prope et contra veritatem historicam finxit, ut strategematis miraculum augeret; Ern.

Nuntius interea vectis non more carinis

450

Terrentem freta curarum fervoribus inplet,

Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes,

Et primus rostris sulcet navalibus arva,

Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli

Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.

455

Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore

Atque ira simul, inmani per proxima motu

Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.

449 sqq. Hannibal Tarentinæ arcis obpugnatione absistit raptimque contendit Capuam, quam obsideri a Romanis compererat. Cf. Liv. XXV, 13 sq., inpr. XXVI, 4, 5, quibus locis accuratius omnia fusiusque narrantur. —450. Terrentem freta, mare. Vid. ad I, 49, et III, 463. Tarentini dicuntur nepotes Œbalii, h.e. Spartani, quorum coloniam Tarentum deduxit Phalantus. Vid. ad VII, 665. —451. Œbalus priscus Lacedæmonis rex, Tyndarei pater, unde et Tyndarium Tarentum dixit Silius inf. XV, 320. Cf. ad I, 6. —452. Primus in terra quasi naviget. Sed idem jam fecerat Lysander. v. Frontin. Strateg. I, v, 7.

455. pennas addente pudore, ut pedibus timor addidit alas apud Virg. Æn. VIII, 224.

Haud secus, amisso tigris si concita fetu

Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis

460

Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;

Donec fulmineo partus vestigia cursu

Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.

458. Comparatio satis frequens apud poetas, et nunc apte ad bestiæ atrocitatem verbis expressa, si a luxurie quadam recesseris, qua cursus celeritatem tribus modis variavit; quamvis, meo quidem sensu, paucæ illæ horæ nunc valde frigent, et vim summæ celeritatis et impetus infringunt; Ern. Enimvero luxuries illa hoc loco minus displicet, ubi celeritatis notio potissimum erat exprimenda, neque paucæ horæ admodum frigent, quoniam de Caucaso, altissimo Asiæ monte ac parte Tauri, qui simul designari videtur, sermo est. Conf. Plin. VIII, 18, seu 25; Stat. Theb. IV, 316 seq.; Dempster. ad Rosin. Antiq. Rom. II, 11 et supra ad IV, 331 sq. —459. Emicet, ut II, 238; III, 85; IV, 468 al. adtonitæ, ab adtonita, ob metum amissi fetus. —lustratur discursu, ut II, 266; Virg. Æn. II, 528 al. —461 sq. fulmineo cursu; vid. ad I, 421. —Conligere vestigia exquisite pro reperire, adsequi; Ern. 448; conf. Stat. Theb. VIII, 577; Cic. ad Heren. IV, 8 al.

Obvius huic sparso Centenius agmine raptim

Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.

465

Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore

Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes,

Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.

Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,

Millia: bis septem, quæ non sollertior ense,

470

Sed genus insignis, justis ducebat in armis

Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum

Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:

463. Conf. Liv. XXV, 19 et sup. ad v. 27 seq. nam res a Silio memorata ab h.l. aliena est. —464. facilis periclis; vid. ad I, 615.

465 seq. vitis honore Latiæ, ut VI, 43, ubi v. not. —466. agrestes semiermemque manum; v. Liv. l.c.

468. demissa neci; v. ad I, 439. —nec substitit agmen victoris, Hannibalis. Cf. v. 471 sq. —469. Cf. Liv. XXV, 21., et Var. Lect. —non sollertior ense apud Liv. l.c. dux stultitia et temeritate Centenio par. —470. insignis (κατὰ) genus, nobilior Centenio. De gente Fulvia v. meas Tabulas Geneal. —justa arma et justus exercitus Fulvii prætoris, non tumultuarius ac semiermis, neque precario ipsi traditus, ut Centenio, centurioni primipili. —471. jacentum; v. ad II, 574. —472. Raptum iter est; vid. ad I, 570. —moram non passus eundi, inpatiens moræ, quam itineri faciendo inpendebat; Heins.

Exsequiæ tantum famam nomenque volentem

Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.

475

Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus,

Conloquium et promissa petit dum perfida gentis

Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu,

Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.

473. Commentarii instar est Liv. XXV, 16, 17. Conf. et sup. ad X, 559 sq. Citum Hannibalis iter morabantur Ti. Sempronii Gracchi Procos., qui hospitis Lucani dolo perierat, exsequiæ, quas Hannibal ipse celebrabat, volens, h.e. optans, cupiens, desiderans, captans (ut Gr. θέλων), famam mitificæ, h.e. mitis (ut apud Apul. de Mundo extr. et Prudent. Hamart. 963, et περὶ στεφ., hymn. VII, 42, ubi vid. Heins.) mentis, humanitatis et miserationis. —474. funere; vid. ad V, 156. —læto, non modo quod Gracchus hostis fuerat et dux fortis bellique peritus, adeoque metuendus, sed quod armatus exercitus circa rogum ejus cucurrit cum tripudiis Hispanorum motibusque armorum et corporum. Vide Livium, loc. cit.

475. Cf. Var. Lectiones. — 477. cæco astu; v. ad V, 3. —478. laudem Libys rapiebat humani, tum honoris et famæ gratia, tum raptim et ὡς ἐν παρόδῳ funus curabat: ipsa autem verba nihil prope nisi versum explent; nam res ipsa ex antecedd. nota erat; Ern.

Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum,

480

Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque

Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis

Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat;

Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque

Inpellebat agens properata ad bella cohortes.

485

Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos

Uni ductores juveni placet. Arduus ipse

Tifata insidit, propior qua mœnibus instat

Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.

479 seq. Cf. Liv. XXVI, 5, ubi tamen pro Fabio et Silano Fulvius memoratur. —ut scitum, cognitum, auditum est. —mœnia, Capuam. —non Adstabat res ulla loco, summa omnium perturbatio erat; Ern. coll. Liv. l.c. res nec explorata Romanis (quæ tamen verba in ed. Drak. et Ern. non leguntur) ingentem præbuit terrorem. Vid. Var. Lect. —481. Conf. Liv. XXIII, 46, et XXIV, 46. —vis omnis, exercitus Nolæ in præsidio relictus. —482. Ævi floridior; cf. ad I, 61. —484. Inpellebat agens; cf. V, 623.

486. Uni juveni, Hannibali. Cf. ad IX, 562. —487. insidit, cum quarto casu junctum. Vid. ad V, 3 in V.L., et Heins. ad Valer. Fl. V, 536. Sic passim ap. Liv. Hannibal «in valle occulta post Tifata montem inminentem Capuæ consedit,» Liv. lib. XXVI, 5. Cf. id. VII, 29, et sup. ad IV, 363.

Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,

490

Vallatas socium portas, unaque negari

Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit,

Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum

Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto

Consilia, atque astu quærit tot millia portis

495

Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.

489. Conf. omnino Liv. XXVI, 7. —armis, ut VII, 61 et sup. v. 482. —490. Vallatas, cinctas a Romanis portas sociorum suorum, incolarum Capuæ. —una, simul, sibi negari, se prohiberi a Romanis urbem obsidentibus, intravisse (v. 491), intrare Capuam, et Capuæ, Campanis, sociis suis, scilicet negari erumpere portis. Lefeb. notandam h.l. dicit audaciam trium militum e Val. Max. III, ii, 20. —492. Anxius adventus; v. V.L. Sollicitus de adventu suo, quod breviter et obscure dicitur pro: quomodo iis, quorum causa advenisset, auxilium ferret incertus; Lenz. —493. Hannibal «abscedere inrito consilio et movere a Capua statuit castra. Multa secum, quoniam inde ire pergeret, volventi, subiit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi,» etc. Liv. l.c. Cf. Polyb. IX, 3, 4. —avia cœpto, diversa a priori consilio, scil. ferro et impetu in hostes inrumpendi; Ernest. qui recte monet, omnem hunc locum (a v. 490... 495) laborare duritie quadam auribus elegantioribus et Virgilianæ concinnitati adsuetis molesta. Cœptum vero non consilium est, sed conatus sc. Capuæ obsidione liberandæ, quam ob rem iter erat ingressus.

Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:

«Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam,

Non æquus regione loci? Capuaque vidente

Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,

500

Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?

Non ita me experti Fabius Fabiique magister

Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles

Evasi victor, sparsosque per arva juvencos

Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.

505

Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis

Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»

496. curas fatigat; vid. ad I, 675. —497. rursus, ut ad Nolam. —periculum sumere pro subire etiam dixit Tac. Hist. III, 69 et al. —498. Non æquus regione loci, inpar Romanis, qui opportuna loca tenent; Cell. et Ern. —499. vicini montis; v. ad v. 487.

501. Imitat. Virg. Æn. XI, 396 sq. —magister equitum, Minucius. —502 sqq. Cf. sup. VII, 272 seq. et 310 sq. —Turbatum, confusum et consilii inopem. —Hesperio, Italo Romano. Vid. ad I, 4. —503. victor, voti compos, ἐπιτυχὼν. Vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 329; VIII, 61; X, 409; XI, 565, et Georg. III, 9; Burm. ad Valer. Fl. IV, 528, et ad Petron. c. CXII. —victor, superior iis arte ac fraude; Lenz.

Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem,

Non exspectato, Titan dum gurgite lucem

Spirantes proferret equos, inpellit in agmen

510

Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit:

«Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;

Et, quantum humani possunt se tendere passus,

Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,

Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris

515

Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas;

Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,

Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»

507. tenuit sententia mentem, ei stetit; stabilem habuit sententiam. —508. Non exspectato ablat. absol. ut audito V, 106, ubi v. not. — 509. equos Solis spirantes lucem, cf. Virg. Æneid. XII, 115, ibique Heyne. —inpellit in agmen, convocat, militum concionem facit; Ern. quod ab usu loquendi alienum videtur. Cf. V.L.

513. Præclari versus, quibus magnum inest pathos. —514 sq. incutere Umbonem, ut sup. II, 256. Cf. V.L. —515. Iliacis, Romanis. —516. Non magna est jactura Capuæ, si possessio quasi Romæ præsensque ejus potiundæ spes ea redimitur. —517. Conf. ad II, 365, 592, et Klotz. ad Tyrt. p. 78.

Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret,

Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis

520

Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso

Fatali Æneadis campo. Vulturna citata

Transmittunt alno vada, postremique relinquunt

Tardandis Italis conruptas igne carmas.

518. Instincti, incitati et incensi, Drak. Cf. Var. Lect. —glomerant gressus; vid. ad III, 336. Bene Ernesti: «Exquisita ratio militum adplausus significandi, Roma auribus hæret, Roma oculis; at quam tenuis et diluta sententia est, credunt ducis, etc. Laudant milites Hannibalem, quod nunc demum, nec statim post pugnam Cannensem Romam petere instituerit. Quis, quæso, nunc hanc militum sententiam desideret? Aptior ea erat tranquillæ deliberationi, quam huic tempori, quo cuncti ardore Romam vincendi flagrant.» Contrariam adeo Livius XXVI, 7, Hannibalis et militum sententiam adfert: «Cujus rei (sc. Romam petendi) semper cupitæ occasionem prætermissam post Cannensem pugnam et alii vulgo fremebant, et ipse non dissimulabat.» —521 seq. campo Cannensi. —Æneadis, Romanis. —Vulturna vada; v. ad I, 52, et VIII, 528. —alno; v. ad III, 458. —citata, celeriter. —523. «Fulvium Vulturnus tenuerat amnis, navibus ab Hannibale incensis, rates ad trajiciendum exercitum, in magna inopia materiæ, ægre comparantem,» Liv. XXVI, 9.

Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,

525

Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,

Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho

Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis

Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,

Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ

530

Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde

Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret

Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti

Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.

524 seq. Describitur iter H. præeunte Livio l.c. Cf. Polyb. IX, 5. —Sidicina arva Threiciamque Calen et Orithyia; v. ad VIII, 511, 512. —arva legunt, ut VII, 132. —526 sq. Allifanus Iaccho Haud inamatus ager; vid. ad VIII, 535. —Iaccho Haud inamatus; conf. I, 237; Bentl. ad Horat. Od. II, vi, 18, et Gronov. Diatr. Stat. c. XLIII. Casinis; vid. ad IV, 227. —527. Nymphis habitata, quia ad Lirim fl. sita. —528. Aquinas, incolæ Aquini pro oppido, de quo v. ad VIII, 403. —529. Fregellæ; v. ad V, 542. —fumantem texere giganta, quoniam in regione bituminis et sulphuris plena sitæ, Ern. cf. ad VIII, 537... 540. —530. carpuntur; vid. ad II, 458. —531. juga celsa inter Fregellas. et Frusinonem. —hæret, ut al. pendere, et mox suspensa; vid. ad I, 128; III, 556; VI, 645; VIII, 565. —532. Frusino; vid. ad VIII, 398. —533. Cf. ad V, 543; VIII, 392, et Heyne ad Virg. Æn. VII, 684.

Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,

535

Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,

Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant

Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.

534. Labici; v. ad VIII, 366. —535. Telegonis muros Tusculum. Vid. ad VII, 692. —Linquens hanc urbem regionemque, quæ, quamvis amœnissima, non tamen morabatur iter Hannibalis inter tanta molimina, in tantis cœptis. —537. Algidum opp. et Algidus mons nemorosus et pascuus (h.l. amœnus) Latii in Æquis, XVIII M. P. a Roma distans. Vid. Jani ad Horat. Od. I, xxi, 6; III, xxiii, 9; IV, iv, 58. —Algida, ut Taygeta, Gargara, Mænala, etc. Vid. ad IV, 363. —Gabii, oppidum Latii, medio fere inter Romam et Præneste loco situm, ubi Juno inprimis colebatur. Conf. Virgil. Æn. VII, 682, et ibi Heyne.

Præceps ad ripas inmani turbine fertur,

Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis

540

Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.

538. Præceps fertur, properat inde Hannibal. Vid. ad IV, 261. —turbine, impetu, velocitate. —539 sq. Anio serpit ad genitorem Thybrim; influit in Tiberim. Mirantur Drak. et Ernesti Anienem dici h.l. serpentem leniter et labentem sine murmure. Sed v. ad IV, 224 in V.L. Lenz. monet, poetam ad verbum expressisse Tibull. I, vii, 13, 14. —Sulfureis, flavis, luteis, ut VIII, 400, nam gelidus etiam vocatur; Ern. Rectius forte Draken. propter aquas Albulæ (fluminis Piceni in Marchia Anconitana, hod. Ragnola) in Anienem influentes et sulfureas. Vide Barth. ad Stat. Silv. I, iii, 75, et intpp. Suet. Aug. 82, et Ner. 31. Cf. sup. ad v. 229, et ad VIII, 400. —540. genitorem, quia in Tiberim influit (ut patre Benaco dixit Virg. Æn. X, 205), vel quia hic major fluvius est. Conf. I, 606 sq. ibique not.

Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,

Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis

Ilia prima vadis sacro se conjugis antro

Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ.

545

At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint,

Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.

541. Cf. Liv. XXVI, 10, et Polyb. IX, 5, 9. —542 seq. Terror etiam fluviis eorumque Nymphis tribuitur. Cf. I, 48; III, 463 seq.; IV, 443 sq., 601; VII, 413 sq. —543. Ilia, vel Rhea, Amulii jussu Aniene, vel Tiberi mersa, et hinc ab aliis huic, ab aliis illi nupta fingitur. Vid. Jani ad Horat. Od. I, ii, 13... 20.

545 sq. Conf. Liv. XXVI, 9, cujus elegans gravitas multo magis placet, quam ornatus Silianus; Ernest. v. et Polyb. IX, 6. —546. furibundis gressibus; vide Nostrum supra ad I, 458.

Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ,

Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta

Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,

550

Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.

Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,

Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.

Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ

Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur,

555

Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas

Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,

Ut jam Roma satis credat, defendere muros.

547. laceræ umbræ, quæ etiam nunc servant vulnera, quibus olim occubuerunt: tali enim habitu umbrae ad inferos descendere credebantur, quali erant tempore mortis; Drakenb. Cf. Advers. Heinsii in Broukhusiana editione Tibull. pag. 461, et Cerda ad Virgil. Æn. II, 272... 279. —549. Gracchus, de quo v. supra v. 475 sq.

551 sq. Stat, in foro, ubi magistratibus præsto est (Liv. l.c.), in viis et in turba hominum. —celsus Senatus, ut sup. v. 313, nisi malis, in muris. Magno animo est in tantis periculis; Cell. —asper ab ira; cf. XVI, 521, et ad II, 139. —552. domat, dissimulat.

554. Per tacitum; vid. ad VII, 527. —quidnam Fortuna minetur, sc. tristes et anxii expendunt, tacite quærunt. —555. Quidve parent Superi, ut I, 136. —556. sub corde volutat, secum cogitat, huc ventum esse, rem eo jam rediisse, ut Roma satis credat, satis habeat, contenta sit et esse debeat, defendere muros.

Pœnus ut ad somnos vix totam cursibus actæ

Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam

560

Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ,

Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis

Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.

Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur

Quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ.

558. Cf. Liv. XXVI, 10. —pubi cursibus actæ, militibus raptim actis et itinere fessis. —560 sq. credens abscedere... tempus, verba somno deditis notanda. —562 sq. «Cum duobus millibus equitum a porta Collina usque ad Herculis templum est progressus, atque, unde proxime poterat, mœnia situmque urbis obequitans contemplabatur,» Liv. l.c.

563. levis frenis, quæ celeritatis vel artis laus nunc aliena; et arguta doctrina est, qua dicit quadrupedanti sono ferri pro obequitare; Ern. Sed verba sic jungenda: «levis frenis fertur circa mœnia Romæ, perculsæ sono quadrupedante,» h.e. quadrupedum, equorum: neque video, cur non celeriter obequitasse censendus sit Hannibal, urbem contemplaturus, etsi propius ad eam adcesserit. Cf. supra v. 66 seq., et Virgil. Æneid. VIII, 596.

565

Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat

Infesta portas, fruiturque timore paventum.

Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat

Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.

Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes

570

Spectando partes, ni magno turbine adesset

Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta.

Tum demum castris turmas inflexit ovantes

Spectata ductor satiatus pectora Roma.

566. fruitur, delectatur, Drak. coll. Martial. lib. VIII, xxx, 3, et Claud. in Rufin. I, 237. At malim exponere, utitur: in rem suam convertit, et fructum inde percipit. —567. lentus adstans in collibus, lento obtutu, ut admirabundus, colles contemplans; Barth. Adv. V, 6, et Ernesti, coll. II, 639. Immo, stans in collibus, ut urbem oculis intrare, introrsus perspicere possit. Voce autem lentus securitas designatur. Vide supra ad II, 489, et Brouk. ad Tibull. I, v, 45.

568. discit locos, causasque locorum, explicari sibi loca quæque, et unde singula nomen adceperint, jussit; Mars. Conf. ad XI, 261.

569 seq. Cf. Liv. XXVI, 10. —legeret, legisset, visu, oculis quasi percurrisset, cognovisset, ut ap. Virg. Æn. VI, 755. —571. Q. Fulvius Flaccus, a Capua obsessa Romam cum exercitu profectus, ceteris ducibus Romanis ibi relictis, unde haud tota, etc. Conf. Liv. XXVI, 8... 10.

Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit

575

Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,

Effundit rupto persultans agmina vallo,

Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra,

O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,

Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,

580

Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;

Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.

574. Cf. Liv. XXVI, 11; Virg. Æn. III, 588 sq.; IV, 6, 7, aurora polo dimoverat umbram; et VII, 148. —575. Aurora revocat labores Solis, eum ad cursum diurnum vocat; Lenz. coll. Ovid. Met. II, 144. Immo, Aurora labores suos, cursum suum, revocat, repetit, renovat. —576. Effundit, ut II, 151, ubi v. not. —577. quantum clamare valet, scil. clamat: Oro vos, vel obtestor per plurima, etc. Vid. ad I, 658. —578. sacras in sanguine dextras, dura brevitate dictum pro, per dextras vestras sanguine hostium fuso venerabiles; Ern. Conf. ad VII, 9, et h.l. Var. Lect. —sacras in sanguine dextras, sacratas, inbutas, cædibus; et vobis pares, ita ut vobis dignum est, et pristinæ virtuti vestræ respondet; Lenz. —579. Vobis pares ite, tam fortes, ut olim et hactenus, vos præstate. Cf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XX, 62 et inf.; XV, 445. —581. restabit, supererit; nam Roma capta, urbes et provinciæ Romanorum imperio subjectæ, sponte Pœnis se submittent. Nihil est itaque, quod τὸ restabit cum Dausq. exponas, resisteret, repugnabit.

Neu populi vos Martigenæ tardarit origo;

Intratam Senonum capietis millibus urbem,

Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis

585

Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum

Exspectant de more senes, mortique parantur.»

582. populi Martigenæ; conf. Virg. Æn. I, 276; VI, 873 al. —585. exemplo proavorum, ut olim, Roma a Gallis Senonibus, Brenno duce, capta, quod vel tironibus notum ex Liv. lib. V, cap. 41 pr. et Flor. I, 13. —nobile letum, quia in honorum insignibus moriebantur; Lenz. Malim referre ad genus mortis, quæ forti et obstinato ad eam animo adpetita, memorabilis et gloriosa fuit. —586. morti parantur, ad mortem, ad moriendum se parant.

Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes

Non ullas voces ducis aut præcepta requirit.

Sat matres stimulant, natique, et cara supinas

590

Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.

Ostentant parvos, vagituque incita pulsant

Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.

Ire volunt, et pro muris obponere densi

Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.

587. Œnotria pubes. Romana juventus. Cf. ad I, 2.

589. Scena miserationis plena, e Liv. XXVI, 9, adumbrata, at paulo absolutior: qualibus locis inmorentur velim, qui Silium morosius fastidiunt; Ern. Eumdem Livii locum Silius expresserat sup. v. 545 seq. Cf. et Liv. VII, 11 med. —591 sq. pulsant Corda, ut ap. Virg. Georg. III, 106. Cf. ad II, 213 (in V.L.) et 580.

593. Ire volunt pubes, armati, et pro muris; ante muros; Lenz. Immo pro salute urbis. —594. respectant suos, quos sc. inviti relinquunt: ut apud Quintil. Decl. X, p. 174. «Invitus ille vanescebat ex oculis, multum resistens, sæpe respiciens,» etc. Conf. ad VIII, 108. —fletum resorbent reprimunt. Cf. Senec. Herc. Œt. 1285, et Stat. Theb. V, 654.

595

Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ,

Et simul erupit motis exercitus armis,

Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos

Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis

Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.

600

Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit,

Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?

A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura

Conantem tristis cæli cum murmure vasto

Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.

598. Conf. VI, 560 sqq. —599. ubera nudant planctus causa; Lenz. Nonne potius quia vestes lacerant?

600 sqq. Brevis, at apta tempori et efficax admonitio: non timendus est hostis, qui non sponte, h.e. expulsus e Capua (immo repulsus a Capua, quam obsidione liberare non potuerat) venit et veluti in fuga versatur; Ern. Silius vero Fulvio tribuit, quæ Fabius dixit ap. Liv. XXVI, 8.

603. Poeta exornavit Livianam (lib. XXVI, c. 11) descriptionem tempestatis, qua prælium bis diremtum: quod cum judicio fecisse censendus est, quum res ipsa tanti fuerit momenti. Colores imaginis potissimum petiit e Virgil. Ge. I, 322 sqq., et Æneid. I, 84 sq.; IV, 160 seq. Hujus tamen tempestatis nulla mentio fit ap. Polyb. IX, 6, 7, ubi aliæ memorantur causæ, cur Hannibal abjecerit spem urbis capiendæ, et inde discesserit. —tristis fragor; v. V.L.

605

Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem

Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo,

Cælicolis raptim excitis, defendere tecta

Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.

Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,

610

Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,

Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.

Concussi tremuere poli, cælumque tenebris

Clauditur, et terras cæco nox condit amictu.

Instat tempestas oculis, hostique propinquo

615

Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ

Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.

605. Jupiter Æthiopum remeans tellure fingitur exemplo Hom. Iliad. α, 423 sq., et Odyss. α, 22 sq., sed minus apte, nec nisi doctrinæ ostentandæ causa. A deorum quoque majestate abhorrere videtur, quod jubentur discurrere in septem arces, h.e. colles, in quibus sita est Roma; vid. Georg. II, 535. Id tamen coll. vs. 707... 725, minus displicebit.

609. e Tarpeio vertice, monte Capitolino, Jovi inpr. sacro Cf. X, 360 sqq. —610. grandinis iras docte pro grandine, quam iratus mittit.

613. Claudi cælum dicitur tenebris, vel nubibus ac frigore, ut contra aperiri, recludi, reserari, resolvi luce, sole ac calore. Vide Weitz. et Burm. ad Valer. Fl. I, 655; Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 393; IV, 52, et Æn. I, 155, 394; VIII, 523. —cæco, atro, nigro, amictu, ut V, 36.

616. insibilat ignis, vivaciter, ut σίζειν ap. Hom. Odyss. IX, 394; Dausq.

Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis

Bella movent, quantis animos et pectora possint

Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,

620

Turbine confusum piceo et nigrante procella,

Atque omnes circa campos spumantibus undis

Involvit. Celsus summo de culmine montis

Regnator Superum sublata fulmina dextra

Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,

625

Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,

Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.

617. Venti promiscue ponuntur, omisso Euro. Sic Aquilo non memoratur Virgil. Æn. I, 85, ubi v. Heyne Exc. III. —fuscis alis; v. ad I, 589, et III, 524. Hæc vero verba non ad solum Africum, sed etiam ad Notum ac Boream referenda esse, jam monuit Drak. —618. Bella movent; conf. VII, 569 sqq. —619. agmen aquarum; vid. Salmas. Exerc. Plin. p. 59, et Heyne ad Virg. Ge. I, 322. —Fluit ex alto, e cælo, magna vis pluviæ confusa, coacta, conlecta in nubibus piceis; Lenz, coll. Virgil. Ge. I, 322 sqq. Immo, effusus est imber, confusus, commixtus, conjunctus cum turbine, vel procella, vehementiore vento. Ita Liv. VI, 32, et XXIII, 44, ingentibus procellis fusus, scil. effusus imber diremit pugnam, scil. pugnantes. —620. Turbine piceo; cf. II, 630 seq.; V, 37, et VI, 321 sq.; Virg. Æneid. III, 573 (ubi v. Heyne) et Ge. I, 320. —nigrante procella; cf. Virgil. Æneid. IV, 120. —622. montis Capitolini. Conf. v. 609. —624. non cedere certi, ut IV, 448. —625 seq. Cf. simil. loca, a Draken. laudata, Lucan. VII, 158 sq., et Claudian. Consulat. Honorii, lib. VI, 344 seq.

Ambustis sed enim ductor Sidonius armis

Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem,

Murmuraque a ventis misceri vana docebat.

630

Tandem post clades socium cælique ruinam,

Non hoste in nimbis viso, non ense, referri

Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.

627. sed enim; v. ad I, 33. —628 sq. Sistebat socios, revocabat milites suos in aciem prodeuntes. Hæc ad verbum fere translata e Virgil. Æn. IV, 209 seq., ubi vid. Heyne, qui verbum miscere alio sensu, quam Silius cepit. Cf. inf. XVII, 327 sq. Ex his locis Drak. colligebat, hanc Carthaginiensium de tonitru et fulmine opinionem fuisse. Enimvero designatur potius Hannibalis intrepidus et invictus animus, contemtusque deorum. Cf. omnino sup. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. Idem Drak. coll. Plin. II, 43, monet, fulmina hæc vana proprie et ex disciplina augurali bruta vocari, ut quæ nulla veniant ratione naturæ. —Sistebat, a fuga retinebat; Lenz.

630. post clades socium, per tempestates et fulmina factas; Lenz. —cæli ruinam; v. ad I, 251.

«Ventis debebis nimirum hiemisque procellis

Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis

635

Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse

In terras licet.» Infrendens dum talia fatur,

Ecce serenato clarum jubar emicat axe,

Purgatusque nitet discussis nubibus æther.

633. hiemis; v. ad III, 197. —nimirum, ut sup. v. 71, et scilicet, V, 114. —635. Ζεὺς καταιβάτης, de quo vid. Burm. Diss. Poeta immemor fuisse videtur eorum, quæ supra v. 609 finxerat, Lenz. qui etiam docte disputavit de Jove Elicio ac Descensore (Ζεὺς Καταιβάτης) in Magazin für Philologen, Tom. II, p. 48 sqq. et in Obss. ad Ovid. Fast. III, 179 (Braunschw. Schul. Encyclop. p. 118 sq.) —637 seq. «Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11, qui tamen postero demum die id factum memorat, quum eodem loco acies instructas eadem tempestas diremisset, ut inf. v. 664 sq. —jubar solis, ut ap. Virg. Æn. IV, 130. —axe, cælo. Vid. ad VIII, 650.

Æneadæ sensere Deum, telisque repostis

640

Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,

Et festa cingunt montis penetralia lauro.

Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,

Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum,

Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo

645

Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.»

639. Æneadæ, Romani, sensere Deum, cognoverunt voluntatem mentemque benignam Jovis. Cf. IV, 120. —640. Silius ante oculos habuit Virg. Æn. IX, 657, Agnovere deum et sensere; Æn. XI, 477... 485, ut hic Hom. Iliad. ζ, 86 sq., 269 seq., 305 seq. Preces saltem inde petitæ. —Submissas tendunt dextras; v. ad I, 673, et IV, 409. — 641. In publica lætitia aræ ac templa deorum coronari, solebant, suspensis in horum postibus sertis, frondibus et infulis. Cf. inf. v. 743; Heyne ad Virg. Æn. II, 248 seq.; Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 264; Toup. Opusc. T. II, p. 102; Barth. ad Stat. Silv. IV, viii, 1; Koeppen. ad Hom. Iliad. α, 39. —montis penetralia, templum Jovis in monte Capitolino. —642. De hoc tristi prodigio v. ad I, 86, 98, et VIII, 645. —vultus statuæ.

644. sacro telo; v. ad I, 253, et IX, 538. —645. Hæc magnifice dicta de Hannibale, sed indigne de Romanis, qui tamen non omnes ita sensisse, vel certe dixisse censendi sunt.

Sic adeo orantes pressere silentia, postquam

Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.

Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan

Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus,

650

Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes

Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat

Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ

Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli

Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;

655

Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus

Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante

Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,

Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:

646. silentium premere, ut tenere, obtinere. —647. Abstulerat terras, earum adspectum, Hesperus, Vesper. Cf. IX, 327.

648. «Postero die eodem loco acies instructas eadem tempestas diremit. Ubi recepissent se in castra, mira serenitas cum tranquillitate oriebatur,» Liv. XXVI, 11. —Quem Hesperum simul, simulac, Titan obruit, luce radiisque suis vicit, ejus adspectum abstulit et splendorem restinxit, vel obscuravit. Conf. Stat. Achil. I, 293, et Tac. Agric. 17. —adtollens lampada, graphice, proferens lucem; Ern. —650. Œnotria pubes, ut v. 587. —651. Haud dum enses stricti; cf. ad v. 384, et ad IX, 314, in Var. Lect. Vid. ad IV, 101 seq. —652. bella, prælium. Vid. ad I, 621. —653. Subficerent, valerent, possent, ut ap. Virg. Æn. V, 22 al. In tempestatis instauratæ imagine expende artem non contemnendam poetæ colores variandi, quæ est pars ingenii Siliani maxime insignis et ferax; Ern. —654. Per subitum; v. ad VII, 527. —656. Incumbunt terris, in eas inruunt, ingruunt. Conf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 85, et Ge. II, 311; III, 197; Jani ad Horat. Od. I, iii, 31. —crassus globus flammarum, fulmina nimborum, spissis atrisque nubibus excussa. Cf. sup. IV, 441. Conf. V, 384... 388; Virgil. Georg. I, 328 seq., et Horat. Od. I, xxxiv, 5... 12. Sensus h.l. est: Tonitru tota natura et terræ tam altissimæ quam profundissimæ infimæque, nec non remotissimæ (nam Atlas terminus orbis terrarum versus occidentem) partes contremuere.

Audivere lacus Erebi, mersusque profundis

660

Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus.

Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa

Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem

Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.

659. Erebi lacus, infera loca et manes. —660. De Typhœo; v. ad VIII, 540.

661 seq. Invadit ducem, Hannibalem. —662. vana minantem; v. ad I, 306 in V.L.

Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,

665

Læta serenati facies aperitur Olympi,

Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem

Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.

665... 667. Poeta bene variavit, quæ sup. v. 637 sq. dixerat.

Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos

Venturam cæli rabiem; modo patria virtus

670

In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni

Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem

Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis

Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent

Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,

675

Si rector Superum tot jactis fulmine telis,

Inter tot motus cur me contra arma ferentem

Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces

Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque,

Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent,

680

Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat;

Donec equum Titan spumantia frena resolvit.

668 sqq. Bene Ernesti Vir. Clar. «Spernens irata numina Hannibal spondet militibus suis, si modo fortes futuri sint, similem diem in posterum numquam rediturum esse. Non poterat superba inpietas hominis luculentius et invidiosius adumbrari. Scilicet artem nunc poetæ, non rei dignitatem exploramus.» Egregie autem singula respondent personæ partibusque Hannibali a poeta adsignatis. Conf. I, 58 (ubi v. not.) et 250... 255. —Durat; cf. ad II, 463; VI, 308; Virg. Æn. I, 207, ubi v. Cerda et Heyne. —672. Invicti Jovis; vid. Doering. ad Cat. 64, 204. —sterneret, stravisset sc. hostium cadaveribus. —673 seq. Ætolos campos, ut I, 125. —Tyrrhena Stagna, Trasymenus lacus in Etruria. —675. telis; v. ad I, 253, et IX, 538. Cf. V.L. —676. Cur me sibi resistentem Jupiter non puniit? non numen ergo esse, cui Pœni cedant, sed ventorum et tempestatis fortuitum casum, patet; Cell. Ordo verborum est: Si rector Sup., tot jactis, quum tot homines dejecit, fulmine pugnat pro mœnibus, cur me contra Jovem arma ferentem adflixisse telis, fulminibus, piget inter tot motus, in tanta tempestate et clade? Sed præstiterit interpunct. vulgari servata legere fulmine teli, hoc est, telo, seu fulmine; Lenz. —677. hiemi, ut III, 197. —678 seq. Hæc spectant ad initium belli Punici II, quo fœdus ruptum, et arma iterum capta sunt; quod etiam Lenz. monuit. Cf. I, 8... 11. —681. Cf. VI, 1 sq.

Nec nox composuit curas, somnusve frementem

Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.

Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum

685

Increpat, atque armis imitatur murmura cæli.

684. trepidos, bis tempestate repulsos. —685. Increpat clipeo, ut Mars ap. Virg. Æn. XII, 332, Sanguineus mavors clipeo increpat, ubi v. Heyne. Ita et fulmina adcensis ignibus imitatur v. 700, ut vanam tempestatis ipsiusque Jovis vim eludat trepidosque erigat milites, qui cum numine sibi pugnandum credebant.

Ut vero adcepit, tantum confidere Divis

Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras

Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen:

Sic agitare fremens obsessos otia, jamque

690

Securam Hannibalis Romam, violentior instat.

686 sqq. «In religionem ea res apud Pœnos versa est. Minuere etiam spem Hannibalis aliæ, parva magnaque res: magna illa, quod, quum ipse ad mœnia urbis Romæ armatus sederet, milites sub vexillis in supplementum Hispaniæ profectos audivit; parva, etc. His motus ad Tutiam fluvium castra retulit;» Liv. XXVI, 11. Poeta autem ita rem variavit, ut potius eam ob causam violentius institerit, et Jovis demum Junonisque interventu a vesano conamine et consilio, Romæ Capitoliique Jovi sacri, obpugnandi deterritus sit. Quod commentum et Hannibalis et Urbis dignitati consentaneum est, atque desumtum ex Virg. Æn. II, 588... 623, ubi Venus Æneam ab audaci consilio Trojæ defendendæ revocat. Ibid. v. 604 sq. Venus Æneæ, ut inf. v. 707 sq. Juno Hannibalis visum acuit, ut varias urbis partes et Deos, qui ipsi eas evertant, videre possit. Colles tamen Romæ et campus Martius, quos Juno Pœno ostendit, a Diis tutelaribus ac præsidibus defenduntur, non diruuntur. Livius bis tantum, epitomator vero ejus, ut Silius, ter Hannibalem impetum in Romam fecisse memorat. Polybius neque repetiti impetus, neque tempestatis mentionem facit: unde tota hæc historia Lenzio V. C. fabulosa videtur. Ed. —687. Bætis ad oras, in Hispaniam. Cf. ad I, 146. —689. fremens, etc., indignans, Romam obsessam tam securam esse et metu vacuam.

Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram

Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:

«Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque

Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci

695

Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,

Exæquare Alpes, inponere vincula sacro

Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit

Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?

Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,

700

Et parat adcensis imitari fulmina flammis.»

693. conjuxque sororque secundum mythum antiquissimi temporis, quo sorores etiam fratribus nubebant. Confer Virg. Æneid. lib. I, 47, ibique Heynium et Cerdam. —695 sqq. Cf. VI, 600 sq. —Addes frena, bellandi pugnandique ardorem injicies. Cf. I, 36 seq. —Fuerit, ut Fas fuerit VI, 604. Vid. ad I, 163. —Exæquare, adscendere et superare. —inponere vincula Eridano ut claudere cadaveribus, vel cæde Eridanum, vel Trebiam sup. IV, 621; VI, 708; XI, 138. Ita et Ernesti V. C. hæc verba interpretatur. Marsus vero ad pontem retulit, quo H. junxerit fluvium et transierit. Sic magno vincula Ponto jacta (h.e. Hellesponto a Xerxe injecta) dixit Virgil. Cul. 30. —inponere vincula Eridano, subigere regionem juxta Padum; Lenz. coll. III, 511; Claudian. Laud. Stil. III, 23; Ovid. Fast. I, 285. Ed. —Eridano pro Trebia et Ticino. Vid. ad I, 132, et XI, 138. —sacro; v. ad v. 215. —697. fœdare sanguine lacus, Trasymenum lacum. —698. Capitolium.

700. Cf. ad v. 685.

His dictis, grates agit, ac turbata per auras

Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,

«Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,

Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram

705

Dimovit nubem, veroque adparuit ore.

701. grates agit Juno Jovi, quod Hannibalem, cui favebat, coercendi, atque ita Jovis iræ eripiendi et a periculo liberandi occasionem sibi dederit; Ern. —grates agit Jovi, quod non prostraverit Hannibalem fulmine, sed sibi ejus eripiendi copiam dederit; Lenz. —turbata; v. ad I, 477. —705. Juno, densa nube, qua involuta adcesserat, dimota, ipsa specie divina se videndam præbet Hannibali. Sic Dii heroibus hominibusque a se amatis in conspectum veniunt. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, 402 sq., et cf. Æn. II, 589 seq.

«Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;

En, age; namque, oculis amota nube parumper,

Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,

Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi

710

Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,

Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.

706 sqq. Cf. sup. ad v. 686 sq., et Virg. Æn. II, 601 sqq. —non tibi res est et pugnandum cum Phrygio Laurentive colono, cum Romanis et hominibus, sed cum Diis tutelaribus Romæ. Conf. ad I, 106, 110, 514; II, 352. —709 sq. vocitata Palatia regi Parrhasio, montem Palatinum. Vide ad VI, 631 sq. —vocitata regi; conf. IV, 59, ibique Var. Lect. —710. Parrhasio, Arcadio: nam Parrhasia urbs et Parrhasius mons Arcadiæ. —711. Apollo præsidet monti Palatino et Palatinus olim dictus a splendido marmoreoque templo, quod Augustus in Palatio in memoriam victoriæ Actiacæ exstruxerat, et cui addita porticus cum bibliotheca Latina Græcaque. Vide Suet. Aug. 29; Dio LIII, i, p. 496; Propert. II, 31, et IV, 6. —pugnas meditatur; cf. ad V, 315, et Heyne ad Virg. Æn. X, 455.

«At, qua vicinis tollit se collibus altæ

Molis Aventinus, viden’, ut Latonia virgo

Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas,

715

Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos?

Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis

Inplerit dictum proprio de nomine campum.

713. Hæc efficta, quoniam in monte Aventino inter reliqua opera publica ædesque sacras eminebat templum Dianæ commune, Romanorum Latinorumque sumtibus consilio Servii Tullii exstructum, unde Diana etiam Aventina dicta, et mons Martial. XII, xviii, 3, collis dominæ Dianæ. Cf. Liv. I, 45; Dionys. Hal. I, p. 25; Alex. Donati Roma vetus et recens, c. 13, pag. 213, et Nardini Roma antica lib. VII, c. 8, p. 445. —714. Ita Erinnys supra II, 610 (ubi v. not.) et ap. Virg. Cul. 245. —714. tædas Adcensas Phlegethontis gurgite, h.e. letales, vel proprie, quia Diana etiam Hecate est, adeoque Dea inferna; Lenz. —715. nudata pugnæ, ad pugnam, κατὰ lacertos exsertos, nisi malis jungere nudata lacertos exsertos pugnæ, ad pugnam; more venatricum et bellatricum, ut Dianæ ac Nympharum, quarum humerus pectusque dextrum in numis et statuis nudatum conspicitur. Vid. sup. ad II, 78 sq.; Heyne ad Virg. Æn. I, 492 et inpr. XI, 649; Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 212, 213.

716. Mars campum Matium obtinet. —717. Inplerit armis, curru et comitatu (conf. ad IV, 324 sq., 430 seq.); vel potius, armorum et currus strepitu, ut IV, 436; vel denique, ut IX, 448, clipeo campum involvens. —proprio, ut VIII, 422.

Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,

Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus

720

Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem

Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.

Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,

Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis

Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!

725

Cede Deis tandem, et Titania desine bella.»

718. Janus tuetur Janiculum, et Quirinus collem Quirinalem. —719 sq. Jupiter in monte Capitolino se parat prælio. —quantus Ægida commoveat; vid. ad I, 642. —720. Conf. Virg. Æn. VIII, 354, ibique Heyne. Docte autem ægis ipsa dicitur vomere nimbos flammasque, h.e. fulmina, quæ Jupiter dextra jaculatur, dum læva concutit ægidem.

723. hiemes, ut III, 197. —concusso vertice, capite tuo. —724. Sub nutu, potestate Jovis, ad ejus quasi nutum paratos, ut IV, 712. Nam de nutu, quo Jupiter totum tremefacit Olympum (Hom. Iliad. α, 528 sq.; Virg. Æn. IX, 106; X, 115), vix cogitandum videtur. —725. bella Titania, h.e. bellum cum Diis, quale Titanes gesserunt; bella temeraria et infausta. Ed. —desine bella; vide Heinsium ad Ovid. Art. Am. II, 725.

Sic effata, virum indocilem pacisque modique,

Mirantem Superum vultus et flammea membra,

Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.

727. flammea membra ad oculos inprimis referenda, qui flammei et flammantes dici poetis solent in iratis et atroci vultu conspicuis; Ern. Sed eo potius vultus flammei spectant, utrumque vero maxime ad insignem splendorem multamque lucem, in qua Dii, quos Juno Hannibali videndos præbuerat, hominibus a se amatis heroibusque (nam alii mortales ne adspectum quidem eorum ferre possunt) manifesti nonnumquam in conspectum veniunt. Cf. Heyne Exc. XIII, ad Virgil. Æn. I, 402 sqq. —728. Abstrahit, invitum, et cum vi, a Roma, vel ejus obpugnatione et audaci conatu, avertit. Sic avellere Pœnum sc. invitum ac nolentem, inf. XVI, 637. Conf. ad III, 591 in Var. Lect. —reponit, reddit, restituit. Cf. ad V, 535.

Respectans abit, et castris avulsa moveri

730

Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.

Redditur extemplo flagrantior æthere lampas,

Et tremula infuso resplendent cærula Phœbo.

At procul e muris videre ut signa revelli

Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim

735

Ostentant, nutuque docent, quod credere magno

Non audent hærente metu; nec abire volentis,

Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:

Ac tacitæ natis infigunt oscula matres,

Donec procedens oculis sese abstulit agmen,

740

Suspectosque dolos demto terrore resolvit.

729 seq. Respectans; v. sup. ad v. 594, et ad VIII, 108. —avulsa Signa, ut vers. 733, revelli Signa, noto more, cum castra moverentur.

731 seq. Cæli serenitas extemplo oritur vel redit discussa tempestate. Conf. sup. v. 637 sq., 664 sq. —732. Cf. II, 663 sq., et ibi not. —cærula, ut I, 21. —infuso Phœbo; conf. Gronov. Obss. II, 7.

733. Bene Ernesti: «Egregius locus expressa veritate naturæ. Romani Hannibalem abeuntem vident. Jam respirant, idque primum vultu et ore taciti significant. Nam metus hæret adhuc in animis, et fraudis suspicionem alit. Sensim tollitur timor, sublato ex oculis hoste. Tum demum lætabundi sacris faciundis vacant.» —737. Punica corda; v. ad I, 5, et II, 56.

738. Versus hic bene opponitur Virg. illi Æn. VII, 518. Ed.

Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,

Inque vicem amplexi permixta voce triumphum

Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.

Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum,

745

Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.

Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis

Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas

Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,

Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.

750

Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:

Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.

Tum festam repetunt, lustratis mœnibus, urbem.

743. delubra coronant; v. ad v. 641.

744 sqq. Imitat. Virg. Æn. II, 26 sqq. Diluta verbis gravitas Maroniana; at iniquior Clément (Essai critique, T. I, p. 58), quod in singulis verbis Silium carpebat; Ernest.

746. regis, Hannibalis. Vid. ad IV, 196. —747 sq. celsus de sede Adfatus fuerit turmas; cf. sup. v. 567, 577 seq. et 622 in Var. Lect. —748. Astur, Hispani, pars exercitus Pœnorum. Cf. I, 231 seq. —749. Garamas pro Afris, altera exercitus parte. Cf. ad I, 142, 414; III, 313. —atrox et sævus, fortis; vid. ad I, 2. —Hannon forte pro supplemento Carthagine vel ex Hispania misso, cui præfuisse videtur. —tetenderit scilicet tentoria; vid. ad III, 274.

750 sq. Nota expiatio et lustratio, ante sacrificia, preces solennes, ludos aliasque festivitates. Conf. Virg. Æn. III, 278 seq.; IV, 635. —viva unda, pura, gelida et fluente. Cf. VIII, 125; Virg. Æn. II, 719. —751. Nymphis Anienicolis, Anienis, ad cujus ripam Hannibal castra posuerat. —752. festam urbem, ut XI, 270. —lustratis mœnibus, amburbio. Conf. Lucan. I, 592 sq.; Vopisc. Aurel. 20, et Fest.

Liber XII: Variæ Lectiones

2. astrifero R. 1. —7. Riphæa, Rhiphæa, Rhiphea, Ryphæea alii. Sed vid. ad XI, 459, flamina, scilicet κατὰ; sed flamine poetam scripsisse crediderim. —9. spondente die Col. Tell. et R. 2, quod recepit Lefeb. putans diem esse tempus, sive tempus anni, ὥραν. Sed Silius expressit Maroniana in lucem et arduus ad solem Æn. II, 471, 475, et Ge. III, 439, ubi vid. Ill. Voss. Nova cutis maxime micat, coruscat, repercussis radiis solis, ad quem caput extollit serpens. —10. afflat Ox. et Put.

16. Inpulerat conj. N. Heins. coll. Lucan. I, 69; VII, 16, et aliis locis, quæ laudavit ad epist. Ulixis Sabiniani v. 68. Sed vid. not. —18. Molli luxu labefacta meroque, Et somni illecebris t. m. f. opinabatur N. Heins. coll. I, 256; III, 557; Virg. Æneid. IV, 395; VIII, 390; Lucret. IV, 1112; Val. Fl. VII, 175 et al. Sed Drak. bene monet, τὸ madefacta apprime convenire ac conjungi et τῷ fluebant, (quum luxu fluere dicatur homo eo enervatus Liv. VII, 29 et 32) et voci mero. Sic et fluere mollitia, vel diffluere luxuria dixit Cic. et poetæ passim vino madere, madidum esse, inrigari, dilui, tingui, proluere se; βρέχεσθαι, τέγγεσθαι, quin et madet mens Lucret. III, 477, quem Drak. præter alios laudavit. Madefacta et madida etiam dicuntur vel omnino repleta, plena, propr. vino, (ut madere, seu madidum esse vitiis, artibus, jocis, Socraticis sermonibus apud Gell. XIII, 8; Martial. I, xl, 3; IV, xiv, 12; Hor. Od. III, xxi, 9, ubi vid. Jani) vel quæ madida sunt aqua, et hinc mollia, effeminata. Utraque notio h.l. apta. Ceterum possis etiam distinguere post madefacta, et jungere mero torpentia m. f. Membra, largiore meri usu in somnum delapsa, torpent; unde merum poeta egregie per adpositionem vocavit somni inlecebras. Sed præstiterit hæc verba tam ad luxum, quam ad merum referre. N. Heinsius luxum de Venere tantum adcipit, et Ernesti inlecebras somni verecunde pro Venere poni putat. Neutrum defendere ausim. —23. clipeive Put. et Tell. Vulgo clipei, claudicante versu: quam tamen licentiam non insolentem forte in poeta esse, monet Lefeb. —24. arma fovere haud dubitanter emend. N. Heins. coll. VIII, 92, 128; IX, 43; Lucan. IV, 152, et al. Sed vid. not.

28. Verba non spreta vigoris corrupta videbantur Barthio Adv. IV, 10; ubi hanc putabat poetæ mentem esse, non propter opes, nec quod gloriam ex victoria quæreret, Hann. ad Neapolin movisse, sed portus gratia. Negandi vero particula contrarium infert. Hinc et tum spreta vigoris corrig. N. Heins. non læta, vel non feta vigoris Burm. non aspra (pro aspera) vigoris Marcil. ad Hor. Epod. V. Sed omnibus his non opus; neque ea forte in mentem venissent viris doctis, nisi de urbe otio ac mollitie diffluente cogitassent. Sed poeta ipse memorat v. 41 seq. et 53 seq. Neapolitanos fortiter olim Hannibali repugnasse, nunc vero (v. 31, 32.) in otio vivere; cf. not. —30. quos peteret suspic. N. Heins. ut ad portus referretur. Sed doctior forte vulgata. —31. Nunc Col. Ox. et Tell. cum edd. Marsi, quod recte probavit N. Heins. coll. v. 396 sq. et Virgil. Æn. II, 21, (quibus locis add. sup. I, 293) ut poeta agat de suo tempore, quo studia maxime Neapoli exculta sint. Idem et Jam molles legi posse arbitrabatur; cf. ad XI, 41. Huc Put. Hinc Parm. Vulgo Nam. Male! —33. et ante memorabile inseruit Nicander: in scriptis certe et omnibus ante Juntinam edd. non legitur, sacrum et memorabile nomen conj. Withof. suis... muris castigandum opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. ut vel τὸ suis positum sit pro ejus, scilicet Neapolis, (quem reciproci usum vindicari dicit a Perizon. ad Sanctii Minerv. II, 11; Victor. ad Cic. Ep. ad Att. XII, 28; Rittersh. ad Gunth. Ligur. I, 452; Gifan. in Ind. Lucret. voc. dispansus, Barth. Adv. XII, 13; ad Rutil. I, 292, et Muncker. ad Hygin. fab. CXXI) vel Neapolis dicatur urbs Parthenopes Sirenis, quæ suis muris, seu suæ urbi, ex se nomen inposuerit, ut Sirenum domus Petron. Sat. c. 5. —38. Non ulla valuit p. P. Tutas mole vias, vel non ullas Tuta mole vias corrig. N. Heins. coll. vss. 70 et 108, ut moles tuta sint mœnia oppidi. At vid. not.

48. æde Tonantis maluerit N. Heins. Sed sedem T. etiam eadem Jovis dici posse, vel Tarpeium montem, in quo ejus templum fuerit, jam monuit Drak. coll. X, 432; XI, 85; XII, 517 al. Add. XIII, 55.

51. primis Col. et Ox. incepti Mars. in not. Vulgata lectio haud dubie corrupta. Irritus inceptus prima si a. u. conj. Barth. Adv. IV, 10; Irritus incepti, vel insessa, vel obsepta primus si a. u. Dausq. Irritus incepti (ut VII, 131, et similia passim millies) primi, vel prima si a. urbe N. Heins. Posterius et mihi in mentem venit, idque ed. Lefeb. et prob. Drak. ut sensus sit, Neapolin primam in Italia urbem fuisse, quam obpugnaverit Hannibal. —53. e muris conj. N. Heins. et mox pluebant, quod recepit Lefeb. qui illud a Petrarcha lib. VI, ex h.l. petitum putat; conf. Stat. Theb. VIII, 417, et sup. ad I, 311. Nec tamen video, quid sit, quod vulg. displiceat, vid. not. ad II, 131, et inpr. Heyne Obss. in Tibull. I, x, 68.

55. quæ pro quos reponendum putabat N. Heins. et quum Dausq. In utramque conjecturam ego quoque incidi, et posterior præferenda videtur, quia sequitur illa, et antiqua scriptura quom facilius vitiosam lectionem quos gignere potuit.

61. Vulgo legitur Defessus subigit, quod Ernesti servavit et ita interpretatur: cogit, imperat militibus ad Cumas se vertere. Quam rationem, etsi valde contortam, concoquerem tamen, modo militum vel in his vel in præcedd. verbis mentio fieret. Quæ difficultas tollitur, si levi mutatione Defessos reposueris auctore Barth. Adv. IV, 10; subiit Col. unde Defesso subiit (h.e. succurrit, in mentem venit) conj. N. Heins. prob. Drak. Defessum subiit ed. Lefeb. Sed neutra emendatione nodus ille solvitur. Hinc scripsi Defessos subiit, qua lectione admissa nihil superest, quod displicere et lectorem obfendere possit. Defessos milites ad Cumas vertere, ducere, subiit, cœpit, conatus est Hannibal. Sic subisti pellere tela, et torquere carinam, dixere Stat. Silv. V, ii, 105, et Claudian. de cons. Mall. Theod. 46. —64, 65. Reduxi vulgatam, etsi suspectam, lectionem, quoniam nulla VV. DD. conjectura mihi satisfacit. —Sedere pro adsidere, vel obsidere positum existimabat Cell. quod non plane repudiandum videtur: nam verba simplicia centies pro compositis, et hæc pro illis occurrunt, inpr. in scriptoribus posterioris ævi. —Portus Col. quod etiam conjecerat Dausq. idque adridere potest coll. v. 29, et verbis Liv. XXIII, 36: Hannibal, quia Neapolim non potuerat, Cumas saltem, maritimam urbem, habere cupibat; conf. not. ad v. 27 seq. Sed eamdem notionem poeta jam v. 60, expresserat, et hinc consilium urbis obpugnandæ declaraverat voce portus nomini ejus adjecta. Itaque voc. iterum ejusque repetitio ad ea, quæ v. 37, 40, traduntur, spectare videtur, et ut sup. mœnia, viæ ac portus Neapolis, sic h.l. muri, aditus et portus Cumarum memorantur. Præterea de obpugnatione urbis sermo est, quam Hannibal frustra tentabat, a Graccho repulsus, de qua plura vid. ap. Liv. XXIII, 37; iterumque sedere Ad portas, vel potius portus, (ut sedere ad Suessulam, Trebiam, Ticinum, mœnia Romæ et similia apud Liv. VII, 37; XXII, XXIII, XXVI, 11; Virg. Æn. V, 440 et al.) scribendum putabat N. Heins. qui tamen suspicabatur, aliquid forte apud Silium excidisse, quoniam vetabat ad sedere referri non posset. Portarumque aditus malebat Withof. iterumque tenere Portus, atque, etc. conj. Burm. non inprob. Drak. qui tamen eamdem difficultatem hac distinctione removisse sibi videbatur: iterumque sedere, Portus atque a. i. s. vetabat; si modo sedere exponeretur, nihil agendo tempus sine fructu perdere, (vid. not. ad X, 598) et ad hoc verbum intelligeretur jubebat, vel cogebat, quum dudum notaverint eruditi, veteres interdum duabus pluribusve vocibus unum verbum addidisse, quod uni tantum responderet, omisso, quod alteri conveniret. Distinctionem illam, a Dausq. jam propositam, præter Drak. recepere Lefeb. et Ernesti, qui hanc quoque interpretationem adscivit, et eumdem contulit Phædri locum Fab. IV, 17, 31, non veto dimitti, verum cruciari fame, scilicet jubeo. Neque etiam ignoro vel diffiteor, a scriptoribus tam Græcis quam Latinis sæpe duobus pluribusve membris unum jungi verbum, cujus plenus significatus ad unum modo membrum referri possit: sed tum ex hoc verbo generalis vel cognata notio, non vero contraria, petenda et ad reliqua membra transferenda est, nisi hæc durities additis vocc. verum, sed et similibus mitigetur, ut ap. Phædr. l.l. vel ap. Liv. III, 55, negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum, qui eorum cuiquam nocuerit, sacrum sancire; conf. Liv. III, 48, pr. XXII, 12; Cic. ad Div. VIII, 10 (de quo negant Cæsarem laborare, sed Pompeium valde nolle) Vetare est id. qd. jubere non, et negare id. qd. dicere non, eaque notio generalis vel pars tantum pleni significatus ad alterum membrum referenda: at tum semper adjectis conj. sed, verum al. contraria designatur sententia; conf. sup. ad VI, 179; Faber et Burm. ad Phædr. l.c. Gron. Obss. IV, 2; Manut. ad Cic. pro Quintio c. 26, et ad Div. IV, 5; Janii A. P. p. 270, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 48, 55 et 67, ubi multa exempla, quum Græca tum latina, congessit. Neque tamen in vulgata lectione adquiesco. Poeta forte scripsit iterumque nocere Portis, scilicet pulsando et quatiendo, ut sup. v. 40, vel iterum quassare Portas, vel, quod his præstiterit quodque minus a vulgata scriptura recedit, iterumque ferire Portas, h.e. pulsare, quatere, (cf. sup. v. 40) ut ferire murum arietibus ap. Sallust. Jug. 76 al. 79, et similia passim obvia. —66. rimaturque scripti; rimatur omnia priscæ edd. errore operarum, unde Nicander, ut laboranti versui mederetur, primus rimatur et omnia edidit in Juntina, et inde alii, —68. qui legitur in Oxon. et priscis edd. quas Drak. consuluit, forte et in aliis libris et scriptis et editis, quorum lectionis varietatem h.l. non adtentisse videtur N. Heins. quis primum exstat in Junt. Ego restitui qui, tum ob auctoritatem codd. tum propter ea, quæ dixi ad II, 645. —75. tene, heu! Col. Vulgo tenet heu! quod revocavit Lefeb. ut per emphasin iteretur tenet, et pronomen more Silii omissum sit. —76. Gracchusque Paris. nescio quæ, teste Dausq. —77. Vox Non semper me obfendit; nam Gracchus eruptione ex oppido simul duabus portis facta, stationes hostium fudit fugavitque in castra, vid. Liv. XXIII, 37. Id vero novum est argumentum, quo Hannibal utitur ad ignaviam militum increpandam; conf. not. Nunc video, eamdem difficultatem sensisse Lefeb. qui reposuit Nunc. Non male, nisi præstiterit En, quod sarcasmo adfectuique irati H. aptius, et Silio in deliciis est. —78. A vobis quidam. —79. Casu ut gesta putent malebat N. Heins. Vos per Tyrrhena, etc. primus edidit Nicander apud Juntam. Sed vid. ad I, 658. —81. vestræ Col. unde dignos vestræ famæ scribendum putabat N. Heins. Conf. not. ad VIII, 383. Mihi potius pron. vestra languere videtur, quoniam jungitur verbis quam trahitis, et vosmet modo præcessit. Neque etiam facile expedias formulam loquendi famam trahere; utrum sit possidere, an secum quasi ducere, an, quo sensu Ern. adcepit, huc usque comparasse. Nihil horum satisfacit, et crediderim potius legendum esse, dignos jam vosmet reddite, gestis (h.e. ex vel a rebus gestis) Quam trahitis, fama. Sic famam trahere a censu dixit Juvenal. XI, 23; nomen e causis t. Plin. XV, 14, et similia alii, ut et ducere nomen, etc. ex vel ab aliqua re. —82. in pectore primus edidit Marsus. Male. Conf. Heins. ad Claudian. in Rufin. II, 79.

84. Arrigere tacite et contra librorum fidem scripsit Lefeb. mentes, non mentem, scripti. —85. hinc perlustrans, postquam nempe militum animos adhortando erexerat, conj. N. Heins. coll. III, 45, 46. —86. Vulgo Virius, ut et v. 104; conf. ad XI, 65. —87. Inmeritus, vel Ante omnes ductor, (ut inf. v. 299) vel Intuitus ductor opinabatur N. Heins. Infidus ductor Burm. Sed vid. not. —89. bella timeret Col. timeret scripti et R. 2; cum aliis vetustis edd. teste N. Heins. Sed priscæ edd., quas Drak. consuluit, in vulgatum regna teneret conspirant, nisi quod tenerent legitur in ed. Benes. et in marg. R. 1. Vox regna e Virg. Æn. VI, 14, margini adscripta, et deinde recepta videtur; bella in cod. Col. legi solus notavit N. Heins. non, quod mireris, Modius. Sed recte, opinor, monuit Withof. vulgatum regna retinendum esse, quod et loco citato Virg. firmetur, et aptissimum sit h.l. quod Minos non opus habuerit, Dædalo in regno suo adhuc commoranti bellum inferre, adeoque Dædalus timuerit regna, non bella Minois, ideoque fugerit.

105. atros pro actos Put. —106. invia tecta conj. N. Heins. vel irrita cœpta, quod recepit Lefeb. Sed exquisitior et doctior est vulgata lectio, vid. not.

118. Vulg. dispulit æquor, quod primus edidit Nicander, et Dausq. etiam inprobavit. —119. victor Col. Vulgo vector. N. Heins. emendabat abductor, vel rector, vel ductor. —121. Verbum monstrat suspectum videri potest vel in h. versu vel sup. v. 115. Sed hujus incuriæ; culpa in ipso forte poeta residet.

127. voramine Col. a vorare, judice Lefeb. —130. At juxta caligantes, longumque Col. et R. 2, nisi quod in hac justa legitur errore typ. Vulg. Ac juxta caligante situ, quod quum metri legibus repugnaret, D. Heinsius τὸ Ac sustulit, quem sequutus est Rapheleng. prob. Richter. Specim. Obss. Crit. p. 74. Illud ac etiam omissum in ed. Basil., at juxta post situ positum. Juxta ac caligante situ Cell. caligante, omisso τῷ situ, Put. teste N. Heins, sed, si Lefeb. fides habenda, At mixta caligantis locumque. —135. Ostentant Tell. quam veram lectionem, quod mireris, primus Nicander revocavit in ed. Junt. Obstentant Put. Ostentat Col. et Oxon. cum priscis edd. At proxime præccssisse narrant, et mox sequi tradunt, jam monuit Draken. —138. τὸ Parturit mendosum videbatur Barth. Adv. IV, 10 (ubi leves has adtulit rationes: «illud exsibilat minime de igni capere potes, nec ad id, quod sequitur, intelligendum, quum ibi inmugit legatur, neque tellurem exsibilare dicere licet; quare necesse est, ad τὸ flatus referas») et N. Heins. Ille emendabat Pars ruit, pars flatuum intus conceptorum exhalatur, cum furore et magno impetu; hic Par furit, vel Perfurit, ut hæc verba referri possint ad illa de Vulcano, quæ sequuntur, Mulciber inmugit, et prius agatur de flamma ac vapore hic locorum exundante, nunc de fremitu, qui sub terris audiatur, ut ap. Petron. c. 120: Est locus, exciso penitus demersus hiatu Parthenopen inter magnæque Dicarchidos arva, Cocyta perfusus aqua, nam spiritus, extra Qui furit effusus, funesto spargitur æstu. Hæc conjectura non inprobanda videtur, nisi potius vel hic vel præc. versus ejiciendus est et glossam redolet: sensu certe parum differunt, et æstuat respondet τῷ parturit, ut exhalat τῷ exsibilat. Non ignoro quidem, me in poeta luxuriantis ingenii versari; at vix crediderim, eum tam abrupte dixisse, tellus æstuat et exhalat, parturit et exsibilat. Lefeb. monet, Barthium et Heins. mirum quantum ineptire, et Ernesti, eorum conjecturis non opus esse: sed neuter rationes adjecit. Verbum parturit τῷ rumpere obponi et ad Vulcanum referendum, adeoque minorem distinctionem in fine versus ponendam esse, existimabat Withof. —140. fretis Col. Ox. R. 2, fletis Put. et Tell. Vulgo foras. —143. gigantas pro gigantes primus edidit Drak. ex emendat N. Heins. vid. ad IX, 309. —145. minatur primus reposuit Aldus, errore forsan operarum. —147. Munanto Ox. Numanton Put. Numanta priscæ edd. solemni varietate vid. ad III, 494, et IV, 276. Veram scripturam primus restituit Wolf. in ed. Basil. et defendit Delr. ad Senec. Herc. Fur. v. 980. —150. eructantem conjicere possis. Sed vid. Burmann. ad Valer. Flacc. lib. II, vers. 30, et Heins. ad Ovid. Metam. lib. V, v. 353.

152. Vesvina Put. quod reduxit N. Heins. pro vulg. Veseva, cujus voc. prima syllaba a poetis corripitur. Besvina Col. vid. not. ad VIII, 654. Vesuvina tamen in Put. legi testatur Lefeb. —153. stratusque ruina, h.e. obstratus saxis exesis et late ejectis, ex probabili conj. N. Heins. statusque Put. Vulgo fractusque. —154. Ætnæ saxis certantia saxa, hoc est inmensæ altitudinis, conj. Dausq. et Dorleans ad Tac. Ann. IV, p. 499, ubi tamen vulgatum quoque non prorsus respuit, et recte ita explicat, ut Vesuvius eadem fata, quæ Ætna habere dicatur, globos scilicet saxaque ignea eodem modo volvens.

159. Phereciadum Col. prob. N. Heins. At vellem, rationes adjecisset, et post muros perperam additur in priscis edd. non in scriptis libris, et bene illud extrusere D. Heins. Raphel. et Cellar.

168. ferri scripti et R. 2, quod etiam conj. Dausq. fere R. 1. Vulg. ferre, et sic quoque ed. Lefeb. sed errore typ. pubem Rapheleng. ed. —169. capite scripti et R. 2. Vulg. rapite; at sequitur capitque. —170. Circumdant rapide malebat N. Heins. et v. 171; volat pro sonat. Sed sonat Marcellus, i.e. clara voce, ita ut audiri possit, dicit, quæ a Nerone et Tullio fieri velit; Drak. —174. Larinantia Oxon. et ed. Dausq. —179. revellere Col. et R. 2, quod tamen, quia modo præcessit, corruptum et e glossa ortum videri potest. Vulg. evellere. —180. tentare irrumpere emend. Lefeb. Sed rumpere poetis etiam est id. qd. inrumpere, intrare, ut ap. Val. Fl. II, 37; Virg. Æn. XII, 683, et al. Conf. not. ad I, 54.

182. Hinnitusque (equorum) Col. Invitusque Oxon. Vulgo Tinnitusque simul litui, quod ipsum quoque recte dicitur et apte, vid. not. ad XIII, 146. —184. undique pro incita Puteol. unde recepere Drak. et Ern. suadente N. Heins. Sed quomodo hoc ex illo oriri potuerit, difficile dictu est, et τὸ undique glossam potius redolet vel emendationem; disjectis portis (ut VII, 523 et 568) Put. Tell. et R. 2, recte, quoniam de erumpentibus sermo est, d. turmis Col. perperam e v. seq. Vulgo d. telis. —185. flumine scripi, si fides habenda N. Heins. Sed Lefeb. contendit, in omnibus et scriptis et editis libris legi turbine, quod idcirco reduxit. Verba certe turbine turmæ auribus ingrata sunt, et τὸ flumine tum elegantius est, tum aptius τῷ effusæ, vid. not. et Heins. ad Claud in Rufin. II, 427, ubi etiam turbæ e scriptis recipiendum putavit. Eum sequuti sunt Cell. Drakenb. et Ern. Ego vulgatum turmæ revocavi cum Lefeb. et vers præc. ad pedites, hunc vero ad equites refero. Silius expressit Liv. XXIII, 16; Patefacta repente porta, Marcellus signa canere, clamoremque tolli, ac pedites primum, deinde equites, quanto maximo possent impetu, in hostem erumpere jubet. —187. aut Borea malebat N. Heins. Tum vero vs. sq. etiam Aut, vel Et rupto scribendum erit. Silium contra in illo ter repetito ut elegantiam captasse putabat Drak. —189. terrente R. 2, et hinc alii, viso Put. quod recepit Drak. ut sensus sit: Hannibal, viso militum in se ingruentium torrente dejectus, victoriam sperare non audet, visu Ox. R. 1, Med. et recent. edd. Vulgatam lect. terrente visu non inprob. Drak. si exponatur: Hannibal non sperare potest, se truci vultu (qualis describitur sup. XI, 337 sq.) arma ei viros dejecturum, seu repulsurum esse. Ita quoque Ernesti verba armorum v. dejectus sperare valet interpretatur, ut dejectus sit vox substant. non participium, ne sperare nude ponatur et dura efficiatur sententia, torrente nisu Col. et ex eo Lefeb. qui coll. XVI, 248, et Virgil. Æn. XI, 852, hanc putat esse h.l. sententiam, eleganter et graphice expressam; Hann. dejectus vehementissimo impetu Romanorum, non valet sperare. Nihil horum satisfacit, et poetam scripsisse crediderim: Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque Dejectus spe, (ut ap. Cæs. B. G. I, 8) stare valet, cf. mox v. 195, 196. Si quis tamen nostram lectionem retinere malit, ea sic videtur explicanda: viso torrente, multitudine armorum virumque, Romanorum, cum impetu inruentium, (vid. not. ad v. 185) dejectus animo (ut ap. Virg. Æn. X, 858) non bene sperare valet. —190. Dejectum Mars. et inde alii. —191. prægressus Col. ut prævectus V, 170, ubi vid. Var. Lect. Vulg. progressus. Quidam jungunt adtonito equo, et Drak. malebat legere dux D. instat Adtonitis, militibus Punicis. Sed τὸ Adtonito referendum ad præc. Libys, —192. asta Med. et Rom. 1, ad cujus marginem docta manu emendatum est astat. —193. fert h.e. regit gressus dexter Deus corrig. N. Heins. Sed fer gressus eodem sensu dici, quo XV, 559, monuit Drak. —194. ad muros, non in muros, scripti. —196. sta scripti et R. 2, stat campus in vulg. stet campus emend. Dausq. non inprob. Barth. Adv. IV, 10, qui tamen malebat stent et Mars his manibus. Sed τὸ sta δεινῶς repetitur, et in manibus dicitur, ut apud Val. VI, 460, Stat. Thebaid. X, 29; Lucan. VII, 253, et al. vid. not. ad VII, 35. —197. τὸ a abest a Col. et hinc ab ed. Lefeb. e cæde Put. dimitte conj. N. Heins. et v. 205, summo Dedecori. Idem v. 208, pro sævo, quod mox sequitur, reponendum putabat lævo, quod recepit Lefeb., vel fœdo, vel sævo.

212. Pulydamanteis præter alios scribendum censebat Heins. ad Ovid. Met. XII, 547, quod in Πολύδαμας prima corripiatur. Sed idem recte monet ad Ovid. Epist. Her. V, 94, membranas veteres in locis Ovidii, Silii, Propert. III, i, 29, et Pers. I, 4, constanter pro vulgata stare scriptura, ei Græcis non modo Πολύδαμας et Ion. Πουλύδαμας, sed etiam dialeclo Dor. et. Eol. Πωλύδαμας dici, ut Κοράλλον, Κουράλλον et Κωράλλον. Ὄλυμπος, Οὔλυμπος aliaquæ similia. Idem jam animadvertit Dausq. —220. Aonio plectro Col. Recte. Vulgo Aonios, et sic quoque ed. Drak. errore typ. —221. duxere parem suspicabatur N. Heins. prob. Drak. —222. Hunc versum, qui a vulgatis libris abest, revocavit Modius e cod. Col. in quo tamen natior invenit N. Heins. qui conj. gratior, vel carior. At vid. ad XI, 512. —225. Vulgo post Pauli, et decoris v. 228; et undis v. 231, puncta ponuntur. Sed apodosis sequitur demum v. 234 sq. et verba puer illa gerebat... advectus ab undis pro parenthesi habenda sunt; quæ quoniam longa est, memoriæ juvandæ causa protasis v. 232 et 233, repetitur; conf. inf. ad v. 441. Hinc distinctionem mutavi. —227. ora, Col. R. 1, Parm. Med. Marsi et Martini Herbip. edd. hora cum adspirat. Ox. Conf. Heins. ad Claud. de laud. Stilic. II, 136, ore Put. et vulg. edd. —231. ab Indis primæ edd.

234. Ceu, non Cum, Col. Ox. Parm. —242. spoliatque jacentem conj. Burm. At vid. not. —244. honoræ Parm. unde et formæ populator honoræ corrig. N. Heins. quod legitur in R. 1, et Med. Verius tamen putabat esse et formæ populatur honorem, ut ap. Iscan. de bell. Troj. IV, 70, At honores doctius dixit Silius pro honore, ut Virgil. Æneid. I, 591. —245. tum lactea cervix emend. N. Heins. nostra verba nihili esse putans: et dubius hærebat Drakenb. Si quid mutandum, reponerem et violacea cervix. At vid. not. —248. sacrat, vel saccat pro jactat Col. —251. rapta casside maluerit N. Heins. coll. vers. 258.

253. ad socios primus edidit Nicander apud Juntam —258. Antenorida tacite edidit Lef. ex emendat. N. Heins. Cf. ad III, 650, et Serv. ad Virg. Æn. III, 475.

266. Suspicor legendum esse discrimine vitæ, (quæ lectionis varietas et vocc. leti ac vitæ permutatio passim reperitur v.c. ap. Virg. Æn. X, 511) vel Avehitur parvo ductor discrimine leti Turbatus; cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 143; X, 511, et Heins. ad Ovid. Met. VII, 426. —267. furens, quod conjecerat Dausq., est in scriptis, teste N. Heins. cui et fremens in mentem venit. At Lefeb. reduxit vulgatum ferens, et hæc notat: «In nullo cod. vidi furens, et ferens parum tute mutatur in furens: idiotismus est solentissimus auctori.»

273. primus, non primo, Col. et Put. Cf. ad II, 235. —277. sub casside conj. Dausq.

285. mene... statui, scilicet decet, vel æquum, seu par est, emend. N. Heins. Recte puto: nam elliptica talis oratio, quod jam monuit Drak. qui tamen vulgatam lect. sine necessitate non repudiandam putabat, iratis et indignantibus, quique turbato sunt animo, maxime convenit; cf. Virg. Æn. I, 37; Gron. ad Stat. Theb. IX, 65; Lambin. ad Horat. Epod. VIII, i, et Sat. II, iv, 83; jam pro tam R. 1, 2; Ben. et Marsi sec. ed. quod edidit Lefeb. turpi pro vulg. tristi e scriptis et R. 2; recepi cum eodem, probb. N. Heins. et Drak. tam turpi crimine dignum suspicari possis coll. simili loco Virg. Æn. X, 668 et 681, ubi Heyne monet, fugæ flagitium a viro forti crimen adpellari. —289. ad abest a Put. unde quum bella vocarent (de qua locutione vid. ad X, 112, et not. ad IV, 508) conj. N. Heins. cui tamen vulgata scriptura videbatur verior, quam Draken. firmavit coll. II, 452; VII, 103; IX, 647; XII, 345; XVI, 53. —294. spolium (scilicet galeam Pauli v. 224 sq.) e Col. recepi suadente N. Heins. Vulgg. spolia.

295. At jam sueta non male conj. Withof. —296. recreata, non recreare, Col. Tell. Rom. 2. —304. meditati... Metelli Col. et Ox. meditari Put. et Med. meditatum R. 1, meditantum Marsus et alii eum sequuti. —305. Concilium emend. Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 325, in marg. Male! Eidem τὸ scelerata mendosum videbatur: at Drak. monet, poetam, quum Metelli consilium mitiori, quam par esset, vocabulo culpam vocasset, ingravasse insuper, culpam sceleratam dicendo; mitius enim esse culpam, quam scelus, et has idcirco voces ubique ab Ovidio, inpr. Trist. IV, i, 24, distingui. —306. cessat, non cessit, scripti, R. 1, 2, Med.

309. derepta, non direpta, scripti; conf. ad IX, 29; X, 318. —310. ruunt tacite scripsit Lefeb. Leviori mutatione ministrat reponi potest. Sed nec ea forte opus est. —311. tantæ malebat N. Heins.

320. Cirrha non est in Colon. Parnaside Cirrha (ut apud Ovid. Metam. XI, 165, et similiter Argolis, Tænaris, Cecropis et alia) corrig. N. Heins. qui conf. ad Ovid. Epist. Her. VI, 81; VIII, 72, ej. Art. Am. I, 172 et al. Id. prob. Drak. cui Parnasia responsa languere videbantur. Vulgg. Parnassia: at in codd. melioris notæ scribitur Parnasus et Parnasius, vid. Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11; Pier. et Heins. ad Virg. Ecl. X, 11; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2. Græcis tamen tam Παρνασσὸς, quam Παρνασὸς et Παρνησὸς dicitur. —323. intacta Put. unde instincta (ut ap. Lucan. V, 150) conj. Lefeb. —325. Adversi et q. duro sub M. m. Put. Adversi en quidquid duro s. M. m. vel Adverso en q. duri s. M. m. (ut ap. Ovid. Fast. I, 60) suspicab. N. Heins. —331. meminisse Puteol. R. 1, Mediol. miserasse conj. N. Heins. coll. Virgil. Æneid. lib. VI, vers. 56. Sed cur poetam non deceat, variare verba? —335. violentus Col. Tell. et R. 2, quod recepi cum Lefeb. pro vulg. violenter, quod glossam redolet. Illud doctius est: violentis Oxon.

337. Atque, non Ast, Col. Parnasi, non Parnassi, omnes antiqui; conf. ad v. 320.

343. Sardoas p. quatiebat m. turres, ut XIII, 36, 107, 267; Hor. Od. IV, 6, et Lucan. VI, 136, maluerit N. Heins. qui tamen terras quoque et campos quati exemplis sup. I, 297, probaverat. —345. Hampsicora, seu Hampsicoras in membranis legitur Liv. XXIII, 32, 40 et 41: in vulgatis Harsicoras; vid. ibi Drak. qui scriptorum fidem sequutus est: Hypsagoras, vel Hapsagoras scribendum putabat Dausq. —347. Hostus erat, cujus Col. Ortus erat Cumis Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Oscus erat, cujus; conf. v. 403, 413, et sup. ad I, 437. —348. Asper pacis, ut lenis belli in vet. exemplari Stat. Theb. VII, 26; Rom. 1; Ben. ei inde Lefeb. —351. accendere, h.e. adhortari, Put. R. 1, Parm. Med. Cf. IV, 169; IX, 244, (ubi vid. Var. Lect.) Claud. in Rufin. II, 173, et 296; ad quæ loca vid. Barth. et Heins. Vulgatum accedere reduxit Lefeb. non inprob. Drak. modo jungas pugnæ avidas dextras, h.e. milites pugnandi cupidos. Sic dextræ sup. XI, 539, inf. XVI, 18, et al. vid. Gron. Diatr. Stat. c. 40, p. 263. —352. tenebrosa Col. unde recepi: nemorosa invia inf. v. 376; salebrosa conj. N. Heins. Vulgo latebrosa. —353. profusa primus edidit Marsus, et perperam defendit Dausq. ut sit longa semita; fuga Oxon. captans Modius e Col. —354. Virgulta,... valle, h.e. virgultis obsita, (ut ap. Sallust. in Fragm. p. 1009, ed. Cort.) Ox. vel potius, si Lefeb. fides habenda, tres scripti et R. 2, vid. not. ad I, 173. Vulgo Occulta valle, ut VII, 133, et ap. Liv. X, 14; XXVI, 5; XXVIII, 11. Sed τὸ virgulta, quod elegantius est et doctius, quam ut ab indoctis librariis excogitari potuerit, præferunt Barth. (Adv. IV, 10,) Heins. Draken. Lefeb. et Ern.

356. Fastigatur Col. unde recepi cum Lefeb. qui exponit, ex aquis earumque verticibus altissimis eminet. Sed vid. not. ad V, 50. Sensim fastigans compressa cacumina nectit. Ibi Drak. laudavit Cæs. B. G. II, 8; IV, 17; B. Civ. II, 10; Plin. XXIV, 19; Elmenh. ad Appulei. Florid. p. 346, et Savaro. ad Sidon. Apollin. Epist. III, 6. Vulgo Castigatur, h.e. comprimitur, coercetur, constringitur et nonnullibi coartatur, ne continua sit, aut procurrat latius in pontum. Ita bene Barth. Adv. XXII, 14, et Draken. qui lectores remisit ad Gron. Diatr. Stat. c. 24; Dresem. ad Iscan. bell. Troi. I, 157; Barth. ad Stat. Theb. IX, 687, et Burm. ad Petron. Sat. c. 47: Homer. ἱμάσσειν Iliad. β, 782: contulit D. Heins. —357. sub margine Marsus edidit errore librariorum, et hinc alii. —366. in deest in Oxon. et Put. —370. inviduata Ox. prob. Barth. qui exponit, prorsus viduata, et viduata Put. viduata veneni emend. N. Heins. coll. II, 247. Sed v. exempla ibi laudata, et Bentl. ad Hor. A. P. 60. —371. tristi cælo scribendum censebat N. Heins. Sed vulgata doctior est. —373. Squalidaque intus Arva corrig. idem Heins. prob. Drak. qui pallida Arva quæ sint, non satis se intelligere fatetur; cf. not. ad I, 211. Sed exquisitior est vulgata lectio, et pallida arva sunt, quæ nimio solis ardore nimiaque siccitate torrida, pallent, quorum seges, frondes, gramina, etc. pallescunt, h.e. nativum perdidere colorem. Sic vitio cæli pallet ægra seges, dixit Ovid. Fast. I, 688, et Ceres non sic pallet adusta gelu, Quantum, si culmos Titan incalfacit udos ibid. IV, 918; pallescunt frondes Ovid. Art. III, 704; cf. Senec. Œdip. 45; Rutil. I, 479, et Passerat. ad Prop. I, xv, 39: Ernesti monet «ad naturam factum epitheton pallida, hoc est exusta nimio sole, quo sensu pallorem anni dixit Plin. II, 30.» Hunc locum jam contulerat Lefeb. qui non mirum esse dicit, si pallida illic arva, ubi triste est cælum quia ἄηρ δολερὸς, et ubi sol vix puro splendet lumine. Plinius tamen de pallore solis deficientis loquitur. —374. nimio cancro atque humentibus, vel uventibus Austris emend. N. Heins. Id vero a vulgata scriptura nimis recedit, et humentes Austri h.l. non conveniunt. Drak. hanc poetæ mentem esse putahat, Sardiniam tam inclementi sole tamque torrido cancro infestari, ut omnem humiditatem omnesque nubes, quas Auster secum advehere soleat, siccet, et in fumum ire cogat. Ernesti vero ita vulgatam lectionem interpretatur: «venti ardentes nimio sole, calidissimi: fumus enim ignem consequitur; unde fumantia saxa de monte ignivomo Virg. Æn. VIII, 417.» Neutra ratio ita comparata est, ut in ea adquiescere possis, et fumus a vento alienus esse videtur. Silius forte scripsit Cancro candentibus Austris; conf. I, 193, 194, 256, 258. —375. favoris Put. propenso favore, et v. 376 creber maluerit N. Heins.

377. Hostus, et 378 Vela, et 379 Cui postquam emend. idem. —381. videntum Put. videntur, vel jubentur, et v. 383 campi ut properatis conj. N. Heins. —384. exsertos enses idem et jam ante Livineius recte, opinor, scribendum putavit. Id recepere Cellar. ac Lefeb., et probavit Draken. coll. Stat. Theb. X, 450, et XI, 377; vid. sup. ad IX, 314, et h.l. not. Heins. ad Val. Fl. III, 246, et Claud. in Rufin. II, 400, ubi præterea Deventum, sed memoriæ haud dubie vitio, scripsit, quod nolim in locum τοῦ Perventum a Cell. substitutum esse. —385. dira inde lues, cæduntque caduntque Col. et R. 2; conf. V, 623; Lucan. IV, 558; Heins. ad Valer. Fl. III, 246; IV, 426. Vulgo dura inde lues, ceduntque c.

387. fata opinabatur N. Heins. quoniam facta mox sequuntur; sed quatuor demum versibus interjectis. —391. ut, non in, scripti et R. 2.

393. Mesapi, Mersapi, Mesappi alii. Sed Messapi Col. Cf. Intpp. ad Virg. Æn. VII, 691; Gruter. Insc. p. 297; Turneb. Adv. XXII, 3. —395. dextram est ex emendat. Gron. in Diatr. Stat. Vulgo dextra. —399. Infaustam Argo male corrig. Dausq. Infaustus potius Cyzicus fuit, non Argonautæ, nisi quod inprudentes et ignari illum, hospitem suum, obtruncarunt. Infectam Merula in vita Ennii p. XII. Vulgatum tuetur Drak. et infestum exponit infestatum, qui infestatur, coll. Gell. IX, 12, (Infestus adpellatur, qui malum infert cuipiam, et contra, cui aliunde inpendet malum, etc.) Non Marc. verbo Infestum et Barth. Adv. XXII, 9; conf. not. ad II, 99. Sed vid. not. ad h.l. Cyzicus, non Cizicus, Col. Argo, non Argon, Col. Med. Mars. et Martin. Herbip. —401. Spectandum is sese, ut τὸ is repeteretur, malebat N. Heins. —402. dextris cædibus, emend. Barth. Adv. IV, 10, ut sensus sit: successu pugnæ virtus augebatur. At vulgata lectio bene se habet, et τὸ dextræ tam cum ardor, quam cum cædibus jungi potest. Dextra passim pro virtute, et manu viri fortis. —403. spernens Col. et Oxon. hostis Col. et R. 1; Hostus R. 2, et ita legendum duxerat N. Heins. Vulgo Oscus; cf. ad v. 347. —404. perlibrat turbidus (v. sup. not. ad I, 477) vel fervidus (ut V, 320, IX, 129, 422) opinabatur N. Heins. Sed cf. II, 124; Virg. Æn. IX, 431, et Ovid. Met. V, 32. Drak.

407. Hæc verba varie emendavit N. Heins. nimium que superbe S. h.; (quod etiam conj. Scalig. et recepit Cell.) superbi Sperati hausisti; superba Sperata h.; (ut et non nemo apud Dausq.) nimiumque superbi Irrita spes ausi est, vel Spes ablala ausi est, vel Spe fata hausisti. Si quid mutandum, equidem maluerim, Nimium en vanam nimiumque superbam Spem mente hausisti, ut ap. Virg. Æn. X, 648. Turnus animo spem turbidus (forte turgidus) hausit inanem. Vulgatam lectionem, quæ omnino corrupta videri potest, tuetur Dausq. et Barth. Adv. IV, 10. Ille intelligebat superbi viri sperata, ut monstrata supra (conf. V, 364); hic: nimium superbi et nimium juvenis sperata animo concepisti. Reliqui intpp. h.l. tacent. Withof. ingeniose emend. nimiumque superbi Sperare hæc ausi est: qua ipsius sententia nil literis vicinius, clarius certiusque dici potest. —408. auxisti pro hausisti Tell. et R. 2. —409. τὸ est primus omisit Marsus operarum lapsu, et recte jam restituerunt Gryphius, Nutius, D. Heins. et alii, etsi hiatum illum exemplis firmavit Barth. Adv. XX, 18, et ad Calpurn. ecl. V, 12. —412. Latiis R. 1, Parm. Med. Vulgo latis, solenni aberratione; cf. Heins. ad Claud. de Raptu Pros. II, 177, ad Ovid. Met. I, 560, et Fast. II, 555; V, 241. Merula in fragm. Ennii p. 2; Grot. ad German. Arat. Phœn. p. 3. Silium tamen h.l. Hesiodi tantum, nec potius Homeri meminisse, recte obfendit Barth. Ad. IV, 10, et Wesseling. Obss. varr. L. II, c. 30, p. 280, 281. Hinc ille emendabat Ascræo Smyrnæve seni; hic vero, nec cedet Homero, quod omnino adridere potest; nisi potius verba Ascræo seni a docta manu ex Virg. Ecl. VI, 70, margini olim adscripta in textum inrepserunt, et vera lectio fuit, nec cedet honore Cumæo, vel potius Smyrnæo famave seni; conf. not. ad VIII, 594. Comparatio certe Ennii cum Hesiodo parum apta est, quum non eodem carminum genere inclaruerit: nam quod græcam Evhemeri historiam de origine Deorum latine et quidem prosa oratione reddidit, nihil facit ad rem. —413. Hosto Col. et R. 2, Hosco Tell. Vulg. Osco; cf. ad v. 347, et 403. —417. Tum scripti. Vulgo Dum.

424. iræ conj. N. Heins. et Gronov. Obss. I, 17, idque tacite recepit Lefeb. Conf. ad IV, 542; iras Put. —426. iniqui Col. —427. animis corrig. Dausq. quia præsidium Rom. quod Casilini fuerit, magna animorum pertinacia oppidum defenderit. Recte; sed et armis; vid. Liv. XXIII, 18. Mihi potius τὸ astu alienum ab h.l. videtur; nam Hannibal non dolis, sed fame Casilinum expugnavit. Poeta forte scripsit: et (h.e. etiam), vel vix re reseraverat arta; conf. II, 103; V, 477; VII, 280. —428. obsessos Oxon. at obsessus v. p. auro emend. Barth. Adv. V, 6. Non male! conf. II, 35. Sed doctior forte et exquisitior est vulgata lectio; vid. not. —429. Dauniacos (ut Iberiacis XIII, 510) est ex emendat. Scalig. et N. Heins. qui putabat, Dauniagos vitiose scriptum fuisse, et hinc Daunivagos campos enatos, quæ vulgaris lectio est: transfundens scripti, prob. N. Heins. qui olim effundens correxerat; profundens opinabatur Livineius. Vulgo perfundens, et sic quoque ed. Ernesti, sed operarum, opinor, lapsu. —430. vocassent malebat N. Heins. —433. At Col. Put. R. 1, Mediol. Mars. et al. edd. Ah conj. Dausq. Vulgo Ac.

437. Hac Parm. Hinc, vel Huic (mirum) amovit classem legi jubebat N. Heins. Sed sola distinctionis mutatione obscuritatem h.l. removit Gronov. ad Senec. de Ira I, 3, ubi et reliquos versus erudite illustravit. —438. angustis se faucibus æquor Erumpit invitis licet codd., scriptis corrigendum videbatur N. Heins. idque tacite recepit Lefeb. vid. ad VII, 355. —440. Infundit Col. Diffundit R. 2; Vulg. Effundit. —441. Hunc versum expungendum putabat Barth. Adv. V, 6. Sed Gronov. l.c. hene docuit, eo contineri repetitionem verborum classem, quæ condita portu Adstabat, similesque repetitiones, propter interpositionem juvandæ memoriæ causa inventas, passim occurrere; interdum vero ipsas voces prius positas repeti, interdum iis alias ejusdem potestatis substitui; conf. idem ad Liv. II, 12; XXV, 27, et loca a Drak. laudata, sup. IX, 530 sq. inf. XIII, 38 sq. XVI, 686 sq. Virg. Æn. IX, 210 sq. et al. —442. extulit æstu conj. Dausq. Male. Recte vero expulit N. Heins. prob. etiam Drak. quia tulit mox sequitur: nisi malis exsuit cum Gronov. ad Senec. de Ira I, 3. —443. portatas arva carinas Col. ut jam h.l. castigaverat Scalig. ad oram edit Heins. Vulgo portatus arva, vel in arva. Withof. conj. claustris maris extrahit astu Perque aversa vehit p. a. c. —444. sederant Col. sidunt, vel iterant, vel addunt emend. N. Heins. substamina scripti. —445. perlapsa conj. Scalig. et recepit Cell.

449. sine more corrig. N. Heins. vid. not. ad X, 31. Sed quum simpl. dicatur more aliquid facere (vid. Heins. ad Phædr. I, 12), etiam dici posse more non facere monet Drak. —451. avet edidit Nicander et hinc alii; Œbalios penates conj. N. Heins. qui tamen ipse fatebatur, sibi videri nihil necesse mutare. Ceterum vulgo perperam punctum post inplet positum, etiam in ed. Drak. Nuntius vss. 451... 454 continetur. —452. Ut scripti, R. 1, Parm. Med. —453. Assessos, vel Adsessos Col. Oxon. R. 1, Parm. Adfessos Put. et Med. Obsessos Mars. et inde alii, vid. ad IX, 624. —454. incumbere malebat N. Heins. putans tamen, vulgatam lect. alio Silii loco, IV, 651, firmari. —456. Post inmani distinguendum censebat N. Heins. quem sequutus est Drak. Non multum interest. —457. nava ad certamina (vid. ad I, 549) legendum putabat N. Heins. et avide Drak. quod tacite invexit Lefeb. Sed adject. doctius pro adverbio positum videri potest; confer inf. v. 715. —462. Colligat et consumat scripti. Vulgg. Colligit et consumit.

463. Obvius hinc Put. —464. facilisque pericli Put. quod recepit Lefeb. —466. subitos malebat N. Heins. —467. Semermemque alii, etiam Draken. Lefeb. Ern. Sed vid. ad III, 16. —468. dimissa Put. At vid. not. —469. In hoc loco, quem Intpp. silentio prætermittunt, semper obfendi. Si lectio sana est, post bis septem suppl. demissa neci. Sed præter hanc duritiem aliæ quoque eæque multo majores concoquendæ sunt, quod scilicet res plane diversa ac nova tam abrupte subnectitur, et poeta a veritate historica nimis deflectit. Hi nodi tamen levi vulgatæ lectionis, quæ ex compendio scripturæ orta videtur, mutatione solvi possunt, et vix dubito quin poeta scripserit: Plus septem demissa neci (nec substitit agmen) Millia. Bis septem quoque (scilicet millia) non sollertior ense... Fulvius: ast æque per corpora, etc. Centenio octo tantum millia militum data esse, ex Liv. XXV, 19, intelligitur. Idem tradit ibid. cap. 21, duodeviginti millibus hominum præfuisse Fulvium, et ex iis duo millia haud amplius evasisse. Inde v. 469, bisque novem suspicari possis. Sed quis poetam rediget ad tamam subtilitatem? —472. euntis Oxon. Put. omnesque edd. ante Basil. Wolfii. Id concinnius videbatur Barth. Adv. V, 6, quod recte mirabatur N. Heins. qui vulgatam lect. defendit, additis tamen his verbis: «Si quid mutandum sit, rescribam moram non passus ovandi, ne quidem tempus triumpho ducendo inpendens.» Quod nollem excidisset tanto viro: non enim de duce Rom. sed de Hannibale agitur, et quomodo is et in Italia de triumpho cogitare poterat? eunte Ven. Marsi, quod monuit N. Heins. sed negavit Drak. —474. Mitificæ Col. et Put. Artifice Oxon. Vulgo Horrificæ. Dausq. conj. Honorificæ et Justificæ, quæ cadaveri justa facit; Barthius Adv. V, 6; Rectificæ, æquitatis respiciens, vel potius nomenque levantem Horrificæ mentis, famam crudelitatis, qua omnibus exosus erat, levare cupientem sepeliendis hostium ducibus; N. Heinsius novemque foventem Mitificæ mentis, sed ipse volentem non temere mutandum censebat. —475. ab hospite cæso Col. et Oxon. ab h. cesso Put. in h. cæso R. 1, Parm. Med. Nihil mutandum videbatur N. Heins. et Drak. vel cuiquam alii. Sed lectio vulgata primum suspecta sit tot tantisque auctoritatibus; deinde a genio linguæ lat. aliena est et scabram efficit orationem; (nam, ab hospite cæsus, cæco circumdatus astu, Occiderat, vix dixerit poeta, et copula et certe post cæco inserenda) denique historiæ contraria est: Gracchus enim non ab hospite cæsus, sed in insidias præcipitatus ibique a Magonis militibus occisus est. Præterea non placet, nec, si bene novi Silium, probabile est, eum sic nude hospitem dixisse, sine epitheto, quo insignis ejus perfidia et inprobitas designaretur; ut taceam, verba cæsus occiderat languere. Forte legendum ab hospite fasso h.e. fallaci, ut falsus homo dicitur Sallust. Cat. 10, al.

480. Sat stabat conj. Dausq. et edidit Lefeb. Restabat spes ulla loco, vel Hoc stabat spes illa loco emend. N. Heins. Vulgata lectio utique mendum redolet, sed eam retinere malui, quam dubia pro certis venditare. Withof. corrig. Cessabat res ulla; loco jam consul uterque P. aderant Nola, vis omnis et Arpis. Certe post Arpis distinguendum putabat, quum ex Polyb. et Livio constet, consules Nola, et Fabium Arpis venisse. At vulgata interpunctio eamdem exhibet sententiam. —482. rabida arma Col. ut sup. VII, 253. Sed vulgata lectio h.l. aptior. Confer V, 98: ferebat Col. ut mox Inpellebat de Nerone et Silano. Vulgo ferebant, quod servavit Lefeb. —483. volucris ἀρχαϊκῶς Col. unde recepi, quod et tacite fecit Lefeb. Vulg. volucres. Silanus Col. Juniæ gentis cognomentum, quod tubum vel fistulam significat; N. Heins. Cf. Fest. verb. Tullios, et Lucret. VI, 1263; Cels. III, 18; Hygin. f. 169. Vulg. Syllanus, quæ vox nihili est. —487. insidit Col. insedit Parm. et Ben. etiam bene, incidit Ox. et Put. incedit R. 1, et Med. invadit Mars. et hinc alii.

490. unaque scripti et ed. Parm. unamque R. 1, Mediol. Marsi et Martini Herbip. unique ed. Junt. et inde aliæ, quod perperam retinuit Lefeb. —491. Capuæque scripti et priscæ edd. ante Junt. in qua Nicander primus Capuaque reposuit. Capuæque inrumpere emend. N. Heins. vid. ad II, 378. Sed vid. not. —492. Verba explicatu difficilia anxius adventus Intpp. silentio prætermittunt, excepto Ernesti V. C. cui videtur obscura brevitate elata formula pro, sollicitus præsenti fortuna sua, qua ad Capuam utebatur. Si lectio sana est, verborum hunc crediderim sensum esse: dolebat Capuam venisse. Sed tum poeta male dixit anxius. Suspicor potius, eum scripsisse Anxius eventus, vel Anxius en mentis; nisi malis Ambiguus (h.e. dubius) mentis, (ut ambiguus consilii ap. Tac. Hist. II, 83) quod tamen a vulgata scriptura magis recedit. —493. init Col. et huc Oxon. et hunc Put. huic Ben. Vulgo et huic. Deinde non pro nunc Ben. avia cœpti malebat N. Heins. ut devia recti VIII, 316. Sic et devius æqui I, 57. At hæc verba etiam cum sexto casu jungi monet Drak. ardua cœpto, vel cœpti placebat Burm.

498. Non æqui arbitrabatur N. Heins. Miror vero, τὸ Capuaque nemini displicuisse: equidem Capuave scribendum crediderim, quæ permutatio frequentissima est. Novum ac plane diversum designatur consilium, quod Hannibalis animo obversabatur. —501. Fabiique Col. et ed. Parm. Vulgo Fabioque. —502. Turbatum est ex emend. N. Heins. Turmarum Parm. Turbarum in reliquis libris. Hesperio Parm. et Ben. ut jam olim conj. N. Heins. asperior Col. Hesperior Oxon. experior Put. Vulgo expertor. Vulgatam lect. male correxerunt Dausq. et Barth. Adv. V, 6. Ille tentabat Fabioque magister Turbarum inceptor, vel Fabiique m. Turbarum expertem; hic Fabiique magister Turmarum vel Turbarum, experto clausos cum milite campos, etc.; sed cum Modio amplectendam potius censebat scripturam cod. Colon. Turbarum asperior, promtior ad turbanda omnia. Withof. emend. Non ita me experti Fabius Fabioque magister Turmarum, etc. quoniam Minucius non fuerit Fabii dictatoris magister, sed sub eo magister equitum, in turmas divisorum.

507. Hæc, postquam placita intentæ, vel adtonitæ sententia menti opinabatur N. Heins. —508. exspectatum Ben. —509. Suspicor poetam scripsisse, inpellit en agmen Voce manuque, (ut ap. Virg. Æn. V, 241 et al.) viris et cœpta inmania pandit: nam verba, quæ sequuntur, in itinere dicta videntur iisque milites ad illud adcelerandum incenduntur. —511. rumpe pro vince R. 1, Parm. Med. —512. possint maluerit N. Heins. —514. stravere, non statuere, Col. et Put. —515. Terrorem pro Umbonem suspicari possis: aries certe h.l. aptior umbone. —517. demigrantem est ex emendat. Modii. In plerisque libris legitur denigrantem, in quibusdam denigrante. Et de Tarpeia nigrantem (νεφεληγερέτην) sede T. vel Et de nigranti Tarpeia sede&nbsp;T. conj. Dausq.

518. Instincti Col. Oxon. Put. et priscæ edd. Instructi Tell. R. 2; Marsi edd. et hinc aliæ. Male! vid. ad VIII, 242. —520. quasi quidam, durasset Put. unde ductasset in mentem venit N. Heins. et v. 521, cavata alno ex Virg. Ge. I, 136. —522. alno Col. et Tell. Vulg. alvo, quod tuebatur Marcilius ap. Dausq. quia alvus Græcis ac latinis γαστὴρ νεὼς; alveo (h.l. navi, ut inf. XIV, 428; Virgil. Æn. VI, 412, ubi vid. Cerda) legendum putabat Dausq. quæ vox et sup. IV, 602, inf. XIV, 428, passimque apud Virgil. dissyllaba est, (vid. Barth. ad Stat. Theb. V, 1) sed semper in fine versus. —526. Altifanus R. 1, et Med. Ælifanus Col. Vulgo Alifanus; vid. ad VIII, 535. —527. inaratus primus edidit Marsus et deinde alii: quod operose, sed frustra tuebatur Dausq. Casinis Col. Vulg. Casini. —529. At Col. unde Ac legendum videbatur N. Heins. —531. thuris pro duris Col.

534. Labyci Col. Sed Labicus semper in optimis libris, et Gr. Λάβικος, vid. not. ad VIII, 366. —540. Vulgo Tibrim, vel Tybrim. Sed vid. ad VIII, 367.

546. Hic versus proxime sequenti perperam postponitur in c. Col.

556. atque eventum sub c. v. Et jam R. s. credit d. m. emend. Dausq. Sed nihil magis perspicuum esse his versibus, jam monuere Bart. et N. Heins.

559. ipse, non ille, scripti et R. 2. —563. levis freni opinabatur N. Heins. —567. lentus scripti. Vulg. lætus. —572. inflexit Col. Put. Parm. influxit Oxon. teste N. Heins. sed, si Barthio Adv. V, 6, fides habenda, suffluxit. inflixit R. 1, et Med. induxit ad marg. R. 1; infœlix Mars. et Mart. Herbip. suffexit Nicander et alii; suffixit Gryph. et al. subduxit conj. Burm. suspexit, suffecit et suffexit Dausq. qui et suffixit tuebatur. —573. Spectanda Putean. et hinc Lefeb. coll. XI, 260. Sed nunc Hannibal jam spectaverat urbem.

577. vestra scripti, unde recepi probb. N. Heinsio et Drakenborch. ut per suam ipsorum famam et gloriam milites hortetur Hannibal. Vulgo nostra: non male! —578. saturatas sanguine corrig. N. Heins. satiatas s. Drakenb. —579. Votis ite pares edidit Nicander et deinde alii, quod perperam prob. Barth. Adv. V, 6, quia vix tantum vovere ausi sint olim, quantum nunc Fortuna obtulerit, vid. not. In Put. cod. tamen ita jam legi contendit Lefeb. ne pro ite R. 2. —582. Ne Col. quod tacite recepit Lefeb. Heu R. 1, et Mediol. —585. ad Col. bene. Vulg. ac, quod servavit Lefeb.

587. hic Mars. et inde alii, contraque pro sed contra Put. —592. defigunt Puteol. —596. motis Colon. Vulg. junctis, nisi quod victis in Puteol. pro juctis. —598. plangor est ex emend. N. Heins. clangor scripti et vett. edd. —600. nescius et mox vestros Put. —603. his dictis pro tristis legendum censebat N. Heins. cui τὸ tristis fragor displicebat. Drak. contra monet, τὸ tristis etiam cum voc. cæli posse jungi, triste autem cælum dici in nubes ac tempestates coactum, ut lætum ac hilare serenum. Sed bis in uno versu adject. jungi cum substant., nullis interpositis vocibus, plane abhorret a more poetarum, qui ubivis fere ea disjungunt. Si lectio mutanda, dictis reponerem sine his, vel dirus. Vid. tamen not. ad XI, 540.

607. Cælicolas excitos emend. Gron. Obss. I, 17, quod locutio jubere alicui in optimis scriptoribus, vel numquam, vel rarissime saltem sit obvia; confer Burm. ad Petron. c. LXXI; Duker. ad Liv. XXIII, 21; XXVI, 41; Drak. ad Liv. XXXII, 16; Gron. ad Liv. XLII, 43; Oudend. ad Cæs. B. C. III, 98; Ernesti ad Tac. Ann. IV, 72; XI, 32; XIII, 15, clav. Cic. voc. jubeo. Enimvero Perizon. ad Sanctii Minerv. l. II, c. 4, extr. recte monet, omnia istæc et plura ejusmodi loca; a se et Sanctio laudata, non temere conjecturis sollicitanda videri, et, si vel maxime solœca sit locutio, nullam tamen h.l. mutandi causam esse, quum τὰ Cælicolis excitis possint esse ablativi absoluti. —610. juncta... simul corrig. N. Heins. nutu pro cuncta reposuit Lefeb. coll. vers. 724. Non male! junctim pro cuncta, vel cunctos Et ventos simul non male conj. Withof. —611. concitat Put. —612. Concussi scripti, Parm. et al. edd. vett. Concussu R. 1, Med. et al. —616. membrisque, non membris, Colon.

618. quantamque Puteol. —619. ruit agmen a. malebat N. Heins. idque Drak. videbatur multo aptius exprimendo desuper cadentium imbrium ac procellarum impetum. Sic et Schol. Statii Theb. I, 356, legit ap. Virg. Ge. I, 322. Sed vid. ibi Burm. —622. celsi, vel Cœli (h.e. Cœlii montis) corrig. N. Heins. neutrum bene. Cœlius mons ab h.l. alienus, (conf. v. 609) et celsus doctius quam celsi. Celsus est in monte celso consistens, ut VII, 124, et arduus sup. v. 486, vel sublimis sup. v. 609, Drak.

633. hiemique, procellisque conj. N. Heins. ut sit versus hypermetros, quales apud Maronem frequenter occurrant; conf. ad IV, 187. Nimbis, vel simile quid malebat Withof. pro ventis, ne hæc vox cum synon. procellis jungatur: quod tamen in poeta, nedum in Silio, neminem obfendere debet. —636. accensus pro infrendens R. 1, 3, Parm. Med. Ben. haud dubie e glossa. miscendus Oxon. Vulgo male post infrendens interpungitur.

650. claustris emend. Burm. prob Drak. quia non in castris, sed in urbe fuerint Romani. Enimvero Livius lib. XXVI, 10, memorat, Fulvium inter, Consulesque circa portas Collinam Esquilinamque castra posuisse, et c. 11, utramque aciem recepisse se in castra, quæ forte die prælii longius ab urbe mota sunt; confer Polyb. IX, 6, 7, qui tradit, Consules primum castra ante urbis mœnia communisse, et mox posuisse decem stadia ab hostium castris. —651. mediique præstat judice N. Heins. —654. redire (scil. ut pridie) tenebræ malebat Burm. ne subitum et subire in eodem versu legantur. —658. Quod tremat ex Put. et R. 2, recepit Lef. tamquam elegantius, et quod sic certe Hor. loquutus sit. Quem vero ejus locum respexerit nescio, forte Od. III, xxi, 19, ubi tremere cum quarto casu jungitur, quod tamen poetis solenne est, v. sup. not. ad II, 53. Alius Hor. locus nostro similior, Od. I, xxxiv, 9 sq. vulgatæ lectioni favet. Quot Tell. —660. regna pro bella Tell. —662. contantem R. 1, conantem ed. Junt. et inde aliæ, moventem pro minantem quædam edd. vett.

666. jam primus edidit Nicander et hinc alii. —668. obfirmans legendum putabant Cort. et N. Heins. aut adfirmans eodem sensu adcipiendum, ut ap. Catull. Epigr. 77, et Cic. ad Att. I, 7, ubi in iracundia adfirmatior. in vett. quibusdam exemplaribus non obfirmatior. ipso Oxon. —669. Vulgo Venturam crebroque diem, quæ mendosissima esse, vix est quod moneam: crebra Col. Hinc optime Lefeb. reposuit Venturam cæli rabiem, quod recipere non dubitavi; cf. II, 290, et Virgil. Æneid. V, 802. Minus certe probabiles sunt aliorum intpp. conjecturæ. Ventorum e cælo rabiem, vel, quod nostram lectionem proxime adcedit, Venturam cælo rabiem, emend. Dausq. non u. s. in ipsos, Venturam retroque luem, (non contra ipsos venturam luem, sed retro contra hostes ituram) vel in ipsos Venturam, retro ire luem, vel diem, filiam jovis, quum ipse Diespiter dicatur, Barth. Adv. V, 6: Sævituram æthræ rabiem, vel Venturam hanc æthra rabiem N. Heins. Ventorum restare diem Livincius. —670. ne ed. Junt. et aliæ inde expressæ. —672. latuisse, non jacuisse, Col. Invisi Jovis conj. N. Heins. inprob. Draken. qui hæc notat: «Quum Hannibal se Romanos ad Trasymenum lacum ac Cannas devicisse glorietur, Jovem, qui eos tuebatur, per ironiam Invictum vocat.» —675. fulminis alis non male opinabatur N. Heins. h.e. fulminibus alatis, ut ni Jupiter æthere vulso Pacificas rubri torsisset fulminis alas ap. Claud. R. Pros. II, 229; cf. not. ad VIII, 476. P. Burmannus malebat, pugnat pro m. i. Si rector Superum, cur tactis fulmine telis Inter tot motus cur me, etc. ut τὸ cur repetatur; vel Superum; tot tactis fulmine telis, Inter tot mortes, etc., ut insultet Jovi, qui, fulmine tactis armis et telis, plurimos milites in terram prostraverit, Hannibalem vero non adflixerit. Vulgata certe lectio, jactis fulmine telis, languet.

679. vobis, non nobis, Col. R. 2, Parm. —681. resolvat R. 1, Parm. Med. Rectius, judice N. Heins. —684. τὸ arma, vel, quod mox sequitur, armis mendosum videtur, certe aures obfendit.

698. Prorumpere Puteol.

703. majorane præstiterit. —704. datum, non datur, scripti; atrum Dimovit nimbum suspicari possis, quia mox nube sequitur. —710. tumet et Tell. unde Parrhasio, plena, tumet, (vid. ad lib. II, v. 626) en, resonante pharetra reposuit Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Frigide in Drakenborch. et aliis tenet et. Certe si intendat arcum, debet illum tenere; nec opus id dixisse.» Enimvero Apollo non tenet arcum, sed Palatia, hoc est collem Palatinum occupat, et τὸ en, quod Lefeb. in deliciis est, modo præcessit.

712. At qui scripti et vett. edd. —713. De quantitate ultimæ syll. voc. vide et viden’ multa disputant Intpp. ad Val. Fl. V, 595; Heins. ad Ovid. Ep. Her. XII, 71, et Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 91. —715. Exsertos (aude) pugnæ, etc. conj. Dausq. vel avide, quod prob. Barth. Adv. V, 6, et recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. Sed et sup. v. 457, avida certamina dici, vel utroque loco rabida scribendum esse, monuit N. Heins. Conf. sup. ad v. 457. —718. arma pro inde Put. —719. quantus Col. Oxon. Tell. R. 2, quantos Put. Vulgo quantum, vid. not. —724. fulgurat, non fulguret, scripti.

736. volentis Col. et Marsi edd. volentem Put. Vulgo volentes. —738. tacitæ, non tacite, R. 1, ad marg. Parm. Ald. Marsi, Junt. et Gryph.

743. coronant scripti, Rom. 2, Benes. et al. Vulgo decorant, cujus verbi syll. ab optimi ævi poetis corripitur, quidquid contra dicat Daumius de caus. amiss. rad. ling. lat. p.m. 473. —749. Hannon Col. Ox. Tell. R. 2; Hanno Ben. et al. Anno quidam. Amon Put. Hammon Mars. et alii, qui exponunt, Nasamones milites. —752. festa primus edidit Marsus in Ven. poster. forte operarum incuria, festa, pro festā.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS TERTIUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.

Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; 19-29.

At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine progreditur; 30-93.

Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis urbi admovet; 94-110.

Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.

Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis, incolumis evadit; 138-178.

Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.

Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; 213-248.

Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.

Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; 258-269.

At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; 270-298.

Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; 299-313.

Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan animos victorum mitigat; 314-350.

Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.

Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique umbras conveniat; 381-396.

Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.

Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.

Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem (516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum (562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus (601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in puerperio mortuam esse docet; 613-649.

Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse; 650-704.

Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius, Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus (719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.

Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.

Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios portumque redit; 894, 895.

Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri

Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem

Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.

Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa

5

Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,

Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.

2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164.

4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam ab urbe,» Liv. XXVI, 11. —nulla ripa, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere campo rivuli instar profluens, ideoque gramina lædens; Lef. et Ern. Cf. Var. Lect. —5. sine nomine; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas luxuria orationis exprimitur. De Tutia v. Var. Lect. —6. Tuscis undis, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.

Hic modo primores socium, modo jussa deorum,

Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde

Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus

10

Armorum tonitru, quas exanimatus in oras

Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem

Intravit pectus? si nunc exsisteret alma

Carthago ante oculos, turrita celsa figura,

Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?

7. jussa deorum, deos inmissa tempestate cœpta ejus interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup. XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium cepisse fingitur. —8 sq. Lydia stagna, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq. —9. Daunia tellus, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291. —10. exanimatus, anxius, timidus. —12 sq. alma Carthago; v. ad III, 203. —13. turrita celsa figura, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in celsissima rupe sitam. —14. abitus a Roma. —miles inlæse, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap. Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. Ed.

15

«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos

Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis

Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena

Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»

15 sq. Imbres... fugio, verba militum, quibus turpis defensio continetur. —16 seqq. hanc labem, Nescire Mavortem agitare, turpem ignaviam, quæ acie dimicare non audet, nisi luce serena ac sub æthra liquida, h.e. pura, clara, serena.

Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis

20

Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.

Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso

Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,

Signa reportandi crescebat in agmine fervor.

19 seq. inerat in mentibus militum. —redolentia in armis Fulmina; cf. XII, 625... 627.

21. incumbere jusso, ut incumbere labori IV, 818.

Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,

25

Exiguos format per prima volumina gyros,

Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,

Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;

Donec postremo laxatis circulus oris

Contingat geminas patulo curvamine ripas.

24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria, et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.; Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere, et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel. in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc. fur. 683 sq. —28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti absorbentur: nam tum patulum curvamen oritur, quum gyrus a ripa interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero patulum curvamen est late patens, orbis latior. Idem V. C. hoc comparandi genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid. Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.

30

At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque

Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat

Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,

Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti

Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.

30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim. H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est. De Argyripa (propr. Argyrippa) v. ad IV, 554; de Œneo sup. III, 367; et de Dasio, h.l. V.L. —pravum decus, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus fidei et moribus corruptis; N. Heins. —31 sq. Semina, originem. —ductoris Ætoli, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI, 505. —33 seq. Lætus opum, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm. —clauda fides, ut manca virtus, Cic. Fin. III, 9. —calenti Pœno; conf. ad XV, 337. —34. Latiæ habenæ, Romanorum rebus et imperio.

35

Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,

«Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello

Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,

Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros

Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno

40

Narrabat memori Diomedes condita mente),

Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis

Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,

Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis

Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.

45

Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,

Effigies ea quas unquam possederit, urbes.

35. volvens, ut ap. Virg. Æn. I, 262. —36. miles, Græci. —37. staret; v. ad IV, 44. —38. Calchas vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al. —Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais; cf. ad XII, 441 in Var. Lect. —41. e sedibus arcis, e templo Armisonæ Divæ, Palladis, in arce Ilii sito. —43. armis Therapnæis, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad I, 6; VI, 303, et VIII, 412. — 44. Ledæ nomen, Helenam, Ledæ filiam, ut nomen Echionium ap. Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne. —Amyclas, Spartam, vel Laconiam.

«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem

Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso

Custodes aditu templi, cæleste reportat

50

Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.

47. Quidam poetæ palladium a Diomede et Ulysse (conf. tabula Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95, Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I, p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et Mezir. Comm. sur les Ep. d’Ovide, T. I, p. 67. —adjuncto Ithaco, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180. —48. Tydides, Diomedes, meus cognatus. Conf. v. 31. —molitus, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel N. Heins. amoliens. Sic moliri montes sede sua, obices, portam, fores, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV, 36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV, 788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166. —49. cæleste Palladium, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744. —50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim. II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf. inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam urbem (Ἄργος ἵππιον) condidit, Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.

Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,

Æger delicti, Phrygium placare colendo

Numen, et Iliacos parat exorare Penates.

Ingens jam templum celsa surgebat in arce,

55

Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:

Quum medios inter somnos altamque quietem,

Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:

51. Œnotris; v. ad I, 2, et VIII, 46. —52 seq. Æger delicti, propter Palladium furto abductum; unde et inpius Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl. III, 737. —Phrygium Numen, et Iliacos Penates, Palladem. Cf. ad I, 43.

54. surgebat, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al. —55. Laomedonteæ, ut VII, 437. —sedes, ut XII, 48, ubi v. V.L. —57. Nec celata deam, forma divina, ut vero ore XII, 705, ubi v. not. —Tritonia virgo; cf. ad III, 323.

«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore

«Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus

60

«Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,

«Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.

«Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»

Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.

59. Garganus et Daunia tellus, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV, 561. —60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde.

62. vittas et penetrale signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat. D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi vittas Vestæ cum N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil. Æn. II, 296. —castum penetrale, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus solenne epith. est, ut et sacrorum.

«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,

65

Armaque Laurenti figebat Troia luco.

Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,

Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,

Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis

Prætendens dextra ramum canentis olivæ.

64. Phryx, Trojanus; victor Turni, Æneas. —Lavinia Pergama, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium dixit.

66. Tyrrheni fluminis; cf. v. 6, et ad VIII, 362. —67. Castra, classem in statione positam, fulgentia, ut XII, 435, arx corusca; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519; IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8. —69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332. —canentis olivæ, ut pallentis ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.

70

Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:

«Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;

«Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis

«Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,

«Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.

75

«Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,

«Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.

«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus

Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.

Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ

80

Conripuit leto; neque tot de millibus unum

Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»

70. Dauni gener; cf. ad v. 50 seq. —71. memores iras metusque; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn. I, 4. —72. Idæos, Trojanos fluvios. —73. Sanguine sudatum; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn. III, 350 sq. —74. Haud nostrum est, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum voluntate, fato, actum est. —sorores duræ, ut I, 281, ubi v. not.

76. dextras jungamus inermes, noto pacis, amicitiæ et fœderis signo. Cf. Var. Lect.

77. hæc, δεικτικῶς.

79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV, 150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli tribuit. —81. aras patrias; v. Var. Lect.

His fractus ductor convelli signa maniplis

Optato lætis abitu jubet: itur in agros,

Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,

85

Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.

82. Conf. Liv. XXVI, 11. —His Dasii verbis fractus ductor, Hannibalis animus, furor, impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est. —convelli signa, ut XII, 730, 733. —84. Feronia, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII, 800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam, seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I, v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria, inter Veios et Tiberim, in agro Capenate, ad radices Soractis montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II, 3, p. 547. Fanum hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal. II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius Capenas ignotus. —85. sacer, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars. Conf. et ad XII, 215.

Fama est, intactas longævi ab origine fani

Crevisse, in medium congestis undique donis,

Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum

Innumeris aurum, solo servante pavore.

90

Hac avidas mentes et barbara corda rapina

Polluit, atque armat contemtu pectora divum.

Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro

Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.

89. solus pavor, h.e. religio (v. ad I, 82), servabat, tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat. Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.

91. armat contemtu pectora, ut IV, 249.

92 sq. Cf. Liv. XXVI, 12 pr. —sulcat aratro, ut Thraces arant ap. Virg. Æn. III, 14, et similia passim. Vid. ad VIII, 564.

Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,

95

Victor, submoto patriis a finibus hoste,

Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis

Portabat famam, miserisque extrema movebat.

94. Haud lætus, tristis: eum enim invitum, et deorum portentis territum, ac tandem Dasii narratione permotum, Romæ capiendæ spem posuisse, et inde movisse, ex initio hujus et fine superioris libri constat; Drak. —97. miseris, obsessis Capuæ civibus extrema mala movebat, parabat. Ernesti: ita urbem obsidebat, ut spes nulla salutis civibus relinqueretur.

Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:

«Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi

100

Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta,

Et missum ad portas Pœnum, post jura petita

Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis

Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»

Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas

105

Educi turres, quîs vinceret ardua muri,

Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis

Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos

Portarum postes, quateretque morantia claustra.

98. prensans, rogans. Vid. ad lib. VI, v. 461 sq. cuicumque est nomen in armis, fortissimos militum, viros spectatæ virtutis. —99. Verba Fulvii. —Dedecus defende, ut V, 490 ubi v. not. Ernesti: injurias a Campanis nobis factas armis ulciscimini. Sed dedecus eo spectat, quod tam perfida urbs tam diu nequidquam obsidetur. Cf. sqq. —100. fœdera rupta; conf. XI, 29 seq. —101 seq. missum ad portas Pœnum, Hannibalem arcessitum, quum Campani ad cum deficerent, de quo vid. XI, 132 seq., et XII, 449 sq. —post jura petita Consulis alterni; conf. XI, 55 sqq. —103. lenta, secura, sine metu, et in otio. Cf. ad II, 489.

104. robore, e ligno, ligneas. —106. conjunctas adstringere nodis, palilogia, de qua v. ad IX, 99. —107. trabes, arietes. —108. morantia claustra, ut VII, 130.

Hic latera intextus stellatis axibus agger,

110

Hic gravida armato surgebat vinea dorso.

At postquam properata satis, quæ commonet usus,

Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros

Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,

Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.

109. Dausq. Cell. et Ernesti intelligunt turres et machinas, quarum lateribus stellati axes, h.e. rotæ radiatæ fuerint adnexæ. Sed de aggere sermo est; unde axes stellati videntur potius ligna dici sive tigna, cancellatim, ad instar stellæ radiatæ vel potius radiorum rotæ, directa, transversa et decussata, quibus latera aggeris varie ligabantur. Ipsa autem verba petita sunt e Lucano, III, 455. Conf. Lips. Poliorcet. II, 3. —110. dorsum armatum, dicuntur milites, vineis tecti; vel tectum vineæ permunitum, et, ut utar verbis Veget. IV, 15, duplici munitione, tabulatis (f. tabulis) cratibusque contextum (quod tamen tabulatum magis proprie pluteorum fuit); aut vinea dicitur gravida dorso armato, quia a tergo et dorso armatum militem revelat et ostendit. Ita Lips. Poliorc. I, 7. —gravida, ut fœta armis et gravis apud Virg. Æneid. lib. II, 238, et VI, 516, ad quæ loca vide Heyne. —surgebat, ut v. 54.

115

Cerva fuit, raro terris spectata colore,

Quæ candore nivem, candore anteiret olores.

Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco

Signaret, grato parvæ mollitus amore,

Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.

120

Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,

Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.

Aurato matres adsuetæ pectine mitem

Comere, et humenti fluvio revocare colorem.

Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ

125

Credebant, ac tura deum de more dabantur.

115. Commentum ornatus studio carmini intextum, et depromtum e Virg. Æn. VII, 483 sqq. sed Siliana orationis luxurie expressum. Conf. Heyne ad Virg. l.c. et Calpurn. VI, 32. —Cerva, in Virg. cervus. Cf. ad III, 39, in V.L. —116. Cf. Virg. Æn. XII, 84, ibique Cerda et Heyne.

117 seq. Capys, de quo vid. ad XI, 30. —mœnia sulco Signaret, ambitum eorum locumque urbis novæ aratro definiret, h.e. Capuam conderet. Res nota ex Isidor. Orig. XV, 2; Serv. ad Virgil. Æn. V, 755, et Intpp. Ovid. Fast. IV, 819. —118. mollitus, captus. Quod feram captam occidi noluerat; Burman. —119. Verba Virg. Æn. VII, 487... 490, ornatu parum apto et jucundo variata.

120. exuta feram, ferina natura, seu feritate exuta, deposita, h.e. mansuefacta. Cf. ad VI, 100, et VII, 496.

124 sq. Conf. ad VI, 283... 288, et Gron. Obss. I, 13.

Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam

Mille indefessos viridem duxisse per annos,

Seclorum numero Trojanis condita tecta

Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.

130

Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,

Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello

Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus

Extulerat sese portis, pavidaque petebat

Consternata fuga positos ad mœnia campos.

135

Exceptam læto juvenum certamine ductor

Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra,

Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.

126. Quæ Plinius, VIII, 32 seu 50 (ubi vid. Harduin.) et alii de grandi cervorum ætate tradant, fabulosa esse, jam monuit Aristot. Hist. An. IX, 6; et hodie satis constat, raro triginta annis majores inveniri. —127. Mille tamen cervorum anni a nemine, quod sciam, memorantur, et poeta nimis rem auxit. —129. nox, mors. Vid. Var. Lect.

131 seq. miserabile bello Prodigium, ut sup. VIII, 638, ubi v. not. —134. Consternata; conf. Heinsium ad Ovidii Metam. lib. II, 314.

135. Cogita milites omine fausto lætos inter se certasse, quis primus caperet cervam; Ern. Excipere verbum proprium venatoribus, qui feras dolo ac fraude capiunt, ut δέχεσθαι. Vid. Burm. ad Quint. Inst. Or. II, 12, et Phædr. I, ii, 6, ubi cf. etiam Hartman. in Chrestom. Phædr.

Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis

Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem

140

Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona

Adligat, et telis in morem indaginis ambit.

Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,

Evehitur porta sublimis Taurea cristis

Bellator, cui Sidonius superare lacerto

145

Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.

138 sqq. «Capua etsi nihilo segnius obsessa per eos dies fuerat, tamen adventum Flacci sensit,» Liv. XXVI, 12. —140. spissa vallata corona Adligat, urbem corona cingit; noto obpugnandi modo, de quo v. Lips. Poliorc. I, 4, telis in morem indaginis ambit, tam arte Capuam obsidet, ut venator saltus ac ferarum latibula indagine, h.e. ingenti retium cassiumque serie, cingere solet, ne ulla elabendi occasio detur; quo sensu et inf. XIV, 368, navalis indago dicitur navium corona ac ordo; Drakenb. Cf. X, 80, et Cerda ad Virg. Æneid. IV, 121.

142. Poeta, confuso temporum rerumque ordine, huc transtulit narrationem Liv. XXIII, 46 sq. de Taureæ Campani singulari certamine cum Claudio Asello, fortissimo Romanorum milite. —pavitant, Campani arte obsessi. —143 seq. sublimis cristis, heroum more. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. I, 468, et Köppen ad Homer. Iliad. β, 816. —144. superare lacerto dabat, quum præposuit ceteris; Marsus. Male! Recte Lefeb. fatebatur, concedebat, Hannibal, Tauream Mauris præstare lacerti viribus. Withof. emendat: cui sidonios superare lacerto Robur, et, etc., ut more poetarum res inanimata aliquid dare dicatur.

Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti

Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis

Vicinum sese videt, et clamore propinquo,

«Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte

150

Bellandi, et merita mille inter prælia fama),

Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,

Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»

146 et 148. Vid. V.L.

Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,

Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.

155

Prævetitum namque et capital, committere Martem,

Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma

Imperio solvit, patulumque invectus in æquor

Erigit undantem glomerato pulvere nubem.

Indignatus opem amenti, socioque juvare

160

Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,

Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.

Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.

153 seq. «Hæc ubi Asello nuntiata sunt in castra, id modo moratus, ut consulem percunctaretur, liceretne extra ordinem in provocantem hostem pugnare? permissu ejus arma extemplo cepit;» Liv. l.l. —Æneadæ, Romano. —154. auspicium (ut XVII, 563) jusque in certamina, potestatem ac veniam pugnandi, N. Heins. quem vide ad Ovid. Amor. I, i, 5.

155. capital, ἀρχαϊκῶς pro capitale, scilicet facinus, seu crimen, pœna capitis luendum. Vid. Ernesti clav. Cic. De pœnis militum, qui pugnam nisi jussi inierant et discesserant a signis, v. Lips. Mil. Rom. IV, 4. —156 seq. arma imperio solvit, pugnandi potestatem dederat. —158. Conf. ad lib. V, vers. 535.

159 sq. Taurea, ut vires lacerti (conf. v. 144) ostentaret, hastam ope amenti, vel nodi, vibrare noluit, sed nudis conatibus (v. 161), sine illorum ope, sola lacertorum vi, jecit. Cf. ad I, 219, 318; IV, 14, 291. —Indignatus opem, non dignatus, respuens, tamquam rem indignam et inhonestam.

At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni

Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro

165

In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,

Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu

Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.

Tum strictum propere vagina detegit ensem.

163 sq. Hæc eleganter et ad naturam apte memorari, jam monuit Ern. Rutulo, Italo, Romano, Claudio Asello. —165. comprimit, retinet ictum, ut VI, 538; IX, 650. —166. Mentitur minas, similis est minanti h.e. jaculanti, simulat se jam jacturum esse hastam, ut metum incutiat hosti.

Et jam ferrata rapiebat calce volantem

170

Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.

Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:

Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.

Utque metus victum, sic ira et gloria portis

Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.

175

Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem

Confisum nullo comitante inrumpere tectis,

Per mediam propere trepidantum interritus urbem

Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.

169. Vid. Var. Lect. h.l., et VII, 696.

171. Rutulus, Romanus, levior, velocior (v. ad III, 394), non perdere, h.e. non perdebat, premebat (ita jam Lefeb. coll. Virgil. Æn. II, 530; XII, 754). —terga cedentis; cf. ad I, 422. —172. fusis habenis, ut VII, 696, et passim apud poetas.

175. credunt, Campani. —178. porta adversa, e regione obposita illi, per quam Claudius Capuam intraverat; Drak. Recte. Cf. Liv. XXIII, 47 extr.

Hinc ardore pari nisuque incurrere muris

180

Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.

Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber

Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.

Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:

Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras

185

Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.

Lætatur non hortandi, non plura monendi

Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.

Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse

Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto

190

Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.

179 sq. Summa luxuries poetica est, qua jam communis omnium pugnandi ardor describitur; Ern. —Ignescunt, incensi sunt, ardore, cupiditate pugnandi. Conf. ad III, 136 et 305. —pari, communi; vel potius eodem, quo Claudius intraverat urbem; ejus exemplo incitati. —tecta, Capuam.

181. saxeus imber; v. ad I, 311. —182 sq. Vid. Var. Lect. Withof. emendat adstantum turribus, hoc est, ingruunt hastæ militum romanorum, qui summis in turribus pugnantes adstabant.

184. Dictæa arundo; vid. ad II, 90. —185. Tranat; v. ad III, 682.

187. rapiunt sibi quisque laborem, eleganter, ut XI, 197, 491; XII, 478. Cf. ad I, 569.

188 sq. Vid. Var. Lect. —190. magnæ optat discrimine famæ, quo sensu Curtius, VIII, 13 extr., dixit gloriam sibi ex periculis arcessere.

Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,

Quîs delecta manus centeni cuique ferebant

Excubias, unaque locum statione tenebant.

Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri

195

Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.

Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;

Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu

Prælia moliri, et nudo non credere ferro;

Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.

191. Narratio variarum cladium, ad Capuam factarum, in qua poeta magis ingenio suo ad quævis mira (quis enim non illud statim studio quæsitum putet, quod tres fratres, iidemque varia armorum genera tractantes in uno loco excubias agunt?) et atrocia narranda prono indulsit, quam historiæ fidem servavit; Ern. Silius turbato temporum rerumque ordine, ut passim, inpr. lib. XII, huc transtulit, quæ Livius lib. XXVI, c. 5, 6, de pugna ad Capuam commissa tradit, et quæ sup. XII, 488, carmini intexere debuerat. —æquævo corpore fratres, ut tergemini fratres sup. IV, 355. —192. Imitat. Virg. Æn. IX, 161 sq.; Drak. ferebant, tenebant, Excubias unaque locum statione tenebant; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 252.

197. medicatæ cuspidis et nudo ferro; vid. ad I, 219; VII, 453, et Heyne ad Virg. Æn. XII, 857.

199. Cf. IX, 336.

200

Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam

Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,

Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;

Una ignes sævos, ast altera pone sagittas

Fundebat, validam torquebat tertia cornum,

205

Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.

200 sq. Cf. ad I, 277 seq. —Atlantiaco litore, in Erythia ins.; v. Heyne ad Apollod. p. 71 et 386 seq. —201. Geryones; v. ad III, 422 in Var. Lect. —203 sq. sagittas Fundebat; v. ad I, 267.

Hos ubi non æquis variantes prælia consul

Conspexit telis, et portæ limina circum

Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,

Concitat intortam furiatis viribus hastam.

210

Letum triste ferens auras secat Itala taxus,

Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,

Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.

At, non obsepto contentus limine Martem

Exercere levis bello, sed turbidus ausi,

215

Virrius incauto fervore eruperat amens

Reclusa in campum porta, miseramque furori

Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma

Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.

206. non æquis, non paribus et iisdem, sed variis. Sic ap. Virgil. Æneid. lib. II, vs. 714 est, non passibus æquis. Ed.

210. taxus; cf. ad IV, 255, 567. —211. fundit, ut v. 204.

214. levis bello, inbellis, nullarum virium, nullius artis ac momenti in bello. Vid. ad VIII, 515. —turbidus ausi, audax. —215. Virrius, de quo vid. ad XI, 65 seq.; XII, 86. —218. metit; cf. ad IV, 213, 462.

Tifata umbrifero generatum monte Calenum

220

Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno

Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,

Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,

Atque obliqua trucis deducere cornua tauri

Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.

219. Tifata; v. ad XII, 487. —220. audere trucem, audacissimum; noto græcismo. Audacia et vires Caleni mox omnibus fere poeticæ orationis coloribus adumbrantur. —221. subsidere leonem; v. Var. Lect. —222. Nudus caput, sine galea. Cf. ad III, 358. —223. deducere Barthius, Adv. VIII, 7, exponit tenuare et in rectam seriem deflectere, ut deductum carmen, quod subtile unoque tenore fluens dici possit: sed rectius Gronov. Obss. I, 17, ad terram detrahere, coll. Suet. Claud. 21; Ovid. Met. IX, 84; Plin. VIII, 45. —224. crudo facto; v. ad I, 405; V, 423. —aliqua sc. via et ratione, seu ex parte, ut ap. Virg. Ecl. III, 15; conf. Intpp. ad Plaut. Epidic. I, ii, 49, et Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 75.

225

Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,

Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor

Thorace exierat, leviorque premebat anhelos

Pondere loricæ, et palantes victor agebat.

Jamque Veliternum media transegerat alvo,

230

Jam, solitum æquali ludo committere equestres

Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso

Perculerat saxo: miser inplorabat amicum

Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:

226. nudus, sine thorace. Conf. ad IV, 313. —227. levior, velocior ac expeditior (conf. ad III, 394), quum sine lorica esset, premebat et urgebat Romanos, cursu et armorum pondere fessos.

230. Marium, æqualem Scipiadæ, Scipionis. Vid. ad VII, 107. —232. Perculerat saxo; cf. ad IX, 395. —233. hiantem, bene de eo, qui scopuli, h.e. saxi pondere premitur, et hianti ore auram captat.

Sed, validas sævo vires duplicante dolore,

235

Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem

Scipio, solamen properans optabile in armis

Hostem prostrato morientem ostendere amico:

Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,

Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;

240

Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,

Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ

Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,

Quam longa est, uno remorum præterit ictu.

235. Effudit cornum sonantem; cf. ad I, 267; II, 124, et IV, 567. —237. Hostem morientem tamquam solamen in armis, viris in acie cadentibus. Cf. II, 258. —238. Tranavit; v. ad III, 682. —240. Comparatio hæc, qua velocitas hastæ declaratur, acutissima recte videbatur Barthio Adv. XXII, 8 et Ern. qui tamen in 243, ludentem poetam adnoscit. —Liburnæ, seu Liburnicæ sc. naves, levissimæ ac agiles, velocissimæ, quibus Liburni, Illyrici et Epiri populus, mare infestabant. —cærula; v. ad I, 21. —241. Conf. XI, 489, et Ovid. Met. XI, 461 sq. —242 sq. se, Quam longa est, spatium mensuræ ac magnitudinis suæ, etsi longissimum est.

Ascanium Volesus, projectis ocius armis,

245

Quo levior peteret muros, per aperta volantem

Adsequitur planta: dejectum protinus ense

Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus

Conruit ulterior procursus impete truncus.

Nec spes obsessis ultra reserata tueri

250

Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes

Infandum! excludunt socios: tum cardine verso

Obnixi torquent obices, munimina sera.

Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.

Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,

255

Perfractæ rabido patuissent milite portæ.

245. levior, ut v. 171 et 227. —per aperta, apertum, seu patentem campum, volantem, ut per apertum fugientes cervos dixit Horat. Od. III, xii, 8. —246, 247. Verba Maroniana Æn. IX, 770 sq. —248. procursus impete, ex nisu et impetu procurrendi: res ad miraculum usque exaggerata; Ern.

249 seq. Poeta expressit Liv. XXVI, 5, 6 (cf. ad v. 191 sq.) et Virgil. Æn. XI, 883 sq. —obsessi Campani, qui duce Virrio eruperant in campum reclusis portis (cf. v. 215 sq.), quum mœnia reserata tuendi spes relicta non esset, fuga repetunt urbem, et primi intrant, postremi vero ab his, qui confestim portas claudunt, ne hostis simul inrumpat, excluduntur. —251 sq. Vid. Var. Lect.

253. clausos in urbe; nisi malis exclusos intelligere, qui, clausa porta, a Romanis premebantur cædebanturque, de quo v. Liv. XXVI, 6.

254. Cf. V, 36, et XII, 613.

Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.

Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:

At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum

Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,

260

Tormentis finem metamque laboribus orat.

Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.

Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,

Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;

«Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis

265

Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset,

Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:

Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:

Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos

Portaret fasces nostro de nomine consul.

270

Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.

256 sq. Campanorum somnus erat turbulentus, Romanorum placidus ac dulcis.

258 seq. Has deditionis causas Silius finxit, quia a tali reipublicæ Campanæ statu non abhorrebant, et erant ornatui poetico aptiores; Ern. Alias adfert eloquentior Liv. XXVI, 12 sqq.

261. Cf. omnino Liv. XXVI, 13 sq. «Virrius, defectionis ab Romanis auctor,» Liv. l.c.

262. Cf. XI, 65 sq.; XII, 86. —264 sqq. Conf. XI, 59 sqq. —sceptra Ausoniæ, alterum Consulem Rom. e Campanis creatum iri. —265. dexter, ut V, 227. Sic Æn. II, 433, si fata fuissent, ut caderem. Ed. —268. vigor, animus, audacia.

270. Hactenus est vixisse satis; v. ad IV, 795. —dum copia noctis, mortis mihi consciscendæ. Cf. sup. ad v. 129 in Var. Lect.

Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam

Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;

Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,

Sopitoque necis morsu, medicamina cladis

275

Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»

Hæc ait, et turba repetit comitante penates.

271 sqq. «Quibus vestrum ante fato cedere, quam hæc tot tam acerba videant, in animo est, iis apud me hodie epulæ instructæ paratæque sunt,» etc. Liv. l.l. c. 13. —273. «Alienatis mentibus vino ab inminentis sensu mali venenum omnes sumserunt,» Liv. c. 14. —274. necis morsu, dolore, ut XVII, 345, ac morsus curarum et exsilii ap. Ovid. ex Ponto I, i, 73; iii, 43. Conf. sup. ad VII, 271, et Ernesti clav. Cic. —medicamina cladis, venenum, quod cladem arcet et fata exarmat, h.e. crudele mortis genus nobis inminens et supplicium ab irato hoste timendum propulsat. Conf. verba Virrii ap. Liv. loc. cit. «Romanos Roma circumsessa... a Capua non averterunt: tanta aviditas supplicii expetendi est... nos idem fecissemus, si data fortuna esset. Itaque quando aliter Diis inmortalibus visum est, quum mortem ne recusare quidem debeam; cruciatus contumeliasque, quas sperat hostis, dum liber, dum mei potens sum, effugere morte, præterquam honesta, etiam leni, possum,» etc.

Ædibus in mediis consurgens ilice multa

Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.

Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.

280

Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus

Exsilio punita truci: despectat ab alto

Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.

Vox occulta subit, passim diffusa per auras:

«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:

285

Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro

Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum

Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,

280 sq. Cf. XI, 158... 258 et 377 seq. Versus præclari de fide constanter servanda. Fidei Deæ ministerio poeta usus erat et sup. II, 479 sqq. Saguntinis ibi propitia, Campanis perfidis h.l. infesta bene fingitur. —281. ab alto, de cælo. —282. Sacra Fides; v. ad I, 481, et ad II, 479 in Var. Lect.

283. Vox occulta Fidei, in nubibus abditæ; nisi malis Erinnyos, quod ex v. 291 seq. probabile fit. —subit, ut al. venit, h.e. audita est, passim diffusa per auras; cf. IV, 260, ubi v. Var. Lect. —285 sq. castam servate fidem; cf. ad I, 481; II, 700 sq. —fulgentia ostro regna pro imperiis summis, splendidissimis, inusitate dictum et incommode, nisi sub regnis munera intelligas, ad quorum splendorem purpura pertinet; Ernest. Idem. V. C. verba dubio rerum dandi casu adcipit pro, ei, cujus spes dubiæ, tenues sunt, ut mox dicitur. Ego dubio rerum docte positum crediderim pro, in dubio rerum statu et eventu, in rebus dubiis, ut in dubiis sup. I, 562.

Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit

Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper

290

Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque

Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque

Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,

Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.

Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo

295

Porrigit, et large pœnas letumque ministrat.

Virrius interea, dum dat penetrare medullas

Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret

Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.

289 sqq. Erynnis advocatur in desperato consilio Virrii, noto more poetarum: nam Furiis agitantur homines scelerum sibi conscii, et illæ ipsæ sunt ultrices perfidiæ aliorumque flagitiorum; Ern. A Furiis quoque homines, tam probi quam inprobi, in furorem aguntur, iisque tribuitur, quod insania efficit. Cf. ad II, 595, et 609 sqq. Ibi lampada Phlegethontis in undis tinctam quassat Erinnys, qua instincti Saguntini rogum exstruunt; h.l. pocula Stygio tabo (v. 294), h.e. atro ac mortifero veneno, vel potius ex Styge hausto, cujus aqua certe epota illico necat (v. Plin. II, 103 seu 106; lib. XXX, 16; XXXI, 2, seu 19; XXXIX extr. Pausan. Arcad. c. 18; l’Hist. de l’Acad. des Inscr., T. IV, p. 554). Cf. inf. XIV, 99.

294 seq. spumantia Porrigit Virrio ac XXVII senatoribus, et ita large pœnas letumque ministrat, omnes necat ac perfidiam eorum punit. —295. ministrare verbum conviviale. Cf. ad II, 674 in V.L. et Burm. ad Petron. Sat. c. 31.

296 sq. «Venenum omnes sumserunt: inde misso convivio, dextris inter se datis, ultimoque complexu, conlacrimantes suum patriæque casum, alii, ut eodem rogo cremarentur, manserunt,» etc., Liv. XXVI, 14. —dum dat, concedit, Exitio, veneno letifero, dum sinit veneni vim penetrare medullas. —297. Exitium, pernicies, pestis, lues, ὀλεθρος, dicitur poetis omne, quod noxium et exitiosum est. Vid. ad I, 174. «Inpletæ cibis vinoque venæ minus efficacem in maturanda morte vim veneni fecerunt,» etc., Liv. l.c. —298. Jungentum fata, senatorum, qui cum ipso perfungebantur, fato, seu voluntariam mortem obpetebant. —subici; v. ad I, 113.

Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.

300

Jamque superstantem muro, sociosque Milonem

Voce adtollentem pubes campana videbat.

Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt

Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas

Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,

305

Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.

Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus

Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.

299. Stringebant tenebræ metas, ut V, 24, ubi v. not. —victorque Romanus ruebat, inrumpebat, vel muros adscendebat; quod primus fecisse fingitur Milo (v. 300), de quo cf. v. 365. Is socios voce adtollit, dum læto eos clamore et hortatu ad murum adscendendum excitat.

302 sqq. «Postero die porta Jovis, quæ adversus castra Romana erat, jussu proconsulis aperta est... et C. Fulvius legatus senatum Campanum (qui non cum Virrio et XXVII senatoribus necem sibi consciverant) ire in castra ad imperatores Romanos jussit,» etc. Liv. XXVI, 14. —305. Tyrio hospite, hospitio, amicitia et fœdere, cum Pœnis juncto.

307. nullique hominum lacrimabile vulgus, ut ap. Hom. οἱ τυχόντες et ἀκλαυστοι, qui in bello, vel nullum, vel ἄκριτον, commune cum multis, non singulare, nanciscuntur sepulcrum; D. Heins. Aptior est Drak. nota: Merito suo hæc plebem Campanam pati, nec dignam esse, quæ defleatur, innuere vult Silius: nam ingens eam momentum ad defectionem adtulisse patet ex lib. XI pr., et Liv. XXIII.

Stabant innixi pilis exercitus omnis,

Spectabantque viros et læta et tristia ferre

310

Indociles, nunc propexis in pectora barbis

Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem

Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis

Femineum tenues ululatum fundere in auras.

308. innixi pilis, ut apud Virg. Æn. IX, 229. Conf. ad IV, 550. —exercitus Romanorum stabat exspectans signum mœnia diruendi, v. 315. —309 sq. et læta et tristia ferre Indociles præclare dicuntur cives Capuæ, qui olim, fortuna superbi, poposcerant, ut alter Consul Rom. e Campanis crearetur (vid. XI, 59 seq.), et nunc, saluti suæ desperantes, femineo plangore urbem complent; qui itaque luxuria diffluentes neque secundam neque adversam fortunam sapienter ferre didicerant, in illa animi nimis elati ac insolentis, in hac nimis fracti ac humilis. Cf. VIII, 544 sq. —310 sq. Cf. ad VI, 560 seq., et XII, 597 seq. De propexis, h.e. promissis barbis, vid. Heins. ad Ovid. Amor. III, i, 7, et Fast. I, 259, et de hoc summi mœroris indicio Intpp. ad Suet. Calig. 24; de præcepto autem grammaticorum, qui barbam de homine, barbas de animalibus dici notant, Burm. ad Petron. Sat. c. 99, et Beroald. Adnot. in Serv. p.m. 265, quos Drak. laudavit. Poetas præterea plurali ac singul. numero indifferenter uti vel tironibus notum est. —313. ululatum fundere; v. ad XII, 292.

Atque ea dum miles miratur inertia facta,

315

Exspectatque ferox sternendi mœnia signum,

Ecce repens tacito percurrit pectora sensu

Relligio, et sævas componit numine mentes;

Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno

In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,

320

Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ

Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,

Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis

In spatium inmensum campis habitanda relinqui

Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ

325

Languescunt animis, et vis mollita senescit.

316. Poeta urbem servatam dicit partim ob religionem Jovisque voluntatem, partim v. 323, ut Livius, XXVI, 16, «propter præsentem utilitatem et agrum, quem omni fertilitate terræ satis constabat primum in Italia esse.» Aliæ causæ latent in vs. 318... 322, qui spectant ad illa Liviana ibid. «non sævitum incendiis ruinisque in tecta innoxia murosque; et cum emolumento quæsita etiam apud socios lenitatis species, incolumitate urbis nobilissimæ opulentissimæque, cujus ruinis omnis Campania ingemuisset.» Nec male poeta templorum et antiquitatis urbis rationem habuit. Quæ vero finxit vers. 326... 347, ad ornatum poeticum pertinent. —317. componit mentes, ut XI, 350. —318. velint, ut II, 518. —321. Conf. ad XI, 30 et 297 sq. —322. Non cuiquam visus, more Deorum, qui nube vel caligine involuti cum mortalibus agere solent. Cf. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I. —refusis, expansis, In spatium immensum campis (v. 323), cf. ad III, 464. —325. senescit, inminuta est. Cf. ad II, 457.

Pan Jove missus erat, servari tecta volente

Troia, pendenti similis Pari semper, et imo

Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.

326. tecta Troia, ut Dardana mœnia XI, 30, ubi v. not. —327 sq. Locus class. de Pane ejusque habitu, in quo poeta Hymnum Hom. ante oculos habuisse videtur, quocum conferendus est Orphicus Hymn. X, et Val. Fl. III, 47 seq. De utroque hymno et de tota fabula v. Hermanni Mythol. Lyricorum p. 188 seq., et Heyne antiq. Aufsätze Fasc. II, p. 53 sqq. Incessus deorum plerumque fingitur levis, celer, suspensus, pendulus (schwebend), pendenti ac volanti similis, ut se per auras librent (cf. v. 337), et vix terræ inscribant vestigia, h.e. eam pedibus adtingant. Vid. Heyne Exc. XIII ad Virg. Æn. I, et Köppen ad Hom. Iliad. δ, 75 seq.; ε, 778; ν, 62 et 70. Dii præterea agrestes ac silvestres sunt agiles, leves, veloces, leviter salientes, ἐλαφροὶ, κοῦφοι (v. ad III, 394, et Jani ad Horat. Od. I, xvii, 1), unde et Pan ipse σκερτητὴς, περίδρομος et σύγχορος νυμφῶν dicitur in Orph. Hymno X. —imo cornu, ungulis corneis: imo, ad differentiam ejus, quod summum est et in fronte protuberat; quod jam monuit Gronov. Obss. I, 17. Nam Pan non modo duo cornua parva in fronte habet (cf. v. 332 et de origine hujus commenti sup. ad I, 415, et Herman. l.c. p. 188), unde δικέρωτης dicitur Hom. l.c. et Ζεὺς ὁ κέραστης, Orph. sed etiam pedes cornutos, cornipedem plantam inf. v. 338, unde et ipse vocatur cornipes, capripes, ἀιγοπόδης, Hom. ἀιγομέλης, Orph. κεροβάτης, Hesych. et Suid.

Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra

330

Verbera læta movens festa per compita cauda.

329. Dextra tenet ac movet verbera, cæsa capra, h.e. flagellum ex pelle caprina factum. —lascivire hic notare videtur petulans et protervus esse, ita ut omnis absit obscœnitas; Drak. coll. Liv. I, 5 (nudi juvenes, Lyceum Pana venerantes, per lusum atque lasciviam currunt), Budæo ad Pand. p.m. 619, et Gron. Obss. III, 4. —Tegeatide, epith. orn. Tegeæa, seu Tegeatica, h.e. Arcadica, a Tegea, urbe Arcadiæ: nam Pan ἐπιχώριος Arcadiæ Deus, qui in ea ejusque oppidis montibusque, inpr. Mænalo, Lycæo, et Parthenio, potissimum colebatur. Conf. inf. v. 345 sq., et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 87... 89. —330. Poeta adludit ad. Lupercalia, festum Panis (unde forte festa cauda), quo discurrebant Luperci et scuticis, e corio caprino factis, percutiebant manus ac terga obviorum, præcipue mulierum, quæ ita fecundæ fieri credebantur: quod vel tironibus notum ex Ovid. Fast. II, 425 seq., et V, 102, ubi v. Heins. Cf. V.L.

Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,

Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:

Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.

Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum

335

Velat grata latus teneræ de corpore damæ.

331. Conf. Ovid. Epist. Her. V, 137, et Met. I, 699; XIV, 633; Heyne ad Virgil. Ge. I, 20, atque Ecl. X, 24; Heins. et Burman. ad Valer. Fl. III, 50, et, ubi ratio hujus commenti redditur, Geopon. Græc. XI, 10. —332. Conf. ad v. 327 sq. Observent tirones cum delectu eleganti posita verba erumpunt, stant, cadit pro vulgari, habet cornua in fronte, erectiores aures, barbam; Ern. —fronte rubicunda, moris, ebuli succo et minio. Vid. Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. II, 31; VI, 22; X, 27. —333. Stant aures, erectæ sunt et acutæ. Sic stare I, 527; IV, 142, 620; V, 319, 521 et al. Contra cadit barba, promissa est, et hirsuta (qualis conspicitur in Mus. Florent. T. I, t. 86, n. 6. Begeri Thes. Brand. T. III, pag. 448. Mariette, pier. grav. T. II, P. II, p. 27); unde Pan. ἠϋγένειος, Hom. quod leonis et pardi epitheton est Iliad. ο, 275; ρ, 109 al.

334. Pastorale baculum Pani tribuitur, quia armenti pastorumque curam gerere credebatur; Drak. inde et νόμιος dicitur Hom. baculum pro vulg. baculus. Vid. Heins. ad Ovid. Met. II, 681. —335. Pan nebride, vel stellata pelle pardi, seu leopardi, indutus fingitur. Cf. Phurnut. de N. D. c. 27. Serv. l.c. et Montfauc. Suppl. aux Antiq. expl. T. I, pl. 64. Pan λαῖφος δ’ ἐπὶ νῶτα δαφοινὸν λυγκὸς ἔχει apud Hom. Hymn. v. 23 de quo v. Hermanni Mythol. Lyric. not. 351.

Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,

In qua non, librans corpus, similisque volanti

Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.

Interdum inflexus, medio nascentia tergo

340

Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.

Obtendensque manum solem infervescere fronti

Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.

336. Describitur Pan οὔρειος (Eurip. Iphig. in Taur. 1126), ὀρεσιβάτης (Sophocl. Œd. Tyr. 1110), et montivagus; Drakenb. Conf. Hom. Hymn. v. 6 sqq. et Ovid. Fast. II, 285 seq. —337. librans corpus similisque volanti; conf. sup. ad v. 327, et I, 317; V, 284; XII, 94. —338. Cornipedem præcisa; cf. ad v. 328.

341 sq. Videtur Silius imaginem ante oculos habuisse, quum hæc scriberet; Ernest. Ita non Pana quidem, sed alium quemdam exhibet gemma (in Gorlæi Dactyl. P. II, n. 9), Drak. —Obtendens; cf. ad III, 613 in Var. Lect.

Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque

Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,

345

Arcadiæ volucris saltus et amata revisit

Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro

Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.

343. mandata dei, Jovis, v. 326. —344. permulsit corda furentum, nam Pan Deus hilaris, λιγυρῇσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς, et ἡδυγέλως, Homer. Hymn. 24, 37, nec non Πειθοῦς pater. Πᾶνα δέ μεν καλέεσκον, ὅτι φρένα πᾶσιν ἔτερψε, ibid. v. 47, quæ tamen etymologia est inepta. —345. Cf. ad v. 329, et I, 27. —346. Mænala, ut Taygeta IV, 363, ubi v. not. Pan, Deus pastoralis, canit calamis, fistula, σύριγγι, et hujus quoque inventor fuisse fingitur; quod notum vel ex Ovid. Met. I, 689... 705; Virg. Ecl. II, 31 seq.; Pausan. Arcad. c. 38. —argutis Dulce, dulciter, sonat calamis, ut in Hom. Hymno, v. 15, δονάκων ὑπὸ μοῦσαν ἀθύρων Νήδυμον... χέει μελίγηρυν ἀοιδήν, et v. 24, λιγυρῆσιν ἀγαλλόμενος φρένα μολπαῖς. —de vertice sacro, Mænali, montis ipsi sacri. —347. ducit cantu, adficit, et oblectat, eoque movet et ad obsequium suaviter trahit; Cell. et Drakenb. coll. XV, 458. Claud. Cons. Mall. Theod. 20, et Præf. in Rufin. I, 13. Sed Pan potius cantu fistulæ stabula, h.e. oves et armenta (v. ad III, 383), ut Amphion et Orpheus cantu lyræ feras, lapides aliasque res inanimas, duxisse, ad se adlexisse, fingitur, quod ad summam cantus vim atque præstantiam adumbrandam spectat. Cf. ad I, 96; XI, 441 sq., 464 seq., et Broukh. ad Prop. III, i, 41.

At legio Ausonidum, flammas ductore jubente

Arceri portis, stantesque relinquere muros,

350

(Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.

Multa deum templis domibusque nitentibus auro

Egeritur præda, et victus alimenta superbi,

Quisque bonis periere, virum de corpore vestes

Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,

355

Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.

348. Romani jussu Fulvii non delent Capuam. Cf. v. 315 sq.

351 sq. Poeta, qui adripit quidquid potest, si id modo ornatum epicum capit, exaggeravit, quæ de conlatis spoliis memorat: apud Liv. XXVI, 14, ejus rei levia tantum vestigia reperiuntur; Ernest. Nescio tamen, utrum historico id magis an poetæ vitio vertendum sit: nam spolia opulentissimæ urbis inmensa fuisse probabile est. Conf. XI, 38 seq. Sed vid. Liv. XXVI, 34. —353 sq. Femineæ vestes, non tam ob formam, quam materiam, scil. subsericæ, Coæ, aliæque, quas vix feminas, multo minus viros decere Romani putabant: nam Silius h.l. ad sui seculi mores respexisse videtur; Drak. coll. locis simil. Lucan. I, 163 sq., et Petron. Sat. c. 119. Idem putabat, poetam quoque, ut sup. XI, 40, ad colorem vestium respexisse videri posse; quod mihi non persuasit. Cf. Intp. ad Juvenal. II, 65 seq. —354. mensæ alia tellure petitæ, citreæ, quas ex Africæ silvis advectas Romani insano pretio emebant; Drak. coll. Intpp. ad Petron. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 9, et Kobierz. de luxu Rom. II, 10. Vid. et VV. DD. ad Juven. I, 75 et 137. —355 sqq. De poculis gemmeis ac cælatis, v. Intpp. ad Juvenal. I, 76, et V, 38 sq. Draken. laudavit Kobierz. l.c. Meurs. de luxu Rom. c. 8; Cerd. ad Virg, Ge. II, 506, et Æneid. I, 728.

Nec modus argento, cælataque pondera facti

Tantum epulis auri; tum passim corpora longo

Ordine captiva, et domibus depromta talenta,

Pascere longinquum non deficientia bellum,

360

Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.

356. pondera auri, epulis tantum facti, vasa aurea magni ponderis, in usum convivalem facta. —359. Pecunia subficiens sumtibus in bellum, quamvis diuturnum, faciendis. —360. Silius respexit ad innumeram servorum turbam, inpr. ad convivia, quam ditiores Romani alebant; Draken. qui contulit sup. XI, 274 seq.; Quintil. Declam. XIII, pag. 237; Reines. et Burm. ad Petron. Sat. c. 37 et 47; Kobierz. l.c.

Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære

Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto

Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:

«Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno

365

Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,

Tempora murali cinctus turrita corona.»

Tum sontes procerum meritosque piacula prima

Adciit, et justa punit commissa securi.

361 sq. ære Belligero, tuba. —364. Fulvius coronam muralem dono dat Miloni, qui primus muros adscenderat; de quo v. supra v. 300 sq. Conf. XV, 257. Poetam autem h.l. adlusisse ad Milonem, dictatorem Lanuvinum, quem Cicero defendit, jam notarunt Cell. et alii. —De Lanuvio et Junone Sospita v. ad VIII, 360 seq. —365. Gradivi honorem, præmium virtutis. —366. Tempora turrita; nam corona muralis turres aut pinnas murorum præferebat. Cf. de coronis, militum præmiis, loc. class. Gell. V, 6, et Lips. de Mil. Rom. V, 17.

367. Cf. Liv. XXVI, 15, 16.

Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim

370

Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,

Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus

Te majorem animam? et jusso lictore recisa

Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?

Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci

375

Obtutu torvum contra et furiale renidens,

Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.

Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem.

Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim

Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum

380

Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.»

369 sqq. atrox virtus; v. ad I, 58, et VI, 378. —virtus, Taurea inquit, h.e. Taurea, vir fortissimus. Cf. ad IV, 599. —371... 379. Imitat. Virg. Æn. X, 739 sqq., ubi v. Heyne.

378. Fulvius respondet ad verba Taureæ, v. 371 seq. Qui nobis sit animus ac virtus, quidve animi viritim, cuique nostrum, Decernet Mavors (v. 379), decernetur bello, ex belli exitu intelligetur; vel, ut ap. Virg. l.c. Ast de me Divum pater viderit. Lefeb. comparavit Hom. Iliad. υ, 435, et χ, 365. Withof. haud dubie legendum putabat: Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viri sim, Decernet Mavors; tibi, etc. quid viri, in quantum sim vir. Ed.

Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,

Interea geminos terra crudelis Hibera

Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis,

Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.

381. Recte Ernesti V. C. «In Hispania interea Cn. et P. Scipiones ceciderant. Vid. Liv. XXV, 36; coll. XXVI, 18. Hinc Silius occasionem adripit in longum episodium excurrendi, quo Scipionem filium adiisse inferos, ut ibi umbras parentis et patrui spectaret, narrat ad exemplum Virgilii Æn. VI, quo tamen, sive opportunitatem hujus episodii inferendi, sive modum tractandi enarrandique, artem et gravitatem vel dignitatem rerum et verborum, consideremus, inferior mansit, quamvis suo modo multa bene et graviter expressit.» Ad excusandum tamen ac defendendum poetæ consilium valent pleraque eorum, quæ in Commentatione de Silii vita et carmine ad fin. sect. II, et in notis Argumento lib. VI subjectis, disputavi, quæque Heyne monuit in Exc. I, ad Virg. Æn. VI, et in nota Argumento ejus libri subjecta; ad quæ lectores brevitatis studio remittimus. Notandum in primis est, Scipionem Africanum alterum quasi hujus carminis heroem esse, qui gloriam quoque confecti belli Punici II sibi comparaverit; neque Silium temere Maronis institisse vestigiis, sed, quod doctum poetam decet, multa passim variasse, ad exemplum potissimum Homeri. Qui vero v. 385 sq. nimis abrupto transitu obfenduntur, carmen Silianum perperam exigunt ad leges, vel ἐποποιΐας, vel perfectæ narrationis historicæ; de quo v. ad Comment. de Silii vita et carmine, init. sect. II. —383. Fortuna permiscens tristia, necem Scipionum omniumque fere, quibus præfuerant, copiarum, lætis, tot tantisque rebus per octo fere annos ab illis feliciter gestis; quas poeta mox magnum decus, ut tristia illa magnum dolorem adpellat. Præstat tamen verba permiscens tristia lætis de Fortuna universe posita adcipere, et illa magnum decus, magnum dolorem, ad Scipiones referre, qui magnum decus Romanorum vocantur propter virtutem, et magnus dolor, quum periissent, non tam Romanorum, quum totius Hispaniæ; de quo v. Liv. XXV, 36 extr. —384. Scipiadas, ut VII, 107, ubi v. not.

385

Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe

Scipio, post belli repetens extrema penates,

Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum

Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,

Pulsato lacerat violenter pectore amictus.

390

Non comites tenuisse valent, non ullus honorum

Militiæve pudor: pietas irata sinistris

Cælicolis furit, atque odit solatia luctus:

Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.

385. Dicarchæa in urbe; vid. ad VIII, 533, et XII, 107 sq. —sedit, commoratur, tempus terit in otio. Cf. ad III, 142, et X, 597. —386. post belli extrema, finem, h.e. post expugnationem Capuæ. Conf. inf. v. 454. —penates, patriam, Romam, domum.

390. tenuisse, luctum ejus sedare, non honorum pudor; quasi vero in honoribus id esse deberet, ut a luctu se abstineret, qui illis conspicuus esset: alia ratio militiæ est, quæ profecto fortis animi præsidia adfert; Ernesti. Enimvero qui honoribus fungitur, inferioribus, quique militibus præest, iis exemplo esse debet ac solet. —391 seq. Similes querulas inpatientes et pæne inpias adversus Deos passim legimus in similibus veterum locis, et ap. Kirchmann. de fun. Rom. p. 168 sq. qui multos congessit; Ernesli. Recte; quod tamen nemini mirum videbitur, qui loca illa non ad nostram de divina natura cogitandi rationem, sed ad notiones, quas veteres sibi de ea animo et informasse et informare debuisse notum est, exegerit.

Versatur species ante ora oculosque parentum.

395

Ergo excire parat manes animasque suorum,

Adloquioque virum tantos mulcere dolores.

Hortatur vicina palus, ubi signat Averni

Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.

Noscere venturos agitat mens protinus annos.

394. parentum; vid. Var. Lect.

395. excire manes animasque suorum; vid. ad I, 97 seq.

397 seq. Conf. ad XII, 121 et 126 sqq.

400

Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi

Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,

Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri

Pandit, et adspectus orat contingere patrum.

400 seqq. Autonoe, sacerdos Phœbi, ut jam Ernesti monuit, adumbrata ex Homerica Circe, quæ Ulyssem simili modo instituit (Odyss. κ, 488 sqq.), et diversa ab alia Sibylla vate (v. inf. v. 409 sq., 444 et 488 sq.), ut ap. Virg. Deiphobe sacerdos a Sibylla, secundum sententiam Holdsworthi et Spencii, quibus tamen refragatur Heyne, qui in Exc. V ad Æn. VI, ad unam feminam omnia refert, ut Ovid. Met. XIV, 104 seq. —Cymæam; cf. ad VIII, 531. —sub nomine, præsidio, tutela, patrocinio. Cf. ad I, 93 in Var. Lect. et Burm. ad Ovid. Trist. II, 551; IV, ii, 9. —401. tripodas sacros antrumque tenebat, ut Pythia, quæ tripodi insidens Delphis vaticinabatur. De antro Sibyllæ cf. Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VI.

Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis

405

Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras

Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ

Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.

Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.

404 sqq. De evocatione Manium et Homeri imitatione v. ad I, 97, 98; Hom. Od. κ, 524 sq., et Heyne Exc. XIV, ad Virg. Æn. VI. Qui ad Manes et inferos adcedunt, eos piaculari sacro placare solent. Cf. Homer. l.c. Heyne et Cerda ad Virgil. Æn. VI, 153 seq. quæ loca Silius imitatus est. —405. nigras pecudes, cf. ad I, 119, et Hom. l.c. —406. Sub lucem, post mediam noctem, more hujus sacri. Cf. v. 413 et 420 sup. ad VIII, 124; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. VI, 252, 255 et 535 sq. Perperam D. Heins. verba sub lucem, h.l. et VIII, 124, exponit, ore vultuque ad lucem solemque surgentem converso, coll. Sophocl. Œd. Col. 468, et Electra 425 quibus locis Schol. monet, τὰ καθάρματα, lustrationes, expiationes, etiam somniorum, et similia sacra ita fieri. —406 sq. reclusæ abdere terræ cruorum; vid. ad I, 98, et conf. inf. v. 427... 434; Homer. Od. λ, 25 seq. (quem locum Silius ante oculos habuit), Ovid, Met. VII, 243 sq.; Horat. Sat. I, viii, 28 seq.; Orph. Argon. 569 sq., et Cuperi Obss. I, 12. —407. spirantum, id est, palpitantium, ut I, 121.

408. suos populos, κλυτὰ ἔθνεα νεκρῶν, Odyss. κ, 526.

Cetera, quæ poscis, majori vate canentur.

410

Namque tibi Elysio repetita oracula campo

Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ

Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram.

Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu

Flexerit, ad fauces vicini castus Averni

415

Duc prædicta sacris duro placamina Diti.

Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»

409. majori vate, mox veteri Sibylla, cujus animam Autonoe evocatura erat.

411. veteris Sibyllæ, ut anus v. 494, propter grandem ejus ætatem, de qua et de variis Sibyllis v. Heyne Exc. IV et V ad Virgil. Æn. VI; Petiti et Gallæi libellos de Sibyllis, Intp. ad Propert. II, ii, 16, xxiv, 34, et alios.

413. Conf. ad V, 24. —nox humida; v. ad I, 259 in Var. Lect. —414. Flexerit se proprie, ut verti dixere Stat. Theb. III, 33; Senec. Herc. fur. 131, et στρέφεται ἐς δύσιν ἄρκτος, Theocrit. XXIV, 11; Drak. —415. duro diti, sævo, inexorabili, inlacrimabili, truculento; Drak. coll. Virg. Æn. XII, 199. —416. Melle, vino et lacte libatio fiebat Manibus et inferorum Diis. Cf. inf. v. 434, et ad I, 98; Hom. Odyss. κ, 519 sq.; λ, 27; Orph. l.c. Eurip. Orest. 115; Apollon. III, 1034 sq., 1209 sq. —dona Lyæi, ut XI, 414, v. ad VII, 748.

Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis,

Adparat occulto monstrata piacula cœpto.

Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,

420

Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras,

Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ

Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates

Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.

417. Imitat. Virg. Æn. VI, 236... 254, et Hom. Odyss. λ, 22 seq. —promissæ vatis, Sibyllæ, nomine. Cf. v. 409 sq.

419. horam jussam, constitutam ab Autonoe v. 413. —420. spatia æquarunt, post mediam noctem.

Tum, qua se primum rupta tellure recludit

425

Invisus cælo specus, atque eructat acerbam

Cocyti laxo suspirans ore paludem,

Inducit juvenem, ferroque cavare refossam

Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,

Ordine mactari pecudes jubet: ater operto

430

Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ

Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.

425 seq. Cocytum Silius ponit sub ipsius speluncæ, seu antri Stygii ingressum, ubi victimæ parantur, discrepans a Virgil. Æn. VI, 295 sq. cujus tamen verba æmulatus est; Ernesti. Sed illum Maronis locum expressit potius inf. v. 571 seq., et h.l. Æn. VI, 107, ubi v. Heyne. Pro Acheronte tamen Cocytum posuit: nam in fluminibus inferis mire seu turbant seu variant poetæ; de quo v. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. VI. —426. suspirans, spirans, exhalans. Conf. XII, 136, et ad IV, 777. —427 seq. ferro cavare refossam humum, fossam, seu scrobem facere. Ἐγὼ δ’ ἄορ ὀξὺ ἐρυσσάμενος παρὰ μηροῦ Βόθρον ὄρυξα, etc., Homer. Odyss. λ, 24, 36, et κ, 517. Conf. ad I, 98. —429 sqq. Ater taurus, ut nigras pecudes, v. 405, ubi vid. not. —operto Regi, subterraneo, Plutoni, Stygio regi, Æn. VI, 252, ubi et v. 140, telluris operta, dicuntur loca infera. —430. Divæ Hennææ, ut I, 93, ubi v. not. —431. casta cervice juvenca, non ἄζυξ, vel ἀδμὴς (Odyss. δ, 637), quæ haud passa est jugum, ut D. Heins. notavit et Dausq. (qui adeo ex Virg. Ge. IV, 551, intacta cervice juvenca substituendum putabat), sed quam Hom. Odyss. λ, 30, στεῖραν βοῦν, et inde Virgil. Æn. VI, 251, sterilem vaccam adpellat, quod jam monuere Drak. et Ern.

Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra,

Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.

Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.

432. Ipsis Eumenidibus sacrum fit, non matri Eumenidum, ut ap. Virg. Æn. VI, 250; Drak.

434. Conf. Var. Lect. et sup. ad v. 416. Voc. honorem abundare putabat D. Heins. et Plautum simil. dixisse florem vini veteris, Eurip. οἴνου ἄχνην, Pind. ἄνθεα μήλων et ὕμνων, vel ἄνθεμα χρυσοῦ. Sed v. supra ad III, 218.

435

«Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,

Exclamat vates, patere: adcedentia cerno

Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.

Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo

Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat,

440

Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum

Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri,

Eductumque tene vagina interritus ensem.

435. Adcedentibus Manibus horret Scipionis animus, quem Autonoe erigere conatur. —faciem, quæ mox varie species dicuntur. —436. patere, ut v. 441, contende tueri interritus. —437. tertia regna, ut VIII, 116.

438 seq. Cf. Hom. Odyss. λ, 36 sqq.; Virg. Georg. IV, 471 sq., et Æn. VI, 305 sq. —ab imo chao, a prima mundi origine, quum adhuc chaos esset. Ern. Conf. XI, 453; Ovid. Met. I, 1 sq.; Hesiod. Theog. 116 seq. —441 sq. Odrysiæ telluris, Diomedis Thracis, equos pastos membra virorum, ἀνδροφάγους. Cf. ad III, 38, et IV, 431. —442. Cf. Hom. Odyss. κ, 535 sq.; λ, 48 sq.; Virg. Æn. VI, 260, 290.

Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem,

Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ.

445

Interea cerne, ut gressus inhumata citatos

Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:

Cui datur ante atros absumti corporis ignes,

Sanguine non tacto, solitas effundere voces.»

443. potare cruorem; cf. mox ad v. 448, et ad I, 98. —444. imago, umbra, εἴδωλον. Cf. ad I, 97.

445. Appius Claudius Pulcher consul, ad Capuam vulneratus et mortuus (vid. Liv. XXVI, 6, 16), sed nondum crematus ac sepultus (v. 447), cujus umbra ad Scipionem prima venit, effictus ad similitudinem Elpenoris apud Homerum Odyss. λ, 51 seq., et Palinuri apud Virgilium Æneid. lib. VI, 337 sq. —448. Sanguine non tacto, cruore victimarum non hausto, quo simplices infirmæque umbræ vires, vitam et reminiscendi vim recipiunt: veteres enim credebant, vitam ac vitalem vim in sanguine inesse. Cf. inf. vers. 494 sq., 621, 706, 735; Hom. Odyss. λ, 36, 50, 89, 95, 97, 141, 147, 152 al. et sup. ad I, 98. Umbræ vero, quæ nuper demum in inferos descenderunt, plus virium habent, quam quæ diutius ibi commoratæ sunt. Sic Elpenor, etsi non, ut reliquæ umbræ, sanguinem bibit, cum Ulysse loquitur fatorumque suorum recordatur Odyss. λ, 59 sqq. Animæ quoque heroum sine usu cruoris conloquuntur Odyss. ω, 15 seqq. —solitas effundere voces: nam propr. umbræ stridorem edunt, τρίζουσαι ποτέονται ὥς νυκτερίδες, Odyss. ω, 5 seq.

Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:

450

«Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ

Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant

Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli

Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,

Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi

455

Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires

Saucius ad muros, et Martis honore careres.»

450. Cf. v. 654, Hom. Odyss. λ, 57, 170; ω, 106, et Virg. Æneid. VI, 341. —Quinam... qui; cf. ad II, 645 in Var. Lect. —454 sq. Mulcentem vulnera; cf. ad V, 368, et VI, 91.

Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem

Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris

Æternum demisit aquis: sed lenta meorum,

460

Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi

Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,

Ut portet tumulis per longum membra paternis.

457 seqq. Lux proxima, dies proximus ei, quo me postremo vidisti, mihi gratos Phaethontis equos avertit, lucis vitæque usum abstulit, h.e. eo mortuus sum. —atris aquis, ad Stygem et in orcum demisit. Cf. ad I, 439. —459 seqq. Lenta cura meorum cessat, h.e. Romani, amici ac propinqui mei ob curam dignitatis meæ cessant corpus meum flammis inponere, dum vanos... exsequitur. —ritus vanos et umbris inutiles, quibus cadaver in patriam ad majorum sepulcra putabatur referendum esse, ideoque medicaminibus (v. 464) h.e. condimentis servandum, ne putresceret; bene Mars. Cell. et Ern. His addatur Draken. nota: Appius magnificos exsequiarum adparatus vanos ritus vocat, quod contentus esset, si cadaver suum, quocumque ritu fieret, quam primum terræ mandaretur, ut campos Elysios et loca beata intrare posset, unde inhumati diutissime arcebantur. —lenta cura, quod a Capua ad Romam longius iter erat; Ern. Sed eo potius spectant verba per longum, scilicet iter, vide vs. 462.

Quod te per nostri Martis precor æmula facta,

Arce, quæ putris artus, medicamina, servant,

465

Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.»

464. putres artus, qui, nisi medicamentis servarentur, putri tabo et sanie liquerent; Drak. Cf. inf. v. 487. —465. Cf. Virg. Æn. VI, 325 seq. (ubi v. Heyne et sup. ad I, 154; IV, 669; V, 156.)

Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi,

Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,

Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes

Discrimen servat populos, variatque jacentum

470

Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.

466. Gens; conf. ad II, 185. De Atta, vel Atto Clauso, auctore gentis Claudiæ (cujus familia sunt Appii), qui e Sabinis migravit Romam, ibique Appius Claudius dictus est, v. Liv. II, 16; sup. ad VIII, 412; Heins. ad Ovid. Fast. IV, 305, et meas Tabulas genealog. —467. Conf. Hom. Odyss. λ, 80. Nulla mihi cura prior erit ante tuam, quam cura tuæ sepulturæ. Withof. corrigit: Haud ulla ante tui hanc, quamquam non parva fatigent, etc. hoc est, ante hanc tui, scilicet curam, vel sepeliendi officium. —468. Totum hunc locum e Lucret. III, 883... 906, expressum censet Lefeb. ego potius ex Cic. Tusc. Qu. I, 45. Bene vero Ernesti V. C. «Omnem hanc recensionem variorum generum mortuos tractandi et sepeliendi, quæ apud diversos populos obtineant, semper maxime absurdam judicavi. Non potest ulla probabilis ratio inveniri, quare poeta hæc Scipionem disputantem induxerit. Certe, si in solatium Appii dicta quis putaverit, ridiculus consolandi modus mihi videtur. Credo poetam, quum vellet doctrinam expromere, et variandi ornatus artem ostentare, non sensisse, quam absurde et contra dignitatem carminis epici id faceret. Eum omnem locum, si quem alium, ex carmine Siliano, ut absit, optaverim.» Idem Vir Ill. monet, τὸ namque nihil habere, ad quod referatur. Sed namque h.l. dicitur, ut γὰρ ab initio orationis (v. Heyne ad Virg. Æn. VI, 378, et Ge. IV, 445); vel ut δὴ γάρ τοι, vero, vel enim vero, atqui, quo sensu enim occurrit ap. Virgil. Æn. V, 850; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca v. Heyne. Enim, nam et namque centies ap. Cicer. et alios transitioni servire, præter alios notavit Ernesti ad Tac. Hist. IV, 11, et in clav. Cic. Cf. sup. ad I, 33. —ista cura sepeliendi, discrimen servat, diversa est apud populos diversos: quæ sententia mox argute variatur verbis; Ern. —469. jacentum; v. ad lib. II, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 93.

Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,

Exanima obscœnis consumit corpora vultur.

471. De variis variorum populorum sepeliendi ritibus multa veterum loca congessit Kirchman. de fun. Rom. App. c. 2 sqq. Conf. not. ad III, 341 sq. Withof. corrigit: Tellure (ut perhibent, is mos antiquus) Ibera exanima, etc.

Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est

Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus

475

Claudit odorato post funus stantia saxo

Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.

473 seq. Vid. eadem nota, Cuperi Obss. I, 8, et Cicero Tusculan. Qu. I, 45. —probatum est, more receptum, Cell. νενόμισται D. Heins. —475. De ratione, qua Ægyptii mortuorum corpora condierint, loca class. sunt Diodor. Sic. II, 5, et Herodot. II, 86, ubi præter alia hæc leguntur, ποιεῦνται ξύλινον τύπον ἀνθρωποειδέα, ποιησάμενοι δὲ ἐσεργνῦσι τὸν νεκρὸν, καὶ κατακληΐσαντες οὕτω θησαυρίζουσιν ἐν οἰκήματι θηκαίῳ, ἱστάντες ὀρθὸν πρὸς τοῖχον, unde Silius dixit stantia. Pro lignea effigie, vel arca et capsa h.l. saxum odoratum, unde Drak. τὸ saxum refert ad opus arcuatum, sub quo cadavera sepulta fuerint, et in quod se descendisse referat de la Valle (Itiner. P. I, c. 25); Dausq. autem ad pyramidas (tum corpora regum intell. ut v. 473), et Epith. odoratum ad ipsum corpus unguentis conditum. Cf. Var. Lect. —476. In conviviis ad memoriam mortalitatis sceleton circumferunt; Cell. Ad luxum hoc pertinere, monet Dausq. Conferunt loc. insignem Herodot. II, 78, et Plut. Conv. VII Sap. ὁ δὲ Αἰγύπτιος σκελετὸς, ὅν εἰσφέροντες εἰς τὰ συμπόσια προτίθενται, καὶ παρακαλοῦσι μεμνῆσθαι τάχα δὴ τοιούτους ἐσομένους. Kirch. de Fun. Rom. lib. I, c. 8, comparavit Lucian. de luctu: ταχιρεύει δ’ ὁ Αἰγύπτιος οὗτος μέν τοι, λέγω δὲ ἰδὼν, ξηράνας τὸν νεκρὸν σύνδειπνον καὶ συμπότην ἐποιήσατο. Æthiopes quoque mortuos doliis, vel arcis vitreis ligneisve inclusos mensis adponere solebant. Conf. Herodot. III, 24; Diodor. T. I, p. 128. Middleton Monum. erud. ant. p. 253; Salmas. ad Solin. T. II, p. 850, et inpr. Intpp. ad Petron. Sat. c. 34.

Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro

Ora virum, et longum medicata reponit in ævum.

Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena

480

Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo

Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?

477. Bene Cell. «Hoc Ægyptiis tribuit Herodot. II, 86. σκολιῷ σιδήρῳ, incurvo ferro per nares cerebrum extrahere, in ejusque locum pharmaca inferre. Ab his Ponticæ gentes habuere, quia Colchi colonia Ægyptiorum, eodem Herodoto auctore, II, 104.» —478. medicata, ut medicamina v. 464 et odorato, v. 475.

479. Antiquissimi rudesque populi sepulcra non lapidibus seu pavimentis sternere, et arcuato opere exstruere, vel parietibus circumsepire, sed scrobes in terra cavare solebant, quibus nuda cadavera infodiebantur potius quam sepeliebantur. Conf. Kirchman. de fun. Rom. III, 15 pr. De Garamantibus v. ad I, 414. —480 seq. Idem Strabo, XVI de Chelenophagis, et XVII de Meroes adcolis tradit; Dausq. sepelire profundo, projicere in mare: nam sepelire, ut θάπτειν, de quovis cadavera condendi modo, de combustione, etc., dicitur. Conf. mox. v. 487, et Cuper. Obss. I, 7. —481. De Nasamonibus v. ad I, 408.

At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent

Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.

Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos

485

Decrevere simul communibus urere flammis.

At gente in Scythica subfixa cadavera truncis

Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»

482 sq. Idem Thracibus tribuere Flor. III, 4; Scythis Strab. VII, p. 458 (al. 298); Solin. c. 15 et 23; Mel. II, 1; Herod. IV; Plin. VII, 2. Essedonibus Melam et Solin. II, cc. sed et Boiis Liv. XXIII, 24, jam monuere intpp. Cf. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. III, 30.

484 sq. Athenienses illis, qui in prælio ceciderant, publicum sepulcrum extra urbem in Ceramico erigebant; Drak. qui laudavit Lesbon. in Protrept. p.m. 210, et Meurs. Ceram. gemin. c. 22 et 23 (in Thes. Gronov. T. IV). Conf. et Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et inf. ad v. 659.

486. Hunc ritum, mortuos, et nonnunquam adeo vivos, ex arboribus, vel patibulis suspendendi, Tibarenis quoque Porphyrius et Hieron., Colchis vero tamquam proprium tribuunt Ælian. V.H. IV, 1; Nicol. ap. Stob. serm. 120, et Apollon. Arg. III, 200... 209, ex cujus loco class. intelligitur, viros tantum ita ab iis suspensos, mulieres autem terra obrutas esse. Cf. ibi Schol. (qui hæc ex Nymphodoro hausta notat), Cuper. Obss. I, 7, et Kirchm. de Fun. Rom. App. c. 2 extr. —487. Lenta dies, ut longa dies, ap. Ovid. Met. XIV, 148; Drak. Cf. Bentl. ad Horat. Epist. I, i, 21. —sepelit, consumit. Cf. ad v. 480. —putri tabo, sanie, putredine. Cf. vers. 464, et Var. Lect.

Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ,

Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde

490

Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos,

Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit

Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum

Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»

488 seq. Conf. v. 409 seq. —492. With. malebat se pro plus; sed conject. Barthii quanto pro quantum verior ipsi modestiorque videbatur.

At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore

495

Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,

In decus egregiæ vultus intenta juventæ,

«Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,

Cymæo populis vox nostra sonabat in antro.

Tunc te permixtum seclis rebusque futuris

500

Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum

Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,

Aut servare fuit proavis sollertia vestris.

Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)

Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.

494 sq. gravida arcanis ut veri fecunda, v. 490, vel noxa gravido, v. 542, et feta furore, v. 592. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. III, 238. —Cymes anus; vid. ad VIII, 531. —anus; cf. ad v. 411. —adtigit ore... cruorem; v. supra ad v. 448. —496. Vultum intendens in Scipionem, juvenem formosum. —498. Cymæo antro; cf. ad VIII, 531.

499. In libris Sibyllinis olim Romanorum et tua fata exposui; sed eos contemsistis: quibus verbis adluditur ad Tarquinium Superbum, ad quem quum delati essent novem libri fatidici, sex combustis, tres tantum servavit; Ern.

504. Magna Scipionis laus.

505

Namque tibi cerno properatum oracula vitæ

Hinc petere, et patrios visu contingere manes.

Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,

Creditus ante annos Marti, ferroque resolves

Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello

510

Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.

Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante

Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit

In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse

Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ,

515

Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.»

Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.

505. cerno, tibi, h.e. a te properatum fuisse, ut peteres oracula; Lefeb. Video itineris tui hoc consilium esse, ut fata tua cognoscas; Ern.

507. Vaticinium Sibyllæ, ut Tiresiæ ap. Hom. Odyss. λ, 99 seq. —patrem, patris necem. Cf. v. 382 sq. —508. ante annos, quatuor et viginti ferme annos natus, Marti creditus, cum imperio et ad bellum missus in Hispaniam. Cf. Liv. XXVI, 18. —510. Carthago Hispaniæ capta omen fuit superandæ Carthaginis in Africa; Cell.

511. Majus imperium, Consulatum. Confer. Liv. XXVIII, 38. —514 sq. Hæc spectant ad accusationem et exsilium Scipionis, de quibus v. Liv. XXXVIII, 50... 53. —iniquæ, ingratæ in virum de patria tam bene meritum.

Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi,

Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.

Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores

520

Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,

Paullisper gressum, et nobis manesque silentum

Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»

522. Stygiæ formidinis aulam. Orcum horrendum. Οἰκία θνητοῖσι καὶ ἀθανάτοισι Σμερδαλέ’, εὐρώεντα, τά τε στυγέουσι θεοί περ, Hom. Iliad. υ, 64 seq.

Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis

Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras

525

Innumeri quondam populi: domus omnibus una.

In medio vastum late se tendit inane;

Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer

Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo,

(Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque

530

Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.

523. recludis, actus pro conatu, ut inf. v. 728; I, 14, et XI, 551. —525. Ἐπὶ ἔθνε’ ἀγείρετο μυρία νεκρῶν, Hom. Odyss. λ, 631.

526 sqq. In tota hac inferorum descriptione discrepat Silius ab Homero et Marone, nec satis constat, quos potissimum auctores sequutus sit. Cf. Heyne Exc. VIII ad Virg. Æn. VI, qui suspicatur, ei v. 531 sqq., ubi decem portas, vel septa in illis constituit, circulos Platonis ante oculos fuisse. Ernesti V.C. putat, Homeri quoque σιδηρειας πυλας, Iliad. θ, 15, poetæ ingenio hoc phantasma subjicere potuisse. Sed hæ sunt Tartari portæ (Virgil. Æn. VI, 552, 573, 631, sexta porta inf. v. 542 sq. et ostia Ditis, v. 587), a Tartaro autem diversi Orcus et Hades. Conf. Senec. Herc. fur. v. 673 sqq. —529. agit omnia huc, in hanc inferorum voraginem detrudit. —530. Campus iners, ut pigra vorago, v. 562. Cf. ad VI, 146.

«Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat

Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.

«Altera, qui leges posuere atque inclita jura

Gentibus, et primas fundarunt mœnibus urbes.

535

«Tertia ruricolas Cereris, justissima turba

Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.

531. In hac inferorum descriptione poeta passim quidem colores ab Homero et Virgilio mutuatus est, sed multa quoque variavit, et, quæ illi jam copiose ornateque extulerant, sapienter contraxit primisque velut lineis designavit. —regna inferorum. —532. Cf. Virg. Æn. VI, 660 sqq., quem locum Silius manifeste imitatus est, sed ita variavit, ut cuivis piorum generi singularem adsignaverit locum, non omnia in Elysium transtulerit, et pro sacerdotibus piis substituerit ruricolas.

533 sq. Conf. Horat. Sat. I, iii, 105, et Art. poet. v. 399.

535. Cf. locum præclarum Virg. Ge. II, 458... 540, de vitæ rusticæ amœnitate et innocentia, ibique Heyne. Cereris justissima turba, et fraudum inlæsa veneno; cf. Virg. l.c. vers. 467, 473, 474, 499. —536. fraudum veneno; v. ad III, 580. —inlæsa, non imbuta et conrupta.

«Exin, qui lætas artes vitæque colendæ

Invenere viam, nec dedignanda parenti

Carmina fuderunt Phœbo, sua limina servant.

540

«Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ,

Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.

«Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,

Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso

Expetit introitu, mortemque exercet inanem.

537 sqq. Cf. Virg. Æn. VI, 662 seq. et ibi Heyne. Exin, etc., de porta, seu septo quarto agitur.

540. Proxima, quinta porta. Cf. ad IV, 668 seq.

542. Brevis fit mentio Tartari, ut mox 550 seq. Elysii, quoniam utrumque jam ornatissime descripserat Virgil. Æn. VI, 548... 627 et 637... 893. Conf. ibi Heyne in not. et Exc. VIII. —543. Rhadamantus, judex in inferis ap. Virg. Æn. VI, 566 sq. et seriores poetas, a quibus demum fabula de tribus inferorum judicibus inventa est. Vide Heyne Exc. XI ad Virg. Æn. VI. —544. mortem inanem, mortuos, umbras inanes, exercet, vexat, pœnis. Conf. Virg. Æn. VI, 543, 739, et supra ad I, 260, 363 et 675.

545

«Septima femineis reseratur porta catervis,

Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.

Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas

Passis virginibus, turbæque in limine lucis

Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.

546. Liventes, atros, lucos: nam loca infera et quæ iis sunt, poetis plerumque atra, nigra, liventia, pallida, furva dicuntur. Cf. ad I, 119; X, 137; Brouk. et Heyne ad Tibull. III, i, 28. —Proserpina, Dea, feminarum catervis præficitur. —casta; cf. Virg. Æn. VI, 402, ibique Heyne.

547 sqq. Imitatio dulcissimi loci Virg. Æneid. VI, 426 seq., ubi v. Heyne. —hinc est iter, etc., porta octava. —versas ad funera tædas Passis, in ipso nuptiarum adparatu mortuis; Drak. Conf. ad II, 184. —548. in limine lucis, initio vitæ. Cf. V, 423; Lucret. II, 959; Senec. Herc. fur. 1132.

550

«Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,

Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram

Elysios ducunt campos: hic turba piorum,

Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:

Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,

555

Lethæos potat latices, oblivia mentis.

550. Cf. ad v. 542, et Virg. Æn. VI, 637 seq. —laxata nocte, dissoluta, sine caligine, lucida claustra, conf. Virg. Æn. VI, 640, ubi v. Heyne. —551. Claustra, porta, seu septum nonum. —553 seq. Elysium non, ut apud Virg. Æn. VI, 637 sq. sub terra et in Stygio regno, h.e. in Orco, loco tenebris circumfuso, neque sub axe cæli, in orbe stellarum fixarum, vel lunæ (de qua opinione v. Natal. Com. III, 19), sed in insulis Fortunatis, ad extremum occidentem et Oceanum (non, ut ap. seriores poetas, in ipso Oceano), collocatur, ut ap. Hom. Odyss. δ, 563 sq., et Hesiod. Ἐργ. 170 seq., ubi v. Cleric. Cf. Heyne ad Virgil. l.c. et Hermanni Mythol. T. I, p. 407 sq. —555. Hæc sunt ipsa verba Virg. Æn. VI, 715. Lethe, sacer fons, h.e. fluvius, ad Lethen, Hispaniæ fl. qui in Oceanum influit, effictus; Ern. Cf. ad I, 236. Commentum de hoc fluvio est Platonicum. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 703, 705, 749, et Exc. XIII. Pythagoræ tribuitur a Lactant. Inst. III, 18; §. 16, et Orpheo a Diodoro I, p. 58 et 61.

«Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem

Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.

Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,

Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.

560

Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum

Itque reditque vias, et portis omnibus errat.

556... 559. Hic locus concinnatus e Virg. Æneid. VI, 719... 751, ubi purgatio animarum, in nova corpora transiturarum, copiosius ornatiusque exponitur. Cf. de ea Heyne in notis et Exc. XIII. —Extrema, decima porta. —558. mille peractis lustris, non annis, ut apud Virg. Æn. VI, 748, ubi v. Heyne.

560 seq. Iisdem coloribus Mors adumbratur sup. II, 548 (ubi v. not.) forte et VI, 53. In aditu inferorum Letum constituit Virgil. Æneid. VI, 277. Commentum vero Silii non minus ingeniosum videtur.

«Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,

Limosique lacus: late exundantibus urit

Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo

565

Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.

Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri

Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.

562. De fluminibus inferorum, quorum nomina Silius more poetarum temere posuisse videtur, v. Heyne Exc. IX ad Virgil. Æn. VI, ubi præter alia docet, Platoni in Phædone (p. 83, B. ed. Frf.) vetustiorum Theologorum exemplo (v. Hesiod. Theog. 740 seq., 807 sq.) Tartarum voraginem esse, in quam omnia flumina confluant et unde rursus effluant. Quod commentum animo Silii obversatum esse suspicari possis cum Ernesti V. C. cui tamen verba sine corpore nimis argute dicta videntur de voragine, quum in tractu inferorum nullum omnino corpus, solæ umbræ reperiantur. Cf. ad VIII, 145, et Heyne ad Virg. Æn. VI, 292. —563 sq. De Phlegethonte, a φλέγειν, vel φλεγέθειν dicto, cf. inf. v. 836 sq., et Virg. Æn. VI, 550 seq. Πυριφλεγέθων, dicitur Hom. Odyss. κ, 513, et Platoni in Phædone, p. 84. Notandæ autem h.l. verborum ambages.

566. In Cocyto Silius dissentit a reliquis poetis, qui eum plerumque lacrimarum flumen faciunt a κωκυτῳ, ut Claud. in Ruf. II, 491 sq. et R. Pros. I, 86; Stat. Theb. VIII, 30, nam v. 577, alium lacrimarum amnem anonymum ponit, incerta auctoritate usus; Draken. (ad v. 577) et Ern. De illa nominis etymologia, cf. Serv. ad Virg. Æn. VI, 132 et, qui primus ejus mentionem facit, Plato l.c. de ipso fluvio sup. ad XII, 116 sq.

At, magnis semper Divis regique Deorum

Jurari dignata palus, picis horrida rivo,

570

Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.

Tristior his Acheron sanie crassoque veneno

Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,

Descendit nigra lentus per stagna palude.

Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.

575

Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra

Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.

Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis

Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.

568. Hoc notum ex Hom. Odyss. ε, 185; Iliad. ξ, 271 sq.; ο, 37 sq.; Hesiod. Theog. 400, 774 sqq.; Virg. Æn. VI, 324; IX, 104 sq. —569 seq. palus, quoniam ei similis et tarda est, unde et lacus dicitur. Cf. Virg. Æn. VI, 134, 369, 414. —picis horrida rivo... limum; cf. Pausan. VIII, 18; Virg. Æn. IX, 105; X, 114.

571 seqq. Imitat. Virg. Æneid. VI, 295 seq., ubi v. Heyne Exc. IX, et not. ad v. 107. —Tristior, atrocior, funestior: quam tristitiam in Acherontis imagine satis graphice et absolute poeta expressit, nisi quod rei fœditas fastidio et nausea animum inplet; Ern. sanie; cf. ad VI, 187. —573. nigra, sic nigri æquoris Hor. II, xxvii, vs. 23. Ed. —573. Drak. notat, Acherontem rapidum et Stygem lentum describi a Seneca Herc. fur. 712 sq., unde raptus forte pro lentus, h.l. legendum censet Lefeb.

574. non uno ore: nam Cerberus vulgo triceps fingitur, πεντηκοντακάρηνος Hesiod. Theog. 312, et ἑκατοντακέφαλος Pind.; unde centiceps Hor. Od. II, xiii, 34.

577. Cf. ad v. 566.

«Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,

580

Excubat, et manes permixto murmure terret!

Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,

Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,

Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,

Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,

585

Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,

Errorque infido gressu, et Discordia gaudens

Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis

Centenis suetus Briareus recludere palmis,

Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,

590

Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum.

579 sq. Silius expressit, sed additis aliis, aliis variatis et exornatis, locum Virg. Æn. VI, 273 sq., ubi v. Heyne. Conf. supra II, 548 sqq., ubi iidem sunt Mortis comites.

581. Luctus edax; vid. ad VII, 271. —584. Imago invidiæ, quæ nescio an alibi reperiatur. Aliis eam coloribus adumbravit Ovid. Met. II, 760... 808. —585. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 276. —587. Permiscere fretum cælo, ut fere XV, 714; XVII, 377; Virg. Æneid. I, 133; V, 790; XII, 705. Imitat. Virg. Æneid. VI, 285 sq. —588. De Briareo ἑκατογχειρῳ, cf. Hom. Iliad. α, 402 seq. (ubi v. Koeppen.) Virg. Æn. VI, 287, et X, 565 seq. de eodem et reliquis Centimanis, Cotto ac Gyge, Herman. Mythol. T. I, p. 56 seq.

Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,

Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra

Audet adire ferum, dum fractis mille catenis

Viperea latrans circumligat ilia cauda.

592. feta furore; cf. ad v. 494. sic feta furentibus austris ap. Virg. Æn. I, 51. Ed.

595

«Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit

Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.

Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur,

Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,

Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent

600

Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor.

595 seq. Hoc phantasma Silio, certe Senec. Herc. fur. 686 sq. (ex quo loco simill. nostrum expressum non male putat Lefeb.) subjecit Virg. Æneid. VI, 282 seq., ubi Heyne jam monuit, ab utroque ulmum, Somniorum sedem, satis commode in taxum et sedem bubonum, strigum Harpyiarumque mutatam esse. Taxus feralis arbor et pestifera, ideo inferis tributa, et a Lucano quoque VI, 645, Ditis domo; Cell. —comas; vid. ad IV, 682. —nemorosa, ut instar nemoris, V, 482. Cf. Ovid. Met. VIII, 744, et Epist. Her. XV, 160.

598. Striges aves diri ominis (ut bubones) et nocturnæ, quæ ubera infantium exsorbere fingebantur. Vid. Intpp. ad Ovid. Fast. VI, 130 seqq.; Harduin. ad Plin. XI, 39, seu 95 extr.; Burm. ad Petron. 36, 63 et 134; Heyne ad Tibull. I, v, 52, et Virg. Æn. XII, 862 sq.

«Has inter formas conjux Junonis Avernæ,

Subgestu residens, cognoscit crimina regum.

Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ:

Circumerrant Furiæ, Pœnarumque omnis imago.

605

Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!

601. Novo phantasmate Silius reges a conjuge Junonis Avernæ, h.e. Plutone judicatos infert; Ern. Umbrarum tamen judicem Statius et alii Plutonem inducunt. Vid. ad v. 604 in V.L. —Juno Averna, Proserpina, ut apud Ovid. Met. XIV, 114, et Juno inferna apud Virg. Æn. VI, 138, ubi v. Heyne. —602. Subgestu (θρονῳ, Homer. Iliad. υ, 62) residens, ut ap. Montfauc. Ant. expl. T. I, P. I, pl. 37, n. 3. Rude solium ei tribuitur a Claud. R. P. I, 79, et sella in Maffei gem. ant. P. II, t. 36.

604. De Furiis pauca dixit Silius sapienter, quia ornatissime jam omnia extulerat Virg. Æneid. VI, 555 sq., 570 sq. —Pœnarumque; v. Var. Lect.

605. Imitat. Virg. Æn. VI, 436, ubi v. Heyne.

Insultant duro imperio non digna nec æqua

Ad superos passi manes: quæque ante profari

Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.

606 seq. manes eorum, qui ad superos, apud vivos, inter homines, in terra (ut ap. Virg. Æneid. VI, 481), sub duro imperio regum indigna et iniqua passi erant, nunc iis insultant, libere illos adcusant et graviter, vel adeo αἰκίζουσι, ut ap. Senec. Herc. fur. 737 sq. «Vidi cruentos carcere includi duces, Et inpotentis terga plebeia manu Scindi tyranni.» Hunc locum imitatus est, et mirifice amplificavit vir cl. Fénélon, Télémaque, lib. VIII; unde pauca excerpere operæ pretium videtur: «Ces ombres d’esclaves ne craignaient plus l’ombre de Nabopharzan; elles la tenaient enchaînée et lui faisaient les plus cruelles indignités.... Enfin Télémaque aperçut les rois qui étaient condamnés pour avoir abusé de leur puissance.... On les entend gémir dans ces profondes ténèbres, où ils ne peuvent voir que les insultes et les dérisions qu’ils ont à souffrir: ils n’ont rien autour d’eux qui ne les repousse, qui ne les contredise, qui ne les confonde.... Dans le Tartare ils sont livrés à tous les caprices de certains esclaves, qui leur font souffrir à leur tour une cruelle servitude... O insensé, celui qui cherche à régner!» etc... Ed.

Tunc alius sævis religatur rupe catenis:

610

Ast alius subigit saxum contra ardua montis:

Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello.

Talia letiferis restant patienda tyrannis.

609. Imitat. Virgil. Æn. VI, 616 sqq., ubi Heyne monuit, non necesse esse, ut poeta solum Ixionem et Sisyphum respexerit. —alius religatur rupe, ut Prometheus, qui, ob ignem in terram delatum, non Caucaso tantum monti, sed in inferis quoque rupi adfixus fingebatur, de quo v. Aristot. Poet. c. 17. —610. alius, ut Sisyphus, de quo v. Jani ad Hor. II, 14, 19, 20. —subigit, agit in montem. Cf. XV, 218, et Gron. ad Liv. XXVI, 7. —611. Vipereo domat flagello; conf. Virg. Æn. VI, 570 seq. —æterna Megæra; vid. Var. Lect.

«Sed te maternos tempus cognoscere vultus,

Cujus prima venit non tardis passibus umbra.

615

Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.

Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella

Pœnorum, Venus, insidias anteire laborans

Junonis, fusa sensim per pectora patrem

Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent,

620

Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.»

613 sqq. Sic matris umbram videt Ulysses et cum ea conloquitur Odyss. λ, 140 seq., 615 sq.; v. ad IV, 476, fecundo olim Jovis furto, ut VII, 487, ubi v. not. Latio surgentia bella, ut ap. Virg. Æn. IV, 43.

617. Non male Venus, ut adversus Junonis machinationes et consilia tueretur Romanum imperium, et Scipio, vindex ejus, nasceretur, Jovem amore Pomponiæ inflammasse fingitur; quod commentum et Veneri consentaneum est, et ad insignem Scipionis laudem valet. —618 seq. Exquisitius ossibus inplicare ignem, dixit Virgil. Æn. I, 660, ubi v. Heyne. Conf. sup. II, 516 seq. —620. Vestales virgines ex Carthaginiensibus caperentur, h.e. Romano imperio potiti Pœni forent; Cell. Virgines Punicæ in altaribus Rom. sacrificarent; Mars. quod, etsi eodem redit, rectius videtur Ern. qui bene monet, hanc argutam et longinquius petitam Silii rationem esse imperium Rom. designandi. Excusari tamen potest, quum ab igni Vestæ æterno Palladioque, in ejus æde servato, imperii salus pendere crederetur. Cf. simil. loc. sup. I, 542 sq. ibique not.

Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ,

Et dedit alternos ambobus noscere vultus,

Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar,

Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,

625

Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.

Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,

Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»

621. gustatus cruor; cf. Odyss. λ, 152, et sup. ad v. 448.

626. cui, sc. mihi, seu nobis. —te, quum prima subiret... dies: nam in partu mortua mater, et filius utero ejus excisus, si fides habenda Plinio VII, 9; Solin. c. 4, et Tertull. de animo c. 25. Cf. mox v. 629 seq.; 637... 646. Hinc Drak. conjiciebat, matrem P. et L. Scipionum, cujus meminerit Polyb. X, 4. Publii novercam, et Lucii, fratris minoris natu, matrem fuisse. —627. honore et funere pro exsequiis; Ern. Sed funus certe pro morte dictum, et dies te funere carpsit, ut supra V, 591, ubi v. not.

Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores

Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum

630

Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles

Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;

Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur

Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.

628. labores; ut VI, 386. —629. æthereo pondere partum, divinitus genitum; Ern. At junge æthereo pondere Exsolvor κατὰ partum, h.e. te, ex Jove conceptum, partu edo, pario. —630. Cyllenia proles, Mercurius, Jovis filius in Cyllene monte natus (cf. III, 203), ψυχοπομπὸς, seu πουπαῖος, de quo vide Heyne ad Virgil. Æneid. IV, 243; Jani ad Horat. Od. I, 10, vs. 17, et Hermanni Mythol. T. I, p. 128. —633. Verba sacro (h.e. Jovis) munere etiam ad Alcidæ genetricem, Alcmenam, refero, quæ post mortem Jovis jussu a Mercurio in Elysium deducta ibique Rhadamantho nupta perhibetur. Vide Antonin. Liber. cap. 32. Similia forte de Leda commenti sunt poetæ nescio qui.

«Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas

635

Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis,

Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.

Sola die caperem medio quum forte petitos

Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit

Amplexus, non ille, meo veniente marito,

640

Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,

Inplebat quamquam languentia lumina somnus,

Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit

Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,

Ingenti traxit curvata volumina gyro.

645

Sed mihi post partum non ultra ducere vitam

Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,

Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!»

His alacer colla amplexu materna petebat;

Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.

640 sqq. luce corusca vidi Jovem; conf. ad XII, 705. De hoc commento v. ad IV, 476.

647. Hæc, quæ ad divinam originem tuam spectant.

648 seq. Conf. Hom. Odyss. λ, 205 sq.; Virg. Æn. II, 792 sq., et VI, 700 sq., ad quæ loca v. Heyne. —649. per inane, ut I, 97, et X, 151.

650

Subcedunt simulacra virum concordia, patris

Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,

Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri

Et nebulis similes animas adprendere certat.

«Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,

655

Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur

Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem,

Momenta? obposito mutassem pectore mortem.

Quantos funeribus vestris gens Itala passim

Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,

660

Mavortis geminus surgit per gramina campo.»

650. simulacra, εἴδωλα. Cf. ad I, 97, et Broukh. ad Prop. I, xix, 11. —patris et patrui, P. et Cn. Scipionum, qui in Hispania perierant, quorumque causa Scipio juvenis descenderat ad inferos. Cf. sup. ad vers. 381 sq. —651 sqq. Cf. Cerda et Heyne in not. et Var. Lect. ad Virgil. Æn. II, 794; VI, 702, et Ge. IV, 499.

654 sq. Color orationis ut sup. v. 450, ubi v. not. —quo stabant Itala regna; cf. ad III, 173. —656. Hæc mihi frigent, saltem his verbis expressa: et cur sævus? quum opem ferre patri absens non posset; Ern. Enimvero satis apte de eo queritur Scipio, quod patri non præsens adfuerit in Hispania, ut eum mortis periculo, sicut in pugna ad Ticinum (conf. IV, 454 seq.), iterum eripere potuerit. —sævus itaque et inpius sibi videtur esse, quatenus a patre discessit, neque cum eo, ut pium filium decebat, in Hispaniam profectus est. —657. obposito pectore, ut sup. II, 117. —mutassem mortem, pro te subiissem, vel a te depulissem, ut sup. II, 118, præripere letum; Ern. Cf. ad XII, 265.

659 sq. Viris de republ. præclare meritis nonnumquam Romæ ex senatusconsulto sepulcra et cenotaphia in campo Martio, vel Esquilino, ut Atheniensibus, qui in bello pro patria ceciderant, publico sumtu in Ceramico, extruebantur; de quo v. Kirchman. de fun. Rom. II, 25, et sup. ad v. 484.

Nec passi plura, in medio sermone loquentis

Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago:

«Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;

Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ

665

Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.

663. Stoicus erat Silius; Lef. Omnium sententiarum in hoc poeta numerossisima est hæc his tribus versibus, quam nemo felicissimorum poetarum rotundius, latinius, nervosius, sapientius umquam extulerit; Barth. Adv. XXII, 8, quem vide etiam ac simil. loc. Claud. de Cons. Mall. Theod. v. 1 seq. —664. Dulce venit ad manes, etc., dulcis est nuntius, qui Manibus adfertur, gratam memoriam suam in terris superesse ac vigere. —665. edunt oblivia laudem; cf. ad VII, 271.

«Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget

Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,

Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla

Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti

670

Obtestor causas, Martis moderare furori.

Sat tibi sint documenta domus! octava terebat

Arentem culmis messem crepitantibus æstas,

Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat

Germano devexa jugum Tartessia tellus.

675

Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto;

Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste.

671 sqq. Confer. VI, 122; Liv. XXV, 32... 36, et XXIV, 41, 42. —Octava... tellus, octavo anno cuncta Tartessia tellus, tota Hispania (conf. VI, 1; XV, 5), a me et fratre meo expugnata. Octava terebat messem æstas; v. ad VIII, 61. —æstas terebat messem, exquisite pro, æstate terebatur messis in area. Cf. Hor. Sat. I, i, 45. —673. calcata; conf. ad III, 85. —subibat devexa jugum, sub jugum mittebatur.

675. Scipiones Saguntum «vi pulso præsidio Punico receperunt, cultoribusque antiquis restituerunt,» Liv. lib. XXIV, c. 42, coll. XXVIII, 39. —676. Bætin potare dedimus, etc., effecimus, ut Saguntini in Hispania essent tuti ab hoste, nam Bætis Hispaniæ fl. Cf. ad I, 146; VIII, 367, 564.

Nobis indomitus convertit terque quaterque

Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam

Inpolluta fides! peterem quum victor adesum

680

Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes

Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri

Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.

Tunc hostis socio desertos milite, multum

Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.

685

Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est

Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»

677. Hasdrubal sæpius a nobis victus. Cf. Liv. XXIII, 26... 29. —678 seq. Cf. omnino Liv. XXV, 33, de perfidia Celtiberorum. —679. adesum Cladibus; v. ad VII, 271.

683. Cf. Liv. XXV, 34 sqq.

686. laude inclusimus ævum, cum laude fortiter pugnans vitam finivi; Drak. qui recte monet, includere pro simpl. claudere positum esse, et includere pro finire dixisse Propert. II, xii (al. 15), 54 (ubi v. Passerat.), et Senec. Epist. XII (ubi v. Gronov.), ut claudere Sil. inf. XV, 655 al. et excludere Stat. Silv. II, præf. Conf. IV, 172, et XVII, 119.

Excipit inde suos frater conjungere casus:

«Excelsæ turris post ultima rebus in artis

Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.

690

Fumantes tædas, ac lata incendia passim,

Et mille injecere faces. Nil nomine leti

De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro

Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis.

Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ

695

Cesserit adfusis obpressa Hispania Pœnis.»

687. Cf. Liv. XXV, 36. —Excipit insolentius dictum pro continuavit, perrexit, finita oratione fratris cœpit. Cf. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VII, 476. —688. rebus in artis, ut II, 103; V, 477 al. —689. optaram, elegeram. Vid. Cerda, Heins. et Heyne ad Virg. Æn. I, 425 et 552, Ern. clav. Cic.

692. Ludentem verbis poetam audio, non Cn. Scipionem; Ern. Splendidissimas exsequias consequutus sum: turris enim mihi pro rogo fuit, simulque cum eo arma combusta sunt, ut in funeribus heroum fortiumque virorum; Drak. et D. Heins. qui comparant sup. X, 559 seq. (ubi v. not.) inf. XV, 390 seq.; Hom. Odyss. λ, 74, et Iliad. ζ, 418; Virg. Æn. VI, 217; ubi verba sunt Donati: «virorum fortium arma et cætera, quæ carissima haberent, cum ipsis veteres consumebant.» Kirchman. de fun. Rom. III, 5. —693. in morte hærentibus, mihi mortuo, vel cadaveri adhærentibus.

695. adfusis; cf. ad IV, 251 in Var. Lect.

Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:

«Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis

Carthago expendat pœnas. Sed continet acres

Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,

700

Excepit fessos, et notis Marcius armis

Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat

Victores acie, atque exacta piacula cædis.»

His læti rediere duces loca amœna piorum:

Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.

698. expendat; ut VI, 588. —698 sq. Cf. Liv. XXV, 37, «vestro Marte probatus et notis Marcius armis:» nam de eo Liv. l.c. «inpiger juvenis, ad cujus summam indolem adcesserat Cn. Scipionis disciplina, sub qua per tot annos militiæ artes edoctus fuerat.» —704. Cf. Virg. Æn. VI, 476. —adveneratus, de officio, quo prosequimur amicum, cum significatione honoris, ut utar verbis Heynii ad Tibull. I, v, 33.

705

Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra

Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:

«Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,

Multum uno majora viro, descendere nocti,

Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»

710

Cui contra tales effundit Scipio voces:

«Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem

Lamentata diu! quam pene ruentia tecum

Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras.

Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis

715

Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.»

705. Æmilius Paulus, qui in acie Cannensi ceciderat. Similis est de Deiphobo locus Virgil. Æn. lib. VI, 494 sq. —vix adnoscendus; vid. Var. Lect. —706. epoto fundebat sanguine verba; cf. sup. ad v. 448. —707. Lux Italum, ut lumen VI, 130, ubi v. not. —708. descendere nocti, ut demittere neci, vel umbris. Cf. ad I, 439, et infra v. 759. Nox, loca infera, perpetuis tenebris obsita, ut contra XIV, 243. dies pro locis superis; Drak. qui multa poetarum exempla congessit. —709. Conf. Virgil. Æn. VI, 531 seq.

713. Œnotria tecta, Italiam et Romam. Cf. ad I, 2.

714 sq. Cf. X, 520 sqq. —715. laudem tuo quæsivit honore; conf. ad lib. XII, vss. 473, 478.

Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,

Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro

Absumtus Cannis stabat Servilius ore.

Adpellare viros erat ardor, et addere verba:

720

Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.

716. funera hostilia, exsequias ab hoste ipsi factas esse: quæ humanitas Paulum ita movet, ut lacrimas non teneat, etsi Scipio id laudis cupiditate factum dixerat. — 717 seq. Flaminii mors nota ex lib. V, 655 sq. Gracchi ex XII, 475 sq., et Servilli ex VIII, 664 sq., et X, 222 seq. —stabat ægro ore, tristi vultu.

720. Judicium consiliumque, quod poeta in hoc animarum recensu sequebatur, eo spectabat omnino, ut ex antiqua patriaque potissimum historia exempla virorum, gloria rerum gestarum, ingenii ac virtutum præ ceteris conspicuorum, seligeret, omissis iis, quæ Maro in necyia sua recensuerat, et sic tam argumenti dilectu, quam ornatu exquisitiore et doctrina, civium suorum animos teneret.

Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi

Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,

Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.

Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.

721. sæva securi, qua suos et sororis filios feriri jussit, quod notum ex Liv. II, 5. Cf. Virg. Æneid. VI, 819 et 825. —723. Curium non umquam auro amicum, quoniam aurum Samnitium repudiavit, de quo vid. Val. Max. IV, 3; Aurel. Vict. 33; Juvenal. XI, 78. Sententia languido ornatu elata; Ern. Similiter amica luto sus dicitur Horat. Epist. I, ii, 26, et similia al.

725

«Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ

Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem

Thybridis in ripas regem, solusque revulso

Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.

725 sq. Hic visus orbus, Appius Claudius Cæcus, qui pacem cum Pyrrho ineundam gravi oratione dissuasit, quam Plut. in Pyrrho, p. 394, excerptam tradit; de quo Flor. I, xviii, 20, ac Ovid. Fast. VI, 203 seq. conferendi; Cellar. Withof. conjicit, Rejecit visus orbus. —726. ille, Horatius Cocles, qui Porsenam regem tulit, h.e. impetum ejus et Clusinorum sustinuit in primo aditu pontis sublicii, eoque pone, post tergum suum, revulso a Romanis, regna redeuntia, reges, h.e. Tarquinios (v. ad III, 383, et X, 486), redituros, reditum Porsenæ ope parantes ac sperantes (actus pro conatu; v. sup. ad v. 523), exclusit mœnibus Romæ. Res nota ex Liv. II, 10. Conf. sup. X, 483 sq. Hanc pæne fabulosam audaciam, et quasi Herculeum laborem, sibi quoque habet gallica historia in fortissimo equite Bayard. Ed.

«Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello

730

Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille

Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.

Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,

Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa

Irarum servat rabiem: si jungere cordi est

735

Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.»

Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,

Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:

729 sq. Cf. ad I, 33 sq., et VI, 684 seqq.

732 seq. Hamilcaris umbra idoneo cum delectu juxta Lutatium cernitur, cum quo ille vana pacis fœdera pepigerat; unde sensum v. 738 sq. expedias licet; Ern. —733 sq. Cf. ad V, 673. —frons remitti, vel explicari, solvi et exporrigi dicitur, quæ serena ac læta est, ut contra, quæ gravis ac tristis, contrahi, adtrahi, adduci. —735 sq. Conf. sup. ad v. 448.

«Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis?

Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?

740

Bella tuus toto natus contra omnia pacta

Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes

Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte

Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»

738. fraudum genitor; vid. ad III, 126 in Var. Lect.

739. captus; conf. ad VI, 689 in V.L.

742. fervet Marte, ut ap. Virg. Æn. VIII, 676. —743. refluunt obstructi stragibus amnes, ut sup. I, 47, 48.

Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum

745

Excessisse puer, nostro quum bella Latinis

Concepit jussu; licitum nec fallere Divos

Juratos patri: quod si Laurentia vastat

Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,

O pietas, o sancta fides, o vera propago!

750

Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato

Celsus abit gressu, majorque recessit imago.

744. Cf. I, 77... 119, et ad II, 349 sq. —745 sq. Concepit bella, v. ad I, 109. —747 seq. Laurentia regna; vid. ad I, 110. —748. Phrygias vertere res, evertere, delere Rom. imperium. Cf. I, 514; II, 352.

750. Cf. I, 61 sq., 106 sq. —751. major imago; cf. ad VIII, 145, et Ovid. Fast. II, 503.

Exin designat vates, qui jura sub armis

Poscenti dederint populo, primique petitas

Miscuerint Italis Piræo litore leges.

755

Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora

Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos

Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto

Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,

Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans

760

Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci

Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»

752. Decemviri legibus scribendis designantur, quorum historia nota ex Liv. III, 31, 35. —sub armis, quia tum penes Decemviros summa reipubl. erat; Ern. Sed jungenda, opinor, verba populo jura poscenti sub armis: nam de lege a Terentio lata nonnumquam tanta inter patres plebemque contentio fuit, ut altera pars vi pelleretur foro. Conf. Liv. III, 9 et 11. —753 seq. petitas Piræo litore, Athenis: nam Piræus portus pagusque Atheniensis. —754. Italis, Italicis legibus.

757... 761. Conf. Virg. Æn. VI, 305... 330. —759. Descendisse Erebo; v. ad v. 708, et I, 439. —760 seq. Umbrarum torrens, ut undæ IV, 159, ubi v. not. Conf. ad IX, 250 sq. —inproba puppis, id. qd. —capax moles, h.e. magna cymba. Cf. ad I, 58, VI, 525.

Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur:

«Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni

Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque;

765

Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten

Adstrinxit; cui stant sacro sua mœnia Nilo.»

762. juvenem, Alexandrum Magnum. —764 sq. Victoriæ Alexandri in Scythia, India et Armenia designantur. Cf. III, 612 sq. —764. Bactra (nunc Balck) caput Bactrianæ, regionis extremæ imperii Parthici, in qua et in Sogdiana Alexander octo oppida condidit aliaque diruit, teste Strab. p. 517. —Dahæ, seu Daæ, Nomades in Scythia, ultra Hyrcanos et Caspium mare. Cf. Var. Lect. —765. Niphates, mons Armeniæ, sed h.l. fluvius, ut ap. Lucan. III, 245; Juvenal. VI, 409, et Martial. XII, 21, cujus tamen geographi mentionem non faciunt. Cf. Intpp. ad Hor. Od. II, ix, 20. —Pellæo ponte; v. ad XI, 381. —766. sua mœnia, Alexandria Ægypti; sua, suo nomine dicta; et Nilo ad distinctionem: octodecim enim Alexandrias enumerat Stephanus; D. Heins. —Nilus, hoc loco sacer dicitur, non tam perpetuo fluviorum epitheto (v. ad XII, 215), quam quia ab Ægyptiis summi numinis loco coli (vid. Plut. de Is. et Osir. Opp. T. II, pag. 353; Heliodor. Æthiop. IX, pag. 423; Max. Tyr. Diss. XXXVIII, pag. 393), et vel Oceani (Diodor. I, p. 8; Heliodor. l.c. p. 445), vel Osiridis ac Jovis nominibus condecorari solebat (Plut. Sympos. VIII, Qu. 8, pag. 729; Ælian. Anim. X, 46; Schol. ad Pind. Pyth. IV, 99; Jablonsky Panth. Ægypt. II, i, 4; IV, i, 14), unde in ejus honorem templa quoque exstructa et festa (Niloa) instituta. Vid. Stephan. v. Νεῖλος, Heliod. l.c. p. 423; Spanhem. de V. et Pr. N. T. I, p. 174.

Incipit Æneades: «Libyci certissima proles

Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos

Indubitata duces, similique cupidine rerum

770

Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum

Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»

Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis.

Audendo bella expedias: pigra extulit artis

Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi

775

Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.»

Hæc effatus abit. Crœsi mox advolat umbra,

Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.

767 seq. Æneades, Romanus, Scipio. —Libyci proles Hammonis; vid. ad I, 415, et IV, 478; Gell. XIII, 4; Ælian. V. H. V, 12; IX, 37; Plut. in Alex., Arrian. et Intpp. ad Curt. IV, 7; VIII, 5 et 10. —certissima proles Hammonis, ut ap. Virg. Æn. VIII, 301. —771. summas laudum arces, summas laudes, summum gloriæ fastigium. Drak. laudat Savaron. ad Sidon. Apoll. carm. XXIII, 140, et epist. VIII, 6; Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 6.

772. Brevitas gravitasque sententiarum magnum et virum et poetam decet.

773 sq. bella expedias, conficias. —extulit sese, emersit ex artis rebus, vel potius, in iis excelluit, eminuit. Cf. ad II, 103. Withof. male suspicabatur actis pro artis. Ed.

777. Cf. V, 264 seq., et ibi not.

Atque hic, Elysio tendentem limite cernens

Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat

780

Purpurea effusos per colla nitentia crines,

«Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget

Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur

Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.

Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,

785

Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit

Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri,

Et fuit in tanto non parvum pectore numen.

778. Præclarus de Homero locus, ad quem Silius ea transtulit, quæ de Musæo ac Marcello dixerat Virg. Æn. VI, 667 sq., et 861 sqq. ad quæ loca v. Heyne. —tendentem; v. ad VI, 335. —779. juvenis, Scipio. —Effigiem, umbram, imaginem, simulacrum. Cf. Brouckh. ad Prop. I, xix, 11, et, qui de h.l. copiose disputavit, Cuper. Apotheos. Hom. pag. 20, it. Heins. et Barth. ad Stat. Silv. II, i, 191; Scalig. ad Catull. p. 22. —castam; v. ad I, 481, et II, 698. —vitta, insigne deorum, vatum, sacerdotum, virorumque sacrorum et sanctorum. Conf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 665 (ubi nivea vitta pro purpurea), et XII, 120. —781. quinam; cf. ad II, 645 in V.L. —782. frons sacra; v. ad XII, 408.

784 sq. Junge quam facile dixissem, Deum esse eum! —786. comes et sacerdos Triviæ, Hecates, seu Proserpinæ, Sibylla. Cf. Virg. Æn. VI, 13, 35, 69. De Homero, pro deo culto, vid. Cuper. l.c. et ipsum illud marmor, ἀποθέωσιν ejus continens; de numine vero, quod poetis inest, Ovid. Amor. III, ix, 17 sq., et Fast. VI, 5 sq.; Drak.

Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,

Et cantu Musas et Phœbum æquavit honore.

790

Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris

Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»

Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram,

«Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem

Hic caneret vates, quanto majora futuros

795

Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!

Felix Æacida, cui tali contigit ore

Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»

790. prius quam cerneret, ante descensum ad inferos, h. est, ante mortem, hæc cuncta, δεικτικως, loca infera et quæ in iis sunt. —terris; vid. ad III, 75 in V.L. —791. Prodidit, descripsit in Odyss λ. —vestram Trojam: nam Romani a Trojanis oriundi.

793. Romula, ut ap. Hor. Od. IV, v, 1, ubi v. Jani. Sic et Dardanus sup. I, 14, ubi v. not. —794 sq. Quanto clariora Romanorum facta forent apud posteros hoc præcone Homero; Cellar. Recte: sed sententia haud bene expressa, et vereor ne intrarent librariis debeatur.

796 sq. Poetæ animo, quod jam Marsus, Dausq. et alii viderunt, obversabantur verba, quæ Alexander M. ad Achillis tumulum in Sigeo dixisse fertur: «O fortunate adolescens, qui tuæ virtutis Homerum præconem inveneris.» Vid. Cic. pro Arch. c. 10; Plut. et Arrian. I. —Æacides, Achilles, Æaci nepos.

Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens,

Heroum effigies majoresque adcipit umbras.

800

Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno,

Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora

Miratur, geminos adspectat lætus Atridas,

Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.

798 seq. Scipio requirens, quærens, quæ tanta sit turba adeo gratantum: adcipit, audit, cognoscit, docetur a Sibylla (ut contra dare pro dicere) eas esse effigies heroum (v. ad v. 779) et majores umbras; cf. ad v. 751, et VIII, 145, gratantum sibi, h.e. lætantium. Sed v. Var. Lect.

800. Nota hic Achillis et Hectoris conjunctionem.

Les plus grands ennemis, les plus fiers adversaires,

Réunis dans ces lieux n’y sont plus que des frères.

Voltaire, Henriade, ch. VII. Ed.

801. Ajacis gradum, ut Αἴας μακρὰ βιβὰς, dicitur Homero, Iliad. η, 213, loco insigni, qui Silii animo obversatas videtur. —803. Ithacum, Ulyssem (vid. ad II, 180), corde, eloquentia, versutia, prudentiaque, æquantem facta Peleia, res gestas et virtutem Pelidæ; non minus prudentia insignem, quam Achilles virtute. Notus ex Homero Ulysses πολύτροπος, πολύμητις, πολυμήχανος, διῒ μῆτιν ἀτάλαντος.

Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram:

805

Alternam lucem peragebat in æthere Pollux.

Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.

Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes

Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.

«Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo

810

Trojugenas junxit sociata prole Latinis.

804. Cf. ad IX, 295. —Victuram, mox in cælum redituram. —805. Alternam lucem; cf. Var. Lect.

806. Silius, ut nullam varietatis et poetici ornatus adhibendi occasionem prætermitteret, illustres etiam feminas recenset: in quo exemplum quoque Virgil. Æneid. VI, 445 seq. sequutus est. Bene autem ita rem variavit, ut non ex mythis, sed prisca Romanorum historia petierit exempla, et pro heroinis substituerit clarissimas gentis suæ feminas. —vultus Scipionis ad se convertit Lavinia, Æneæ conjux; quæ tamquam auctor generis romani commode memoratur.

807. virgo, Sibylla, admonuit, tempus esse, cognoscere, etc. —808. lux alma, ut ap. Virg. Æn. I, 306 (ubi v. Heyne), et VIII, 455. Cf. sup. ad III, 203. —vocaret sc. ad superos: nam orto sole infera loca a vivis relinquenda, et a Manibus repetenda sunt. Silius ad verbum fere expressit Virgil. Æn. VI, 538 sq., ubi v. Heyne.

«Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini?

Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim

Gens vicina procos, pastori rapta marito

Intravitque casæ, culmique e stramine fultum

815

Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis.

811. Martigenæ Quirini, ut Mavortius Romulus ap. Virg. Æn. VI, 778. —thalamos, consortem thalami, uxorem. Cf. ad III, 383. —812. Hersilia nota e Liv. I, 11, et Ovid. Met. XIV, 848. Conf. de raptu Sabinarum Liv. I, 9, 13, et Ovid. Fast. III, 179... 228. —hirsutos procos, priscos Romanos, horridam incultamque vitam agentes. Cf. ad I, 613 in Var. Lect. —813. Gens vicina, Sabini. —pastori, Romulo, rapta est Hersilia, ut ejus conjux esset. —814. casa Romuli in Capitolio, ubi diu superstes fuit. Conf. Vitruv. II, 1; Ovid. Fast. l.c. v. 184 seq. Cerda ad Virg. Æn. VIII, 654; Prop. II, xvi, 20, et IV, i, 6 sqq. —Intravit casæ; conf. ad VI, 498 in Var. Lect. Verba culmi stramine fultum torum pastoritiæ horridæque vitæ consentanea. Silius forte respexit loca Ovid. Fast. III, 185, et Virg. Æn. VIII, 654; qui tamen versus, nisi mala manu inlatus, certe conruptus est. —815. soceros revocavit ab armis, quod Hersiliæ etiam tribuit Ovid. Fast. III, 206 seqq.; Livius, I, 11, pr. et 13 pr. tradit, Cæninenses Antemnatesque Hersiliæ, Crustuminos vero mulierum Sabinorum precibus reconciliatos esse Romanis. Suam quoque huic facto immortalitatem apud nos pictura asseruit. Ed.

Adspice Carmentis gressus: Evandria mater

Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores.

Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ

Augurio valuit mentis, venturaque dixit

820

Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.

816. Cf. ad VII, 18. —817. Cf. Virg. Æneid. VIII, 340 sq. ibique Heyne. —tetigit quædam leviter, non omnia cecinit; Lefeb. labores, ut V, 561.

818 seq. Silius expressit Liv. I, 34: Tarquinio «aquila pileum aufert, et rursus capiti apte reponit: quod augurium adcepisse læta dicitur Tanaquil, perita, ut vulgo Etrusci, cælestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta sperare complexa virum jubet,» etc. —castæ mentis, qualis vatibus est. Cf. ad I, 481; et II, 698. —819. dixit, prædixit, vaticinata est; vocab. propr. de vate. Vide Heins. ad Ovid. Ep. Heroid. V, 33, et Passerat. ad Prop. I, ix, 6. —820. in alite, ut V, 405.

«Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti

Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos.

Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,

Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,

825

Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,

Tristia defensi ferro monimenta pudoris,

Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.

Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella,

Nondum passa marem, quales optabat habere

830

Quondam Roma viros, contemtrix Clœlia sexus.»

822 sqq. Apta pudicitiæ pudorisque imago. Justo dolori indulget poeta, cujus ævo vix pudicæ mulieres, nedum talia pudicitiæ exempla reperiebantur. —Lucretia, vel pueris nota e Liv. I, 57 sq., et Virginia (v. 824) e Liv. III, 44... 48.

828 sq. Cf. sup. X, 492 sqq. —Lydia bella, ut Lydia castra X, 484.

Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,

Quæ pœnæ caussa, et qui sint in crimine manes.

Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus,

Et stetit adductis super ora trementia frenis,

835

Tullia, non ullos satis exhaustura labores,

Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris

Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes

Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.

831. Scipio procul, a sinistra forte, videt Tartarum, de cujus sede et de pœnis, quas damnati in eo luunt, v. Heyne in not. et Exc. VIII ad Virg. Æneid. VI, 557 seq. Harum tamen pœnarum et Tartari Silius jam sup. v. 542 seq., et 601 sq. mentionem fecerat; unde nunc contentus est pœnas mulierum memorasse. Quoniam enim inde a v. 809, feminas optimi exempli recensuerat, nunc pessimi alias iis adjungit, ut nulla varietatis ornatusque materies prætermittatur. —poscit, requirit, quærit. —832. Cf. Virg. Æneid. VI, 560, 561.

833 seqq. Tullia ejusque scelera notissima e Liv. I, 46 sqq. Conf. Ovid. Fast. VI, 603 seq. —834. stetit, vel ipsa super ora patris, vel in curru, qui substitit adductis frenis. Utroque scelus augetur: sed neutrum alibi legere memini, et is, qui jumenta ageret, frenos potius inhibuisse dicitur, ne per patris corpus ageretur. Itaque vel τὸ adductis pro simpl. ductis positum, vel atrocitas sceleris a Silio aucta videtur. —non ullos labores, nullum pœnarum exquisitissimarum genus (cf. ad VI, 386, et XII, 78.). —835. satis exhaustura, satis diu luitura. —836 sq. Cf. v. 563 seq., et Virg. Æneid. VI, 550 sq. —fornacibus, subterraneis receptaculis ignis, qui inde prosilit. —838. scopulis, saxis flagrantibus pulsat ora Tulliæ; cujus pœna apte efficta.

Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro

840

Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis

Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem

Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro

Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.

839 sqq. Tarpeia ejusque flagitium notum e Liv. I, 11. Pœnam ejus poeta non male comminiscitur secundum fabulam de Prometheo, cujus cor, continuo renascens, aquila, ut Tityi vultur, exedere fingitur. De illo v. Hesiod. Theog. v. 521 seq. de hoc. Hom. Od. λ, 575 seq., et Virg. Æn. VI, 597 sq. Eumdem mythum respexit Silius inf. v. 873. —tondetur, ἀνακείρεται, κατακείρεται, ut simili loco Virgil. Æneid. VI, 598, et Senec. Agam. 18. Sed quantum a Virgilio distat Silius! Ed. —841. Armiger Jovis, ut X, 108 et al. —843. pactis, qui mercedem cum ea pacti erant.

Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur

845

Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,

Armenti quondam custos inmanis Hiberi,

Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.

Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ

Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.

844. Describitur mira, et modo memoratæ similis pœna incestus, quam virgo Vestalis solvit. —domantur, puniuntur. —845. Orthrus, quod jam D. Heins. monuit, biceps canis Geryonæ et Cerberi frater comesque in inferis (v. Stat. Silv. II, i, 230, qui locus inde lucem adcipit), qui Ὄρθρος, dicitur Apollodoro et Qu. Calab. VI, 253. Ὄρθος, Eustathio, Hesiodo, ejus et Apollonii Schol. Ὤρος, Palæphato c. 40 (ubi conf. tamen Fisch.), et Gergittius Polluci V, 5. Cf. Heyne ad Apollodor. p. 390. — 847. morsu petit virginem. —eviscerat, ut apud Virg. Æn. XI, 723, et Cic. Tusc. Qu. I, 44 (in loco Ennii), et II, 9; Drak.

849. Minuciam designari suspicatur Lefeb. coll. Liv. VIII, 15. Sed aliarum quoque Vestalium incestum et pœnias memorant Liv. XXII, 57; XXVIII, 11; XLI, 2, et alii.

850

«Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti

Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas

In fine enumerasse paro, et remeare tenebris.

850. Withof. distinguebat: mox deinde (scilicet addit vates): videnti, etc. —851 sq. Cf. sup. ad v. 555 seq. Mirum phantasma est Silii, quod res gestas Marii, Sullæ, Pompeii et Cæsaris ita vates prædicit, ut illas ex Orco in terras mox prodituros narret; Ernesti. Quod cur mirum sit, non adsequor: nam Marius XL circiter anno post bellum Punicum II natus est, ejusque temporibus vixit Sulla, nec ita multo post Pompeius et Cæsar. Neque etiam mirus est omnino recensus posteritatis, quem multo prolixiorem dedit Virgil. Æn. VI, 748, 893, in quo Cæsaris quoque et Pompeii mentio fit v. 827 seqq. —paucas ejusmodi animas sapienter et cum dilectu poeta recensuit, non multas: nam primum Maro hoc argumentum jam summo ornatu summaque arte ac copia tractaverat; deinde quæ ille hac occasione in gratiam Cæsarum dixit, Silius jam vaticinio inseruerat sup. III, 593 seq. reges vero Albani ac Romani cum aliis, quorum Virgilius meminit, jam ante b. Punicum I vixerant, et ab eorum recensu poeta doctus, cui alia magnorum virorum exempla suppeditabat historia antiqua, abstinuit, ut res variaret, non easdem repeteret; denique hic liber copiosiore rerum futurarum commemoratione in nimiam molem excrevisset.

Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro

Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva

855

In longum imperium consul; nec Sulla morari

Jussa potest, aut amne diu potare soporo.

Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.

Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ,

Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam

860

Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum.

854. De origine parva consulis Marii cf. Juvenal. VIII, 245 seq. ibique Intpp. veniet in longum imperium; nam septies consul fuit. —veniet tibi; v. ad I, 46 in Var. Lect. —855 sqq. Sulla non potest morari jussa et fatum nulli Divum mutabile, h.e. leges fati et tempus (mille lustra, v. 558) iis definitum, quo perfecto lux vocat animas, h.e. illis in nova corpora et ad superos redeundum est: nec diu amplius potabit amnem soporum, aquam Lethes bibet, h.e. mox nascetur; quo sensu etiam de Mario dicitur nec multa dies jam restat ituro ætheream in lucem. Cf. sup. ad v. 554... 559. Ita, nisi me omnia fallunt, hic locus explicandus est, non, ut Ernesti putat: Sulla non potest impedire leges fati, quod Marium Romæ destinavit.

858... 860. Sulla primus dictaturam perpetuam rapiet, in quo culpandus quidem erit, sed laudandus quoque propterea quod solus eam sponte et brevi tempore post deponet legibusque remp. reddet; Cæsar contra et Cæsares, vel imperatores, summam in republica potestatem ad exemplum ejus suscipient, sed illa se abdicare nolent. Res notissima ex historia Rom. Sullæ secundum potestate, eo inferiorem (ut ap. Virgil. Æn. XI, 441 al.), vel secundum ab illo.

Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum

Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,

Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo

Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa

865

Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!

Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!

Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»

861. Imitat. Virg. Æn. VI, 827... 836. —Ille, quem vides, est Pompeius Magnus. —hirta frons majestati conciliandæ, Barth. Adv. XXII, 8. Cf. inf. XVI, 121. —862. ille Julius Cæsar Trojanus, Deum gens, qui originem refert ad Iulium Trojanum, Æneæ filium, Veneris nepotem. Cf. ad II, 185, et Virg. Æn. I, 286 sq.; VI, 835 sq. De stelligero apice v. Suet. Cæs. c. 88; sup. ad III, 629, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 59. —863. Iulo avo, auctore generis. —864 seq. Silius ad verbum fere expressit locum Virgilii de bello civili, inter Pompeium et Cæsarem gesto, Æneid. VI, 828 sqq. —sede hac in inferis reclusa, post ingressum vitæ et reditum ex inferis. —tandem, post mille lustra, sup. v. 558. —865. erumpent exquisite de cupiditate, qua ardent quasi, ad vitam redeundi et rebus gestis inclarescendi.

866. Heu miseri Romani. His verbis et v. 868 seq. bene ac commode deploratur bellorum civilium calamitas; et mox δεινῶς crimina dixit poeta. —867. Et victus Pompeius interficietur, et victor Cæsar: quod notum vel ex Sueton. Cæs. 35 et 82; Appian. b. Civ. II, 84 sq., et 111... 117.

Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro

Lamentor rebus Latiis: sed luce remota

870

Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,

Perfidiæ Pœnus quibus aut Phlegethontis in undis

Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos

Ales in æternum laniabit morsibus artus?»

«Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur

875

Inviolata virum: patria non ossa quiescent.

869. luce remota, vita finita, post mortem in inferis. —870. venia criminum. —mors ipsa laborat, doloribus, calamitate, h.e. mortui quoque et animæ in inferis plectuntur et patiuntur mala. Hæc formula docta est et exquisita, non dura, ut notat Ern. —871 sq. Cf. simil. loc. de pœnis, a Pœno, Hannibale, olim luendis, et extremis ejus fatis, sup. II, 699 sqq. —in undis exuret scelus; cf. XVII, 564, et Virg. Æn. VI, 742, ibique Heyne. —873. Cf. sup. ad v. 839.

875. Inviolata vita, est vel flagitiis non contaminata, a scelere pura, vel quæ malis non urgetur aut vexatur, adeoque jucunda et felix: hoc aptius est loco nostro. —patria non ossa quiescent; vid. ad II, 574 et 701 sq.

Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ

Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,

Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.

Damnatusque doli, desertis conjuge fida

880

Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,

Atque una profugus lustrabit cærula puppe.

Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.

876. magnæ pugnæ ad Zamam, de qua v. inf. XVII, 292 sq., 386 sq.; Liv. XXX, 29 sqq. —877. Expressit poeta verba Liv. XXX, 35 extr. «Hannibal fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi, quam in pace inpetranda esse;» et cap. 36: «Decem legati auctore Hannibale missi ad petendam pacem... orantes inplorantesque fidem et misericordiam Scipionis.» Cf. Polyb. XV, 18 et de ipsis conditionibus pacis Liv. l. I, c. 37. Hannibal clam nuncios literasque ad Antiochum Syriæ regem misisse eumque ad bellum Romanis inferendum sollicitasse credebatur. Cf. Liv. XXXIII, 44. —878. Macetes, Μάκετες, vel Macetæ (tum Macetum pro Macetarum) Macedones, ut inf. XIV, 5; XVII, 415, 633, sic dicti a Μακετία, parte Macedoniæ. Conf. Intpp. ad Gell. IX, 3 pr., et Justin. VII, 1; Scalig. Lect. Auson. I, 23, et Gron. ad Senec. Herc. fur. 980. —Macetum arma pro Syris dixisse videtur Silius, quia Antiochus M. abnepos fuit Seleuci Nicatoris, ducis Macedonum, qui post Alexandri M. mortem regnum Syriæ obtinuit. An respexit fœdus inter Antiochum Philippumque ictum, bellumve Philippicum, quod Antiochico occasionem dedit? Cf. Polyb. lib. III, 2, 7, et 32; XV, 20; XVIII, 22. Sed illa ratio præstiterit: Silius autem epitheta longius petita amat. Vid. ad I, 6.

879... 882. Hannibal a Romanis adcusatus Carthaginem relinquit et in Asiam ad Antiochum M. perfugit. Conf. Liv. XXXIII, 47... 49. Taurus maximus mons Asiæ minoris, cujus pars est Cilicia.

882. Cilicis Tauri ut apud Ovid. Met. II, 217. Nota est Cilicia extra et intra Taurum, aspera, seu τραχεῖα et campestris.

«Proh! quanto levius mortalibus ægra subire

Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque,

885

Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella

Assyrio famulus regi, falsusque cupiti

Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;

Donec, Prusiacas delatus segniter oras,

Altera servitia inbelli patietur in ævo,

890

Et latebram munus regni. Perstantibus inde

Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem,

Pocula furtivo rapiet properata veneno,

Ac tandem terras longa formidine solvet.»

883 sqq. Conf. II, 223 sq. ibique not. —886 seq. Assyrio, Syrio (ut XI, 41), regi, Antiocho M. famulus, cui operam suam addicet, ut deinde Prusiæ, unde v. 889, altera servitia, quod jam notavit Drak. Cf. Liv. XXXIV, 60. —falsus cupiti Ausoniæ motus, frustratus spe in bello Antiochico adversus Romanos posita, quod male cessit. Cf. Liv. XXXVI, 19 seq. —887. dubio velo, dubius quo contendat. —888. Ad Prusiam regem Bithyniæ confugiet, et, ne Romanis tradatur, venenum sumet, quod ante præparatum ad tales casus habebit. Cf. Liv. XXXIX, 51. —889. inbelli in ævo, in senectute. Confer cum hoc loco verba Juvenalis, sat. X, 160 seq., ubi eadem suo quisque modo expressit: «atque ibi magnus Mirandusque cliens sedet ad prætoria regis, Donec Bithyno libeat vigilare tyranno.» Ed. —892. Conf. II, 705 sqq. —893. Verba Maroniana Ecl. IV, 14, et morientis Hannibalis apud Liv. XXXIX, 51. Hunc Hannibalis exitum multi poetæ in scenam protulerunt, e quibus ante alios mihi nominandus est Firmin Didot, qui infensissimum nomini romano hostem vividis coloribus totum expressit, eumque morientem pulcherrimo hoc versu prosecutus est: «Rome! Annibal mourant te livre enfin la terre.» Ed.

Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris.

895

Tum lætus socios juvenis portumque revisit.

894. Verba Homeri Od. λ, 194 et 626, ut v. 895; Virgil. Æn. VI, 900. Nemini persuadere volumus, ut credat Silium ex apertis Virgilii et Homeri voluminibus hæc similia verba nunc descripsisse: sed tamen poetam illorum lectione imbutum ex hac similitudine adnoscimus, quod genus imitationis maxime intelligi volumus, quum de imitatione loquimur; Ernesti.

Liber XIII: Variæ Lectiones

2. torvo vultu Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343. —4. radens scribendum esse opinabatur N. Heins. ut designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum ripas non haberet, pro ripis gramina radere (vid. not. ad IV, 350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not. —5. Tutia Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald. Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. Tucia Oxon. Put. R. 1, Tuscia Parm. Turia ed. Basil. et hinc aliæ recentt. forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius Tutiam ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron. Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi, quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe, quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius, Hispaniæ fl. (hod. Guadalabiar) de quo vid. Plin. III, 3; Mel. II, 6; Sall. Hist. II. —12. si nunc se sisteret maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui confert I, 585. —15. grandine scripti. Vulgo sanguine. —16. gentes, vel menti conj. N. Heins. et genti Drak.

24. perrupit Oxon. et Put. Vulgo perrumpit. —28. postremus ad marg. Rom. 1.

30. Argiripæ pravum decus Colon. unde veram lectionem Silio restituit N. Heins. Tertia syll. voc. Argyripa corripitur, ut supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid. XI, 246, ubi vid. Heyne. Aggripe parvum decus Put. Agrippæ parvum d. R. 1, Parm. Med. Argirippa Marsi ed. Ven. Agrippæ haud parvum d. edd. Marsi, Junt. Ald. et al. Agrippa haud parvum d. ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid. ap. Virgil. l.l. —31. Œnea scripti, Æneæ R. 1, Parm. Med. Vulgo Œnei. —32. Autolidas id fuit ignobile nomen Col. et Put. ex quorum vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate, principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv. XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, Dasio fuit haud i. nomen, vid. not. ad XI, 58, Ætholidas inter fuit R. 2. Vulgo Œtolidas inter fuit haud i. n. Male! Œnidas (hoc est Ætolos) inter fuit conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et Ætolos reponi posse notavit. —43. Secunda syll. voc. Therapnæis corripitur, vid. ad VI, 303, et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. Ilion Cessuram malebat N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47; Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et Excisa ferro est Pergamum dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam Ἴλιον, Ilium et Ilion, quam Ἴλιος et Ilios scribitur, vid. Heins. l.c.

47. evadit Put. —48. amolitus conj. N. Heins. Sed vid. not. —50. male e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm. coll. v. 61, neque displicebat Drak. si mala exponerentur infelicia, et v. 51; Sed, non Nam, legeretur. —51. Nam Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip. quod h.l. pro en, ecce, ut passim in Virg., positum notat Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et Æn. VI, 378. Vulgo Sed. Œnotriis Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46. —60. vobis R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et deinde Romæ vult coli. —61. nomina Put. meliori malebat N. Heins. et sic tacite edidit Lefeb. —62. Huc vittas Col. Tell. R. 2, Huc intras Oxon. et Put. Huc mitras R. 1, Parm. Med. Deinde castumque Col. R. 1, Parm. Med. Ben. Vulgatæ lectionis, Huc intra captumque, auctor est Marsus, raptumque (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid. not.

67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia Diomedes non manu venerit armata (conf. v. 78), et fulgentia castra ab hoc loco aliena. At vid. not. —68. pignore Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins. —69. candentis priscæ edd. et v. 71, Anchisiadæ. Male! Anchisiada putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad lib. III, v. 650. —75. ævum Putean. —76. inermes quatuor scripti et R. 2. Vulgo inertes; cf. Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672; XII, 311. —78. trepidus Col. Male! conf. v. 68. —81. aras, non oras, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter aras patrias poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg. Æneid. XI, 269, ubi lectio patriis aris etiam Silii imitatione firmatur. —84. Dives ubi annoso, vel antiquo luco legendum esse et sequentia id confirmare opinabatur N. Heins. —86. fani Colon. Vulgo Fauni: Male! —90. Hac Colon. Rom. 1, Parm. Med. Hanc Oxon. et Puteol. Hec Marsus errore librariorum, qui tamen vulgatam lect. Hæc peperit. —91. contemtus malebat Burm.

94. haud lentus (ut ap. Liv. XXVI, 12, pr. repentino adventu) emend. N. Heins. et edidit Lefeb. Non male; vid. tamen not. Regina Oxon. cum nonnullis ex primis edd. non inprob. Drak. cujus nota est hæc: «Qui nomen a ῥήγνυμι deducunt, quod fama sit, eo in loco impetu maris Siciliam: ab Italia abruptam esse, Rhegium malunt: his vero, qui a Rege derivant propter loci splendorem, Regium placet, ut Grævio ad Cic. Epist. Fam. XII, 25. Antiqui lapides literati, nunc addita, nunc detracta adspiratione, utramque orthographiam agnoscunt.» —97. miserique Mars. et quidam alii. —99. urbis Col. —101. admissum Oxon. cum priscis edd. —106. conjunctis Put.

111. At Colon. et Putean. Vulgo Ac. —114. Tum emend. Dausq. Sed vulgata quoque lectio bene se habet; offulsit Colon. Conf. Heins. ad Virgil. Æneid. IX, 110, 731, et Valer. Flacc. IV, 482. Vulg. effulsit.

115. Teucris pro terris scribendum censebat N. Heins. —118. parvam molitus emend. idem, putans moliri esse id. qd. moderari, fingere, regere, ut moliri parva tela manu, iter, terras, ap. Senec. in Hippol. Œdipo et Troad. 682, quæ tamen exempla ad hanc verbi vim probandam nihil faciunt. Neque hanc conjecturam mihi persuasit Lefeb. coll. Ovid. A. A. II, 319. —123. renovare Nicander et post eum alii edidere.

129. sed enim, non sed jam, scripti; confer not. ad I, 33. Deinde nox scripti, R. 1, Parm. Med. mox R. 2. Vulgo mors, ex interpretamento, vid. ad II, 574. Vocab. tamen nox nude positum pro morte nunc, præsertim de cerva, recte, opinor, displicuit Ernesto V. C. ut et N. Heins. inf. v. 270. —136. Mactat, Diva, tibi enim gratissima sacra Col. mendose! Macta, Diva, tibi, tibi enim hunc, gratissima sacra conj. N. Heins. tibi, tibi enim hanc non male reposuit Lefeb. coll. loco simillimo Virgil. VIII, 84, ubi vid. Heyne de usu voc. enim.

141. terris Parm. —142. Tum R. 1, Parm. Mediol. pavitans scripti, R. 1, Parm. Med. —145. dabat, non dedit, Col. —144. parere lacerto conj. N. Heins. superante ad marg. Silii sui notaverat Corte laudaveratque Markl. Epist. crit. p. 40. Sed vid. not. —146. Vulgo alituum. Male! et lituum Mars. ed. Ven. ac lituum est ex emend. Dausq. et N. Heins. non est lectio c. Col. quod. N. Heins. testari falso monet Drak. Is trepido alipedi, ac hinnitu stare n. perperam quoque conj. Dausq. et Is trepido lituum tinnitu Scaliger, quod recepit Cellar. strepitu ac lituum tinnitu, etc. emend. Burm. quod admodum adridebat Draken. non mihi: nam ὁμοιοτέλευτα strepitu et tinnitu auribus ingratissima sunt, et simplicissima est N. Heinsii medicina. De lituum tinnitu vid. ad XII, 182. Trepidus autem equus est properus, festinans, inquietus; quod jam notavere Dausq. et Drak. Conf. ad VIII, 222. —147. violentus R. 1, et Ben. forte verius, judice Lefeb. —148. et Col. Put. R. 2. Vulgo ac, quod pro confestim, seu propere h.l. positum putabat Dausq. huic conj. N. Heins. ut ter repetatur, en edidit Lefeb. quæ mutatio et levissima est et haud dubie vera. —149. huc Put. quod recepit Lefeb. qui eam ob causam et v. 151, Huc reposuit.

153. vox accidit aures non male conj. Drak. coll. Plaut. Stich. I, ii, 31; Curt. IV, 4; Heins. ad Valer. Fl. II, 452, et Ovid. Fast. V, 360; Gifan. Ind. Lucret. in voce Accidere, Colv. et Elmenh. ad Apul. Met. V, p. 160. Neque tamen vulgatam lect. damnabat. —154. jusque Col. atque Put. suus perperam corrig. Carr. Vulgo usque, inepte, judice etiam Dausq. —155. Prævehitur Oxon. in certamina ductor Prævchitur, namque ex Capua R. 1, Parm. Med. Prævetitum namque et capital recte Col. et Put. namque et capita Oxon. Prævetitum namque capiti Mars. et Mart. Herbip. Prævetitum capitis pœna Ben. ut conj. Dausq. Prævetitum capiti pœna Nicander in Junt. edidit et ad ejus exemplum alii. —162. contorsit Put. furens ira, vel ruens teneras telum contorsit in auras opinabatur N. Heins. quem vide ad Virgil. Æneid. IX, 699. —163. speculatur est ex emend. N. Heins. pro vulg. spectatur; conf. ad VII, 123, ab omni Tell. R. 1, Ben. speculatur in omni Corpore, perlustrat, etc. edidit Lefeb. Forte leg. spectatur in o. C. perlustrans. —165. librat maluerit N. Heins. et tacite recepit Lefeb. non inprob. Drak. quum vibrabat proxime præcesserit; cf. ad I, 351; III, 319; IX, 523. —166. tunc transiit Col. ut ap. Iscan. bell. Troj. VI, 51, sup. X, 253, et alibi intrare ac penetrare. Vulgo transigit, quod servavit Lefeb. et nunc, pro quo tamen et in Oxon. tunc legitur, transfigit Put. et R. 2; Mentitusque minas mediam tunc transigit ictu P. corrig. N. Heins. —168. deripit ensem e c. Tell. recepit Lefeb. coll. Hom. Iliad. μ, 190, υ, 284, et sic conjecerat Burm.

169. quatiebat opinabatur N. Heins. (cf. ad VII, 696, 697, ac not. ad II, 71) et fodiebat (ut VI, 212; VII, 67; Virg. Æn. VI, 882) Draken. qui tamen τὸ rapiebat multum facere arbitrabatur ad festinationem Taureæ, qua se pugnæ subduxerit, augendam. —171. prendere Col. probb. Modio et N. Heins. idque recepere Draken. et Ern. Vulgatum tamen perdere recte, opinor, tuentur Dausq. Barth. Adv. VIII, 7 (ubi Claudium dicit leviorem fuisse, quam ut perdere Taureæ terga, h.e. amittere, tangere non potuisset; vel eum non levem ad perdenda Taureæ terga, sed adtentum, ut ante in duello, rem summa prudentia gessisse), Burmann. et Lefeb. quos sequutus sum. Vid. not. pergere Put. Hunc versum sequenti jungebat Burm. et Jam legebat pro Nam. Deinde cedentia terga maluerit N. Heins. quod utique elegantius est: vid. a Draken. coll. VIII, 1; XV, 729; XVI, 55, et Heins. ad Ovid. Epist. Her. II, 93, et Met. I, 541; Broukh. ad Prop. III, vii, 57. —172. rapidum effusis habenis, et v. 178, aversaque (remotiori) porta emend. N. Heins. At vid. nott.

182. adduntur turribus legendum censebat idem N. Heins. coll. VI, 21; IX, 105; XV, 722.; Stat. Thebaid. II, 579. et missæ succedunt t. h. Markl. Ep. crit. p. 42; summis accedunt, vel funduntur Draken. et descendunt Burm. ut non Capuæ turres intelligantur, sed machinæ in modum turrium, quas obsessores muris admoverint, et unde hastas miserint in defensores. Eodem sensu vulgatam lect. cepit Ernesti V. C. qui tamen ad exemplum Lefeb. monet, voc. adscendunt frustra sollicitari a viris doctis, neque agi de obsessis, sed de obsidentibus. De iisdem etiam Intpp. illi adceperunt hæc verba, etsi alio sensu, quam Lefeb. qui coll. Virg. Æn. IX, 568, exponit, hastæ jactantur ad fastigia turrium Capuæ. Ita et ego dudum hæc verba intellexi; at semper quoque veritus sum, ne aures poeticæ concinnati adsuetæ iis obfenderentur: nam hastæ missæ non bene turribus adscendere dicuntur. Silius forte memor fuit loci Virg. Æn. II, 237. Scandit fatalis machina muros, et, quod de equo illo in urbem inlato vel inmisso præclare dicitur, perperam transtulit ad hastas. —183. Vulgata lectio est: Nec pronum audendi virtutem e. c. Eam in re dubia servavi, librorum auctoritatem sequutus, nisi quod audenti pro audendi e c. Put. recepi. Inde sententia non inepta exoritur: non cuiquam, nemini, audenti virtutem excellere aliis, pronum, facile id erat; nisi malis, nec pronum, facile, cuiquam audenti, forti viro, v. excellere; vel denique, nec pronum audenti, fortibus erat, v. excellere cuiquam. Τὸ virtutem retinui, quoniam Silius quam maxime græcismos amat: neque tamen intercedo, quo minus virtute reponatur, ut legitur in c. Put. (in quo tamen et scendere perperam pro excellere) et ed. Ben. audendi virtutem extendere conj. N. Heins. vel, ut Dausq., audendi virtute excellere, quod recepere Draken. Ern. et Lefeb. qui exponit: «nullus vult ut ab alterius virtute sua superetur virtus.» Nec pronum audenti virtutem ostendere c. emend. Burm. hoc sensu: cuiquam forti et audenti non facile erat, virtutem suam præcipuam ostendere, quum omnes simul et confusim pugnarent, et iræ æquarent dextras, h.e. omnes eodem furore et ira pugnarent. Recte sententiam h.l. percepit Burm. sed eadem quoque vulgatæ lectioni inest (quin eodem modo et Ernesti lectionem sibi probatam interpretatus est), neque adsequor, cur non tam bene virtute excellere dicatur, quam virtutem ostendere. —188. jam maluerit N. Heins. —189. Fortunæ ex ed. Ven. Marsi recepit Drak. suadente N. Heins. Fortuna Parm. Ald. Florent. et Gryph. edd. prob. Dausq. Vulgo Fortunam: quod non spernebat Barth. Adv. XXII, 8, modo superesse exponeretur præesse, de quo vid. Gell. I, 22; malebat tamen legere Fortuitum sibi q. d., quemque, ut Fortuna datum, rebus suis ipsummet ducem futurum. Idem Adv. VIII, 7, scribendum ceusebat, et super esse Fortunam s. q. d., super h.e. præter Fortunam esse sibi quemque ducem seu instar ducis. Hanc distinguendi explicandique rationem amplexus est Lefeb. coll. perperam Virg. Æn. XII, 714, nec laudato sententiæ hujus auctore. Ea nihil contortius esse monet Ernesti, qui nostram lectionem ita interpretatur: quemque fortunæ suæ auctorem esse. Sed poetam, qualis Silius est, superesse dixisse pro esse vix crediderim. Illa vero divisio forte non respuenda, si super pro insuper, scilicet videt (vid. ad I, 60 et 340) et verba esse Fortunæ sibi quemque ducem eo sensu posita adceperis, quo Livius lib. XXII, 5 (quem locum Silius ante oculos habuisse videtur) dixit: sibi quisque dux adhortatorque factus ad rem gerendam. Sic tamen Fortuna præstiterit; nisi aliud mendum latet. —190. parat conj. N. Heins.

194. volucris Col. —195. Taburnus corrig. N. Heins. quia Silius nomina militum a fluviis montibusque ut plurimum soleat derivare (vid. ad I, 306), et Taburnus sit mons Samnii, a Marone Ge. II, 38, et Æn. XII, 715, memoratus, nec remotus admodum a Capua. —199. armabat conj. Burm. ut enses veneno armari dicuntur passim; actabat Tell. quod placet Lefeb. ut veteres dixerint agere, actare, actitare, ut jacere, jactare, jactitare: certe anteced. pro conseq. vel aptabat pro aptabat et vibrabat positum monet. —202. paria, h.e. totidem, arma opinabatur N. Heins. Sed cuivis dextræ arma varia h.e. diversi generis, alteri ignes, alteri sagittas, tertiæ cornum seu hastas (vid. not. ad II, 124) tribui, et hinc Geryoni comparari tergeminos, quibus non una tela seu arma fuerint (cf. v. 196), jam monuit Drakenb. Rectius in pugnam emend. N. Heins. quod recepi, quia et linguæ convenientius et auribus suavius est, atque in duobus antiquis, nescio quibus, pugna legi monet Lefeb. qui pugnas reposuit; conf. ad VII, 67.

208. ac, non et, Col. —211. spicula fundit Put. —213. obsepti contentus limine M. E. tenus valli, vel brevi vallo, vel levi bello, putabat N. Heins.

221. sibi subdere sæpe leonem emend. Barth. Adv. VIII, 7, et subsistere (h.e. sustinere impetum, ut ap. Liv. I, 4, extr. et IX, 31) Gronov. Obss. I, 17, ubi tamen in curis secundis vulgatam scripturam defendit, et subsidere exponit venatu et insidiis capere, propr. in insidiis subsidere (Liv. I, 14) seu latere, more venatorum, qui ita feras obvias clamore in laqueos præcipitant, et inde subsessores vocantur v.c. Senec. Hippol. v. 52; conf. Gron. l.l. Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XI, 268; Passer. ad Prop. I, viii, 15; Lucan. V, 226. Marsus simpl. explicat sternere, non inprob. Ernes. quum eo tandem redeat illa ex insidiis occupatio. —224. crudoque aliqua se a. facto Col. vid. not. crudoque oblique se a. fato Ox. Parm. Med. Mars. Mart. Herbip. c. obliquo se a. fato Put. crudo oblique et se a. fato Junt. Ald. Gryph. Illud oblique, quod jam Draken. monuit, male ab oscitante librario ex vs. præc. hic revocatum; conf. ad VIII, 466, crudoque olim se a. fato Basil. Wolfii et inde plurimæ aliæ; crudoque olim (quum juvenis esset) se adtollere cæstu corrig. Burm. nam qui cæstibus pugnant, in digitos pedis erecti sunt (conf. Virg. Æn. V, 426, Stat. Theb. VI, 747; Valer. Fl. IV, 267), et crudus cæstus ut ap. Virg. Æn. V, 69; Stat. Theb. VI, 730 al. Non male, judice Drak. qui tamen lectionem c. Col. præferebat, quum τὸ olim primum in ed. Basil. vidisset. —235. Effudit scripti. Vulgo Effundit, quod revocavit Lefeb. et in duobus scriptis legi testatur. —238. volucris liquidas ceu Put.

246. desectum malebat N. Heins. Sed vulgatam lect. bene firmavit Drakenborch. imitat. Virgil. Æneid. lib. IX, v. 770. —250. precantes, non petentes, Col. Recipine precantes, Infandum! excludant socii? perperam emend. et edidit Lefeb. qui excludant socii et interrogative in c. Tell. legi monet. Præstiterit forte excludunt socios, qui cardine verso, porta clausa, Obnixi torquent obices, eos refringere conantur. —252. munimina sera Col. Oxon. Put. R. 2, probb. Draken. Lefeb. et Ern. ut Silius dicat, sero Campanos adcepta clade et spe salutis amissa obice portam muniisse, quam satius fuisset eam loco non movisse obductamque tenuisse. Vulgo munimina seræ; non inprob. Drak. modo obicis scribatur: nam si sera substant. est, prior vocis syll. ubivis corripitur, neque obices sunt munimina seræ, sed portarum: munimina ahena corrig. Barth. Adv. VIII, 7. Obnixi intorquent obicis munimen ahenæ, vel munimina ferreæ, vel ferrea N. Heins. Hoc præ ceteris placebat Drakenb. ut obices non totæ ex ferro (v. IV, 23, 24), sed laminis ferreis æneisque munitæ, ne dissecari possent (vid. Casaub. ad Æneæ Tactic. c. 17, unde postes ærati, ferrati, cardo æratus, porta ahena), intelligantur, et versus sit hypermetros, de quo vid. ad IV, 187. Possit etiam τὸ e in ferrea elisum videri, de quo vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 223, ubi etiam de h.l. egit. Si quid tamen mutandum, malim cum Burm. reponere munimina sæva, quæ socios excludebant; quod et mihi in mentem venit. —255. rapido (h.e. raptim admoto urbi et fugientibus instante) e scriptis recepere Draken. et Ern. Ego vulgatam lect. rabido reduxi cum Lefeb. Nam Romanos Campanis institisse poeta jam dixerat v. 253, unde furor, quo portas perfringere conantur, h.l. aptior est.

256. in requiem pariles opinabatur N. Heins. —257. movit Col. norit Put. Vulgo novit. Possis et fovit auctore N. Heins. —261. Mussat perfidia, et ductorque, vel ut ductorque, vel Mussat perfidiæ structorque legendum censebat idem. —268. Nec... afuit Col. Vulgo Hoc affuit, vel abfuit; male! æquus ed. Basil. Wolfii et inde aliæ. —270. mortis pro noctis, vel dum copia voti est corrig. N. Heins. Conf. sup. ad v. 129. Vulgo post satis punctum ponunt, et Scaliger ita distinguebat seqq. Dum copia noctis, Cui cordi, comes (æterna est A. ad u. L.) petat ille, etc. Ita Cell. qui hanc poetæ mentem esse credebat: dum moram adhuc nox concedit, cui cordi et commodum est, me sequatur ad ferale convivium. —273. vinctus mentem conj. N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. XI, 238. Id recepit Lefeb. Sed mentis potius alienatio designatur, vid. not. Præterea et vinciri et vinci vino ac somno recte dici monet Drak. —275. ac Col. Vulg. et.

278. auspicium melius videbatur D. Heins. Vulgatum recte defendit Dausq. coll. III, 627, et aliis, qui sepulcrum adpellant diversorium, portum corporis et καταγωγεῖον, v.c. Prudent. Hamart. Enn. ap. Cic. Tusc. I, 44. et Antiphane. Præterea h.l. de convivio agitur. —281. Exsilio punita. Truces despectat conj. N. Heins. —283. auras scripti et R. 2, quod recepi cum Lef. Vulgo aures; cf. not. —287. tenuis suspicabatur N. Heins. idque recepit Lef. e c. Put. et R. 2. Sed Drak. jam monuit, ex mente Silii omni eum luctu e ærumnarum genere mactatum iri, non qui tenuem et minus potentem amicum, quum ei adhuc subpetat spes, relinquat, sed qui amicum in rebus dubiis ac tenui spe (ut ap. Liv. XXV, 38; Cic. pro Rosc. Com. 14 al.) deserat. —291. namque Col. idque ex conj. D. Heins. recepit Cell. Sed τὸ jam h.l. aptius et Silio in deliciis est. —292. et deest in Put. ut abdita edidit Lefeb. —298. Jungentum Colon. Jungent tum Oxon. Vulgo Jungere tum. Deinde subici tres scripti et Rom. 2. Vulg. subjici, claudicante versu.

300. muros, et v. 304. Defuerunt malebat N. Heins. —307. illacrimabile vulgus, vel multisque hominum lacrimabile v. emend. Dausq. —308. omnis, non omnes, ed. Gryph. Raphel. et R. 1, ad marg. prob. N. Heins. ut metro consulatur. Vide eum ad Ov. Met. IX, 425, et nos sup. ad XI, 232. —310. propexis in pectore barbis suspicari possis coll. Virg. Æn. X, 838. Sed vulgata quoque lectio recte se habet. —313. effundere conj. N. Heins.

319. traxisse Col. Oxon. et Tell. cum Parm. Ben. Ald. Florentina Juntarum, Nut. Gryph. Raphel. struxisse Put. Vulgo transisse. De singul. num. cinerem conf. Heins. ad Ovid. Epist. Her. I, 24.

327. imo Col. ut conj. Gron. Obss. I, 17, Vulgo uno: male! unco corrig. Barth. Adv. VIII, 7. At vid. not. —330. festo ludo et Verbera feta (hoc est fecunda, ut ad Lupercos et Lupercalia adludatur, quibus steriles matronæ se percutiendas dederint) emend. N. Heins. h.l. et cæsæ Tegeatica capræ Vellera secta movens festo per compita ludo in curis secundis ad Ovid. Fast. V, 102. Ego nihil mutandum crediderim, excepta festa cauda, pro qua festo cursu, seu saltu, seu ludo reponendum videtur. —331. opaca mendose ed. Marsi Ven. posterior et inde aliæ. —332. erepunt conj. N. Heins. ad Ovid. Met. XV, 621, et Fast. V, 102. Sed in notis ad h.l. nihil mutandum censet et confert Oppian. Cyneg. III, 474, de camelopardali, Ἐκ δὲ μέσης κεφαλῆς δίδυμον κέρας ἰθὺς ὀρούει. Putabat tamen h.l. et vara cornua pro parva legi posse, de quibus vide eum ad Ovid. Amor. I, 3. Bene autem monet Drak. in bove quidem vara et distorta cornua laudari, et parva in vitio poni; at Pani non bovina cornua, sed caprina tribui, quæ retro flexa et parva sint, non vara. —333. imoque Col. quod displicebat N. Heins. quum imo cornu paulo ante (v. 327) præcessisset. Hinc vulgatum summo (h.e. extremo, ut ap. Martial. XII, 78, Stans summos resupinus usque in ungues) retinendum, vel potius simoque castigandum putabat, quam ingeniosam conj. recepit Lefeb. neque inprobavit Drak. nam Pani, Faunis, Satyris ac Silenis nasus mentumque resimum tribuitur ipsique simi vocantur, ut capellæ et capri, quorum facie fingi solent. De hac voce vid. Heins. ad Ovid. Fast. III, 754, et Met. XIV, 95. —335. rapta, h.e. corpori damæ derepta, pro grata malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. III, 52; XV, 304, et Fast. V, 102: teneri pro teneræ tacite reposuit Lefeb. invitis libris; conf, tamen Serv. et Heyne ad Virg. Ecl. VIII, 28, et Ge. III, 539. —337. In quam recte, puto, emend. Lefeb. —344. perfulsit et præfulsit quidam. —345. volucer legendum censebat N. Heins. Sed vid. ad X, 351. —346. Tegeæ de vertice sacra (nam Mænalus in Tegea, teste Vibio Sequest. qui tamen poetas magis, quam geographos sequi solet) conj. idem; et v. 347, sonans, quod tacite, sed recte, opinor, recepit Lefeb.

360. gregis edidit Nicander, et post eum alii.

363. auctor pro vulg. fautor legendum putarunt Scaliger, N. Heins. et jam nescio quis ap. Dausq. Hæc conject. firmatur loco simil. Virgil. Æneid. lib. XI, v. 339, et recepta est a Cell. Drakenb. Lefeb. Ern. Ego tamen non video, cur Silio nihil liceat mutare ac variare, nec cur vulg. lect. displiceat, modo fautor sit Fulvius, qui virtutem. Milonis amplo adficiebat præmio et ita alios ad eamdem excitabat, non ut Dausq. notavit, Milo. —364. Lanuvio Col. Vulgo Lavino, solenni errore; conf. ad VIII, 361, in not. et V.L. Antiquiorem scripturam esse Lanivium monuit Jani ad Horat. Od. III, xxvii, 3. —366. cunctis Marsi edd. unde ad multas alias propagatum est. —368. Acciet Oxon. et Put. Accit, et interea primæ edd.

369. probarim Silio restituit Modius e c. Col. probb. N. Heins. Drak. et Lefeb. qui tamen in c. Col. precarim legi monent, p̅carum Oxon. precatur priscæ edd. pratū Tell. Vulgo probatum: sed proxime subsequitur Spectatum; unde probatur conj. Markl. Ep. crit. p. 45. —371. Tune Col. R. 1, Parm. Mediol. ut etiam conj. Scaliger. Vulg. tunc. Deinde inulto malebat N. Heins. —372. viso lictore Oxon. quæ lectio non minus bona videbatur Barth. Adv. VIII, 7. Male! conf. ad IX, 504. —374. vobis Col. Vulgo nobis. —378. quæ dextera cuique viritim opinabatur N. Heins. Possis et quæve viritim, scilicet dextera sit, vel quidve virilis. —379. Decernat R. 1, et Ben. Non male! Dausqueius hic aliquid desiderari putabat, quod ita subplebat, Decernet Mavors, tellus Campana videbit, Romanque; justi erimus: tibi si rebare, etc. Sed vid. not. —380. Justa dedit Nicander in Junt. et inde alii. Deinde pugnantum, vel pugnantem occumbere leto conj. Dausq. Posterius etiam placebat N. Heins. vel pugnanti leto, ut bellantem somnum VII, 229. Sed Drak. jam bene monuit, in vulg. lect. nihil posse jure displicere (tibi pugnanti licuit o. l.) et occumbere letum non minus recte dici, quam o. leto.

381. infandum Put. infandam luas culpam corrig. N. Heins. quum non satis sit dixisse consuli de tanta perfidia infaustam culpam. Idem tamen vulgatam lect. probabat sublata distinctione majori, quæ in omnibus fere libris post culpam posita est ante Drak. in qua hic versus recte connectitur cum proxime seq. —385. consedit primus edidit Marsus et inde alii, cum sedit R. 2, tum sedit putabat N. Heins. et mox forte belli externa. Illud recepit Lefeb. —394. parentum, non parentis, scripti, prob. N. Heins. ut et parentibus adcenseatur patruus, ut inf. v. 403; conf. Liv. XXVI, 41. Idem monet, parentum etiam construi posse cum suorum, quod subsequatur, amota distinctione.

400. Sic ad Grynæam Put. et Paris. prob. Scalig. nec inprob. N. Heins. Conf. ad IX, 57; Crineo antro Put. inf. v. 498, Sic ad Gryneam R. 1, Parm. Med. Sed ad Crineam Ox. Vulgo Sic et Grynæam. Sed Cymæam Col. probb. N. Heins. et Draken. Conf. ad VIII, 531. Deinde sub numine malebat N. Heins. et Autonoen. —401. sacrum edd. vetustiss. sacrumque ad marg. R. 1. —405. Mox Marsi Ven. posterior et inde plurimæ edd. furvas pro nigras reposuit Lefeb. invitis libris et ne admonito quidem lectore; cf. VIII, 119, et ad V, 220.

425. Invisus Col. R. 1, Parm. Mediol. unde recepi cum Lefeb. Conf. Serv. et Heins. ad Virg. Æn. VII, 568. Vulgo Invisum. —429. ater, non acer, scripti. —431. Hennææ Colon. Vulgo Ennææ, vel Enneæ, vid. ad lib. I, v. 93. —434. In sacris Eumenidum vinum non adhiberi, e Sophocl. Œdip. Col. vers. 472, notavit D. Heinsius, et Stanlei. ad Æschyli Eumenid. vers. 107, ubi monet, eam ob causam hunc Silii locum caute legendum, et vel μνημονικὸν ejus ἁμάρτημα esse, vel post bidentum certe punctum ponendum, ut hic versus ad v. 430 et 431, pertineat. Hoc consilium sequutus est Drakenb. Totum vero versum post v. 431, posuit Lefeb. ne adjuncta quidem hujus mutationis causa.

435. Sta ex emend. D. et N. Heins. Vulgo Stat, et mox in omni, quod primus edidit Nicander. —439. videbis legendum crediderim, ut et hæc sint vatis verba, ut quæ proxime tam præcedunt, quam sequuntur. —443. tendent scripti. Vulg. tendunt. —444. Dissice Col. Put. (in quo tamen disice legi adfirmat Lefeb.) et R. 2, disyce R. 1, Discite Oxon. et Med. unde discute suspicari possis. Vulgo Disiice; conf. ad IX, 538. —449. turbatus, non turbatur, scripti et R. 2.

459. dimisit Col. Male! —460. curant Put. curat primus dedit Marsus et hinc alii, sed lenta meorum Cura est, dum vanos ritus sollemnia vulgi E. conj. Dausq. et Dum varios ritus, curam, et, etc. Dempster. ad Rosin. Ant. Rom. Lib. V, c. ult. At v. not. —464. quæque Med. Deinde patrios Put. et vulgo patriis. Sed patris Col. R. 1, 2, Parm. Med. unde putres recte, opinor, emend. Dausq. et N. Heins. Ego ἀρχαϊκῶς et levissima mutatione scripsi putris, unde et τὸ patris, et vulgatum patriis ortum videtur. Phariis scribendum censebat Barth. Adv. VIII, 7, ut Appius Ægyptiorum condituras, medicamina exotica, deprecetur, et more Romano tumulari cupiat. Urge, quæ patriis (terris, in patrias terras reportandos) artus (integros) m. servant; vel Arce (quo citius cremer) quæ putres, etc. vel Urge, quæ putres, etc. vel denique Arce, quæ patrios artus, etc. tentabat Dausq. Sed vid. not. —466. Clausi ed. Ven. Marsi. Recte, vid. not. Dauni Put. Vulgo Claudi. —467. Haud ulla ante mihi, vel animum quamquam non parva fatigant, et v. 468, nam justa per omnes Discrimen servant p. conj. N. Heins. —469. cadentum, et v. 471, Telluri ut p. est mos a. Hiberæ maluerit idem.

475. odoratu Tell. odorato taxo ingeniose emend. D. Heins. h.e. reconditorio, e taxo fabrefacto, θηκαίῳ ὀικήματι Herodot. II, 86; odorata capsa, h.e. arca lignea, in qua cadaver includitur, conj. Burm. vel odorato gypso, quod Kircherus ex Herodoto (forte III, 24) notaverit, Ægyptios gypso induxisse cadavera. At vid. not. —478. medicata Col. moricata Tell. mercata Oxon. Put. et priscæ edd. myrrhata edd. Marsi et inde aliæ, quod glossema τοῦ medicata videbatur Drakenb. reponere malebat N. Heins. —481. Exanimos scripti. Vulgo Exanimes. —487. tabe malebat N. Heins. ad III, 342, ut ap. Lucan. II, 166; VI, 88; VII, 808; VIII, 778; Conf. Ernesti ad Tac. Ann. II, 69. Nil interest.

491. quanto conj. Barth. Adv. VIII, 7, et quantum ipse negarit Prænovisse Deus N. Heins. refrag. Lefeb. quum similiter multum ditior et multum majora inf. v. 683 et 708, dicatur.

494. Cymæa anus Put. Crines avus Oxon. R. 1, Med. Crines anus aliæ edd. priscæ; Cymeias opinabatur N. Heins. non inprob. Drak. Conf. ad II, 117, et VIII, 531. —496. egregiæ, non egregium, scripti. —503. quoniam pro quando Col. quæ tamen vulgatæ lectionis glossa videbatur Drak. Deinde est in scriptis. Vulgo omittitur. —505. properatim Put. properandum emend. Scalig. quod recepit Cell. Namque tibi certum properatæ oracula vittæ conj. N. Heins. —508. Marte Put. et R. 2, unde Martem edidit Lefeb. cujus hæc nota est: «Nempe ut XVI, 686, puero credita bella, et IV, 425, teneræ qui prœlia dextræ credebat puer. Junior erat Scipio ut consul crearetur, quum ivit in Hispaniam: ideo hac victa et pacata non triumphavit, qua privatus enim eam recuperaverat. Post creditum ipsi bellum Hispanicum, majus ad imperium vocatus fuit, ut ait poeta v. 511, atque victo Hannibale triumphavit, quia tum non ut privatus, sed qua consul bellum gessit. Nil intellexit hic Drakenb. qui legit marti, ut vulgati libri.» Sed vereor ne hæc difficiliora intellectu sint quam vulgata lectio. —511. posthac Col. rapiere malebat N. Heins. ut celeritas designaretur, qua Scipio ante annos ad Consulatum evectus sit. Non male! —513. abduxerit, vel huc duxerit emend. idem. Possis et duxerit illuc. —515. Quod post hæc... carebit scripti. Quod post hoc... carebit Tell. et R. 2. Vulgo Quod tu post... carebis.

517. Dum Col. Cum putabat N. Heins.

523. recludes Put. recludit Tell. a m. sec. optanda recludi conj. N. Heins. quod et mihi in mentem venit. At vid. not. —524. habitant scripti et R. 2, ut jam conj. Dausq. Vulgata lectio agitant ex ant. scriptura abitant, sine adspiratione, orta videbatur Drak. Mox per auras Put. —527. aer quatuor scripti. Vulg. æther, non inprob. Drak. quia æther ab αἴθω uro proprie igneus dicatur, ut sup. I, 135.

532. cruda sorte conj. N. Heins. Deinde crematos sine auctoritate ac perperam reposuit Lefeb. Ego maluerim dura Gradivi sorte necatos, ut sup. v. 484. Mavortis sorte peremtos.

542. hinc Put. —544. noctemque Oxon. teste et prob. N. Heins. Sed in excerptis hujus cod. duplicibus lectionem istam non notatam vidit Drakenb.

546. Umentes Colon. unde Humentes edidere Drakenb. et Ern. Viventis Ox. et Put. Lucentes emend. Barth. Adv. VIII, 7, et Uventes N. Heins. Conf. ad I, 259, et II, 469. Vulgo Liventes, ut in Tell. R. 1, 2; Mars. Ben. et al. quod restitui cum Lefeb. non inprob. Drak. quia poetæ loca infera semper liventia fingant, vid. not. —547. versasque, non versas, scripti. —548. Passim Marsi Ven. poster. et Paris. operarum errore, in reliquas edd. ante Drak. propagato.

554. contermina scripti, certamina R. 1 et 2. Vulgo certamine: unde sacro certamine fontis corrig. Dausq. Male! —555. potant Put. quod verius videbatur N. Heins. et Lefeb. Conf. ad XI, 232. Sed turba... posta... contermina... potant vix bene dicitur.

557. admotæ lunæ malebat N. Heins. —560. Hac Col. et a m. sec. Tell.

567. vecticibus R. 1, et ad marg. manu docta emend. verticibus; conf. not. ad III, 475. —574. Hanc optat edidit Mars. et deinde alii. —576. Hic ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, restinguitur, non exstinguitur, Col. atra Megæræ rabies putabat N. Heins.

579. Quanta, non Quarta, scripti et R. 2. Deinde atria Col. Ox. Tell. R. 2. Vulgo avia. —580. terrent malebat N. Heins. —587. sedet Put. —588. excludere Basil. Wolfii et hinc aliæ. —592. non feta Oxon. et Putean.

595. Dextra, non Dextera, scripti, R. 1, ad marg. et R. 2; numerosaque maluerit N. Heins. At vid. not. —597. pastus cadavera Put. ut sup. v. 440; Virgil. Ge. III, 528, (ubi vid. Heins. et Heyne) et Æn. II, 471. Sed vulgatam quoque lect. bene se habere (vid. Ind.) et omnes fere libros pro ea stare monet Drak. —600. nutat pro sævit, primus edidit Nicander. Τὸ sævit tuebatur N. Heins. coll. IV, 98; Virg. Æn. V, 257, et Val. Fl. IV, 455, ubi vid. ejus not.

602. Suggesto Put. —603. seræque culpæ malebat N. Heins. —604. Pœnorumque scripti pro pœnarumque: nam pœnas a Minoe, vel Plutone umbris inrogatas ab iis expetunt Ποιναὶ, Ἀλάστορες καὶ Ἐριννύες. Conf. not. ad II, 551, et Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. VIII, 21 sq. Forte sedens media regni infelicis in orce Dux Erebi, populos poscebat crimina vitæ, Nil hominum miserans iratusque omnibus umbris. Stant Furiæ circum, variæque ex ordine Mortes, Sævaque multisonas exercet Pœna catenas. —610. subicit Tell. et R. 2, subjicit Ben. Deinde contra scripti. Vulgo perque. —611. alterna Megæra emend. N. Heins. Sed Drak. recte interpretatur, Megæra æternum, semper domat, ut Conditus Inarimes æterna (h.e. æternum) mole Typhœus ap. Lucan. V, 101; conf. ad III, 36. —612. faciferis Put. teste N. Heins. qui eam ob causam fatiferis conjiciebat. Sed lætiferis in hoc cod. legi contendit Lefeb. vid. etiam Draken. si tanti est.

615. Jovi Tell. quod placet Lefeb. —618. Junoni Tell. non inprob. Lefeb. ut insidiis anteire Junoni sit idiotismus Ciceron. quo sensu capere ante dolis dixerit Virg. Æn. I, 673. Præstiterit fusam... patri Inplicuit flammam, quod facile a librariis in fusā patrē I. flammā mutari potuit. Vid. not. —620. Sidonis e conj. N. Heins. recepit Lefeb. Deinde Italicas Put. ex interpretamento.

629. partus Putean. unde ætherei partus suspicabatur N. Heins. partu, per adpositionem, ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, partum Exsolvero Rom. 1, in cujus marg. manus docta emend. Exsolvo. —631. in scripti et Rom. 2 Vulgo ad. —633. sacro numine Putean. unde limine conj. N. Heins.

635. te adtollere Put. Tell. et R. 2. —636. nobiscum denique disce Col. —637. medio scripti pro vulg. media, quod tamen poetis familiarius esse monent Drakenb. et Broukh. ad Propert. III, ix, 50. —640. coruscas Col. unde coruscans conj. N. Heins. coruscum reposuit Lefeb. sine auctoritate, etsi non male.

650. consortia malebat N. Heins. quia unanimi mox subjungitur. At quoties Silius bis pluriesque idem dixit! —654. Qui tacite edidit Lefeb. Cf. ad II, 645. Queis quidam male. Deinde quod stabant Col. et cum stabant Med. —655. Latium scripti. Vulgo Latio.

661. plures medio Col. plura et medio emend. N. Heins. —664. gratia vitæ scripti et R. 2, ut gratia facti et factorum apud Virg. Æn. VII, 232, et Tac. Ann. III, 53; Lefeb. Vulgo gloria vitæ, quod firmabat Drak. verbis Cic. Philipp. V, 13. Neque enim ullam mercedem tanta virtus præter hanc laudis gloriæque desiderat. Parum interest. —665. Duret et edant priscæ edd. Post superos colon. ponit Lefeb. ut sensus sit: tum non edunt oblivia laudem.

670. causa Col. causam opinabatur N. Heins. —671. Sat tibi sint Col. ut ap. Prop. IV, ii, 81. Vulgo Sat tibi sunt, non male, judice Drak., ut sup. VI, 122. —674. Carthesia R. 1, et Med. Carchesia Put. unde Carteïa, vel Carpesia suspicari aliquem posse monet Draken. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XIV, 416. Tarthesia et Thartesia alii. —681. Libyci quas fecerat auri scripti, eleganter, judice N. Heins. et Barth. Adv. VIII, 7. Vulg. Libyco quas fecerat auro, scilicet venales, h.e. conruperat; forte rectius: illud certe insolentius dictum videtur etiam Ern. An præstiterit, Libyco quas emerat, vel ceperat auro? —685. est ex scriptis. Vulgo omittitur. —686. laudi indulsimus ævum conj. N. Heins. at vel sed malebat Drak.

693. in Martem hortantibus armis Put.

700. Marcius ex emend. N. Heins. Conf. ad VI, 403. Vulgo Martius.

705. muta umbra, et mox at epoto reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «Muta, quia umbra corporis sepulti vel cremati, nec biberat sanguinem. At umbra Appii, qui non sepultus, poterat loqui, non epoto sanguine, sup. v. 448. Jam vero muta erat umbra, ut in Virg. Æn. V, 264, umbræ silentes. Aliis multa inepte. Dic, in sua umbra muta, quia tot vulneribus confossus fuerat, ut ni loquutus fuisset, non agnovisset eum Scipio.» Sed cur inepta est vulgata lectio? Verba vel sic jungi et exponi possunt: Paulus aderat vix adnoscendus in multa umbra, propter multitudinem umbrarum; vel, quod præstat, ita: Paulus in multa umbra, inter multas umbras, aderat, vix adnoscendus propter multa vulnera, quæ eum deformabant: nam umbræ, quæ ipsis fuerant in terris, cupiditates et adfectus animi, vitæ instituta, arma, vulnera, etc. retinent, et mortui iisdem notis, quibus vivi, cognoscuntur; conf. Hom. Odyss. λ, 37... 41, et 386 sq. Virg. Æn. VI, 494 seq. quem locum Silius ante oculos habuit. —708. nocti Col. nosti Oxon. Put. R. 2. Vulg. nunc te, scilicet ante fatum, cui mox semel respondet, unde prob. Cell. At exquisitius τὸ nocti, vid. not. —709. subicit R. 2, subiit Tell. —710. Cui Col. Qui Oxon. et Put. Conf. ad XII, 379. Vulgo Quem. —716. lacrimas R. 1, Lefeb. «Sic forte amassem e v. 387, ni in Virg. Æn. VI, 686, ploraret etiam Anchisæ umbra.» Quasi id non passim obvium esset.

722. Superos æquantem scripti, R. 2, Parm. Mars. in notis, et ad marg. R. 1, ut I, 611, et inf. v. 789, 803. Superis æquatum Ven. Marsi et Cell.; non male, judice N. Heins. qui et Superis æquandum conjecit, æquantum Tell. et R. 2. Vulgo Superis æquantem: sed Superis æquatum, vel se æquantem, vel Superos æquantem emend. jam Dausq.

730. inclitus scripti, (teste N. Heins.) R. 2, Ben. medius Ox. R. 1, Med. Marsi, Mart. Herbip. aliæque edd. Utraque lectio in c. Tell. reperta a Lef. qui tamen non monuit, quænam a m. pr. fuerit. Martius Basil. Wolfii et inde aliae. —731. ultor pro victor Put. Deinde Lutatius scripti R. 1, Parm. Med. et al. Vulgo Luctatius, quod vel metro adversatur; conf. ad VI, 687. —733. mesta pro morte Ox. meste Put. mœsta Parm. cæde R. 1, veste et in hoste alii, teste Lefeb. nescio qui. Deinde remissam conj. vir doctus, haud dubie Livineius, quod Cortius ad marg. edit. suæ notavit. Sed vulgata lectio exquisitior est, vid. not. —737. mitis quatuor scripti et R. 2, male. —739. Haud prætulerit N. Heins. sublata interrogationis nota. Atque Put. quod recepit Lefeb. —741. præruptis Putean. quod non displicebat N. Heins. qui tamen malebat perruptæ molibus Alpis, ut Alpis unitatis numero dicatur, quod poetis non infrequens esse, multis exemplis docuit Drak.

746. placitum Put. —751. incessit Put. quod ex Virg. Æn. I, 405, ad quem locum Silius adluserit, petitum putat Lef. At h.l. non de Dea sermo est.

758. dum secula Put. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, sub finem.

762. juvenem Col. et Tell. Vulgo juveni, scilicet Scipioni, quod non inprob. Drakenb. —764. cursim emend. Modius et N. Heins. Nihil mutandum, vel vago cursu legendum censebat Drak. Deinde Dahæque scripti et R. 1. Vulgo Dacæque contra metri leges; conf. Intpp. ad Virg. Æn. VIII, 728; Gronov. ad Senec. Thyest. 370 et 603; Grot. ad Lucan. II, 296; Daœque emend. Delrio ad Senec. l.c.

768. quando Col. quod jam conj. Dausq. Vulg. quanto. —770. fare Col. et Tell. Vulgo scire. —771. arces, non artes, Col. et Parm. —773. artis Col. Vulgo astris. —774. tum magna g. Præcipitat t. Put. dum m. g. Præcipitas, vel ut Præcipites (h.e. quamvis p.), vel ni Præcipitas tentabat N. Heins. Sed vulgata exquisitior et nervosior brevitas. —777. Hic versus abest a R. 1, et Marsi Ven. sec.

779. Effigiem castam h.e. umbram sacerdotis, ex emend. N. Heins. qui et juvenis casti, h.e. Homeri, conj. ut Dausq. quia Homerum cæcum a puero fuisse tradant Suidas et alii. Sed idem senex mortuus est. Vulgo castæ, quod servavit Lefeb. qui ita distinxit Effigiem juvenis, castæ cui, scilicet effigiei. —782. multæque frequentant, et mox clamore sequuntur tacite edidit Lefeb. forte operarum lapsu. —784. quam Col. et Oxon. Vulgo quem. Possis et facie pro facile, judice N. Heins. —792. persultans R. 2, quod recepit Lef. ut respondeat τῷ pererrat ap. Virg. Æn. IV, 363. —796. Æacide scripti. Æacidæ edd. Marsi et quædam aliæ. Sed cf. ad III, 650.

798. N. Heinsius recte metuebat, ne locus esset luxatus: nec tamen medelam ei adferre conabatur. grassantum, h.e. ruentium magno concursu, non male reposuit Lefeb. putans, Silio ante oculos fuisse Virgil. Æn. VI, 710, 712 et 305, 318. Sed præstiterit, opinor, adeo stridentum, h.e. tantum stridorem edentium: nam majores sunt umbræ. Animæ vero vel umbræ strident, seu stridunt, τρίζουσι, τρίζουσαι, ποτέονται ὡς νυκτερίδες. Conf. Stat. Theb. VII, 770; Horat. Serm. I, viii, 41; Homer. Odyss. ω, 5 seq. —799. adspicit corrig. Dausq. —800. Ire viro scripti et priscæ edd. Ulcus hic Chironium latere, et In torvo, vel In primo stupet Æ. legendum putabat N. Heins. Sic stupere in aliquo dixere Val. Fl. I, 262, et Hor. Serm. I, vi, 17. Hinc viso, vel In Phthio, vel In diro, vel denique Inde fero stupet Æ. conj. Burm. Irato st. Æ. corrig. Hœufft in Periculis poet. quod est Achillis epith. ap. Homerum, Horat. Ep. II, ii, 42; Ov. Am. II, xviii, 1; Claud. Cons. Stilic. I, 99. Non male, modo minus ab antiqua vel vulg. lectione aberraret. Inque uno emend. Corte vel potius Livin. Inque viro Ernesti. Ecce viro reposuit Lefeb. qui se diu dubium hæsisse dicit, antequam auctorem in ipso auctore detexerit. Sed vereor, ut acu rem tetigerit, mirorque, eum non τὸ En, quod ipsi in deliciis est, pro Inde, et tum diro pro viro maluisse, quod certe præstiterit, etsi nondum mihi satisfacit, et epitheton Achillis, ut mox magno, omnino latere videtur. Olim suspicabar Inmiti stupet Æ. ut ap. Virg. Æn. I, 30; III, 27. Nunc pluribus conjecturis indulgere nec lubet nec vacat. Withof. conjicit, jam claro, vel inde truci, aut acri, aut alto. —802. aspectat scripti, geminosque aspectat conj. Dausq. et geminos jam spectat N. Heins. Vulgo aspectans. —805. Alterno in æthere, et mox subitos vultus malebat N. Heins. Vulgatam lect. Alternam lucem bene tuebatur Drak. coll. Virg. Æn. VI, 121, et Ciris v. 397; Hom. Odyss. λ, 302.

814. Intravitque casæ Colon. Lustravitque casæ Oxon. Putean. Rom. 1, Parm. Med. Instravitque casæ edd. Marsi et Mart. Herbip. quam proxime vero. Vulg. Lustravitque casam. —817. cecinit conj. Drak.

824. Verginia Col. quæ scriptura in lapidibus literatis frequentius quam Virginia reperitur; et Græcis constanter est Οὐεργίνιος; Drak.

833. Tum virgo: En, patrios emend. N. Heins. Non male. —845. Orthrus Col. et Oxon. Orchus Put. unde Orthus conj. Balbus ad Val. Fl. III, 555, et Lefeb. Vulgo Orcus, quo nomine Cerberum designari putabat Barth. Adv. XXII, 8, et Geryonem Marsus. At vid. not. —847. pollutam reposuit Lef. ut ad Vestalem referatur, quod librarii more suo ad proximum substant. retulerint. præacuto ungue conj. N. Heins. quum mox sequatur Polluit, eamdemque vocem reddendam censebat Martiali, VIII, 58, pro piceata, vel piperata.

852. enumerasse Col. et Oxon. Vulgata lectio enumerare, quam revocavit Lefeb., glossam redolet et aures obfendit. —854. veniens ab origine parva scribendum videbatur N. Heins. et v. —856. Justa. Sed cave quidquam mutes. —864. quantos montes Put. —865. Hanc Col. quod perperam recepit Lefeb. Conf. ad I, 268, et h.l. not. —866. pugnabitis Col.

868. hæc dura maluerit N. Heins. et ego. —878. Macetum Col. et R. 2, Macetu Ven. sec. Marsi. Vulgo Macedum solenni lapsu, v. not. —879. desertus Put.

884. In omnibus edd. quas in manibus habui, versus hic ita legitur: Servitia atque hiemes, æstus, fugamque fretumque, contra metri leges. Quare vehementer admiror viros doct. hunc locum tacite prætermisisse, et quum versum manifeste claudicantem reciperent, nihil admonuisse. Equidem metro consului, addito que, quod et orationis junctura postulabat. Ed. —886. fassusque Parm. cassusque conj. N. Heins. —889. inbelli scripti, in bellis R. 2. Vulgo inbellis. Deinde patiatur quædam edd. in aula pro in ævo suspicabatur N. Heins. —893. Hic versus abest a nonnullis edd.

894. reddidit Col. Vulgo retulit, quod revocavit Lefeb. —895. lætus scripti et R. 2. Vulg. lætos.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS QUARTUS.

ARGUMENTUM.

Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum, commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas, veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia, Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et tria promontoria recenset; 1-78.

Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum, inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.

Qui quum ad Pœnos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Pœnis, pars Romanis favebat; 96-109.

In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat; 110-124.

Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, Beryam Pœnum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.

Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.

Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina, Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ, Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna; 192-247.

Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum, Ergetum, Melite, Calacte, Cephalœdis et Tauromenium; 248-257.

Reliquæ Siciliæ urbes a Pœnorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos, Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ, Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola, Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.

Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus, Carthagine natis et Pœnis materno genere; 277-291.

Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum miræ altitudinis incendio delet; 292-315.

Omnia vero consilia cœptaque Romanorum disjicit ars unius hominis, Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento ludificatur; 316-352.

Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana concurrit; 353-384.

Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit; 384-407.

In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.

Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.

Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis; 462-476.

Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro navis transfigitur; 481-486.

In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.

Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur, concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Pœnorum, in eam inruentium, pondere depressa mergitur; 516-559.

Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.

Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Pœnorumque absumuntur; 580-617.

Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ et primo impetu expugnatur; 618-640.

Victores mœnia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis vetustæ præda potiuntur; 641-665.

Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, interfecerat; 665-679.

Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de Marcelli humanitate; 680-684.

Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus

Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.

Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna

Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,

5

Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,

Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,

Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,

Extremumve diem et terrarum invisere metas.

Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.

10

Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.

1. Transitus ad novas res, et quidem in Sicilia a Claudio Marcello gestas. Conf. Virg. Æn. VII, 641; X, 163. —2. Ortygia insula, a Syracusis mari disjuncta angusto, et deinde urbi ponte adjuncta ejusque pars, quæ et Νᾶσος, seu Νῆσος, Nasus, Insula, dicebatur. Vid. Cic. Verr. IV, 53; Virg. Æn. III, 692 seq.; Liv, XXV, 24, 29, 30 et al.

3 seq. Bellum, quod a me describitur, ab hoc inde tempore sparsis in oris (v. 9), h.e. diversis ac remotis in regionibus a Romanis gestum est. Quæ terræ poeticis coloribus designantur. Observanda etiam varietas verborum adcedere, lustrare, vaga vestigia tinguere fluctu, invisere. —Daunia regna Æneadum, Apulia, vel tota Italia. Vid. ad I, 291. —4. Sicanii portus, Sicilia, de qua hic liber agit. —5. Macetum domus, Macedonia, ubi cum Philippo bellatum. Conf. XIII, 878, et XV, 286 seqq. —Achaïa rura, Græca regio, Ætolia. Bella ab Ætolis, gente ingenio inquieta, primum adversus Philippum, deinde adversus Romanos gesta, e Livio nota sunt. Cf. inf. XV, 286 sq. —6. Sardoi fluctus pro Sardinia. —7. magalia, Libya, ubi olim Pœni, gens Tyria, regnarunt. Conf. Var. Lect. —8. Extremum diem et terrarum metas, Hispaniam. Conf. ad I, 141, et VII, 172.

Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,

Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis

Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.

Namque per occultum cæca vi turbinis olim

15

Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ

Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,

Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.

Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus

Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.

20

Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,

Latratus fama est (sic arta intervenit unda)

Et matutinos volucrum tramittere cantus.

11. Sicilia, Italiæ olim conjuncta, sed postea motu terræ diremta. Conf. Virg. Æn. III, 414 sqq.; Cluveri Sicil. ant. I, 1, et Claud. de raptu Pros. I, 140 seq., ubi. v. Gesu. Hanc opinionem defendit Fazelli de reb. Sic. sed inpugnavit Valguerner de Sic. incol. —Trinacria tellus; conf. ad V, 489. —13. cæruleo tridente, ut Neptunia cuspis in simili loco Valer. Fl. II, 618, ubi v. Burm.

14. per occultum, ut per subitum et al., vid. ad VII, 527. —cæca vi; Cf. ad V, 3. —15. viscera laceratæ terræ, ut I, 232, et V, 396.

18. Ex illo tempore. —Nereus, mare.

20 sqq. Tam angustum ibi fretum est, ut et canum latratus et cantus gallorum invicem audiri dicatur; quod et de Bosporis duobus tradit Plin. IV, 1, quem locum comparavit N. Heins. volucrum, gallorum gallinaceorum, ut ὄρνις et ὄρνιθες ap. Theocrit. XXII, 72; XXIV, 63, et al. Drak.

Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris,

Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,

25

Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,

Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.

23. Fertilitas Siciliæ notissima. Cf. I, 214; Liv. XXVI, 40; XXVII, 5; Cic. orat. frument. et pro l. Manil. 12. —virtus, præstantia, ut ἀρετὴ ap. Strab. VI, p. 419 al., 213; Ern. —reddere fœnus aratris de terra, vel solo frugifero, ut ap. Cic. de Sen. 15; Plin. H. N. V, 6; XVIII, 17; Manil. V, 273 sq.; Sen. Hippol. 455, et aliis locis, quæ Drak. laudavit. Conf. sup. ad VII, 160. —24. dare nomina Baccho, vina varii generis ac nominis gignere; ut Mamertina, Potulana, Taurominitana, de quibus v. Plin. XIV, 6; Dausq. —25. Equos bello aptos alit. Cf. Virg. Æneid. III, 704. —26. Mel Hyblæum, Hyblæ, in Sicilia, factum, adcedit, h.e. non cedit Cecropio, i.e. Attico, ex Hymetto, monte Atticæ. Cf. inf. v. 199, 200. —Nectar dicitur, quidquid dulce est ac suave, vinum, lac, et h.l. mel, ut ceræ. Conf. Virg. Ge. IV, 162 et 164. —Hybla non montis nomen, ut vulgo putant, sed trium in Sicilia urbium: majoris prope Centuripas in Catinensium agro (hod. Paderno); parvæ, quæ et Galeotis ac Megara; minoris, quæ et Hera, vel Hiræa dicebatur. De parva Strab. VI, p. 185 al., 267 al., 410: Τὰ Μέγαρα οὐκ ἔτι ἐστὶ, τὸ δὸ τῆς Ὕβλης ὄνομα συμμένει διὰ τὴν ἀρετὴν τοῦ Ὑβλαίου μέλιτος. Cf. Serv. ad Virg. Ecl. I, 55, et Cluver. Sicil. I, 11; II, 8. Sed Drak. inf. ad v. 200 non male monet, Silium aliud sensisse, quum v. 200 Hyblam inter urbes Romanis faventes, et v. 273 inter eas recensuerit, quæ a Pœnorum steterint partibus. De Hymettio melle v. Plin. XI, 13, et Strab. IX, pag. 397. —adcedere, ut adsurgit ap. Virg. Ge. II, 98, et non Hymetto mella decedunt apud Horat. Od. II, vi, 14, quem locum Silio hæc scribenti succurrisse non dubitabat N. Heins.

Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,

Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum

Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,

30

Quique Syracosia resonant Helicona Camena.

27. Pæonios fontes, aquas calidas, ut sunt Thermæ, seu aquæ Selinuntiæ, Segestanæ, Himerenses, Perticianenses et ad Thermas, coloniam Romanorum prope Selinuntem. Θερμῶν ὑδάτων ἀναβολὰς κατὰ πολλοὺς ἔχει τόπους ἡ νῆσος, etc., Strab. VI, p. 189. Pæonios, medicos, medicabiles, salutares, ut ap. Virg. Æn. VII, 769 al. a Pæone, Deo et deorum medico, quod nomen seriores poetæ Apollini tribuere, de quo vid. Koeppen ad Hom. Iliad. ε, 401, et Valcken. ad Eurip. Hippol. 1472. —sulfure arcano, occulto et virium occaltarum. Cf. ad v. 55 sqq. —28 sqq. vatum, Stesichori Himeræi, Cleonis Siculi (Curt. VIII, 5), Empedoclis Agrigentini, Epicharmi, qui plerumque Siculus dicitur, quia vix trimestris in Siciliam venit, Phormi (v. Suid.), Moschi et inpr. Theocriti, Syracusanorum. Conf. Virg. Ecl. IV, 1... 3, et VI, 1, ad quæ loca v. Heyne. —Ora vatum, ut XIII, 796; Hor. Serm. I, iv, 43, et Ὅμηρος, τὸ Καλλιόπας γλυκερὸν στόμα, Mosch. Id. III, 72. Πιερίδων τὸ σοφὸν στόμα, θεῖον Ὅμηρον, vel Στησίχορον ζαπληθὲς ἀμέτρητον στόμα Μούσης in Anthol. Gr. lib. III, c. 25, epigr. 4, et 62; Drak. —Phœbo digna, quæ cecinere carmina Phœbo digna. Cf. sup. XIII, 538. —venerabere, cum admiratione et veneratione adnosces, mirabere, Gron. Obss. III, 7. —29. silvas ad carmen Bucolicum et Theocriteum refert Ern. coll. Virgil. Ecl. IV, 3. Ad Theocritum quidem potissimum, nec tamen solum respexisse crediderim poetam, et silvæ sacræ videntur potius nemora esse Musis sacra in Helicone et ad radices hujus montis, cujus mox mentio fit, quo sensu lucos pios dixit Horat. Od. III, iv, 6, ubi v. Jani. —30. resonant, resonare faciunt, ut ap. Virg. Æn. VII, 12.

Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret,

Portus æquoreis sueta insignire tropæis.

31. Siculi loquaces dicacesque fuisse dicuntur, unde et σικυλίζειν ac gerræ Siculæ in proverbium venerunt. Iidem acuti vocantur a Firmico Astron. I, 1; faceti a Cic. de Orat. II, 54; genus hominum acutum ab eod. in Verr. I, Cf. Fazellus de reb. Sic. I, 1. —32. Siculi non lingua tantum, sed manu quoque promti. Cf. Fazelli l.c. et inf. v. 281 sq.

Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,

Vomere verterunt primum nova rura Sicani.

35

Pyrene misit populos, qui nomen ab amne

Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.

Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit

Possessis bello mutata vocabula regnis.

33. Locus class. de priscis Siciliæ incolis. Cf. Strab. VI; Thucyd. VI pr., Cluver. Sicil. I, 2, et Dorvill. Sicil. Primi Siciliæ incolæ fuere Læstrigones et Cyclopes. Læstrygonum rex fuit Antiphates tyrannus. Vid. ad VII, 276, et lib. VIII, 529 sq. De Cyclopum sede in Sicilia v. Heyne ad Virg. Æn. I, 201, et III, 569 sqq. —34. Post Cyclopas inmigrarunt Sicani, Iberica gens, ex Hispania pulsa a Liguribus, qui late olim tenebant oram maritimam Iberiæ, Galliæ et Italiæ. Cf. Justin. IV, 2; Heyne ad Guthrian. histor. T. III, p. 73, et in Exc. I ad Virg. Æneid. VII quæque ibi laudavit loca Thucyd. VI, 2; Dionys. I, 22, et Diodor. V, 6. —Vomere verterunt rura, ut metunt VIII, 564, ubi v. not.

35 sq. Pyrene, mons Hispaniæ, pro ipsa Hispania. —ab amne patrio, ἀπὸ τοῦ Σικανοῦ ποταμοῦ τοῦ ἐν Ἰβηρίᾳ Thuc. l.c. qui Hispaniæ fluvius videtur idem esse, qui vulgo Sicoris, et nunc Segre vocatur. Solinus Siciliam dictam tradit Sicaniam a Sicano rege, qui magnam Iberorum manum advexerit.

37 sq. Siculi (Ligurum pubes, de qua denominatione v. Heyne l.c.), ab Aboriginibus et Pelasgis pulsi ex locis quæ inter Tiberim et Lirim incolebant, duce Siculo binis trinisve ante bellum Trojanum ætatibus in Siciliam trajecisse dicuntur. Vid. Dionys. lib. I, 22, et Heyne Exc. II ad Virg. Æn. VIII.

Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos

40

Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos,

Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda

Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,

Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba

Bellandi studio Siculis subsedit in oris.

39. Deinde Cretenses venerunt in Siciliam, quo Dædalum persequutus erat Minos: qui quum ibi in balneo periisset, fervida aqua a filiabus Cocali regis capiti infusa, Cretenses in hac insula remanserunt. De Dædali fuga, cf. ad XII, 89 sq., et de Minois morte Conon ap. Photium, Tzetz. Chil. I, 19; Bausan. in Achaicis, Athen. I, 8; Diodor. IV, 81; Strab. VI, p. 419 et 427; Euseb. in Chron. ubi vid. Scalig. p. 51, Meurs. in Creta III, 3; Boess. ad Ovid. Ib. v. 291; Lefeb. ad h.l. ita: «Verius hæc tradit Valer. I, 704 seq. non insequutus est Minos. Error a nomine urbis Minoa, quæ non a Mino rege, sed sic adpellata a Phœnicibus, apud quos sonat habitatio, hebr. Minoa, vel Minua. Dicta etiam hæc urbs Makera a ker, kir, Celtice Cær, urbs. Inepte Græci omnia turbarunt.» Sed ineptius Lefeb. —40. Mœnibus, urbibus, e centum: nam ἑκατόμπολις Κρήτη. Conf. Clarke ad Hom. Iliad. β, 649; Jani ad Hor. Od. III, xxvii, 33; Heyne ad Virg. Æn. III, 106. —41. Dædaleam, a Dædalo. —42. Vulgo non Minos II, sed primus, illius avus, judex inferorum factus creditur. Sed hi passim confunduntur. Cf. Heyne ad Apollod. p. 535 et 537.

45

Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,

Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,

In longum ex sese donarunt nomina muris.

Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam,

Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.

45 sqq. Acestes et Helymus Trojani jam ante Trojæ excidium pervenisse in Siciliam, ibique Acestam (Ἀκέστην, Αἰγέσταν, Ægestam, Egestam, Segestam) et Ἔλυμα condidisse dicuntur. Cf. inf. v. 220; Virg. Æneid. V, 36 sq., 73 sq., 711 sq., 718, 749 sq. ibique Heyne in not. et Exc. I ac III. Acestam vero ab Ægesta, vel Egesta et Segesta diversam, et hanc inter Syracusas et Pachynum in orientali, illam in occidentali Siciliæ latere inter Erycem et Drepanum sitam fuisse, putabat Salmas. ad Solin. p. 78 sqq. —46. structis; cf. Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65.

48 sq. Postea Messenii ex Peloponneso venerunt in Siciliam, ibique Zanclen condiderunt, quae urbs a Saturni telo posito, h.e. falce ibi abjecta nomen adcepit. Conf. omnino supra ad I, 662, et Cluver. Sicil. ant. I, 6.

50

Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,

Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,

Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.

Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat

Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.

50. Græci etiam, et quidem Corinthii duce Archia, in Siciliam trajecerunt, a quibus conditæ Syracusæ, caput Siciliæ. Conf. Strab. VI, p. 186 (al. 269 et 413); VIII, p. 380 (al. 583); Tertull. de Pall. c. 2; Pausan. Eliac. I, 7; Scalig. ad Euseb. Chron. a. 1283; Cluver. l.c. I, 12; Thucyd. VI, 3. Corinthus autem in Isthmo sita, condita a Sisypho (v. Apollod. I, ix, 3, et Euseb. Chron.), et primum Heliopolis dicta, deinde Pagos, posteaque Ephyra: unde ornatum h.l. expedies. —Hennæis oris, Siciliæ. Cf. ad I, 93. —51. Quam quæ urbs, Syracusæ. —ab Isthmo Achaiæ. Cf. inf. v. 341, 642. —52. multum ante alias Siciliæ urbes.

53. Arethusa, fons Siciliæ ad Syracusas, quocum jungitur Alpheus, Elidis fluvius, qui subter terram ac mare in Siciliam procurrere perhibetur: de quo v. Plin. II, 97 et 103; XXXI, 5, seu 30; Strab. VI, p. 187 al., 270 et 415; Intpp. ad Ovid. Met. V, 494... 641, et Virg. Ecl. X, 1... 5; Æn. III, 694 seqq.; Senec. Nat. Qu. III, 26; Gesner. ad Claud. R. P. II, 60; D’Orville, Sicula I, p. 198; Cluv. Sicil. ant. I, 12, p. 156... 163. —piscoso fonte; Cf. Cic. Verr. IV, c. 53. —54. Alpheum portantem, secum in Siciliam auferentem coronas, in Olympiis ludis, qui ad Pisam et Alpheum agebantur in Elide, in hunc fluvium conjectas; cujus fabulæ etiam meminit Strabo, VI, p. 190 al., 275 al., 422: Τὸ ὕδωρ πρὸς τὴν Ἀρκαδικὴν Ἀβίαν (leg. ex L. VIII, p. 236, Ἀσέαν, vicum Megalopolitidis, ubi fontes Alphei et Eurotæ vicini sunt) ὑποβρύχιον ὠθὲν ὀψὲ ποτε τόν τε Εὐρώταν καὶ τὸν Ἀλφειὸν ἀναδίδωσιν, ὥς τε καὶ πιστευθῆναι μυθῶδες τὶ, ὅτι τῶν ἐπιφημισθέντων στεφάνων ἑκατέρω καὶ ῥιφέντων εἰς τὸ κοινὸν ῥεῦμα, ἀναφαίνεται κατὰ τὸν ἐπιφημισμον ἑκάτερος ἐν τῳ οἰκείῳ ποταμῷ. Hinc Alpheus loco Nonni, a Drak. citato, Dionys. XXXVII, v, 173, dicitur ἄγων στεφανηφόρον ὕδωρ. Similiter fimum, vel cineres Pisis in Siciliam deferri tradunt Plin. et Senec. ll.ll.

55

At non æquus amat Trinacria Mulciber antra;

Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,

Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.

55 sqq. De solo Siciliæ Justin. IV, 1: «Ipsa terra est tenuis ac fragilis, et cavernis quibusdam fistulisque ita penetrabilis, ut ventorum tota ferme flatibus pateat; nec non et ignibus generandis nutriendisque soli ipsius naturalis materia; quippe intrinsecus stratum sulphure et bitumine traditur; quæ res facit, ut spiritu cum igne inter interiora luctante, frequenter et compluribus locis nunc flammas, nunc vaporem, nunc fumum eructet. Inde denique Ætnæ montis per tot secula durat incendium.» —55. non æquus, non propitius, noxius, ut lib. III, 260. Mulciber, Vulcanus; ignis. —56 sq. De Lipara, maxima insularum Æoliarum seu Vulcaniarum circa Siciliam, ejusque ignibus subterraneis (unde officina ibi ac camini Vulcani et Cyclopum, ut in Ætna, esse fingebantur), v. Strab. VI, p. 190 al., 275 al., 423; Heyne ad Virg. Æn. VIII, 416 sq. (quem locum Silius ante oculos habuit), et Spanhem. ad Callim. H. in Dian. v. 47. —subter depasta caminis, ut subter specus et Cyclopum exesa caminis Antra Ætnæa. ap. Virg. l.c. —57. vertice, monte, colle.

Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis

Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem

60

Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores

Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro

Flammarum exundat torrens, piceaque procella

Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.

Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus

65

Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,

Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)

Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore

Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi

Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.

58. Cf. Virg. Æn. III, 571 sqq. (ubi v. Heyne et Cerda), et simill. loc. Claud. de R. Pros. I, 164 sqq. Non male Silius colores variavit: sed præter ceteros mirum phænomenon verticis, in tanta ignis profusione nive et glacie obtecti, inprimis ornavit, non sine luxuria verborum, una re sexties variata; Ern. —61 sqq. Cf. sup. XIII, 563 sq. et 836 sq.

64 sq. Comparant Senec. Epist. 79. —66. cana Ætna ob æternam glaciem ac nivem. Cf. I, 205; III, 479, 534. —69. Collis, ut Αἰτναῖος ὄχθος in Eurip. Cycl. v. 114, ubi v. Cl. Hœpfner.

70

Quid referam Æolio regnatas nomine terras?

Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?

Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni

Pulsata Ionio respondent saxa profundo;

Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,

75

Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.

At, qua diversi lateris frons tertia terris

Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,

Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.

70 sq. Conf. sup. IX, 491 seq.; Virg. Æn. I, 51 sq. ibique Heyne in Exc. I. —terras, insulas circa Siciliam, quæ Æoliæ, Liparenses, Vulcaniæ, seu Ἡφαιστιάδες et Plotæ dicebantur. —Æolio nomine Græce pro, ab Æolo. Cf. ad V, 161, et Casaub. ad Athen. I, 14.

72 sq. Tria Siciliæ promontoria, a quibus dicta est Trinacria, designantur, eorumque situs, de quo discrepant antiqui scriptores. Vid. Cluver. Sicil. ant. I, 3. —Pelopea ad regna versi, Peloponnesum et orientem prospectantis. —73. respondent, ex adverso, e regione sita sunt, ut apud Virgil. Æneid. lib. VI, 23. Cf. Var. Lect. —74 sq. Lilybæum prom. respicit Africam, quæ obnoxia est furori Caurorum (v. ad I, 469), et subjacet chelis, signo cælesti. Χηλαὶ propr. forfices scorpionis, quæ deinde libræ, ζυγοῦ, nomen adceperunt. Conf. Herman. Mythol. T. III, p. 99... 107; Intpp. ad Virg. Ge. I, 33 sq., et Ovid. Met. II, 195 sq. Cave cum Dausq. intelligas gemellos colles Plin. III, 8, vel cum Ortelio duo Africæ promontoria Apollinis et Mercurii, quæ sinum Carthag. veluti duabus cancrorum chelis amplectantur. —75. devexas, dependentes, et late extentas.

76. diversi, adversi. Conf. ad I, 264 in Var. Lect.

His longo mitis placide dominator in ævo

80

Præfuerat terris Hieron, tractare sereno

Imperio vulgum pollens, et pectora nullo

Parentum exagitare metu, pactamque per aras

Haud facilis temerare fidem, socialia jura

Ausoniis multos servarat casta per annos.

79 sqq. Belli Siculi origo et causæ traduntur. De hoc bello et Hierone, v. Liv. XXIV, 4 seq., et Polyb. I, 13... 64. —longo in ævo: nam Hieron annos amplius XC vixit, et LIV regnavit. Vid. Polyb. VII, 8, et Liv. l.c. —mitis placide Præfuerat, βασιλεὺς πραῢς ἀστοῖς, οὐ φθονέων ἀγαθοῖς, ξείνοις τε θαυμαστὸς ἀνὴρ, Pindar. Cf. Polyb. VII, 8. —80. sereno, miti, mansueto. —82. Equidem non video qua ratione inductus doctiss. Ruperti in Add. et Corrig. parentum pectora intelligat senatum, patres: hic enim designantur omnes qui parent, non magis senatus quam vulgum. Hanc videlicet maculam incuria fudit. Ed. —84. multos, quinquaginta apud Liv. XXIV, 4 et 28. —casta, sancta et inviolata. Conf. ad I, 481.

85

Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,

Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,

Et placida indomitos adcepit regia mores.

Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,

Caligare alto in solio, nec pondera regni

90

Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.

85 seq. Hieroni successit in imperio Hieronymus, ejus nepos ex Gelone, «Puer quindecim ferme annorum, et vixdum libertatem, nedum dominationem modice laturus.» Ita Liv. XXIV, 4. Cf. Polyb. VII, 4 et 7. —86. sceptrum exitiale, et ipsi (cf. v. 99 sqq.), et Syracusanis. —87. indomitos mores, regem morum dissolutorum.

89. Caligare de juvene rege, quem splendor imperii, cui non par est, quadam veluti vertigine occupat, ut oculis cæcis agat; Ern. Cf. I, 299. —90. fluxis rebus; cf. ad VII, 17. —fluxis rebus, potestati et fortunæ cujus mox inconstantiam experiretur. Sic ap. Claudian. in Rufinum II, 440: «Desinat elatis quisquam confidere rebus, Instabilesque deos, et lubrica numina discat.» Ed.

Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,

Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi

Cura pudor: tam præcipiti materna furori

Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum

95

Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles.

92. Conf. Virgil. Ge. I, 505. —93. pudor significat verecundiam peccandi, quidvis turpiter aut inciviliter agendi fugam, cui ἔνοικος καὶ πάρεδρος Δίκη· φόβον ψόγου καὶ δέος ἀδοξίας. Ita Gron. Obss. III, 7. —94 sq. Hieronymus «inflatus adsentationibus eorum, qui eum non Hieronis tantum, sed Pyrrhi etiam regis, materni avi, jubebant meminisse.» Liv. XXVI, 6. Conf. Polyb. VII, 4, ubi a Nereide, Pyrrhi filia, natus dicitur. Comparanda et loca similia sup. III, 246 sq., et inf. XV, 291 sq. —Pyrrhus origo, a quo originem ducebat maternam. Ipse autem Pyrrhus, Epiri rex, ab Æaco, Pelei patre et Achillis avo, oriundus. Vid. ad I, 627. —95. Achilles æternus carmine, æternum nomen consequutus Iliade Homeri; Drakenborch. coll. XIII, 796 seq. —Æacides et Achilles unus idemque est.

Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi:

Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto,

Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.

Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys,

100

Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.

96 sqq. Hieronymus, societate Roman. repudiata et cum Hannibale juncta (Polyb. VII, 2, 3), bis legatos Carthaginem misit, et primum Pœnis fœdus proposuit ile dividenda Sicilia, deinde vero (quæ sunt nova fœdera) postulavit, ut victor Sidonius, Hannibal, omnino Sicilia cederet, et totius insulæ imperium sibi permitteretur. Cf. Polyb. VII, 4, et qui eum ad verbum fere expressit, Liv. XXIV, 6. Ernesti V. C. suspicatur, Silium in h.l. Hieronymi levitatem et jactationem animi, cujus eum Livius (l.l. cap. extr.) ex duplici legatione illa arguat, exprimere voluisse, dum primum ardorem subitum Pœnum adjuvandi, et mox nova fœdera commemoret, quibus ille favor quodammodo sublatus sit. —97. pacto, quum pepigisset, ut ap. Liv. XXVIII, 21. Cf. supra ad V, 106, et quos Drakenb. laudat, Heins. ad Vellei. I, 7; Gron. ad Liv. I, 41; Bentl. ad Hor. Serm. I, vi, 126, et al. Sed v. Var. Lect.

99. Cædem Hieronymi accuratius exponunt Liv. XXIV, 7, et Polyb. VII, 6. —stabant pœnæ, instabant, vel fixæ erant. Conf. Var. Lect. «Relata tyranni fœda scelera fœdioresque libidines adeo mutavere animos, ut insepultum jacere corpus paulo ante desiderati regis paterentur,» Liv. XXIV, 21. —Erinnyes, Furiæ, ultrices scelerum: vel Erinnys h.l. pro furore conjuratorum Syracusanorumque, qui odium tyrannidis et tyranni perceperant. Cf. ad XIII, 289 seq. —100. socium, Hannibalem et Pœnos. Possis etiam ad Romanos referre.

Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento

Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,

Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,

Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt

105

Femineam cædem, atque insontum rapta sororum

Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis

Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,

Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum

Defit, quæ neutro sociari fœdere malit.

101 seq. cruento luxu, ap. Liv. XXIV, 5, libidines novæ, inhumana crudelitas; Lenz. —Sic ap. Virg. Æneid. III, 326: «Stirpis Achilleæ fastus, juvenemque superbum... tulimus.» Ed. —103. quos ira metusque coquebat; v. ad II, 327. —104. Jurati, conjurati. ensibus, cædi. —105 sq. Cf. omnino Liv. XXIV, 25 et 26. —Corpora sororum, v. ad VI, 572. —107. jugum servile jactat, ut alibi excutit, exuit. —107 sqq. Conf. Liv. XXIV, 27 sqq. —108. nota, antiquum fœdus Roman.

110

Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis

Exitio regis trepidis, sublimis honore

(Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)

Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.

Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,

115

Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma

Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum

Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores

Concipiat, perstetque suas non pandere portas:

Incumbit bello, ac totam per proxima raptim

120

Armorum effundit flammato pectore pestem.

110 sqq. Cf. Liv. XXIV, 27 sq., et Polyb. VIII, 3. —112. Marcellus tertium Consul. —113. Zanclæis, Messanæ, vel Siculis. Conf. ad vers. 48, et I, 662.

116 seq. quod vulgus amicum Duret Trojugenis, quinam Romanis etiam nunc faveant. —117. Arethusa pro Syracusis. Cf. ad v. 53. —tumores; v. ad II, 288. —118. portas incommode infert, quum de fonte dixerat; Ern. —120. Armorum effundit pestem; cf. ad II, 151.

Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps

Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum

Expulit in terras, sequitur cum murmure molem

Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.

121 sqq. Impetus Marcelli et copiarum ejus comparatur Boreæ. Conf. ad I, 468 sqq., 587... 595, et IV, 243 sqq. Rhodope mons Thraciæ, οἰκητηρίου ἀνέμων, unde Thracius Boreas, I, 587, ubi v. not. —122. decimo volumine, decumano fluctu, τρικυμίᾳ, Draken. Cf. Intpp. ad Ovid. Met. XI, 530, et Trist. I, ii, 50. —123. molem maris, ut III, 46. —124. stridentibus adfremit alis, ut I, 589. —Hanc comparationem vividissimis coloribus et poetico admodum œstro, gallicis carminibus expressit Voltaire, Henriade, chant VIII:

Ainsi, lorsque des monts séparés par Alcide

Les aquilons fougueux fondent d’un vol rapide,

Soudain les flots emus de deux profondes mers

D’un choc impétueux s’elancent dans les airs:

La terre au loin gémit, le jour fuít, le ciel gronde,

Et l’Africain tremblant craínt la chute du monde.

Ed.

125

Prima Leontinos vastarunt prælia campos,

Regnatam diro quondam Læstrigone terram.

Instabat ductor, cui tarde vincere Graias

Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;

(Femineum credas maribus concurrere vulgum)

130

Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.

125... 177. Cf. Liv. XXIV, 29... 33. —Leontini, seu Λεόντιον, Ptolem. (hod. Lentini) opp. Siciliæ, in ora maris Siculi, inter Syracusas et Catanam, de cujus situ et partibus v. Polyb. VII, 6. Campi Leontini olim dicti Læstrygonii (v. Plin. III, 8, et sup. ad v. 33), ac Xuthia, a Xutho, prisco domino, teste Diodor. V, 8. De fertilitate agri Leontini v. Plin. XVIII, 10; Sidon. carm. 22; Cic. in Frumentar. c. 18; in Philipp. II, 17; in Verrinis passim, v.c. Act. II, L. III, c. 64. —126. diro Læstrygone, ut dirum Antiphatæ regnum sup. v. 33.

127 sq. ductor Rom., Marcellus, instabat, cui par, idem erat, tarde vincere inbelles et Græcos origine Leontinos, et vinci; quia nulla laus est molles vincere, nisi celeriter vincantur; Cell. «Marcellus tanto ardore militum est usus ab ira inter conditiones pacis interfectæ stationis, ut primo inpetu urbem expugnarent;» Liv. XXIV, 30 pr. Leontini a Naxiis oriundi: Naxum autem in Sicilia Corinthii eodem tempore, quo Syracusas et Megara, condiderunt. Vid. Strab. VI, pag. 186 et 189. Hinc Graias turmas Leontinos dixit poeta, et quidem contemtim. Vid. ad III, 178. Inde et femineum vulgus. Vid. II, 361. —130. Cereri placitos campos, Leontinos feracissimos. Vid. ad v. 125, et cf. I, 237; XII, 526 sq. —fecundat sanguine campos; vid. ad III, 261; X, 461, et Intpp. Horat. Od. II, i, 29, et Petron. Sat. c. 120.

Sternuntur passim; pedibusque evadere letum

Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem

Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.

131 seq. Eripuit evadere, facultatem evadendi letum, effugiendi. —133. occupat; v. ad V, 520, et X, 197.

«Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,

135

Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.

Pigro luctandi studio certamen in umbra

Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,

Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:

Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»

134 seq. Verba Marcelli. —metite; cf. ad IV, 213. —135. Notus umbonum usus ad propellendum repellendumque.

136 sqq. Mollities Leontinorum et gymnastica exercitia Græcorum designantur. Comparant Claud. in Eutrop. II, 407 sq.; Lucan. VII, 270 seq., et al. «Juventus docta pati molle certamen in umbra pigro luctandi studio.» Cf. ad III, 123, 145, et 578 sqq. —137. olivo, unguentis, in gymnasiis, et athleticis certaminibus. —139. Cæsareum illud adluditur, veni, vidi, vici, Barth. Adv. IX, 3. Cf. sup. v. 127 sq.

140

Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;

Solaque, quod superest secum certamina norunt,

Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.

Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,

Euripi magis unda furit; pontumve sonantem

145

Ejicit angusto violentius ore Propontis;

Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,

Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.

141 seq. Certant tantum milites Marcelli, quis ceteris virtute antecellat, et spolia referat opima. Conf. V.L. —142. Spolia opima proprie quidem dicuntur amplissima, quæ dux exercitus duci hostium a se interfecto detrahit (v. Liv. IV, 20), sed deinde et egregia alia, ut h.l. et ap. Liv. XXIII, 46; Flor. II, xvii, 11 et al. Conf. Perizon. Animadverss. hist. c. 7, ubi copiose et docte de his spoliis disputavit.

143 sqq. Luxuriatur poeta, ut solet, comparationibus cumulandis; Ern. Conf. Senec. Herc. Œt. 775 sqq. —Caphareus prom. Eubœæ, periculosum navigantibus propter vertices scopulosque latentes, et infame naufragiis, inpr. Græcorum a Troja redeuntium. Cf. Heyne ad Virgil. Æneid. XI, 260; Muncker. ad Hygin. Fab. 116; Harles. ad Ovid. Trist. I, i, 83. Hinc cum delectu h.l. ponitur, ut et Euripus, fretum inter Eubœam et Bœotiam, de quo Liv. XXVIII, 6: «Euripi fretum non septies die, sicut fama fert (conf. Mel. II, 7; Plin. II, 97, et Senec. l.l.), temporibus statis reciprocat; sed temere in modum venti, nunc huc, nunc illuc verso mari, velut monte præcipiti devolutus torrens rapitur.» Conf. Strab. IX, p. 278. —145. Cf. Plin. IV, 12. —147. Cf. XVI, 659, et sup. ad I, 141 seq., et VII, 172.

Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta

Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo

150

Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,

Servitium facile et dominantis mollia jussa

Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras

Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis

Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:

148. Inseritur episodium, qualia amat Silius, ne ulla pugna memorabili aliquo facinore careat; Ern. Idque fit optimorum poetarum exemplo. —152. patrias ad oras, in Etruriam. —154. veteres casus, inpr. captivitatem. —piabat, ulcisci volebat in Pœnis; Ern.

155

Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,

Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso

Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti,

Ærato cassis munimine clauserat ora,

Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem

160

Instabiles retro gressus prosternit arena.

156 seq. Beryas Pœnus, a Carthaginiensibus ad Hieronymum regem fœderis firmandi causa missus, qua occasione se Siculis, seu Leontinis, cum Romanis bellum gerentibus, socium adjunxerat; Drak. prælia miscet; v. ad I, 69. —Inlatus, ut XI, 243. —158. Æratum munimen oris, περίγναθις, buccula, Juven. X, 134, et flexilium laminarum vincula, C. Soll. Apollinaris Sidon. III, epist. 3, p. 64, laminæ galearum, quibus aures buccæque tegebantur, et quæ vinculis constringebantur sub mento, vel loris, quæ Suidas ὀχεὶς adpellat. Cf. mox v. 163; Lips. Mil. Rom. III, 5, et Cl. Schlichtegroll in Abbildungen ægypt. griech. u. röm. Gottheiten, P. III, p. 135, ubi et ab his bucculis non diversa fuisse putat φάλαρα: quæ tamen laminæ potius erant vel scutula levigata (unde φάλαρα a φαλὸς, splendidus) quæ ornatus tantum causa galeis adfigebantur, unde τρυφάλεια, τετραφάληρον. Cf. Koeppen. ad Hom. Iliad. ε, 743; Ien. Allg. Lit. Zeit. ann. 1796, N. 105, p. 6; Lennep. Etym. pag. 1044, et Intp. Hesych. tom. II, c. 1492, 29.

At miser, audita victoris voce, trementem

Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,

Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,

Jungebatque preces, atque addere verba parabat.

162. Cf. VII, 586, 734, 741. —163. Cassidis malefidæ, quatenus nunc, quum agnosci ab hoste vellet, cassis incommodo tempore vultum et os tegebat; Ernesti. Immo male fida dicitur, quia nullo usui fuerat Beryæ, isque frustra ei confiderat: nam fida arma, quod idem V. Cl. recte monet, vocantur, quæ nos tegunt adversus impetum hostis. Cf. ad IV, 24.

165

Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,

Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro

Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:

«Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;

Fas hostem servare mihi: multo optimus ille

170

Militiæ, cui postremum est primumque, tueri

Inter bella fidem: tu letum evadere nobis

Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.

169. Multo, longe optimus militiæ, miles. Cf. ad IV, 530, et VII, 619. Hæc tamen in tali carmine languere, recte putat Ern. —170. Proverbialis locutio, de qua vid. Erasm. in Adag. tit. II, Drak. Cf. XI, 163 sq. —171 sq. Ernesti: «letum das prior evadere, dabas olim, quum mihi parceres, et captivum tecum abduceres, et tunc servabas me nondum servatus, h.e. priusquam te mihi beneficio servatæ vitæ obligaram. In verbis ludentem antithesibus poetam adnoscas. Sed quotusquisque poeta est, qui ita non ludat?»

Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,

Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;

175

Si tibi per medios ignes mediosque per enses

Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro

Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.

173 seq. indignum iis, quæ tristia, etc. Putaverim me captivitate pristina, atque adeo multo atrociore dignum, si te nunc non defenderem ab hostibus: quæ singula ad grati animi sensum adcommodate dicta sunt, sed languidius, meo sensu, quam ut altius animum lectoris adficere possint; Ern. —175. Imitat. Horat. Od. IV, xiv, 24, ubi Jani monet, medios ignes dici medium pugnæ fervorem, τὸ θερμὸν τῆς μάχης, ut ap. Hom. δαΐς, πῦρ αἰθόμενον et θεσπιδαὲς, Iliad. κ, 246; ν, 286; μ, 177, ubi v. Koeppen. Διὰ πυρὸς, per summum periculum, dixisse Eurip. Androm. v. 488, et Electr. vers. 1182 (ubi v. Barnes.), notavit Doering. V, III, in Eclog. vet. poett. lat. ad nostrum Sil. XV, 41. —177. vita exæquat munera vitæ, beneficium reddit, servans vitam Beryæ, cui ipse suam debebat.

At, compos Sicula primum certaminis ora

Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto

180

Agmine progrediens, Ephyræa ad mœnia vertit.

Inde Syracosias castris circumdedit arces.

178 sqq. compos certaminis cœpti, victor in primo prælio, quod in Sicilia commiserat. —179. quieto Agmine, a nullis hostibus jam lacessito, Lefeb. quia experiri voluit, an Syracusanos posset ad officium reducere; Mars. Hinc primum Syracusas misit legatos, quibus demum re infecta redeuntibus urbem obpugnare cœpit. Cf. v. 182 sq., et Liv. XXIV, 27 sq. et 33. —180. Ephyræa mœnia, Syracusæ. Vide sup. ad v. 52.

181. arces quatuor inf. v. 281. Ea tanta erat urbs, ut ex quatuor urbibus maximis constaret, quæ Insula, seu Nasus, Νᾶσος, Νῆσος, vel Ortygia, Acradina (Ἀχραδινὴ, Plut. in Marcello, p. 308, et Diodor. XI, 68; XIV, 64), Tyche et Neapolis dicebantur: unde quadruplices Syracusæ ap. Auson. de urbib. XI, 1. De hisce partibus v. Cic. Verr. IV, 53, et Liv. XXV, 24 sqq. Iis ab aliis additur quinta, Epipolæ, urbs prærupta et minus habitata, quam Dionysius muro circumdatam Syracusis adjunxit. Vid. Diodor. XIV, 19. Inde Syracusæ πεντάπολις ap. Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Florus vero triplicem urbi murum totidemque arces tribuit, lib. II, c. 6. Cf. Dorvill. Itin. Sic. p. 177 seq., et Schweigh. ad Polyb. VIII, 5. De Syracusis hujusque oppidi situ, portu, etc., vide Bartels Briefe über Calabrien und Sicilien, tom. III, p. 76... 148.

Sed ferri languebat amor: sedare monendo

Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.

182 seq. Eadem fuit mens Henrici IV, quum Lutetiam obsideret:

Eux seuls voulaient se perdre, il voulut les gagner.

Heureux, si sa bonté, prévenant leur audace,

Forçait ces malheureux à lui demander grace!

Pouvant les emporter, il les fait investir,

Il laisse à leurs fureurs le temps du repentir.

Voltaire, Henriade, ch. X. Ed.

Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle

185

Credant esse metum) laxis servatur omissa

Obsidio claustris: quin contra intentior ipse

Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;

Et struit arcana necopina pericula cura.

Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri

190

Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus

Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.

184 sq. Obsidio quamvis remissa, tamen non est neglecta, si forte Syracusani monitis Marcelli morem non gerant, eumque existiment propter metum mitius agere; Ern. Præivit Gron. Obss. III, 7, ubi h.l. ita inlustravit: «Nec omissa, et non remissa (ut omissus adject. pro negligens apud Terent. Heaut. V, ii, 9, et Adelph. V, iii, 44), sive diligens, laxis et remotioribus ab urbe claustris, obsidio servatur (ut vigilias servat ap. Senec. de tranq. an. c. 3) a Marcello, si forte repellant sese, et, quod solet fieri, credant diffidentia virium pacem obferri a Romanis.» Lefeb. hæc notavit: «Metum: non absimile quod Galli in Justino, lib. XXIV, 5.» Brevi sensurum, etc. Nemo autem Marcello moderatior. Vide Val. Max. IV, i, 7: in voc. servatur frustra otiantur Gron. et alii. Locus clarus desumitur e verbis Liv. XXIV, 36: «ne frustra adsidendo spectandoque obsidionem sociorum tempus tereret.» Sed ibi de Himilcone et longe alia re sermo est. —188. necopina, ut IX, 98. —pericula struit arcana cura, quatenus omnia ad obpugnandam urbem necessaria instruxerat, ut præsto essent, quum primum iis opus haberet: quam secretam Marcelli curam et tacitam machinationem poeta illustrat v. 189 seq. consuetudine oloris, qui, quamvis immobili corpore undis innatans, tamen sub aqua pedibus agitandis remigare solet; Ern. De tali comparationem genere, conf. ad VII, 139 sq., et XIII, 24 sqq.

Interea, dum incerta labat sententia clausis,

Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:

Incumbens Messana freto, minimumque revulsa

195

Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:

192. Livius, XXIV, 35... 39, memorat, Marcellum, Syracusis obsidione clausis, cum tertia fere exercitus parte profectum esse ad recipiendas urbes Siciliæ, quæ in motu rerum ad Pœnos defecissent. Hinc poeta, more suo, singula recenset oppida, quæ et Punicarum (v. 194... 247, 258... 276) et Romanarum partium (248... 257) fuerint, in quo fere arbitrium suum sequitur. Cf. ad III, 222 sqq., et VIII, 356 sqq.

194 sq. Messana, Osco memorabilis ortu; v. ad I, 662. —Incumbens freto, ad fretum Siculum sita, ubi Sicilia ab Italia minimum discreta est, distat. —revulsa Italia; v. sup. ad v. 11 sqq.

Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhœo,

Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,

Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.

196. Catane, Κατάνη, seu Catina (v. Var. Lect.), nimium vicina (ut simil. loc. Virg. Ecl. I, 28) ardenti Typhœo, h.e. Ætnæ, quæ huic giganti inposita credebatur. Vid. ad VIII, 540. «Ætna mons ultra solitum exarsit, et torrentibus igneis superfusis lateque circumfluentibus Catanam, urbemque finesque ejus obpressit,» Oros. V, 13. Cf. Diodor. IV, et Strab. VI, pag. 185. al., 269 al., 412. Plura de hoc opp. v. in Dorvillii Sicula, c. 13, et Cluveri Sicil. ant. I, 9. —197. Pios Fratres, Amphinomum et Anapiam, seu Anapin et Anapum, qui parentes suos humeris sublatos per medias Ætnæ flammas portarunt. Vid. Strab. l.c. Conon. Narr. 43; Senec. de Ben. III, 37; Solin. c. 11; Val. Max. V, iv, 4; Claud. Idyll. 7 de Piis Fratribus (ubi vid. Barth. N. Heins. et Gesn.); Salmas. Exerc. Plin. p. 78; Olear. ad Philostr. vit. Apollon. Tyan. I, 17, et Cluveri Sic, ant. I, 9. De Piis Fratribus, Amphinomo et Anapia, singulari nuper libello egit clarissimus Roos. —198. Verba Virg. Æn. III, 700, ubi Servius hæc notavit: «Camarina palus est juxta ejusdem nominis oppidum; de qua quodam tempore, quum siccata pestilentiam creasset, consultus Apollo, an eam penitus exhaurire deberent, respondit: Μὴ κίνει Καμαρίναν, ἀκίνητος γὰρ ἀμείνων· quo contemto, exsiccaverunt paludem, et carentes pestilentia, per eam partem ingressis hostibus, pœnas dederunt.» Cf. Heyne ad Virgil. l.c. Cluver. Sic. ant. I, 14; Vib. Sequest. p. 275 sq., ed. Oberl. et Brydon’s Travels through Sicily and Malta, qui noxias hujus paludis (Lago di Camarana) exhalationes etiam nunc procul in locis, qui mille passus distent, sentiri testatur.

Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,

200

Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:

Et, justi quondam portus, nunc litore solo

Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.

Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso

Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,

205

Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ.

199 sq. Vid. sup. ad v. 26. —200. Selinus, nunc Selinonte, ad Fluv. ejusd. nominis, prope Lilybæum, urbs a Syracusanis condita, et ab Hannibale diruta, sed ab Hermocrate restituta. —palmæ arbusta; vid. Var. Lect. —201 sq. Myle, vel potius Mylæ (v. Var. Lect.), urbs marit. prope Pelorum, de qua vid. Plin. II, 98; III, 8; Suet. Aug. 16; Vellei. II, 79; Polyb. I, 9 et 23; Appian. b. civ. V, 105... 116; Cluver. Sic. II, 5, αἱ Μύλαι λιμὴν ap. Scylac. pag. 10. Ibi naufragium fecit Ulysses, de quo v. Scalig. ad Phot. c. 190. —De Mylarum portu vid. Sen. Nat. Quæst. III, 26, extr. Ed.

203. Eryx opp. ad radices Erycis montis, in quo templum Veneris Erycinæ. Cf. ad VI, 697; Polyb. I, 55 et 58 seq.; II, 7; Strab. VI, pag. 188. —altus; nam Eryx maximus Siciliæ mons post Ætnam. Vid. Polyb. et Strab. ll.cc. —204. Centuripæ XII M.P. ab Ætna, si fides habenda Itiner. Anton. p. 93. Conf. Cluver. Sic. Ant. II, 6, et Dorvillii Sicula, p. 167, qui urbem (hod. Certolibi) in jugis Ætnæis ponit. Vid. et V.L. et Cic. orat. frument. c. 45. —Entella ad Crimissum fl. largo virens Lyæo, vino abundans. Conf. Cluv. Sic. ant. II, 12; Cic. l.c. cap. 6 et 43. —205. Cf. Virgil. Æn. V, 387 seq. ibique Heyne in Exc. III, ubi monet, Silium sequi Maronis fidem, secundum quam Entellus inter ceteros Acestæ comites ante Æneæ tempora in Siciliam venerit eique junctus fuerit amicitia.

Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ

Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone

Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum

Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,

210

Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.

206. Thapsus peninsula, non procul Syracusis, cum oppido. Vid. Steph. Byz.; Thucyd. VI, p. 478; Heyne ad Virgil. Æneid. III, 689, et Cluv. Sic. ant. I, 11. —Acræ, a Syracusanis conditæ prope mare Ionium et Pachynum prom, Cf. Steph. Byz., Thucyd. VI, pag. 413, et Cluver. II, 10, e tumulis glacialibus, propter situm editiorem, quem ipsum quoque urbis nomen indicat. —207. Agyrina manus; v. Var. Lect. —208. Tyndaris, Τύνδαρις, seu Τυνδάριον, ad Heliconem amnem, de quo v. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 5. —adtollens sese, superba (ut XIII, 224), h.e. clara origine: nam nomen deducitur a gemino Lacone, Castore et Polluce, Tyndaridis, Tyndarei et Ledæ filiis; quo significatur oppidum a Laconibus conditum. —adfluit, copiose, multis cum copiis advenit, ut ap. Virg. Æn. II, 796; Liv. XXXIX, 31 al. Cf. ad VIII, 604. —Agragas (v. 210), vel rectius forte Acragas, mons et oppidum in eo, quod vulgo Agrigentum dicitur, et adcuratissime describitur a Polyb. IX, 27. Cf. idem I, 17 sqq.; II, 7; XII, 25. —altor equorum Acragas, ut ap. Virg. Æneid. III, 704, ubi v. Heyne. Agrigentinos ad ἱππομανίαν usque equos aluisse, monet Ernesti coll. Plin. VIII, 42 seu 64: «Agrigenti complurium equorum tumuli pyramides habent.» —209. rapit; v. ad IV, 218. —hinnitibus aera flammæ, ut cælum, vel urbem clamoribus incendere, dixit Virg. Æn. X, 895, et XI, 147, ad quæ loca v. Heyne. —210. Pulveream volvens nubem, ut II, 174. —ad inania, in cælum, seu aerem. Cf. Ind. et sup. ad I, 97.

Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat

Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ.

Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,

Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras

215

Credere erat stabulis armenta effundere voces.

Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis

Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.

211 sqq. Grosphus Ductor Agrigentinorum, in clipeo gerens cælatam effigiem tauri Phalaridis, tyranni Agrigentini. Cf. ad I, 407. Taurus ille æneus fuit et tanta arte factus, ut, si homines in eum inclusi lente subdito igni torrerentur sonumque lugubrem ederent, mugitus tauri audiretur: Perillus vero, conditor diræ artis, h.e. inventor tauri artificiosi, primus in eo inclusus est. Hæc vel tironibus nota ex Ovid. A. A. I, 653 sq., et Trist. III, XI, 41 sqq.; Plin. XXXIV, 8; Cic. Verr. IV, 33 et al. Ea falso in fabulas relata esse a Timæo, docet Diodor., XIII, p. 211. Sed mirum esse Silianæ phantasiæ lusum, quo res remotissimæ ex inproviso adreptæ, et satis quidem apte, conjungantur, bene monet Ernesti.

215. Credere erat, ut I, 163.

Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,

Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,

220

Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;

Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,

Et dulci gratam Nereida perluit unda.

Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,

Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,

225

In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,

Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.

218. Gela fluvii cognomine dicta ap. Virg. Æneid. III, 702, ubi v. Heyne. Conf. Oberlin. ad Vib. Sequestr. p. 116 sq. Halæsa ad Halæsum fluvium. Vid. Var. Lect. —219. Palici gemelli, Jovis et Ætnæ Nymphæ, vel Thaliæ filii, deorum loco culti et a terra, quæ gravidam hauserat matrem, ut tutam a Junonis ira eam præstaret, in lucem editi juxta duo stagna (λίμνας, seu κρατῆρας Παλίκων, Dellos), per quæ jurari solebat, et quorum aqua mergebantur perjuri. Vide Macrob. V, 19; Diodor. XI, 89; Serv.; Cerda et Heyne ad Virgil. Æn. IX, 585; Heins. et Burm. ad Ovid. ex P. II, x, 25, et Met. V, 406; Berkel. ad Steph. Byz. p. 618; Cluver. Sic. II, 9; Salmas. ad Solin. pag. 73; Olear. ad Philostr. Apoll. Tyan. I, 6; Fazelli Rer. Sicul. Dec. I, L. III, c. 2. —Palici, h.l. pro incolis Palicæ urbis, juxta fanum, oraculum et stagna vel lacus Palicorum, nec longe ab Eryce sitæ. De Palicis eorumque matre Thalia, nympha Siciliæ, conf. Wernsdorf in Poet. minor., tom. IV, p. 820 sq. —220. Trojana Acesta; v. sup. ad v. 45 et 205. —221. Acis fl. (nunc Aci, Iaci, Chiaci) qui decurrit ab Ætna et in mare fluit. —222... 226. In hunc fluvium Galatea, Nerei filia, Acin, puerum formosum, quem amabat, convertisse fingitur, quum Polyphemus, ejusdem Nymphæ amore captus, eum saxo ingenti percussisset. Fabula nota ex Ovid. Met. XIII, 750... 897. Cf. Cluver. Sic. ant. I, 9, et Casaub. lectt. Theocr. c. 2. —perluit et mox inmiscuit, quia in undas conversus Nereidi se miscuit. —223. calori, amori.

Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,

Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:

Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei

230

Hipparin, ac facilem superari gurgite parco

Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.

227. qui potant; v. ad VIII, 367 et 564. —Hypsa, magnus fluvius, qui, in Panormitanis montibus ortus auctusque Crimiso, seu Crimisso, non longe a Selinunte in mare fluit. Duplex Hypsa videtur fuisse apud Siculos, alter Agrigento, Selinunti alter vicinus; N. Heins. et Cluver. I, 15 et 18. —Alabis, vel potius Alabus fluvius, inter Mylas et Megaram. Vid. Var. Lect. et Cluver. I, 11. —228. Achates fl. inter Gelam et Camarinam. —perlucentem splendenti gurgite, quoniam in eo, vel, si Plinio, XXXVII, 10, et Solino, c. 5, fides habenda, ad ejus ripas primum reperta est achates gemma. Confer Cluver. I, 15. —229. Chrysas fl. per Agyrinorum Assorinorumque agros fluens. Vid. Cluver. II, 7; Diodor. XIV, 96; Vib. Seq. et Cic. Verr. IV, 44, ubi Ursinus monet, hoc nomen sine adspiratione legi in numismate, quod ipse possideat. Sic quoque Crysas reperiri in numo æreo apud Parutam sub tit. d’ Asaro, docet nos N. Heins. —230. Hipparis fl. qui in Camerinum lacum se exonerat et ἀστήρικτος dicitur Nonno in Dion. XIII, 317, ut h.l. pauperis alvei: cujusque etiam meminit Pindarus et numus Camarinæ civitatis ap. Ursin. in not. ad rei rusticæ scriptores; N. Heins. Cf. Cluver. I, 14. —facilem cum inf. pass. sæpe occurrit; Luc. II, 656; Tac. Hist. IV, 39, etc. Ed. —231. Pantagias parvus fl. hodie Fiume di Porcari. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 689. —Vide et Ovid. Fast. IV, 469, et Claudian. Rapt. Pros. II, 58. Ed. —Symæthus (nunc Giaretta) maximus fl. Siciliæ.

Litora Thermarum, prisca dotata Camena,

Armavere suos, qua mergitur Himera ponto

Æolio; nam dividuas se scindit in oras;

235

Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.

Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,

Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.

232. Hunc locum docte ac copiose inlustravit Drak. e cujus notis hæc excerpsisse sufficiat: «Silius Thermas Himerenses respicit, biennium post Himeram urbem ab Hannibale, Gisgonis filio, excisam, A.U.C. CCCXLIII a Pœnis conditas (v. Diodor. XIII, 79) ad ejus nominis fluvium (Cic. Verr. II, 35), qui in pontum Æolium, h.e. Tuscum, seu Tyrrhenum, in quo sunt insulæ Æolides, decurrit (cf. Cluver. Sic. II, 3), non, quod Salm. Exerc. Plin. pag. 80 statuebat, ad alterum flumen Himeram, in Libycum mare influens. Verba autem prisca dotata Camena non, quod Dausq. putabat, ad Stesicbori statuam Thermis positam (v. Cic. l.l.), vel ad arundines Thermitanas, unde tibiæ fiebant (Solin. c. 11), sed ad ipsum Stesichorum, domo Himeræum, referenda esse, recte docuerunt N. Heins. et Salmas. Exerc. Plin. p. 82.» De Stesichoro, summo poeta lyrico, Himeræ nato, cf. Jani ad Horat. Od. IV, ix, 8; Ælian. V. H. V, 26, et Conon Narr. 42. Thermæ autem illæ nunc Termini dicuntur. —234... 237. Nam duo hujus nominis fluvii sunt, qui ex diversis fontibus in Nebrode monte (v. Grat. Cyneg. extr. Solin. c. 5 et 11; Cluver. II, 11) oriuntur et in contrarias partes currunt. Alter Himera in septemtrionem, alter in austrum fluit, et ille nunc fiume grande, seu fiume di Termini, hic fiume salso vocatur, si fides habenda Cluver. Sic. ant. II, 3 et 11.

Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:

Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,

240

Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,

Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.

Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector

Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto

Egit in inlicitas currum per inania terras.

245

Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit

Adtonitos cæli visus lucemque paventes

In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.

238. Conf. ad I, 93 et inpr. Cic. Verr. IV, 48; Diodor. V, 3; Ovid. Met. V, 385 sq., et Claud. de raptu Pros. —Henna ardua, in loco edito sita. Vid. Cic. et Diodor. ll.cc. —sacram dextram paulo argutius de militibus ex Henna, religione et cerimoniis Proserpinæ sacra, ad bellum excitis; Ern. —dextram, vel potius dextras, milites, ut passim. Vid. Ind. et ad XI, 539. —Sacri proprie sunt luci, de quibus, ut et de specu, Plutone et raptu Proserpinæ, v. Cic. et Diodor. ll.ll.

242 sq. Cf. VII, 689 sq. —243. adire diem; v. ad XIII, 708. —mæsto, ut al. tristi, inamabili. —244. inlicitas terras; vid. ad III, 501, et Intpp. ad Val. Fl. I, 197 et 627. —inania; v. ad I, 97.

246. Cf. V, 617 sqq. et ibi not.

Romanos Petræa duces, Romana petivit

Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,

250

Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba

Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,

Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo

Cæruleis horret campis pascentia cete,

Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,

255

Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,

Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.

Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.

248. Petræa, Petra, hod. Petraglia. Cf. Var. Lect. Callipolis urbs incerti situs, quam cum oppidis prope fretum, et in orientali latere sitis conjungunt Marcian. Heracl. p. 12, et Herodot. VII, 155. Conf. Cluver. II, 13. —249. Enguion, Ἐγγύϊον, Plut. in Marcello, pag. 309; Ἔγγυον, Ptol. et Diodor. XVI, 78; hod. Gangi, inter Himeram et Symæthum fluvios, unde Ἐγγυῖνοι Steph. Enguini Plin. III, 8. Engyni apud Cic. in Verr. III, 43; IV, 44; V, 72. Cf. Cluver. II, 11. —250. Hadranum, seu Adranum (nunc Aderno), a Dionysio conditum, ad radices Ætnæ. Vide Stephan. Byz. et Diodor. XIV, 38. Ergetum circa Symæthum et Chrysam, hod. Citadella. Cf. Var. Lect. —251. Melite (nunc Malta) ins. inter Siciliam et Libyam, diversa ab illa, quæ in mari Hadriatico ad oram Dalmatiæ sita est, et hodie Meleda vocatur. Cf. Intpp. ad Acta Apost. XXVIII, 7. Ejus linteamina subtilissima laudat Diodor. V, 12; Melitenses vestes, e gossypio factas, et textrinum Cic. Verr. II, 72, et IV, 46. —tela superba Lanigera ut fere sup. III, 374. —Calacte; vide Varias Lectiones. —252. Cephalœdis, seu Cephalœdium, opp. maritimum inter Thermas Himerenses et Alæsam in boreali insulæ latere; Cell. De hoc oppido et ad illud cetariis v. Cluver. II, 4. —ora horret cete; propr. cete horrent ad oram in mari. Conf. ad I, 423. —253. Cæruleis campis, ut æquor maris et campi liquentes ap. Virg. Æn. II, 780; VI, 724, vel humentes inf. v. 368. —254 sqq. Conf. ad II, 306 seq.; Strab. VI, p. 185 al., 268 al., 411; Senec. Epist. 79, et Pacati panegyr. c. 26; vid. et Heins. ad Ovid. Amor. II, xvi, 26. —qui... cernunt, Tauromenitani. —256. Tauromenium (hod. Taormina) urbs in orientali ora Siciliæ sita, et in Tauro monte condita, quæ vino ac marmore inclaruit, et, Naxo excisa, ejus incolis aucta est. Vid. Diodor. XIV, 60; XVI, 7; Sallust. fragm. lib. V; Cluver. I, 7.

257. Hæc manus, hi populi antea enarrati, Latium et Laurentia signa movebat, pro Romanis arma gerebant et militabant; Ern. —Laurentia signa; v. ad I, 110.

Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.

Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,

260

Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.

Tergemino venit numero fecunda Panormos;

Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor

Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.

258. Elissæis votis, Pœnis. Vid. I, 81. —Alludit ad Æn. IV, 622 sqq. Ed. —259. Agathyrna; Ἀγάθυρνα, Polyb. ap. Steph. Agathyrnum Plin. Ἀγάθυρνον Diodor. V, pag. 991 ab Agathyrno rege; Ἀγάθυρσον corrupte Strab. et Ἀγαθύριον Ptol. ad fluvium cognominem, inter Messanam et Panormum, ubi nunc S. Marci opp. Trogilos, Τρώγιλος, opp. Syracusis et mari vicinum (v. Thucyd.), cum portu (v. Liv. XXV, 23), unde perflata austris. —260. Thoanteæ Dianæ; v. ad IV, 769. —sedes Facelina, fanum Dianæ F. inter Mylas et Naulochum, non longe a Peloro prom. Cf. Var. Lect. Locum designat Appianus B. Civ. V, 116. Ἀρτεμίσιον, πολίχνη βραχυτάτη, ἐν ἧ φασὶ τὰς ἡλίου βοῦς γενέσθαι, unde ap. Ovid. Fast. IV, 486: Sacrorum Melan pascua læta boum: nam Melas oppidum præterfluit, idemque Phacelinus dictus. «Phacelinus Siciliæ juxta Peloridem, confinis templo Dianæ:» Vib. Sequest. ed. Oberlin. p. 170 sq. Panormos (hod. Palermo) urbs condita a Phœnicibus (Thucyd. VI), et colonia Rom. (Strab. VI) cum portu peropportuno ad adpellendum, unde nomen adcepit a πάνυ ὁρμή. Hinc et Panhormus seu Panhormum dicitur, p.m. ap. Plin. III, 8, et Panhormitani in lapidibus vetustis ap. Spon. p. 176 et al. ut spiritus voc. ὁρμὴ seu ὅρμος exprimatur.

261. Tergemino numero, tribus militum millibus. —fecunda omnis generis animalibus, feris, piscibus, volucribus; quod mox poeticis coloribus adumbratur. —262 sq. Verrere æquor retibus, unde rete verriculum, everriculum. Conf. ad XI, 472 in Var. Lect. et Bentl. ad Horat. Sat. II, iii, 235. Vide quoque Servium ad Æn. I, 59. Ed. —263. cælo traxisse, h.e. deducere, ut trahere crescente arundine prædam dixit Martial. IX, 54, de quo aucupio cf. sup. VII, 674 seq.

Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli

265

Sederunt; non frondosis Morgentia campis

Abstinuit Marte infido: comitata Menæis

Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,

Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.

264. Herbesos, seu Erbessus (v. Var. Lect.) ad fontes Anapi, qui in portum magnum Syracus. effluit, ubi nunc Cryptæ, la Grotte, si fides habenda Fazello, Rer. Sic. I, 10; Cluverus (Sic. ant. II, 10 et 11) duplex hujus nominis oppidum in Sicilia fuisse putabat, alterum supra Agrigentum inter Acragantem Halycumque amnes, quod ex Polyb. I, 18, alterum Syracusis vicinum, quod ex Liv. XXIV, 30, colligebat. Hæc tamen conjectura parum probabilis videbatur Cellar. Geogr. T. I, p. 810 sq. Naulocha, al. Naulochus, seu Naulochum; et Ναύλοχοι, Appian. B. Civ. lib. V, 116 et 121, prope Pelorum prom. cum statione navium, unde nomen adcepit. Cf. Suet. Aug. 16 et 101. —non iners et pigra pericli, ut piger militiæ apud Horat. Epist. I, ii, 124 h.e. non pigra ad periculum in bello subeundum. Sic piger in militia dixit Cic. ad Div. VII, 17, et gens pigerrima ad militaria opera, h.e. ignava, inbellis, Liv. XXI, 25. —265. Sederunt; v. ad III, 142, et X, 597. —Morgentia (vid. Var. Lect.), supra ostium Symæthi non longe a mari. —266. Marte infido, bello ancipiti, vel, ut Marsus exponit, pro infidis Pœnis. —Menæis viris a Μέναις opp. quod lacui Palicorum subjacebat inter Syracusas et Hennam, Μεναὶ, Steph. Μέναινον Diodor. XI, 78; hodie Meneo. Hinc Menenii, Cic. Verr. III, 43. Menanini, Plin. III, 8; ΜΕΝΑΝΙΝΩΝ, ΜΕΝΑΙΝΩΝ et ΜΗΝΑΙΝΩΝ in numis Parutæ; forte et Goltzii. —267. Amastra ad Halæsum fl. Ἀμήστρατος, vel Ἀμέστρατος, Steph.; Μυττίστρατον, Polyb. I, 24; Μουτίστρατον, Zonar.; Μύστρατον, Diod. in Eclog. p. 876; hod. Mistretta. —Tissa ad radices Ætnæ, nunc forte Randazzo. —parvo nomine, ut ap. Cic. Verr. III, 38 pr., perparva et tenui civitate. Cf. ad XIII, 5. —Vide Ptolem. lib. III, cap. 4. Ed. —268. Netum; Νέητον, Ptol. nunc Noto, Citta ingeniosa, prope Pachynum. —Mutyce; Μοτούκα, Ptol. III, 4; Μότυκα et Μότικα al. hodie Modica, inter Syracusas et Pachynum. Cf. Cluver. II, 10; Hard. ad Plin. III, 8; Græv. et Ern. ad Cic. Verr. III, 43 —liquentis Achæti; v. Var. Lect.

Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,

270

Et mox servili vastata Triocala bello,

Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,

Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,

Nec major Megara Mute concordibus ausis

Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,

275

Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes

Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.

269. Sidonios, Pœnos, juvere Drepane, Helorus, etc. —Drepane, vulgo Drepanum (Δρέπανον et τὰ Δρέπανα, Polyb. I, 41, 46, 55; Drepanis Anton.), prom. et opp. Conf. Cluver. II, 1; Virg. Æn. III, 707 sq. —Helorus fluvius, præter opp. ejusdem nominis, et inter specus primum rupesque exesas procurrens, unde clamosus undæ. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 698, et Cluver. I, 13. Cf. sup. ad III, 471, et IV, 524. —270. Triocala opp. mediterr. inter Crimissum et Himeram fl. Τριόκαλα, Diod. in Ecl. l. XXXVI, p. 913; Τριόκλα, Ptol. III, 4; Τρίκαλα, Steph.; ΤΡΙΑΚΑΛΑ in numis Parutæ; hod. Troccoli; unde Triocalini, Plin. III, 8, et Cic. Verr. V, 4. —mox servili vastata bello, arx belli a servis capta et summa vi diruta. Vid. Diodor. l.c., et Cluver. II, 12. —271. Arbela ferox; v. Var. Lect. —Ietas; Ἰεταὶ, Steph. nunc Iato, ad Crimissum fl. in excelso monte, unde celsus, ut ardua v. 238. Hinc Ietenses ap. Plin. III, 8, ubi vide Harduin. —272. Tabas; v. Var. Lect. —Cossyra parva ins. inter Siciliam et Africam, hod. Pantalarca. Κόσσυρα Ptol. IV, 3 extr. Κόσσουρα Strab. VI, pag. 191. COSSURA in numis ap. Parutam et Holsten. ad Steph. Κόσυρος Scyl. ac Steph. Cosura Mel. II, 7. Cosyra, Plin. III, 8; V, 7, et Ovid. Fast. III, 567, ubi v. Heins. et Burm. Nullam ejus mentionem fecit Cluver. qui eam forte ad Africam retulit. —273. Megara; v. sup. ad v. 26. —Mute; v. Var. Lect. —274. Gaulum, al. Gaulos, ins. Siculi maris prope Meliten, Pachyno adversa. Γαῦλος πελαγία καὶ λιμέσιν εὐκαίρως κεκοσμένη, Ποινίκων ἄποικος, Diodor. V, 12. Hinc et strato ponto, plano et tranquillo mari. Vid. ad III, 55, in Var. Lect. —275. «Halcyone avis paulo amplior passere, colore cyaneo ex parte majore, tantum purpureis et candidis admixtis pennis, collo gracili ac procero: quam videre rarissimum est, nec nisi Vergiliarum occasu et circa solstitia brumamve, nave aliquando circumvolata statim in latebras abeuntem. Fetificant bruma, qui dies halcyonides vocantur, placido mari per eos et navigabili, Siculo maxime;» Plin. X, 32, ubi v. Harduin. et ad II, 47. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. I, 399; Plaut. Casin. Prol. vers. 26, et Pœn. I, ii, 143; Varr. L. L. VI, 5.

Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros

Milite conlecito variisque inpleverat armis.

Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus

280

Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:

277 seq. Ipsa urbs inclita Syracusæ inpleverat patulos muros, ibi multi milites conscripti erant, qui Pœnis auxilio mitterentur. Verba patulos muros ad magnitudinem urbis spectant. Πεντάπολις ἦν τὸ παλαιὸν, ἑκατὸν καὶ ὀγδοήκοντα σταδίων ἔχουσα τὸ τεῖχος, Strab. VI, p. 186 al., 270 al., 415. Hinc et mox vers. 281. —quatuor arces, urbes, de quibus v. supra ad v. 181.

280. furiabant; v. ad VII, 617.

Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,

Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis

Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,

Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes

285

Unum naufragium, mersasque inpune profundo

Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.

281. Verba ductorum, qui dicunt: in hujus urbis mœnia ac portus numquam penetrasse hostem, et a proavis spectatum esse, h.e. majores vidisse, quantam umbram fecerit urbs hostibus invia (ut inf. vers. 639) tropæis Salam. Eoisque, h.e. quantopere obscuraverit gloriam victoriæ, ab Atheniensibus de Xerxe, rege Eoo, Orientis, ad Salamina reportatæ; horum naves ter centum ante ora proavorum unum naufragium, unam cladem fuisse, h.e. omnes periisse, vel ter centum triremes... unum naufragium... ipsasque Athenas quasi mersas esse mari. Intpp. bene comparant locum Cic. Verr. lib. V, 37, quem Silius expressit: «Quo Atheniensium classis sola post hominum memoriam CCC navibus vi ac multitudine invasit: quæ in eo ipso portu, loci ipsius portusque natura (ut h.l. ingenio portus), victa atque superata est. Hic primum opes illius civitatis victæ, comminutæ depressæque sunt: in hoc portu Atheniensium nobilitatis, imperii, gloriæ naufragium factum existimatur.» De bello, quod Athenienses, ducibus Demosthene et Nicia, cum Syracusanis gesserunt, tempore belli Peloponnesiaci, et in quo bis victi sunt a Gylippo, qui Spartanis, Syracusanorum sociis, præerat, v. Justin. IV, 4 et 5; Thucyd. VII, 2 sqq.; Diodor. XIII, 7 sqq.; Plut. in Nicia et al. De duplici vero portu Syracusano Cic. Verr. IV, 52; V, 37, et Dorvill. ad Charit. p. 282 et 598. —283. Ingenio, ut IV, 91, ubi v. not. —285 sq. Unum naufragium, ut fere tumulus supra I, 50, ubi v. not. —mersas profundo Athenas, δεινῶς de Atheniensibus, ad internecionem cæsis. —286. subnixas ut sup. VIII, 243, ubi v. not. —pharetrigeri regis, Xerxis, regis Persarum. Persæ ac Parthi proprie pharetrigeri ac pharetrati dicuntur. Conf. Intpp. ad Virg. Georg. IV, 290.

Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,

Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus

Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris

290

Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum

Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.

287 seq. fratres, Hippocrates et Epicydes, prætores, flammabant vulgum, de quo v. Liv. XXIV, 26 sq. Hi «nati Carthagine, sed oriundi ab Syracusis exsule avo, Pœni ipsi materno genere,» Liv. ibid. c. 6. Cf. Polyb. VII, 2. —288. sub crimine, sub prætextu criminis, Burman. et Drak. coll. Suet. Ner. 35, et Tac. Hist. II, 26. —289. eduxerat, et genuerat et educaverat; Lefeb. —291. levitate Sicana; cf. sup. ad v. 31.

Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum

Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,

Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,

295

Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari

Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem

Induere arma sibi, telorum turbine vasto

Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.

292. Accuratius belli causas exponit Liv. XXIV, 33 sqq. —ductor Rom. Marcellus. —inmedicabile τὶ, pro, inmedicabilis visa. —293. surgebat, oriebatur; Drak. coll. I, 686, et XIII, 617. —294. Hæc adumbrata ex oratione Marcelli ap. Liv. XXIV, 38 extr. Vos, Ceres mater, etc.; Ern. Cf. Virg. Æn. XII, 581, et Ovid. Met. V, 44 seq. —Divi Siculorum, Orcus, Triptolemus, Ceres, Proserpina, Palici, Diana, Minerva, Jupiter, Olympius, Apollo, aliique; Dausq. —295. Arethusa; cf. sup. v. 53 sq. ad bella non cum Pœnis gerenda, quod Dausq. putabat, sed cum Syracusis, cui urbi diu pepercerat Marcellus, abstinendo hostilibus, e longinquo obsidione servanda, legatos mittendo; Gron. Obss. lib. III, 7. —296. Testatus Deos, hostem induere sibi (Marcello) arma, h.e. se invitum cogere ad arma capienda, quæ sponte, consilio et de industria, diu non sumserit (Marcellus), quorum usu diu abstinuerit, sperans, Syracusanos non extrema experturos esse. Conf. sup. v. 179 sqq. Similis est locus Liv. XXX, 31: «Neque patres nostri priores de Sicilia, neque nos de Hispania fecimus bellum: et tunc Mamertinorum sociorum periculum, et nunc Sagunti excidium nobis pia ac justa induerunt arma.» —297. telorum turbine; vid. ad I, 311.

Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.

300

Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,

Exibat, tabulata decem cui crescere Graius

Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.

Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa

Certabant, calidæque picis diffundere pestem.

300. Ernesti: «De hac turri excelsa, quæ igni Rom. adcensa prima ruinam in muris Syrac. dedit, omnia a Silio ficta sunt: nonnulla tamen leguntur ap. Liv. XXIV, 34, unde in turris cogitationem adduci facile poterat. Talia Silius numquam e manibus dimittit, et plerumque graphice, nec sine arte pingit, sed nec sine nimiæ luxuriæ vitio, ut h.l. altitudinem turris et inpr. incendium.» Poeta autem noster ante oculos habuit similem locum Virgil. Æn. IX, 530 sqq. —multiplici tecto, tabulato, de quorum numero sæpe ingenti ac fine v. Lips. Poliorc. lib. II, 4. —301. Exibat ad sidera, ut ad cælum ap. Virgil. Georg. II, 81, vel simpl. eminebat, ut ap. Ovid. Met. III, 78. Sic et exsistere sup. I, 585, ubi v. not. —tabulata crescere, ut v. 309: crescentia tecta. Vide ad VII, 676. —Graius, Archimedes, Syracusanus, de quo v. inf. v. 341 sq. Cur Graius dicatur, intelligitur ex v. 50 sq. —302. nemorum umbras, ut IV, 679, ubi v. not.

303. pinum, tædas, ut v. 420; IX, 336; X, 549, et πεύκη ap. Aristoph. Nub. Act. I extr. Drakenb. —304. picis pestem; v. ad I, 174.

305

Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber

Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.

Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,

Gliscentemque trahens turris per viscera labem,

Perque altam molem, et toties crescentia tecta,

310

Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis

Robora, et, ingenti simul exundante vapore

Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.

Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ

(Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu

315

Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ.

307. Colores orationis poeticæ passim obvii. Cf. IV, 680 sq.; lib. V, 510 sq.; lib. VII, 351 sq; IX, 602 sq. et inf. v. 419 sq. —Pascitur, ut IX, 603. —308. labem, ut v. 304, pestem; cf. ad VIII, 21. —309. crescentia tecta; v. ad VII, 676. —310 sqq. ovans victor, Vulcanus, h.e. ignis. —311. exundante vapore Ad cælum; v. ad II, 631. —312. lambit, ut ap. Virg. Æn. II, 684, et III, 574.

Par contra pelago miseris fortuna carinis.

Namque ubi se propius tectis urbique tulere,

Qua portus muris pacatas adplicat undas,

Inprovisa novo pestis conterruit astu.

320

Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,

Navali similis malo, præfixa gerebat

Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri

Bellantes curvi rapiebat in aera ferri

Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.

316... 319. Ab altera parte navibus Romanorum non minus detrimenti inlatum est Archimedis arte.

320. Describitur machina Archimedis, qua navibus hostium nocuit, tolleno, Gr. καρχήσιον. Vide Liv. XXIV, 34; Polyb. VIII, 7 (ubi conf. Schweigh.); Athenæus, V, p. 208; Plut. in Marcello, Opp. T. I, p. 306, edit. Frft. Tzetz. Chil. II, 35; Oribas. de machinam. VI, 24. —322. Uncæ tela manus, mox ungues curvi ferri, et v. 327, chalybs morsusque tenaces. Livio l.l. dicuntur ferrea manus; Polyb. VIII, 8, χεῖρ σιδηρᾶ ἐξ ἁλύσεως δεδεμένη; Plut. in Marcello l.c. χεῖρες σιδηραῖ ἡ στόματα εἰκασμένα γεράνων, et harpagones aliis. —aggere muri; v. ad lib. I, 265. —323. Bellantes, milites e navibus adreptos Silius de suo addidit: Livii narratio ad naves tantum conreptas et in mare depressas pertinet, quam poeta, vss. 326... 332, luculenter et eleganti ornatu expressit; Ernesti. Sed congruit Polybius, ex quo Livius etiam sua hausit, lib. VIII, c. 9: Οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ ταῖς χερσὶ ταῖς ἐκ τῶν μηχανῶν ἐκακοποίουν· σὺν αὐτοῖς γὰρ τοῖς ὅπλοις τοὺς ἄνδρας ἐξαιροῦντες ἐῤῥίπτουν.

325

Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem

Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum

Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.

Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,

Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),

330

Per subitum rursus laxatis arte catenis

Tanta præcipitem reddebant mole profundo,

Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.

327. morsus tenaces; cf. ad VII, 624. — 330. Per subitum; v. ad VII, 527.

His super insidiis angusta foramina murus

Arte cavata dabat, per quæ confundere tela

335

Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.

Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem

Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.

Calliditas Graia, atque astus pollentior armis

Marcellum, tantasque minas, terraque marique

340

Arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum.

333. Archimedes, «ut sui vulnere intacti tela in hostem ingererent, murum ab imo ad summum crebris cubitalibus fere cavis aperuit, per quæ cava pars sagittis, pars scorpionibus modicis ex occulto petebant hostem.» Liv. l.c. Cf. Polyb. VIII, 7, ibique Schw. et Plut. l.l. His super insidiis; conf. ad I, 60 in Var. Lect.; Virgil. Æn. IX, 534. —angusta foramina, ap. Liv. cava, gallice meurtrières; extrinsecus arta, apud Liv. cubitalia, introrsum vero laxiora. Ed. —334. confundere tela, pro simpl. fundere, Drak. vel sine ordine jacere, Burm. qui tamen perperam confert Horat. Od. I, xvii, 23, et Val. Fl. V, 581, ubi v. ejus not. Cf. Var. Lect. —335. aggere valli; v. ad I, 265.

338 sq. Cf. Liv. XXIV, 34 extr. —Calliditas Graia, Archimedis Graii. Cf. ad v. 301. —astus pollentior armis; cf. Liv. l.c. pr. et Polyb. VIII, 5, et 9. —340. bellum, obpugnatio, stabat, ut sup. IV, 44.

Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,

Ingenio facile ante alios telluris alumnos,

Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.

341. Poeta exornavit verba Liv. XXIV, 34 pr. sed, ut solet, definite et per partes singulas Archimedis ingenium et artem adumbrat; Ern. —Isthmiacis colonis, Syracusanis. Vid. ad v. 50 sq. Venusta Mathematici descriptio. —343. nudus opum; sed cui, etc. pulchra ἀντίθεσις, ut fere ap. Hor. Od. I, xxviii, 1... 4; Lenz.

Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu

345

Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne

Pendeat instabilis tellus; cur fœdere certo

Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,

Noverat, atque una pelagi lunæque labores,

Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.

344 sq. Ille noverat (v. 348) ex ortu solis, an futura esset pluvia; Mars. —novus Titan, oriens sol. —Fuscati radii, quorum lucem nubes cælo obductæ hebetant ac condunt. —ille noverat, hærcatne tellus, stetne inmobilis, an pendeat instabilis, moveatur. Alii olim philosophi hoc, alii illud statuebant. Vid. Plut. de Plac. Philos. lib. III, 13; Cic. Acad. IV, 39 et al. Terram immobilem stare docebat Archimedes, et monstrabat in sphæra artificiosa quæ Syracusis in Achradina servabatur; Lenz. coll. Ovid. Fast. VI, 269... 280. —346 seq. cur Tethys, h.e. mare hunc globum, orbem terrarum, cingat, circumfluat. Nam Oceanus, ut veterum opinio ferebat, πόταμος ἀψοῤῥοος, Ὅς περικυμαίνει γαίης περιτέρμονα κύκλον. Cf. Orph. Hymn. LXXXII, 3; Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 200, 245; ς, 399 al. —Tethys vero poetis est mare, eademque Oceani et conjux et soror. —certo fœdere, certa lege ac ratione, ut ap. Virg. Æn. I, 62. —348 sq. Cf. ad III, 58. —349. Oceanus pater omnium Deorum, fluminum, fontium ac rerum: nam mare cunctarum rerum principium, secundum Thaletis aliorumque philosophorum prisci ævi sententiam. Cf. Köppen ad Hom. Iliad. ξ, 201, 246, φ, 196 sq.; Virg. Ge. IV, 382; Orph. l.c. 1, sqq. al.

350

Non illum mundi numerasse capacis arenas

Vana fides: puppes etiam constructaque saxa

Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.

350. Cf. Horat. Od. I, xxviii, 1, ibique Jani. Omnino autem respexit Silius ad Archimedis librum, qui ψαμμίτης inscriptus fuit, quo probare conabatur, numerum arenæ non esse infinitum, sed efferri et colligi posse, si vel maxime totus terrarum orbis arena constaret; Drak. Hinc ille jactabat, Οἶδα δ’ ἐγὼ ψάμμου δ’ ἀριθμοὺς καὶ μέτρα θαλάσσης, et Græci cœperunt, sicut διακόσιοι et similia, sic ψαμμοκόσιοι a numero arenæ subputare, pro infinita et inexplicabili multitudine; D. Heins. Exstat etiam nunc ejus ψαμμίτις, seu libellus de numero arenæ ad regem Gelonem, quo ostendit, universum non esse infinitum. —351 sq. Hæc spectant non ad ignaviam et imbelliam, quam Archimedi h.l. objici putabat Barth. Adv. IX, 3, sed ad mechanicam ejus artem et machinas (trespastum, seu polyspastum et helicen), quibus nullo negotio gravissima onera, vel sustulit, vel transtulit, et ingentem Hieronis navem deduxit in aquam. Vid. Eustath. ad Hom. Iliad. μ, p. 866; Plut. in Marcello (Opp. T. I, p. 305 sq., ed. Frft.); Athenæus, V, p. 217; Tzetz. Chil. lib. II, 130; Procl. ad Euclid. I, 2, p. 18, I; Andr. Schmid. de Archimede (len. 1688, 4); et Dutens, Origines des découvertes des Anciens, T. II, p. 207. —351. constructa saxa, ingentes moles («Saxea pila, magnis quam molibus ante Constructam jaciunt ponto,» ap. Virg. Æn. IX, 711), quas parvo momento de loco in locum, et quidem arduum, transtulit, cujusvis infirmissimi hominis, et vel feminæ manu; Gron. Obss. III, 7. Cf. ad IV, 295 sq., et Suet. Vesp. 18. Cave dextram cum D. Heins. exponas multitudinem, quo sensu passim manus dicitur, et constructa saxa vel domum actam ingenio Archimedis, vel cum Dausquio struem congeriemque saxorum, quo onerosior esset navis, quia. Plut. l.l. dixerit ἐμβαλῶν ἀνθρώπους τὲ πολλοὺς καὶ τὸν συνήθη φόρτον. —352. Feminea traxisse manu, ἠρέμα τῇ χειρὶ σείων, Plut.

Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,

Adnabat centum late Sidonia velis

355

Classis subsidio, et scindebat cærula rostris.

Erigitur subitas in spes Arethusia proles,

Adjungitque suas, portu progressa, carinas.

Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos

Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.

353. Hæc pugna navalis ficta a Silio, e dictis Liv. XXV, 27, et multa habet poeta e Lucano, III, 510... 774 sed non absurdus ut Lucanus; Lefeb. —Teucros, Romanos, et Sidonia classis pro Punica. —354. «Bomilcar edoctis Carthaginiensibus, in quanto res Syracus. discrimine esset, cum centum navibus post paucos dies redit,» Liv. XXV, 25. At v. cap. 27. —355. cærula, ut I, 21. —rostris scindebat, ut VII, 411. Ut gravius hostiles naves vulnerarent, aqua per rimam succedente, rostra depressa habebant, non exstantia super aquas; Cellar. e Schefferi Mil. nav. II, 5.

356. Arethusia, Syracusana. Cf. ad v. 53.

358. tonsis aptare lacertos; cf. XI, 489, et XIII, 241.

360

Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti

Albescit pulsu facies, perque æquora late

Spumat canenti sulcatus gurgite limes.

Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna

Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor

365

Personat, et clamat scopulis clamoris imago.

Ac jam diffusus vacua bellator in unda

Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus,

Navali claudens humentem indagine campum.

360 seq. Verberibus torsere fretum, mare. Conf. ad lib. XI, 490. Graphica imago commotæ remis aquæ, obruta illa quidem coloribus, at non sine arte facta, Ern. —salis facies, maris superficies, ut mox æquora.

363. Insultant pariter pelago. Conf. XI, 489, et XIII, 241. —365. imago, Echo. Vid. Cerda ad Virgil. Ge. IV, 50; Jani ad Horat. Od. I, xii, 4; xx, 8, et Interpretes Valerii Flacci lib. III, 597. —365. clamat; vide Var. Lect.

366... 370. Classes utrimque in semicirculum et cornua disposuerant; Cell. Luxuriosior poeta est, nec tamen moderatius eadem pinxit Lucan. III, 529 sq. Ern. —diffusus, sparsus, dispersus. —367. Cornua aciei ambiunt fluctus, ut mox curvata sinu classis et lunato gyro. —368. indago propr. venatorium verbum, de quo v. ad XIII, 141. —humentem campum, mare. Cf. sup. ad v. 253. —gallice dicimus, la plaine liquide. Ed.

At simili curvata sinu diversa ruebat

370

Classis, et artabat lunato cærula gyro.

Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris,

Per vacuum late cantu resonante profundum,

Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton

Expavit tortæ certantia murmura conchæ.

370. cærula, ut I, 21. —artabat, claudebat, vel, ut ap. Virgil. Æn. IV, 582, latet sub classibus æquor.

371 sqq. sævæ tubæ incubuere; v. Var. Lect. —stridoribus de tuba. v. Burm. ad Val. Fl. VI, 28. —374. murmura, sonum tubarum. —certantia conchæ, cum concha sua ejusque sono. Cf. ad I, 234. —conchæ, buccinæ, quam Triton inflat, ut ap. Virg. Æn. VI, 171 sq. (quem locum Silius in mente, vel ante oculos habuisse videtur) X, 209; Ovid. Met. I, 333 sq.; Lucan. IX, 348 seq. tortæ conchæ, quam Græci στράβηλον vocant, et Lycoph. vers. 250, στρόμβον, D. Heins. qui multa docte, ut solebat, sed parum apte disputavit.

375

Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu

Incumbunt proni, positisque in margine puppis

Extremæ plantis nutantes spicula torquent,

Sternitur effusis pelagi media area telis,

Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus

380

Cærula nigranti findit spumantia sulco.

375 sqq. Imago atrociter pugnantium ex summo puppium margine (unde nutantes, in tam incertis vestigiis); et singula ad naturam apte adumbrata; Ern. Luxuriantior Lucan. III, 567... 582. —Vix meminere maris, se in mari, non in terra pugnare. —378. area pelagi, superficies. —media, inter duas classes. —379 seq. anhelati ictus, de remigibus sub labore remorum anhelantibus; ex naturæ veritate expressum, ut et nigrans sulcus: nam sulcus mari inpressus umbram nigricantem et lumen efficit, quibus etiam pictores fluctus designant; Ern. —alnus, navis. Conf. supra ad III, 458.

Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu

Detergent remos: aliæ per viscera pinus

Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,

Quo retinent. Medias inter sublimior ibat

385

Terribilis visu puppis, qua nulla per omne

Egressa est Libycis major navalibus ævum.

381. Naves navibus conliduntur. —382. Detergent, frangunt, remos, ut παρασύρειν τοὺς ταρσοὺς dixit Diodor. XI, 18. Cf. Scheffer. Mil. nav. III, 6, et Freinshem. Ind. in Flor. 383 seq. Comparant Lucan. III, 564. —385. puppis, navis Himilconis. Bruti prætoriam navem Lucanus, III, 535 seq. moderatius notavit; Ern.

Sed quater hæc centum numeroso remige pontum

Pulsabat tonsis; veloque superba capaci

Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes

390

Conligeret flatus, lento se robore agebat,

Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.

Procurrunt levitate agili, docilesque regentis

Audivisse manum, Latio cum milite puppes.

387. Sed h.l. pro nam positum videtur, ut δὲ pro γὰρ apud Hom. Odyss. α, 433 (ubi v. Eustath.), δ, 468; Hesiod. Scut. Herc. 251. Cf. Arnaldi Animadv. crit. p. 5. —389. cornibus antennarum, lignorum transversorum in malo, a quibus vela pendent, ut apud Virg. Æn. III, 549; V, 832, et hinc pro ipsis velis. Verba lento robore (v. 390), non ad remos, sed, ut v. 381, et ap. Lucan. III, 563, ad totam navem referenda; Drak. —391. Vid. Var. Lect.

392 sq. Cf. Lucan. III, 553 sqq. —puppes dociles regentis audivisse, audire, manum, naves Romanorum minores ac leviores, triremes, quæ facile regi possunt. Comparant Lucan. III, 594, et Virgil. Georg. I, 514. Ἅρματα πεισιχάλινα, dixit Pind. Pyth. II, 21.

Has ut per lævum venientes æquor Himilco

395

In latus obliquas, jussamque incurrere proram

Conspexit, propere Divis in vota vocatis

Æquoris, intento volucrem de more sagittam

Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,

Et calamo monstravit iter, diversa relaxans

400

Brachia, deduxit vultu comitante per auras

In vulnus telum, ac residentis puppe magistri

Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda

Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.

Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,

405

Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,

In medium perlapsa globum, transverberat ictu

Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.

394. Ap. Liv. XXIV, 36, et XXV, 27. —Bomilcar est præfectus Punicæ classis. —395. jussam; conf. ad IX, 504. —396. divis in vota vocatis; v. ad II, 115, et Heins. ad Val. Fl. II, 577. —397. seq. Graphice adumbratur ars sagittandi, ut II, 126 seq. —398. Adsignat nervo, inponit arcui. —oculis librat, qui collimat; Ern. Simile hoc illi, XII, 568, intrat urbem oculis; Drak. —399 seq. relaxans diversa brachia dicitur, qui arcum tendit, altera manu summum arcum tenens, altera nervum adducens; Ernest. Immo, qui sagitta emissa utramque manum reducit, et illam, qua summum tenuit arcum, et hanc, qua eum intendit et remisit. —401... 407. Conf. Lucan. III, 592, 602. —402. plectro, clavo, gubernaculo, ut inf. v. 548.

Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor

Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.

410

Numen erat celsæ puppis vicina Dione.

Sed superingestis propior quæ subdita telis

Bella capessebat, media subsedit in unda,

Divisitque fretum: clamantum spumeus ora

Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo,

415

Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.

409. Vid. Var. Lect.

410. Numen, præsidium, seu tutela navis, quæ semper in puppi, et vel Deus, vel Dea est; ut contra παράσημον, seu insigne, a quo navis nomen adcipiebat, in prora, effigies dei, vel herois, vel animalis, vel aliarum rerum. Sed nonnumquam utrumque ejusdem signi erat, et navi nomen dabat. Cf. v. 437 sqq., 543, 565 sqq.; Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 116 sq., 663; X, 171; Heins. et Harles. ad Ovid. Trist. I, x, 1; Meurs. ad Lycophr. Cassandr; v. 110, 1299; Intpp. Val. Fl. I, 301; Petron. Sat. c. CV et CVIII; Senec. Agam. 423; et Acta Apost. XXVIII, 11. —Dione, Venus. Vid. ad IV, 106. —vicina Romanis in Sicilia bellum gerentibus, propter templum ejus in Eryce; Mars. Dausq. Cell. Drak. Ern. Cf. Var. Lect. et sup. ad VI, 697.

411. propior navis Romana. —412. subsedit, mersa est, et sic divisit mare. Cf. Lucan. III, 630 sq. cujus tamen ingenium nimis luxuriat. —414. Nereus, mare.

Hic, audax ira, magno per cærula saltu

Corbulo transgressus (nam textam robore turrim

Adpulerant nexæ ferri compage triremes)

Evadit tabulata super, flammaque comantem

420

Multifida pinum celso de culmine quassat.

Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,

Amentante Noto, Pœnorum aplustribus ignes.

416. Corbulo navem mersam ulturus ignes in magnam Himilconis navem conjicit; Cell. —417 sq. «Junctæ naves binæ ad quinqueremes turres contabulatas machinamentaque alia quatiendis muris portabant,» Liv. XXIV, 34. Machinas has navibus inpositas sambucas potissimum fuisse, docent, a Dausq. jam laudati, Plut. in Marcello (Opp. T. I, pag. 305, ed. Frft. ὑπὲρ δὲ μεγάλου ζεύγματος νεῶν ὀκτῶ πρὸς ἀλλήλας συνδεδεμένων μηχανὴν ἄρας; et p. 306, ἢν δὲ ὁ Μάρκελλος ἀπὸ τοῦ ζεύγματος ἐπῆγε μηχανὴν, σαμβύκη μὲν ἐκαλεῖτο δι’ ὁμοιότητα τινὰ σχήματος πρὸς τὸ μουσικὸν ὄργανον), et Polyb. VIII, 6... 8; ubi vid. Schweighæus. V. Cl. et ad V, 37, qui de sambucis docte ac copiose disseruit. —419. tabulata turris, crescentia tecta sup. v. 309. —flamma comantem; vid. ad VI, 184. —420. pinum, facem. Vid. ad X, 549, et sup. v. 303. —Multifida proprie fax, quo facilius flammam concipiat, ut ap. Ovid. Met. VIII, 644, et Senec. Med. 111.

421. bitumine pastos, pingues, ut ap. Val. Fl. III, 124, ubi v. Burm. Cf. inf. v. 427, et Lucan. III, 681. —422. Amentante Noto, vento adjuvante flammas tædarum, quemadmodum amentum auget vim hastilium. Cf. ad I, 318; IV, 14, et inpr. IX, 508 sq.; Lucan. VI, 221; Ernesti clav. Cic. et Heins. ad Claudian. Cons. Manlii Theod. 321; Lefeb. contulit ἀνεμοτρεφὲς ἔγχος, Hom. Iliad. λ, 256, ubi v. Köppen. —aplustribus, in aplustria, de qua voce v. ad X, 324, et Ernesti clav. Cic.

Intrat diffusos pestis Vulcania passim,

Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso

425

Summis remigio; sed enim tam rebus in artis

Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.

At rapidus fervor, per pingues unguine tædas

Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.

Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,

430

Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus

Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.

424. foros, tabulata navis. Vide Salmas. ad Solin. p. 646. —425. Summis, qui in superiori parte navis erant, ut mox imi, qui in carina versabantur; Ern. rebus in artis; v. ad II, 103, et V, 477, in V.L.

428. insonat crepitans. —alveo, in carina. Cf. ad XII, 522, in V.L.

429 sq. Dardana lampas, tædæ Rom. Cf. v. 450. —Qua... Parcebat vapor, argute dictum pro, quæ in loca fumus nondum penetraverat, adeoque adcedi sine periculo suffocationis poterat; Ern. —430. saxorum grandine, v. ad I, 311. —431. Arcebat Romanos, vel potius fatum ratis, interitum.

Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,

Murali saxo per lubrica sanguine transtra

Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus.

435

Fax nidore gravi fœdavit comminus auras,

Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum

Missile adorata contorquet Sabrata puppe.

Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ,

Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte,

440

«Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,

Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.»

Has inter voces tremulo venit agmine cornus,

Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.

432 sqq. pinum, ut v. 420. —434. Lychæi vulnere, inlato a Lychæo, h.e. saxo, quo Lychæus eum vulneraverat, percusserat. Drakenb. bene comparavit Virg. Æneid. II, 436; Mel. II, 7 (ubi Romana clades dicitur, quam Romani intulere Pœnis), et Gell. IX, 12.

437. Sabrata nomen Pœni militis, ductum ab Africæ opp. de quo v. ad III, 256. Conf. ad I, 306 in Var. Lect. —adorata puppe, precibus fusis ad Jovem Hammonem, Deum tutelarem navis. Conf. ad v. 410, et h.l. Var. Lect. Vide quæ notavimus ad Æn. X, 171. Ed.

438 sq. Cf. ad I, 414 sq., et III, 10. —441. certa tela, v. ad II, 112.

442. agmine, ut XI, 284, ubi vid. not. —cornus, ut II, 124. —443. Neptunicolæ mare incolentis, Telonis: quibus verbis poeta adlusit ad Telonem, qui Capreis regnavit; Mars. et Cell. Cf. ad VIII, 541. —Telon nomen gubernatoris ap. Lucan. III, 592.

Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,

445

Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam

Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu

Fulmineo populatus inevitabilis ardor

Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.

Primus, ope æquorei funis delapsus in undas,

450

Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus,

Ambustus socium remis aufertur Himilco.

444. Urgebant telis Romanos et cœptis instabant nihilo levius Pœni, quos fuga, etc., etsi jam erant in mortis limine, h.e. summo ac præsente periculo, ut sup. V, 423, et ap. Lucret. VI, 1155, 1206. —445. Cf. Virgil. Æneid. IX, 539 sq. —446 seq. Fulmineo cursu; v. ad I, 421. —448. alnum, ut vers. 379. —flammis ovantibus, ut victricibus, v. 428. —Vide inf. quæ notamus ad vs. 559. Ed.

449. Cf. Scheffer. de mil. nav. II, 5.

Proxima nudarunt miserandi fata Batonis

Desertam ductore ratem: bonus ille per artem

Crudo luctari pelago, atque exire procellas.

455

Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,

Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,

Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.

Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum,

Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.»

460

Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem

Excipit, et large sacra inter cornua fundit.

452. fata, mors. Post Himilconem misere periit Bato, gubernator navis. —453 sq. Bene comparant Lucan. III, 592 sq. Cf. et sup. I, 687 seq., et IV, 713 seq. Tria præcipue laudantur, ars navis gubernandæ, quum tempestas est in mari; scientia ventorum, et peritia siderum; Ern. —Bonus luctari, ut ap. Virg. Ecl. V, 1, 2 (ubi vid. Heyne), et sup. I, 681. —454. Crudo, aspero, sævo. Vid. ad I, 405. Sic apud Virgil. Æn. V, vs. 69, crudo cestu, ad quem locum vide notas. Ed. —luctari pelago, vid. ad I, 234. —procellas exire, vitare, declinare; metaphora e gladiatoria re ducta. Conf. Lucret. V, 1329; VI, 1217; Intpp. Virg. Æn. V, 438, et Gifan. Ind. Lucret.

456. Anteibat, ante sciebat, præsciebat; quæ tamen verbi vis non alio exemplo firmari potest. Providebat; Mars. Anteire est aliquid, antequam fiat, deprehendere, ab iis, qui fugitivos certis itineribus anteibant, ut fugam eorum sisterent, et eorum propositum resciscerent; Barth. Adv. XXII, 14. Conf. Burman. ad Val. Fl. I, 31. Ernesti exponit: præstabat scientia ventorum. Recte, si cum scire, vel alio verbo jungeretur, ut sup. V, 355; sed h.l. nude ponitur. Cf. Var. Lect. —457. Cynosura; v. ad III, 665.

461. inter cornua Hammonis, picti vel cælati in puppe; Cell.

Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen

Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,

Et mutare casas infido marmore visum.

462. Hos inter, qui in et cum nave Himilconis peribant, Daphnis flammis confectus moritur (cf. v. 476), progenies formosi in Sicilia pastoris, qui poetæ, sedulo præsertim talia anquirenti, et, quum nomina fingeret, ea maxime deligenti, in quibus ornatus poetici materia exstaret, facile occurrere poterat, quum in Sicilia versaretur; Ernest. De Daphnide, Siculo pastore, v. Intpp. ad Ovid. Met. IV, 276 sq.; Timæus ap. Parthen. Erot. c. 29; Heyne ad Virgil. Ecl. V, in Argum. et, quos hic laudat, Theocrit. Id. I, VII, XIX; Diodor. IV, 84 et 86; Ælian. V. H. X, 18, ibique Intpp. —463 seq. cui visum, ᾧ ἔδοξε. —464. infido marmore, cum periculoso mari, h.e. navali bello se inplicuit, quum potuisset in casis et silvis, exemplo progenitoris (principis generis), tutus latitare; Cell. Ἅλα μαρμαρέην, dixit Hom. Iliad. ξ, 273.

465

At princeps generis quanto majora paravit

Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt

Sicelides Musæ: dexter donavit avena

Phœbus Castalia, et jussit, projectus in herba

Si quando caneret, lætos per prata, per arva

470

Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.

465. Daphnis Siculus carminis bucolici inventor. Vide Diodor. l.l. et al. Præstantia carminis ejus pulchris, sed notis coloribus adumbratur. —466. Intra pastorem, in vita pastorali, Mars. et Ern. pastoritia sua vita et fortuna contentus, Barth. Adv. XXII, 14, ubi monet, intra rem p.m. fortunam esse dici pro, ea esse contentum, ut apud Prop. III, ix, 2, et pastorem pro pastoritia fortuna, ut Hannibalem pro furore ejus sup. I, 346, et juvenem pro ætate juvenili VII, 596. Conf. Var. Lect. —467. dexter, ut V, 227. —avena, fistula pastoris. —468. Castalia; cf. ad XI, 482. —469 sq. Conf. XI, 440 sqq.; 464 sq.

Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,

Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem

Siren adsuetos effudit in æquore cantus;

Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis;

475

Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops.

Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.

471. septena arundine, fistula septem cannis disparibus compacta; de qua v. Cerda ad Virg. Ecl. II, 36, et Broukh. ad Tibull. II, v, 31, 32. —472. Mulcebat silvas, ut ap. Virg. Æneid. VII, 34. —473. De cantu et forma Sirenum nota fabula. Vid. Heyne ad Apollod. p. 37, et Hermanni Mythol. T. I, p. 376. —Siren (Sirenes) non eodem tempore cecinit, sed tacuit admiratione capta. —effudit, fudit. Cf. ad XII, 292. —474 sq. Cum judicio Silius nunc maxime e tractu Siculo, in quo carmen versabatur, Scyllæos canes, Charybdim et Cyclopes adpellavit, cantum Daphnidis admiratos; Ern. Sic et Sirenas, quæ proprie sunt tres petræ non longe a Capreis. Vid. Heyne ad Virg. Æn. V, 864 sq. —De Scylla et Charybdi, v. ad II, 306 sq. —Charybdis atra, sæva, ut inplacata Charybdis apud Virgil. Æneid. III, 420, vel propter colorem maris in inpetuosiore undarum fluxu ac vortice. —475. jubila, quod jam Drak. notavit, propr. feri clamores, ut et jubilationes apud Apul. Met. VIII, p. 209, ed. Elm. (nam jubilare est voce rustica inclamare, de quo v. Fest. et Varr.) sed h.l. forte cantus pastorales Daphnidis, ut apud Calpurn. I, 30; VII, 3. Conf. Bocharti Hieroz. II, 23.

Innatat ecce super transtris fumantibus asper

Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem;

Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,

480

Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.

Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni

Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda

Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor

Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.

485

Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum

Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.

477. asper, fortis, vel iratus, vel sævus, Ornytos, de quo nomine v. Bentl. ad Horat. Od. III, ix, 14. —478. longam sibi facit æquore mortem, moram mortis natando adsequitur. —479 seq. Silius legit vestigia Virg. Æn. I, 39... 45, ubi v. Heyne. —Oiliades, Αἴας Ὀϊλῆος, Oilei f. —480. Surgentes, ut I, 646; Drak.

481 seq. Novum et mirum mortis genus: Scyron, dum se adlevat ex aqua (nam is quoque natando elabi volebat), alni cuspide, rostro navis inruentis ita medio in corpore transigitur, ut rostro veluti veruto cuidam inhæreret, atque sic una parte corporis in unda demersa, altera ex undis exstante per mare cum nave ferretur; Ern. ut jam ante Mars. et Cell. Alnum perperam de telo adcepere N. Heins. et Lefeb. Cf. ad III, 458, et sup. v. 379, 448. —482. Marmarides, Afer. Cf. ad II, 57.

Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat

Pulsibus, et valido superabat remige ventos.

Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus

490

Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni,

Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.

487 sq. ductor Rhœteius, Romanus, Marcellus. Cf. ad I, 115, et II, 51. —adeo eleganter παρέλκει, ut I, 20; X, 488, 584; XI, 561; XIV, 488; Drak. —Pulsibus senis, sex remigum ordinibus, ut senis verberibus ap. Lucan. III, 536. Cf. inf. v. 574.

489. frenare, retinere. —490 sq. Cf. Lucan. III, 610 sqq.

Sicania Æoliden portabant transtra Podætum.

Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos

Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda

495

(Nec sat maturus laudum) bellique cupido,

Arma puer niveis aptarat picta lacertis,

Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra.

492. Podæti adolescentis ferocis et Marcellum petentis cædes: locus moratus, imaginem temeritatis et ferocis φιλοτιμίας notans; Ern. —493. excessisset ephebos, pro ex ephebis (Terent. Andr. I, i, 24), ut excedere fidem et alia, vel exire procellas sup. v. 455 et similia; N. Heins. et Drak. —494. Dei lævi; cf. ad III, 94. —495. Nec sat maturus laudum, ad gloriam in bello quærendam. Cf. XVI, 657. —497. Chimæra et mox Nessus nomina navium, ut inf. v. 516 sq. Perseus ac Io, et v. 567 sq. Cyane, Siren, Europe, Nereis, Python, Hammon, Elissa, Anapus, Pegasus, Libya, Triton, Ætne, Sidon, ab insignibus earum ducta. Cf. ad v. 410, et Virg. Æn. V, 116 sqq.

Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu

Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:

500

Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum;

(Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!)

Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur

De duce Marcello Superos temerarius, hasta.

Excepit raptim vulnus letale remissa.

505

Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu

Exigeret discum, jaculo seu nubila supra

Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas

Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi

Transiret velox saltu, decuere labores.

498 sq. Naves Romanas et Pœnas anteibat remigando; Ernest. —500. Nessus nomen navis, propr. Centauri, noti ex Ovid. Met. IX, 101 seq., et Apollod. II, vii, 6, ubi v. Heyne, p. 470 sq. —501. Uberrima sententiarum brevitate elatus versus: O miserum puerum, cui nova gloria, h.e. nimia ex novitate gloriæ cupido, suadebat rudem pugnam, cui nondum par erat ob juventutem; Ern.

504. hasta remissa a Marcello, vel ejus milite.

505. Conf. I, 641 seq. et de his exercitationibus campestribus et gymnasticis generosorum juvenum Horat, Od. I, viii, 3... 12, ubi v. Jani. —Proh! qualis quantusque erat! quam variis excellebat artibus! —506. Exigeret; v. ad I, 307 et 642. —De disco vid. Jani ad Horat. Od. I, viii, 11. —507. Surgeret, ut lib. VIII, v. 375. Proprie jaculum surgit, in altum fertur. —508. spatia inproba, magna. Vid. ad I, 58. —509. decuere labores; cf. XVI, 495, et Ovid. Met. X, 590.

510

Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,

Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?

Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,

Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,

Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,

515

Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.

510. discrimine tuto, ubi periculum de victoria erat, non de vita, ut in bello; Gron. Obss. II, 11, quem vide. Contentus esse debebat gloria, quam his artibus pacis sibi pepererat. —511. Cur petebas majora fata, majorem fortunam, spolium scil. de Consule.

513. Conf. ad IV, 667, 671. —514. Conf. I, 156, et ad V, 542. —freta, fretum Siculum. —Cyclopia saxa, litus Cyclopum saxosum prope Ætnam, ut ap. Virg. Æneid. I, 201, ubi vid. Heyne. —515. Anapus fl. et Cyane fons agri Syracusani, notissimi ex Ovid. Met. V, 412 sqq., et Claud. R. P. lib. III, 245 sqq. —Arethusa fons Ortygiæ ins. ac partis Syracusarum. Cf. sup. ad v. 53 et 181.

Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)

Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io

Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,

Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ.

520

Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:

Comminus et gladio terrestria prælia miscent.

Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit,

Monstravitque viam: vastas et mole catenas

Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,

525

Ac parat hostili resoluta puppe receptos

Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.

516. Perseus navis Rom. et Io Sidonia, h.e. Punica, ab Io Inachi filia. —518 seq. Conf. omnino Lucan. III, 565 sqq.

520. arundine, sagitta, longe, eminus, fusa, missa. Vid. ad I, 267. —521. prælia miscent; vid. ad lib. I, v. 69.

524. Hortatur Crantor, vel Mela, vel nescio quis. Vid. Var. Lect. —525. hostili, Romana. —receptos Romanos, in navem Pœnorum transgressos. —526. diducere, sejungere, paribus ab armis, a suis, a sociis.

Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro;

Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat.

Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti

530

Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira

Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.

Isque relaxatis membrorum pondere vinclis

Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,

Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta

535

Ni propere duro nitentem exsurgere velox

Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.

527. Consilium illud exsequi conatur Polyphemus, sed a Laronio occiditur. Polyphemus miles fingitur oriundus a Cyclope illo, qui notus est ex Virg. Æn. III, 641 sq. et ejusdem feritatis homo. —Ætnæo in antro, antris et officinis Cyclopum. Conf. Virg. l.l. et v. 570 sq., ubi v. Heyne.

530. vultus in ira, h.e. iratus erat. Per hypallagen pro, ira in vultu; Drak. Lef. et Ern.

533. mergebat gurgite tonsas, remos mari inmittebat, ut navem suam a Romana amoveret. Gurges μέγα λαῖτμα ἁλὸς, vel θαλάσσης. —536. Arguta sententia, quales in deliciis habent hujus ætatis poetæ: transfixus hasta et jamjam moribundus Polyphemus pergit remum ignavum (languida manu pertractum a moribundo, qui proprie ipse ignavus, h.e. debilis erat) movere, ut fit ab his, qui in medio actu et manuum agitatione repente telo occupantur; Ern. Similis ingenii lusus supra XI, 479 sq.

Namque manus servat dum suetos languida ductus,

Ignavum summa traxit super æquora remum.

Perculsi cuneo Pœni densentur in unum,

540

Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,

Insiliente mari, submergitur alveus undis.

537. servat ductus, pergit remos ducere, adducere et movere. Conf. ad I, 334, in Var. Lect. et Gronov. Obss. lib. I, 13. —538. Ignavum, ignaviter, manu languida, Drakenb.

539 seq. Imitat. Lucan. III, 647 sqq. —Percussi Pœni densentur; v. Var. Lect. —cuneo, v. ad IV, 144, in Var. Lect. —541. alveus, navis Rom.

Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro,

Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto

Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus

545

Armat naufragio: remis male fervidus ille

Festinat spoliare ratem, discrimine nullo

Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.

Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ

Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.

550

Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto

Singultante anima propulsa refunditur unda.

542. Cf. Virg. Æn. I, 101, 119. —inerti ferro, quod nunc sine vi et inutile erat. Cf. ad VII, 629. —543 sqq. Deorum tutelæ, imagines in puppe. Vid. sup. ad v. 410. Imitat. Luc. III, 670 sqq. —robore fracto, fragmine trabis ligneæ: nam remos abreptos mox commemorat separatim; Ern. —544. inops chalybis, destitutus ferro, telis, gladiis. —545. naufragio, ruinis fragminibusque navis mersæ.

548. plectro, ut sup. v. 402. —frangendæ in vulnera proræ, ut ea pro telo uterentur et hostibus vulnera inferrent, quo sensu in pugnam fregere rates dixit Lucan. III, 674; Drak.

550. Conf. Lucan. III, 660 seq. Versum 551 Silius addidit, quo eam imaginem absolveret: unda e vulneribus propulsa refunditur, propellitur ponto, singultante anima, h.e. motu illo convulsivo, et veluti singultibus quibusdam, qui animæ exitum consequuntur; Ern. Conf. ad lib. II, 362. Verba tamen h.l. sic junxerim: unda, quæ intraverat in vulnera, refunditur ponto, in pontum, propulsa e vulneribus singultante anima, singultibus morientium.

Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis

Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem

Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes

555

Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.

Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.

Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque,

Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.

552 sq. Et hæc petita ex Lucano III, 693... 696. Cf. etiam sup. IV, 589 seq. —554. Morte sua, ita ut simul cum eo demersi moriantur, ut permixta morte IV, 590, et mergentes mori ap. Lucan. l.c. —Remeantum gurgite, ex undis emergentium. —Crudescunt mentes, ut IV, 449, ubi v. not. —555. stat, ut II, 235. —pro ferro fluctibus uti, quos ferro interficere non possint, fluctibus inmersos suffocare; Ern. Cf. Lucan. l.l.

558. flictu, ut IX, 322.

Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis

560

Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras,

Exigua sese furatus Himilco carina.

559. Perfusum bello fervet mare; conf. Virg. Æn. VIII, 676 sq., et sup. I, 456; VIII, 620. —Hic non abs re fore visum est similem navalis pugnæ descriptionem, vivide, et quasi quodam impetu adumbratam, e scriptore gallico referre: «Cependant l’on combat de tous côtés; sur une vaste étendue de mer régne le carnage. On se méle; les proues heurtent contre les proues; les manœuvres sont entrelacées dans les manœuvres; les foudres se choquent et retentissent... Le Dévonshire, semblable à un volcan allumé, tandis qu’il est consumé au dedans, vomit au dehors des feux encore plus terribles. Les Anglais d’une main lancent des flammes; de l’autre, ils tâchent d’éteindre celles qui les environnent... Ce fut un horrible spectacle... de voir ce vaisseau immense brûlé en pleine mer, la lueur de l’embrasement réfléchie au loin sur les flots; tant d’infortunes errants en furieux, ou palpitants immobiles au milieu des flammes; s’embrassant les uns les autres, ou se déchirant eux-mémes; levant vers le ciel des bras consumés, ou précipitant leurs corps fumants dans la mer; d’entendre le bruit de l’incendie, les hurlements des mourants, les vœux de la religion mélés aux cris du désespoir et aux imprécations de la rage, jusqu’au moment terrible où le vaisseau s’enfonce, l’abyme se referme, et tout disparait.» Thomas, Éloge de Dugay-Trouin. Uter melius pingit, romanusne poeta, an gallicus scriptor? Ed. —560. sese furatus, ut X, 74, et XII, 300, clam, furtim discedens.

Concessere mari tandem Graiusque Libysque,

Et jam captivæ vinclis ad litora longo

Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto

565

Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo

Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.

562. Graius, Syracusani. Conf. sup. ad v. 50 sqq. —564. alto, in mari. —565 seq. Conf. ad lib. II, v. 663 seq.

Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.

Ardet et Europe nivei sub imagine tauri

Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu;

570

Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem

Nereis humenti moderatur roscida freno.

567 sqq. Cyane, Siren, Europe, etc., nomina navium. Cf. ad vers. 500. —Cyane et v. 575 Anapus naves, ita dictæ a fontibus, de quibus v. ad vers. 515. —nota fretis, quoniam Cyane fons in Anapum fl. isque in portum magnum Syracusarum influit. —pennata, velox, Mars. sed rectius Drak. a pennata, seu alata Sirene nomen habens. Cf. Var. Lect.

568 seq. Europe navis, sic dicta ab Europa, quæ nivei, etc. Hæc fabula notissima, vel ex Ovid. Met. II, 850 sq. Ad ejus originem h.l. respici putabat D. Heins. coll. Polluc. I, 83: ἔστι μέν τινα πλοῖα Λύβια λεγόμενα κριοὶ καὶ τράγοι (καὶ ταῦροι), ὡς εἰκάζειν, ὅτι τοιοῦτον ἦν πλοῖον καὶ ὁ ταῦρος, ὁ τὴν Εὐρώπην ἀγαγών. Cf. Tzetz. et Meurs. ad Lycophr. Cass. vers. 1299, p. 319 sq.; Festus, V, et al. —570 seq. Nereis, nomen navis, proprie forsan Thetis, quæ curvo pisce, h.e. Delphine vehitur; Drak. Recte: sed et reliquæ Nereides belluis marinis vehi solent. Vid. Heyne et Broukh. ad Tibull. I, v, 45 (al. vi, 10); Burm. ad Val. Fl. I, 130 seq.; Claudian. de nupt. Hon. et Mar. 159 seq.; Montfauc. Suppl. aux Antt. expl. T. I, pl. 27; Lippert. Dactyl. I, 74; Borioni collect. antiq. t. 49; Maffei gem. ant. P. III, t. 90 et 91; Pitt. ant. d’Ercol. T. III, t. 16 et 17. —fusa comas; cf. Virg. Georg. IV, 337, de Nercidibus, et sup. ad IV, 137.

Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,

Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ,

Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.

575

At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,

Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.

Ducitur et Libyæ puppis signata figuram,

Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne,

Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.

572. Python nomen navis ductum a dracone, Oraculi Delphici custode, quem Apollo occidit. —corniger Hammon; cf. supra v. 438 sq. —573. Elissæ, ut I, 81. —574. Bis ternis ratis ordinibus; cf. sup. ad v. 487.

575. cognata in litora, quia Anapus propr. fluvius est. Cf. ad v. 515 et 567. —576. Gorgoneas alas: nam Pegasus propr. equus alatus, et progenies Neptuni ex Medusa, quæ κατ’ ἐξοχὴν Gorgon dicebatur, etsi plures Gorgones fuisse finguntur. De Pegaso et Gorgonibus, v. Apollod. II, iii, 2, et iv, 2, ibique Heyne p. 288, 295... 308; Hermanni Mythol. T. I et III.

577. siqnata figuram, h.e. figura Libyæ, filiæ Epaphi, unde Libya terra nomen adcepisse fertur. Vid. Heyne ad Apollod. II, i, 4, p. 258. —578. Triton; cf. sup. v. 373. —579. Ætna sup. vers. 196, non Encelado, sed Typhœo inposita dicitur, de qua fabularum diversitate v. ad VIII, 540, et Heyne ad Virg. Æneid. III, 578, ex quo loco Enceladum petiit Silius, qui sup. v. 196, aliorum poetarum auctoritatem sequutus est, et vel eorum, quæ supra dixerat, inmemor fuit, vel doctrinam expromere voluit, quod tamen intempestive fecisse censendus est. —Cadmea, Phœnicia, ut Cadmea Tyros apud Prop. III, xiii, 7, quia Cadmus fuit Phœnix. Cf. ad I, 6.

580

Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros

Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,

Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,

Invidia Divum pelagique labore, parata,

Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.

580 seq. Levi transitu poeta, ut solet in omni carmine, ad pestilentiam illa in clade ortam describendam progreditur: causas morbi et omnem hanc calamitatem Livius, XXV, 26, adcuratius enarrat; Ern. Conf. similes pestilentiæ descriptiones ap. Virg. Ge. III, 474 sqq., et Æn. III, 137 sq.; Thucyd. II, 47 sq.; Lucret. VI, 1136 sqq.; Manil. I, 880 sqq.; Ovid. Met. VII, 518 sqq.; Lucan. VI, 80 sqq., et alios, quos laudat Heyne ad Virg. ll.ll. —Nec mora, nihil impediisset, obstitisset, quin fuisset datum, concessum, h.e. licuisset; sine inpedimento ac difficultate hac occasione in urbem inrumpere potuisset Marcellus. Cf. ad I, 163. —581. Signa ferre, exercitum ducere. —templis Deum, ad templa, ut I, 142. —583. Invidia Divum; cf. ad III, 78 (in V.L.); VI, 84, 340, 402, et VII, 61. —pelagi labore, ut XV, 179; Lefeb. In calamitate pugnæ navalis cogitari possunt adfecta ex humoribus marinis, frigore, cadaveribus, quibus pollutum cælum dicitur, corpora: quæ omnia per partes mox poeta enumerat; Ern.

585

Criniger æstiferis Titan fervoribus auras,

Et patulam Cyanen lateque palustribus undis

Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,

Temporaque auctumni, lætis florentia donis,

Fœdavit, rapidoque adcendit fulminis igni.

590

Fumabat crassus nebulis caliginis aer:

Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;

Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;

Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.

585. Poeta exornavit verba Liv. XXV, 26: «Tempore auctumni, et locis natura gravibus, multo tamen magis extra urbem, quam in urbe, intoleranda vis æstus per utraque castra omnium fere corpora movit.» Hæc luxuriante varietate imaginum elata, et in vers. 590 seq., singula fere verba rei imaginem sistunt, sed ad miraculum quoque aucta sunt; Ern. cf. Senec. Œd. 37 sqq. —Titan, Sol, criniger, propter radios, vel quia Apollo crinitus et intonsus est. Vid. ad I, 358, et VII, 196. —586. Cyanen; vid. sup. ad vers. 515. —587. Stygio odore Cocyti, pestifero vapore, qualis Cocyto est. Cf. ad VI, 146 sq., 154; XII, 117 sq., 137; XIII, 566. —588 sq. Tempora auctumni fœdavit et adcendit; cf. Virg. Ge. III, 479, ibique Heyne, et Horat. Od. II, xiv, 15, ubi vid. Jani. Proprie aer inflammatur et vaporibus corrumpitur.

591. Squalebat tellus; v. ad I, 211. —dorso, superficie telluris. —592. Cf. Virg. Æn. III, 137... 142. —593. Conf. Scalig. Poet. V, 11. —picea æthra, ut mox nubibus atris.

Vim primi sensere canes: mox nubibus atris

595

Fluxit deficiens penna labente volucris:

Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes

Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.

Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor

Corpore manabat tremulo: descendere fauces

600

Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum.

594. Peste primum adficiuntur animalia, ut ap. Virg. Ge. III, 480, 494 seq. et, quos Drak. laudavit, Thucyd. II, 50; Lucret. VI, 1222 seq.; Ovid. Met. VII, 536 seq.; Claud. in Rufin. I, 303 sq., et Ammian. Marcell. XIX, 4, ubi v. Lindenbrog. Dausq. ad h.l. «Poetæ magistri vestigiis inhærescunt Homer. Iliad. α, 50 (quod etiam Ammian. l.l. notavit); ratio autem, quod boves, oves aliaque pecora et jumenta solo incubant, indeque perniciabilem vaporem prima trahunt. Quod præcipue verum, si inferne ea labes oboritur: nam si cælo, aeriæ volucres contagionem primæ sentiant. Est et in canibus peculiaris ratio, quia narem mergunt odoribus, et auram vitiatam uberius sibi inspirant.» —595. Fluxit, defluxit, delapsa est. Cf. ad II, 131, et VII, 633. —597. Tartarea labes, ut Acherusia pestis, v. 613. Cf. ad VI, 154, et VIII, 21.

598. Graphice morbi symptomata et indicia adumbrantur, sed breviter tantum, quia ornatius eadem extulerant poetæ supra ad v. 580 laudati. —599 sq. Abnuerant fauces siccæ, faucium siccitas inpedierat, ut nisi abnueret duritia ap. Plin. XXXVII, 10. Conf. Var. Lect. —fauces siccæ et tumidæ, quas obsessas dixit Virgil. Ge. III, 508, ubi v. Heyne. —600. ciborum jussorum, quos quis jusserat descendere, vel capere voluerat, jubente ac cogente fame et natura. Cf. ad IX, 504.

Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela

Igneus efflatur sitientum spiritus ora.

Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,

Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore

605

Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.

Heu dolor! insignis notis bellator in armis

Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem

Dona superba virum, multo Mavorte parata!

601. Conf. Lucret. VI, 1187, et Virg. Ge. III, 496 sq. —tussis Aspera, quæ asperos facit homines et fauces raucas, ut ap. Martial. XI, lxxxvii, 1.

603 sq. Lumina jacent, dejecta sunt et demissa in terram, ut ap. Ovid. Met. IV, 144, et XI, 618. Jacens vultus languido obtutu stupet dixit Seneca, Agam. 238, et in descriptione pestis Œdip. 187, Oculi rigent, ut Virg. Ge. III, 523, oculos stupor urqet inertes. Sed possis etiam intelligere oculos depressos, vel ut sup. II, 465, lumina retro exesis fugientia genis. Sic cavati oculi ap. Lucret. VI, 1192. —604. Unca nare, ut apud Lucret. VI, 1191, Compressæ nares, nasi primoris acumen Tenue, et apud Senec. Œd. 189, Stillatque niger naris aduncæ Cruor.

607. Ignavo leto, ut ignobile letum, III, 123, ubi vid. not. Conf. Hermanni Mythol. Tom. I, p. 384 not.

Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo

610

Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.

Passim etiam deserta jacent inhumataque late

Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.

Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,

Nec leviore quatit Trinacria mœnia luctu,

615

Pœnorumque parem castris fert atra laborem.

Æquato par exitio, et communis ubique

Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.

609. Subcubuit medicina malis, ut ap. poetas, a Drak. jam laudatos, Lucret. VI, 1224 (Nec ratio remedî communis certa dabatur); Manil. I, 885 (Nec locus artis erat medicæ, nec vota valebunt); Ovid. Met. VII, 527. —609 sq. Cf. Liv. XXV, 26; Manil. I, 887 sq.; Lucr. VI, 1213 sq., 1233... 1256; Scalig. Poet. V, 11.

613... 617. Magna orationis luxurie poeta expressit verba Liv. XXV, 26 extr. «Multo major vis pestis Pœnorum castra quam Romana ad fecerat, etc.» —pascendo, depascendo, carpendo, consummendo. —Acherusia pestis; vid. ad v. 597. Tria verba serpit pascendo crescens ejusdem significatus esse putabat Barth. Adv. XXII, 14. Eum tamen ineptire, et nullam hic esse tautologiam monet Lefeb. —614 sq. Nec leviore luctu et parem laborem; immo multo major vis pestis, apud Liv. l.l. —Trinacria, Sicula, mœnia, Syracusas. —615. Pœnorum castris, ante urbem positis, quibus Himilco et Hippocrates præerant. Livius, XXV, 26; Lenz. —laborem; cf. ad VI, 386, et XII, 78.

Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,

Incolumi ductore, viros, clademque rependit

620

Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo

Primum letiferos repressit Sirius æstus,

Et minuere avidæ mortis contagia pestes;

Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,

Propulsa invadit piscator cærula cymba;

625

Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat

Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.

618 sqq. Adcuratius rerum ordinem exponit Liv. XXV, 27 seq., 30 sq. —621. Sirius h.l. æstus cæli, qui eo oriente ingruit, et pestilentiæ causa est, ut XVI, 99, et ap. Virg. Æn. III, 141, et Ge. IV, 425, ad quæ loca vid. Heyne.

Circumstant alacres signa, auditisque tubarum

Respirant læti clangoribus: itur in hostem;

Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro

630

Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda

In morem pecudum effudere cubilibus atris

Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta

Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,

Quam debellari morbis, placet. Ardua primus

635

Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo

Et macie galeis abscondunt ora, malusque,

Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.

631. cubilibus atris, tentoriis vel obscuris casis terrenis, vel sepulcris; Lenz. Immo in lectis tristibus. —632. Inlaudatam animam, et inhonora busta; conf. ad lib. III, v. 123. —634. placet, scil. magis, vel potius, quæ particulæ in comparationibus passim omittuntur, ut Gr. μᾶλλον; cf. Stroth. ad Liv. III, 40, not. b. Ernesti ad Tac. Ann. I, 57; Intpp. Plaut. Rud. IV, iv, 70, et Justin. VI, 1; Schol. ad Homer. Iliad. α, 117; Kœn. ad Gregor. p. 20, et Valken. ad Herodot. III, 40. Nolim tamen id inter hebraismos referre cum Lefeb. —635. Mirum poetæ commentum, galeis et casside milites ora ex morbo marcescentia et pallida contexisse: sed id quodammodo excusat addita causa, ne sit spes hosti, ne conspecto militum pallore et macie hostes spem victoriæ concipiant; Ern. —jacendo, languendo, ut ap. Tibull. I, iv, 31, vel potius ægrotando, ut ap. Plin. Ep. V, 9, et Cic. ad Div. IX, 20 extr. —636. Quoniam pallor utique hosti videndus fuisset, si milites caput solum texissent, non et faciem, veteribus etiam clausiles fuisse galeas, quales recentiori ævo, ab equitibus præcipue, in bello gestatæ sint, putabat Barth. Adv. XXII, 14, ad Stat. Theb. IV, 20; XI, 373 sq. et ad Claud. in Rufin. II, 257, quod ex eo repetiit Fabrett. ad Column. Traj. c. VII, p. 213: conf. tamen Lips. Mil. Rom. III, 5; Drak.

Infundunt rapidum convulsis mœnibus agmen,

Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,

640

Totque uno introitu capiuntur militis arces.

638. De expugnatione urbis vide fragm. Polybii n. 11, Opp. Tom. V, pag. 32... 35, edit. Scweigh. Liv. XXV, 24, 30, 31; Plut. in Marcello, pag. 308. De foro magno quod Achradinæ, et de vasto theatro (v. 644), quod in alia urbis parte, Neapoli, erat, vide Bartel’s Briefe über Calabrien und Sicilien, T. III, pag. 126... 135; Lenz. —639. tot bellis invia tecta; conf. sup. v. 281 seq. —640. Tot arces; vid. sup. ad v. 181 et 277 sqq.

Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem

Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.

Tot delubra Deum, totque intra mœnia portus;

642. Isthmiacis tectis, Syracusis, vid. ad v. 50 sq. et 341.

643. De direptione urbis conf. Liv. XXV, 25 et 31. Silius eam ita definite et per partes more poetico effert, ut recensum faciat operum et monimentorum in Syracusis memorabilium, de quibus passim disputavit Cic. in Verrinis; Ern. Liv. (XXV, 31) contentus est dixisse, in hac urbe «tantum fuisse prædæ, quantum vix capta Carthagine tum fuisset, cum qua viribus æquis certabatur.» —Tot delubra Deum, conf. Cic. Verr. IV, 53... 59, tot portus: duo tantum, quod sciam, memorantur, major, et minor, qui Laccius dicebatur. Vid. Dorvill. ad Charit. p. 282. —intra mœnia portus; vid. Cic. Verr. IV, 52, extr. 53, pr. V, 37, et Dorvill. l.c. pag. 598.

Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,

645

Certantesque mari moles; adde ordine longo

Innumeras spatioque domos æquare superbas

Rura: quid, inclusos porrecto limite longis

Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?

644. subgesta, exaltata, inposita. —645. Certantes mari moles, fluctibus obpositas marisque inpetum frangentes, ingentium saxorum substructiones; recte Mars et Dausq. coll. II, 408; IV, 295 sq.; Virg. Æn. IX, 711 al. «Urbs est situ munito,» et «in insula fons aquæ dulcis, cui nomen Arethusa est, quique fluctu totus operiretur, nisi munitione ac mole lapidum a mari disjunctus esset,» Cic. Verr. IV, 52, 53. Ernesti monet, ambiguum esse, utrum poeta pilas in litore Syrac. collocatas designet, an vero iis comparet grandia urbis ædificia. Nescio an mentem V. C. recte ceperim: ad hæc tamen ædificia verba ista referri non possunt, quia voce adde a molibus distinguuntur. —ordine longo... domos, ut apud Cic. loco laud. «Cætera Achradinæ partes una lata via perpetua... privatis ædificiis continentur.» Cf. Bartels, Tom. modo cit. pag. 89. De porticibus Achradinæ et de illustri gymnasio, ejusque porticu (στοὰ Σκυθικὴ, vel potius Συκικὴ, seu Τυχικὴ) Cic. loc. laud. Polyb. VIII, v, 2; ibique not. Schweigh. Tom. VI, p. 442; Lenz. —646. æquare spatio superbas, ut III, 374, et XII, 433. —647. Rura, villas. —Quid, scil. memorem. —porrecto limite lucos, magni spatii, cf. ad I, 267, et IV, 461. —648. Intell. gymnasia; Cell. Parum apte, opinor, ab Ernesti V. Cl. comparatur locus Virg. Æn. IX, 584, ubi ejusmodi Martis lucum designari suspicatur, quo juvenes certaminibus bellicis exerceri consueverint. Sermo est h.l. de gymnasiis, quæ et porticibus (στοαὶς) et umbrosis silvis cingi solebant, unde notus est versus Eupolis, Ἐν εὐσκίοις δρόμοισιν Ἀκαδήμου θεοῦ, et Horatii (Epist. II, ii, 45), Atque inter silvas Academi quærere verum, cf. Var. Lect.

Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;

650

Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis

Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?

649. culmina, ædes sacras deorum, quibus præda navalis, ἄφλαστα, ἀκροστόλια, κόρυμβα, aliaque navium fragmenta, olim p.m. a Syracusanis, quum Athenienses devicissent, dedicari solebant. Cf. Potteri Archæol. Gr. T. II, L. III, c. 22; Köppen ad Hom. Iliad. ι, 241, et Heyne ad Apollod. p. 199. Huc et spectant arma devictorum hostium fixa Deis; postibus templorum, ἀναθήματα in templis suspensa, cf. sup. I, 617 sq.; Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 286 seq. et VII, 183 sqq.; Köppen ad Hom. Iliad. η, 83; Potter. l.l. cap. 12. —650. Marathonius hostis, Athenienses, qui h.l. ut ap. Scat. Theb. XII, 196 et al. ita vocantur, non quod ipsi a Syracusanis in campo Marathonio (ut Ernesti lapsu haud dubie calami vel memoriæ vitio notavit), sed quod Persæ ibi ab illis duce Miltiade devicti sunt; quæ satis nota res est. —651. Perdidit in duplici prælio, quo a Syracusanis et Gylippo Spartanorum duce victi sunt Athenienses; de quo vid. sup. ad v. 281 sqq. —quæ sunt advecta ab Agathocle, notissimo Syracus. tyranno, qui Pœnos et in Africa aliquoties devicit, et Sicilia expulit, vid. Diodor. XIX (in quo libro præter alia hæc leguntur, ἐπανῆλθεν εἰς τὰς Συρακούσας, καὶ τῶν ναῶν τοὺς ἐπιφανεστάτους τοῖς σκύλοις ἐκόσμησε) et XX; Polyb. VIII, 12; IX, 23; XII, 15; XV, 35; Justin. XXII, 1 sq.; XXIII, 1 sq.; Liv. XXVIII, 43.

Hic Agathocleis sedes ornata tropæis:

Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas

Artificum manibus: non usquam clarior illo

655

Gloria picturæ seclo: non æra juvabat

Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro

Vestis, spirantes referens subtemine vultus,

Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto

Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem

660

Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela.

652. sedes, vid. Var. Lect. —sedes sacra vel potius ædes ex conjectura Heinsii; templum, opinor, Minervæ in Insula cujus parietes interiores vestiti erant tabulis, in quibus picta equestris pugna Agathoclis: vid. Cic. Verr. IV, 55; Bartels, Tom. III, p. 181 sq. Lenz. —653 seq. mites Hieronis opes, Gron. Obss. III, 7, recte exponit monimenta ornamentaque pacis splendorem significantia, quæ urbi addidit Hiero, ut in paucis pugnis egregius, ita mirificus in tranquillis rebus conservandis et otio civibus præstando, cf. ad II, 601. —sancta vetustas Artificum manibus, opera artificum, nondum vetustatis injuria victa, venerabili et inviolata vetustate, Gron. l.l. monimenta, quibus vetustas sanctum aliquid et venerandum addebat; Drak. —sancta vetustas, quatenus animum sanctitatis et venerationis cujusdam sensu inplet; Ern. conf. sup. ad XI, 278. —654. Artificum manus, non labor in materia, sed ipsa exempla, sive res effectæ, opera, ut Gr. χεὶρ, Gron. l.c. qui auctores et Græcos et Rom. laudavit, cf. Burm. ad Petron. Sat. c. 83. Mox designatur artis varietas, quæ spectabat ad picturam, sculpturam, texturam, etc. —655. Gloria picturæ; conf. Cic. Verr. IV, 55, de tabulis, in quibus picta Agathoclis pugna equestris. Ars omnino pingendi magno in honore fuit Syracusis, et Siculos primos fuisse, qui cum coloribus pingerent, testatur Plin. XXXV, 3. —æra, statuas, signa, vel vasa ex ære, non juvabat aliquem Syracusanorum adcire ex Ephyre, e Corintho, h.e. nemini in mentem veniebat Corinthia emere, nemo ea cupiebat, desiderabat, quum Syracusana non minoris pretii artisque essent. —656. Ephyre, eadem ac Corinthus, vid. sup. ad v. 52. Præstantissima autem erant Corinthia vasa, et æs, quod ex diversis metallis artificiose miscebatur, et auro carius erat. De hoc quidem ære locus noster non capiendus videtur Draken. et Ern. quum excidium Corinthi diu post Syracusas a Marcello captas adciderit, et ex illius urbis incendio ista variorum metallorum mixtura ipsaque adeo æra Corinthia nata dicantur. Sed Burmannus jam recte monuit, hanc fabulam esse, et quamvis id verum foret, a poetis tamen talia per πρόληψιν fingi posse. Romæ forsan illud æs post dirutam demum a Mummio Corinthum innotuit, aliis vero populis jam diu ante notum fuit. Vid. de ejus pretio et origine fabulosa Harduin. ad Plin. XXXIV, 2 et 3; Duker. ad Flor. II, 16; Bochart. Hieroz. II, vi, 16. Ceterum æra possunt etiam statuæ esse ac signa: nam præter ceteras artes statuariam quoque Corinthi maxima cum laude viguisse constat. —Hos versus eodem modo, quo dudum eos explicandos vidi, interpretatur Ernesti, et quidem ita: «Fulvo auro vestis (nam hæc jungenda, non certaverit auro, ut cetera cohæreant), h.e. vestis aurata, auro intertexto elaborata, spirantes referens subtemine vultus, in qua figuræ tela lextæ ea arte erant, ut spirare et vivere viderentur, certaverit iis, quæ radio cælat Babylon, etc. Jam radius est instrumentum, quo subtemen trajicitur inter tramas staminis: cælare autem nunc cum delectu ex arte statuaria ad telas traductum, ut earum expressas imagines commendet.» Vestis auto fulvo dicitur, ut τεύχεα χαλκῷ Homer. Iliad. ζ, 504; ductor nomine tanto, sup. VI, 462, vel acuto robore valli, antiquo robore quercus, stipites robore duro, et alia ap. Virg. Ge. II, 25, 332; Æn. XI, 893 al. —657. spirantes vultus, vid. ad II, 430. De veterum vestes texendi arte v. Salmas. ad Capit. Pertin. c. 8. —658. «Colores diversos picturæ vestium intexere Babylon maxime celebravit et nomen inposuit.... Metellus Scipio triclinaria Babylonica sestertium octingentis millibus venisse jam tunc, posuit in Catonis criminibus, quæ Neroni principi quadragies sestertio nuper stetere;» Plin. VIII, 48, seu 74, cf. Martial. VIII, 28; XIV, 150; Lucret. IV, 1023; Plaut. Stich. II, ii, 541 ubi vid. Salmas. —murice picto, purpura, quæ acu pingebatur, ut mox acu scribuntur. De murice, qui propr. a purpura differt, vid. Harduin. ad Plin. IX, 36, et Jani ad Hor. Od. II, xvi, 35. —659. «Auram intexere vestibus in Asia invenit Attalus rex;» Plin. l.l. Inde Attalica aulæa, vestis, et tori ap. Prop. II, xxxii, 12 (al. xxiii, 46); III, xviii (al. xvi), 19; IV, v, 24; et Attalica peripetasmata, apud Ciceron. Verr. IV, 12. —660. tela Memphitide, Ægyptia. «Plurimis liciis texere, quæ polymita adpellant, Alexandria instituit;» Plin. l.l. cf. idem XXXV, 11; Martial. XIV, 150; Plaut. Pseud. I, ii, 14, ubi vid. Salmas. et Harduin. ad Plin. ll.cc.

Jam simul argento fulgentia pocula, mixta

Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum

Numen ab arte datum servantia: munera rubri

Præterea ponti, depexaque vellera ramis,

665

Femineus labor. His tectis opibusque potitus

Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto

Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,

662. mixta, inserta, gemma quæsitus honos poculis argenteis, pretium majus datum, auctum est; cf. ad Juvenal. V, 37... 45. —663 sq. munera rubri ponti, margaritæ. «Præcipue laudatur margarita circa Arabiam in Persico sinu maris Rubri;» Plin. IX, 35, seu 54, ubi vid. Dalech. cf. Martial. V, xxxix, 4; et Stat. Silv. IV, 6, 18. —665. Femineus labor dicuntur sericum et fila bombycina, quæ a mulieribus duci solent. —«Marcellus, ut mœnia ingressus ex superioribus locis urbem oculis subjectam vidit, inlacrimasse dicitur, partim gaudio perpetratæ rei, partim vetusta gloria urbis, etc.» Liv. XXV, 24, et cap. 25: «Edixit militibus ne quis corpus liberum violaret, etc.» Præter hæc loca Silius etiam Ciceronianum de Marcelli humanitate Verr. IV, 54, ante oculos habuisse videtur. Ex eodem Cic. (Verr. I, 51, 55; II, 21 sq.) notum est, Marcellum postea Siciliæ patronum fuisse, et in ejus honorem a Siculis celebrata esse Marcellea, quibus Verres substituerit Verrea: quo forte poeta mox v. 680... 684, respexit. —667. clangoribus, audito tubarum sonitu, ut sup. v. 628.

Inque suo positum nutu, stent mœnia regum,

An nullos oriens videat lux crastina muros,

670

Ingemuit nimium juris, tantumque licere

Horruit, et, propere revocata militis ira,

Jussit stare domos, indulgens templa vetustis

Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis

Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo

675

Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.

668. Et postquam in suo nutu, potestate, positum, scil. videbat. —mœnia regum, Syracusas, sedem regiam. —670 sq. Ingemuit nimium juris, vid. Var. Lect. Eadem sententia exprimitur verbis seq. —tantumque licere horruit, quæ tamen Barthius Adv. IX, 3, ita exponebat: horrebat tantum militi suo, quem revocandum censebat, licere, ut patriæ quoque periculum memoriæ subierit. —673 sq. parcere victis Pro præda fuit, acute: non aliter animum satiavit parcendo hostibus, quam alii prædam diripiendo; Barth. Adv. XXII, 14. —675. Victoria h.l. Dea est, quo imago rei fit poetica ac vivida. De alis Victoriæ res nota, etiam ex numis, gemmis aliisque monimentis antt. cf. XV, 99, 737; Stat. ad Tibull. II, v, 45. Ill. Doering. Comment. de alatis imaginibus apud veteres, Gothæ, 1786; Klotz. ad Tyrt. p. 78. Lenz. suspicatur, poetæ animo obversatam esse imaginem Victoriæ post triumphatorem in curru stantis.

Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti

Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas,

Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.

676. De Archimedis nece cf. Liv. XXV, 31; Cic. Fin. V, 19, et Plut. in Marcello. —Tu ductoris lacrimas tulisti, tuæ neci inlacrimavit Marcellus. Cf. Cic. Verr. IV, 58. —677. pulvis ac forma propria vocab. in disciplina Geometr. et Mathematica; Drak. qui laudat Colv. ad Appul. Apol. pag. 284, Barth. ad Claud. Paneg. Mall. Theod. v. 128 et al. —678. tanta feriente ruina, quum tanta clades, mors tanto viro manu militis, ignari quis esset, inlata, obprimeret meditantem... animi, h.e. ut Livii verbis utar, «Archimeden, in tanto tumultu, quantum capta urbs in discursu diripientium militum ciere poterat, intentum formis, quas in pulvere descripserat.» Poeta forte respexit verba Horat. Od. III, iii, 8: «Inpavidum ferient ruinæ orbis justum virum.» Possis etiam ruinam referre ad expugnationem urbis, qua tantus vir perierit.

At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,

680

Certarunt victi victoribus: æmulus ipse

Ingenii Superum servando condidit urbem.

Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum,

Et dabit antiquos ductorum noscere mores.

Felices populi! si, quondam ut bella solebant,

685

Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.

At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,

Effrenum arceret populandi cuncta furorem,

Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.

679. resoluta in gaudia mente, cf. XI, 303. —680. Certarunt victi victoribus: communis omnibus lætitia erat, victoribus, quod vicissent Syracusas, victis, quod urbi et sibi pepercerat Marcellus, æmulus Ingenii Superum imitator Deorum, clementia et humanitate, qui servando condidit urbem, veluti novus conditor et restaurator urbis, quam servaverat; (cf. Cic. Verr. IV, 52: «a Marcello, qui cepit, conditas dicetis Syracusas,» et Barth. ad Stat. IV, iii, 72) quæ itaque urbs exstat seclis... insigne tropæum, ut insignis clementiæ documentum, vel exemplum et decus posteris commendabitur; Ernesti.

685 sq. Aptissime et paucis quidem, sed gravibus verbis poeta designat miseram conditionem sæculi sui et provinciarum Rom. quæ tum ab avaris hominibus, qui illis præerant, in pace magis, quam a ducibus olim in bello, exhauriri ac diripi solebant. Similiter Cicero passim in Verrinis actt. humanitatem clementiamque Marcelli cum inmani crudelitate et avaritia Verris comparat.

687 sq. Laus Domitiani, non sine adulatione. Cf. ad III, 594 sq. et 607 sq.

Liber XIV: Variæ Lectiones

1. Heliconia numina, ut supra Heliconia turba, opinabatur N. Heins. —3. Præstiterit forte hinc, ab hoc tempore. —4. Sicanos R. 1, Parm. et Med. ut passim. —5. Macetum Col. vid. ad XIII, 878. Vulgo Macedum. Deinde Achaïa Oxon. quod pro vulg. Achaica reposuit Drak. quia optimi quique poetæ illud malint, ut et Troïus, Balearius, Bacchius aliaque similia; conf. XV, 306. Intp. Virgil. Æn. II, 462; Jani ad Horat. Od. I, xv, 35; Heins. ad Ovid. Ep. Her. I, 28, et ad Met. II, 727; III, 517 al. —6. tinguere scripti, tingere R. 2. Vulg. cingere, quod frustra tuebatur Dausq. —7. magalia, vel rectius magaria pro mapalia scribendum videtur. Mapalia vel omnino nihili sunt, vel diversa a magaribus, agrestibus ædificiis stativis, inpr. suburbiis Carthaginis, nam Orientalibus מגור, vel مغارة, habitatio dicitur; conf. omnino Heyne ad Virgil. Æn. I, 421, in Var. Lect., Petit. ad Plaut. Pœn. Prol. v. 86; Schweighæus. ad Appian. de reb. Pun. c. 117. De mapalibus vid. loc. class. inf. XVII, 89, 90, et Liv. XXX, 3, extr. Conf. sup. ad II, 85, et III, 290 seq. —8. Extremumve scripti et R. 2. Vulg. Extremumque.

16. Discidit scripti et edd. ante Junt. in qua Nicander Disjicit perperam primus edidit. Dissicit conj. Colvius ad Appul. pag. 108. Sed vid. supra ad XI, 455. —17. convulsis Colon. Oxon. et Rom. 2, unde recepit Lefeb. —18. Suspicari possis rabidus Nereus, et mox dividuas terras, Italiam et Siciliam. —19. æstus scripti.

23. fœnus Col. sevus Oxon. scimus Put. Vulgo semen. —24. Dea pro olea Oxon. R. 1, Med. non inprob. Barthio Adv. IX, 3, ut Pallas subintelligatur. Deæ Put. —26. accedere est ex emendat. Barthii Adv. IX, 3; N. Heinsii, Salmasii ad Solin. p. 106 (p. 75, ed. post.) et Gron. Obss. III, 7. Vulgo accendere. —27. Secunda syll. voc. Pæonios corripitur, ut passim ap. poetas, quod mirum videri potest, vid. Heyne ad Virgil. Æn. VII, 760. —28. digna, non dignum, scripti, R. 1, 2, venerabere est ex emend. Gronon, Obss. III, 7, et N. Heins. Vulg. venerabile, vid. not. Hæc Phœbo digna et Musis (venerabile!) vatum Ora (locus, insula, regio) excellentum, vel Hic et Pæonius arcano sulphure fons est, Hæc Phœbo digna et Musis, fecundaque vatum Ora e. opinabatur Barth. Adv. IX, 3. Neutra ratio probanda. —31. quum bella cierent malebat N. Heins. quo sensu arma ac bella vocare dicuntur; conf. not. ad lib. IV, vers. 508.

33. Cyclopia Colon. Ceclopia Putean. Vulgo Cyclopea. Sed vid. Heins. ad Virgil. Æneid. I, 101 et 665. —34. Sicani Put. Vulgo Sicano. Male! primo etiam vel primi malebat N. Heins. —36. Abscitum Oxon. quod perperam probabat Barth. Adv. IX, 3, quia nomen demtum fluvio, ut ejus memoria penitus exolesceret, et novæ terræ adsuesceretur melius. —39, 40. Nec res dedecori fuit: accola duxerat actos Mœnibus e centum... Minos Colon. Ita quoque codices scripti et priscæ edd. nisi quod in Oxon. duxerat avos Mœnibus eventum, in Put. duxerit actus Mœnibus ereptum, in R. 1, Parm. ac Med, duxerat arctos Mœnibus hærentum, in edd. Marsi et Martini Herbip. duxerat actos M. Eteretum. Pessime locum primus conrupit Nicander in ed. Junt. novo inserto versu, Nec res dedecori fuit aut mutasse pudebat Sicanum Siculo nomen: mox adcola Minos Duxerat Eteretum non fausta ad bella cohortes: quam scripturam edd. recentt. expresserunt. Vocem Eteretum quum nihili esse videret Dausq., emendabat Dux Eteocretum, non fausta ad bella cohortans, Dædaleam repetit pennam. Rectius Cluver. in Sicil. ant. I, 2, et Salmas. ad Solin. p. 105 al. 74. Duxerat et Cretum... cohortes; Scaliger ad marg. edit. D. Heinsii Raphel. Duxerat et Cretam; Cellar. Duxerat e Creta. Sed veram Silio lectionem restituit N. Heins. ex conjectura et libris priscis; actum pro actos reposuit Lefeb. quasi Cres adcola non collective dici possit. —41. pennam idem Nicander primus edidit. —43. casso, vel misso conj. Dausq. pro fesso. Sed poeta docte loquutus est pro turba fessa bellandi studio.

45. Acestu R. 1, in cujus marg. Acestus emend. manus docta. —49. zelo pro telo Ox. —50. Hennæis Col. Hannæis Ox. Hannadis Med. Ethneis Put. Ætneis Cell. ex emend. Scalig. Vulgo Ennæis; conf. ad I, 93. —51. ab Hista Col. Oxon. R. 1, Parm. Med. —53. recepit primæ edd. præter R. 2. Sed receptare dicitur, ut inperitare, cœptare, factare; Drak.

58. ignis Inclusi gemitus scripti. Vulgo ignes, I. gemitus, etc. —64. exæstuet et mox profluat Col. Vulgo exæstuat et profluit: in Put. et priscis edd. perfluat, in Oxon. superfluat, in Cell. perperam profugit. Dausq. conj. profurit, proruit et proficit; quibus omnibus non est opus. —66. cava Oxon. plana scribendum putabat Dausq. —69. altamque, vel canamque nivem emend. Dausq. et recte forsan calidamque nivem Draken.

70. Æolio numine, et v. 72 ac 74, Hinc malebat N. Heins. —72. Pelopea Col. Pelopei Put. Vulgo Pelopeia. —73. resplendent suspicari possis; vulgata certe lectio et languet et inpeditior est. —74. Libyemque Put. Libycamque sitim priscæ edd. —76. terræ scripti et R. 2.

79. placide scripti et priscæ edd. placido edd. Benes. Junt. et inde aliæ. —88. perditus Col. proditus, pro editus, natus, conj. N. Heins. prob. Burm. qui tamen proditus pro creatus, renunciatus dictum adcipiebat, ut prodere Flaminem Interregem, etc. —90. flexis Put. Tell. et R. 2. —92. regni Tell. et nonnullæ edd. prob. Dausq. ut sensus sit, pudicitiam regni insuper habebat; vel ut interpungatur: vilissima regni Cura pudor! nullius rei minus, quam regni curiosus erat; postrema ea cura, quæ debuit esse prima, pudor! —93. tum Med. Idem, vel jam reponendum censebat N. Heins.

97. conjungit est ea emendat. D. Heins. pro vulg. jungit, ne versus claudicet; quin jungit, quod recepit Cell., vel Nec sceleri quin jungit enim nova f. p. corrig. Barth. Adv. IX, 3; conjungit, vel junguntur, vel jungebat nova fœdera pacto, paciscenti, ut Pœni cederent Sicilia, N. Heins. nam jungit Lefeb. Nec sceleri mora fit, jungit, etc. Burman. —99. Forte leg. stabant Pœnæ, h.e. adstabant, circumstabant, aderant tyranno Pœnæ ultrices, ut supra II, 551. —102. diris Colon. dictis Put. ducis Oxon. Vulg. duris.

126. diro scripti et R. 2. Vulg. duro. —130. placitos Col. R. 2, Mars. el al. Vulgo placidos.

134. Copulam et ante metite perperam primus inseruit Nicander in Junt. —139. si visi vincitis hostem conj. Gron. Obss. III, 7, idque recepit Cell. sed male exposuit: si aperto Marte, non insidiis, vincitis. Barthio (Adv. IX, 3) nervosius videbatur si visu vincitis hostem, quod Draken. confirmat epigr. in Catalect. Pithœi L. II, p.m. 51, Conspectu devicta tuo, Germanice Cæsar. —141. morunt omnino scribendum censebat N. Heins. quidquid obstent codices vetusti; idque recepere Drak. Lefeb. Ern. Sed vulgata quoque lectio non male se habet: non alia certamina noverant milites, quam secum facienda, non cum hoste, qui primo impetu sternebatur. Eadem non displicet Lefeb. qui comparat verba Liv. VII, 40, pr. nec præter externa, noverant bella; conf. not.

149. Asilo Col. R. 1, Parm. Med. Vulgo Asylo. Suspicari possis Asylæ, quod Etruscum nomen esse notavit Servius, a Drak. laudatus, ad Virg. Æn. XII, 127. —152. Beryæ Col. ut et v. 156, Boreæ Put. et priscæ edd. Boree Oxon. R. 1, Med. Verri Parm. Vulgo Berræ. Deinde remearat, non remeabat, scripti, R. 1, Parm. Med. —159. Ita Ox. et Put. Vulgo Invadit juvenem ferro. —161. At, non Ac, scripti, R. 1, Parm. Med. —162. ceu Col. Put. R. 2, cui Ox. Vulgo tunc. —163. rumpit, non rupit, scripti.

165. conterritur Ox. —167. effundit Put. R. 1, Parm. Med. In iisdem abortis, quod plurimis locis Ovidio perperam adseri a Gebhardo Crep. I, 12, monuit Drak. —177. Possis et victoque exæquat, judice N. Heins. Withof. unice legendum monebat: curaque exæquat mun. vitæ, hoc est, ejus cui modo vitam donaverat, curam gerit beneficio non minori, ne scilicet in aliud periculum incidat.

178. At Campis Sicula primi c. o. Captis Marcellus R. 1, Parm. Med. Cœpti Marcellus scripti. Vulgo Marcellus cœpti. —183. avellere sec. Marsi Ven. et inde aliæ edd. sono auribus ingrato, havebat Col. habebat Oxon. et Put. —184. renuant si forte, sibi et si, etc. distinguebat Barth. Adv. IX, 3, qui sensum hujus loci non percepit. —185. servatur, non aufertur, scripti et priscæ edd. —187. frontem Oxon. probb. N. Heins. Drak. et Gron. Obss. III, 7, nunc Put. tunc vetustæ edd. Vulgatam lect. fronte reduxit Lef.

194. Messena Col. et Ox. Gr. Μεσσήνη. Sed in numis Græcorum Siculorumque ut plurimum ΜΕΣΣΑΝΙΩΝ occurrit, nisi quod ap. Parutam exstat numus argenteus, in quo latinis literis MESSENION, et alius, in quo MESSANI; N. Heins. —196. Catane ed. Parm. Gryph. Raphel. et ad marg. R. 1, Gr. Κατάνη, et sic quoque semper Rom. Vulgo Catine, quam posterioris ævi scripturam esse putabat Cluv. in Sicil. ant. I, 9, refrag. Salmas. Exerc. Plin. p. 78. Catane, si non ubique, certe h.l. scribendum censebat Drak. quia Silius nomen hujus urbis Græco more per secundam vocalem terminaverit, adeoque probabile sit, totum nomen Græce ab eo elatum esse. —198. Camarina, Graecorum more, non Camerina, Ox. cum edd. R. 1, Parm. Gryph. Marsi et Martini Herbip. Conf. Heins. ad Claud. R. P. II, 52; Pier. et Heyne ad Virgil. Æn. III, 701. —200. Vulgo palmis quoque onusta Selinus: sed palmaque arbusta in scriptis et priscis edd. unde palmisque arbusta S. reposuit Lefeb. coll. Plin. X, 29, qui arbustum agrum pro agro arboribus consito dixit, non vero agrum palmis arbustum. Nostram lectionem recepere Cellar. Drak. et Ern. ex emend. Gron. Obss. III, 7, qui tamen suspicabatur, latere vocabulum loci, quem Selinus palmarum fertilitate, ut Hymetton Hybla favis, provocare videatur, et forte legendum esse palmis Phœnica, vel palma Hierichunta Selinus; conf. Plin. XIII, 4. Sed nostra lectio vera videbatur N. Heins. qui cum Gron. contulit Lucan. III, 216, arbusto palmarum dives Idume. Ita Selinus exquisite dicitur palmæ h.e. palmarum arbusta, ut palmosa Virg. Æn. III, 705 (ubi vid. Heyne); nisi cum Cell. sic verba jungere malis: Selinus ad certamen vocat palmarum arbusta, ut Hybla Hymetti mella. —202. Mylæ scribendum censebat N. Heins. Recte, opinor: præter Silium certe nullus auctor, neque Græcus neque Romanus, singulari numero urbis nomen extulit. Locum enim Livii XXIV, 30, a Dausq. laudatum, ad Mylam fluvium spectare, jam monuit Drak. —203. nec non et Put. ut XI, 111, et 277; Virgil. Æn. I, 707 al. probb. N. Heins. et Drak. Vulgatam lect. nec non e revocavit Lefeb. —204. Centuripæ Col. αἱ Κεντούριπαι Ptol. et sic Cic. Plin. et al. At τὰ Κεντόριπα Strab. Polyb. aliisque Græc. auctoribus dicitur, et ΚΕΝΤΟΡΙΠΙΝΩΝ passim legitur in antiquis hujus oppidi numis, unde et Centoripæ h.l. legi posse monet N. Heins. Conf. Wessel. ad Antonin. Itin. p. 93, et Dorvillii Sicula p. 167. Vulgo Centuripe, sine exemplo. —206. Thapsus est ex emend. N. Heins. Græc. Θάψος, conf. Intpp. ad Ovid. Fast. IV, 477, et Virg. Æn. III, 689; Cluver. Sic. ant. I, 11. Vulgo Tapsos. —207. Agyrina recepi cum Cell. ex emend. Gron. Obss. III, 7, pro vulg. Agathyrna: nam Agathyrna inf. v. 259, inter urbes Pœnis faventes recensetur, neque gentile est, ut cum manus jungi possit. Idem, vel Agyrena, quod receptum est a Lefeb. et Ern., conj. N. Heins. Nam Ἀγύρηνα dicitur Steph. Byz. et Ἀγυρηναῖοι Diodoro; at aliis Ἀγύριον (unde Agyrinus), Ἀγύρινα (unde Ἀγυριναῖοι in numis), Ἀγούριον Ptol. Agurium Antonino, Agyrium (et inde Agyrinensis) Cic. frument. c. 27, et in Verr. II, 9; III, 18 et 27; V, 62; Ἀργύριον Diodor. (cujus patria fuit) lib. I, 4, pro quo Ἀγύριον scribendum putabat Cluver. Sic. ant. II, 6, refrag. Holsten. quia urbs hodie Argyro, seu Argirone, vel S. Filippo d’Argirone (ad dextram Symæthi fl. ripam, non procul a Centuripis) dicatur. Abacæna etiam legi posse credebat N. Heins. Ἀβακαῖνον urbs prope Tyndarim, quacum etiam h.l. conjungitur, vid. Diodor. XIV, 79, et Cluver. II, 12. Agathyrsa manus corrig. Hermol. Barb. ad Plin. III, 8, male! vid. ad v. 259. —208. adfluit Col. vid. ad VIII, 604. Vulg. adfuit. Sed illud exquisitius est, et paulo ante præcessit defuerunt. Deinde altor Col. Sed altus, h.e. in edito loco situs, Oxon. et Put. cum priscis edd. ante Junt. in qua Nicander primus altor restituit. Utraque lectio firmari potest ex Virg. Æn. III, 703, 704; Arduus Acragas... magnanimum quondam generator equorum. Τὸ altor vero duriorem efficit orationem: Acragas altor equorum rapit turmam mille scilicet equorum. —209. turmam Col. Oxon. Tell. turbam Put. Vulgo turmas, laborante versu, nec restituitur metrum, si τὸ atque deleveris cum D. Heins. Mille rapit turmas, quæ h. a. flammant emend. Dausq. flammant... Agragas Col. non inprob. N. Heins. coll. III, 222, ubi plura laudavi exempla, quæ tamen diversi sunt generis. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 209. —210. Agragas, non Acragas, in omnibus fere libris et scriptis et editis, vid. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475, et Intpp. ad Virg. Æn. III, 703. Memorabilis potissimum locus Steph. Byz. voc. Ἀκράγαντες: Πολύβιος φησὶ, τὸν ποταμὸν καὶ τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς χώρας ὠνομᾶσθαι Ἀκράγης (vel rectius forte Ἄκρα γῆς, vel Dor. Ἄκρα γᾶς, præstantissima terræ) διὰ τὸ εὔγειον, hoc est propter soli fertilitatem; ad inania ex emend. Gron. Obss. III, 7, pro vulg. ad mœnia.

211. Crespus Put. Sed Grosphus nomen Siculum fuit, v.c. Grosphus amicus Horatii ex Sicilia oriundus; Drak. coll. Schol. Crucq. ad Hor. Epist. I, xii, 22. —213. ubi torrerent subjectæ corpora flammæ malebat N. Heins. quod mireris: nam vulgata lectio exquisitior est.

218. Halæsa Col. Gr. Ἅλαισα, Ἅλεσα, (Diodor. XIV, 17); Ἅλαισος ποταμὸς et Ἁλασῖνοι, Strab. Ptol. et Gruter. p. 212, unde rectius forte Alæsa scribitur. Halesa et Halesini ap. Cic. in Verr. Vulgo h.l. legitur et Hæsa, vel Esa, et Hesa, quorum nominum nulla sunt oppida Siciliæ. Halesa jam conj. Cluver. Sic. ant. II, 4. et Alesa Dausq. vel et Helas, quod fluvii nomen est ap. Plin. III, 8. —219. damnant maluerit N. Heins. —227. Hypsamque Colon. Vulgo Hyspamque. Deinde Alabimque Colon. Vulgo Alabinque. Sed Alabumque sonorum Rom. 1, Parm. Mediol. non inprob. N. Heins. Ἀλαβος Ptolem. et Plut. in Timol. pag. 252, ubi Ἄλαβον pro Ἄβολον legendum esse jam monuit Cellar. in Geogr. Ἀλαβὼν Steph. Byz., Diodor. IV, 80, et Vib. Sequester. Ἀλαβὼς Hesych. mendose, judice N. Heins. Albimque Putean. Atymque, vel Atynque conj. Ortel. el Dausq. quod Atym et Hypsam jungat Plin. III, 8, ubi tamen non Atys et Hypsa, sed Achates, Mazara et Hypsa legendum docuere Harduin. et Salmas. Exerc. Plin. p. 80. —229. vage Chrysa Col. verissime; vage Chirsa R. 2, vage Crassa Put. Vagedrasa Ox. vage Drasa R. 1, Parm. Med. Vulgo Vagedrusa, quem Cluverius putabat esse amnem inter Achaten et Gelam, qui incolis nunc Manumuzza diceretur. Sed hujus nominis fluvius a nullo scriptore memoratur. Hinc Ericusa, vel Diana, vel Agathyrsa conj. Dausq. et Arethusa Ortel. male, quia Syracusani a Punicis partibus stabant. —230. Hipparim Col. prob. N. Heins. nisi quod Hipparin scribi jubeat; cujus auctoritatem sequutus sum cum Drak. et Ern. Hipparem Tell. et R. 2; Iparem vel Ipparem Put. Hyparen Oxon. Hyppatem R. 1 et Med. Hyppaten Parm. Vulgo Hypaten, cujus nominis fluvius apud scriptores non occurrit. —231. Simethi in omnibus fere libris legitur. Sed Symæthi jam emend. Dausq. et Cell. Cf. N. Heins. ad Virg. Æn. IX, 584, et Ov. Met. XIII, 750.

237. umbræ, non umbra, scripti et R. 2.

238. Henna, non Enna, scripti, v. ad I, 93; sacra dextra scripti et R. 1, Parm. Med. sacras dextras h.e. milites, recte, opinor, emend. N. Heins. idque probavit Drak. et tacite recepit Lefeb. —242. Hac Stygius postquam emend. Gronov. Obss. III, 7. Sed leviori mutatione N. Heins. venit in oras, Ac Stygius quondam, etc. quæ vera videtur lectio. —244. Egit in inlicitas Col. et Ox. Egit pollicitas Put. proxime verum. Vulgo Inlicitas egit. —245. Cum recte, puto, emend. Gronov. l.l. Deinde flexit, non cessit, Col. Oxon. Parm. —246. Adtonitos cæli visus, non visu, scripti, unde recepi probb. N. Heins. et Drak. Confer ad VI, 231, et X, 370. Mox paventes, non caventes, scripti et Parm.

248. Petreia in quibusdam edd. Patherea Put. Urbs Petrina, seu Petrinæ (f. aquæ) dicitur Antonino. Πέτρα Ptol. et aliis. Hinc Romanos et Petra duces fortassis legendum videbatur N. Heins. qui tamen et Petræa (Πετραῖα πόλις) bene se habere monebat. —249. lapidosique Engion arvi Col. unde Enguion sive contr. Engyon recte emend. N. Heins. et Gron. Obss. III, 7. Illud recepere Draken. Lefeb. et Ern., hoc Cell. Vulgo Eugion, et arcu Oxon. amni Put. artus in omnibus edd. ante Cellar. excepta Parm. in qua arcus exstat. Eugeon arcus conj. Dausq. ut fornix nativus intelligatur, ut ap. Ovid. Met. III, 30. —250. Adranum forte rectius. Gr. Ἄδρανον. Sed Hadranitani ap. Plin. III, 8. Mos Ergetumque Put. probb. N. Heins. Drak. et Cluver. II, 8. Ergetiumque Col. quod recepi. Ἐργέτιον Philisto ap. Steph. Byz. Ergetini Plin. III, 8. Σεργέντιον Ptol. Hergetumque Tell. et R. 2, prob. Lefeb. Ergentumque Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulgo Hergentumque. Deinde teloque superba Lanigero Put. telæque superba Lanigeræ malebat N. Heins. —251. Calacte recepi cum Lefeb. et Ern. ex emend. Cluver. Sic. II, 4 et 5; Cell. et N. Heins. Calacte, seu Calacta vicina Cephalœdio atque Halesæ (vid. Antonin.) et ad originem vocis respexit poeta; Cell. in not. et Geogr. Καλὴ ἀκτὴ, bonum litus, dicitur Herodoto, VI, 13, et Diodor. XII, 8. Melecte Put. Melatte Parm. Vulgo Melacte: oppida ignota. —252. Cephaledias quidam libri: Cephaledum et Cephaleditani Cic. Verr. II, 52. Sed Cephalœdias h.l. Col. et optimi libri. Κεφαλοίδιον Strab. et Diodor. XIV, 79, Κεφαλοιδις Ptol. Cephalœdis Plin. Cf. Casaub. ad Strab. VI, p. 184 et 1 8 al. 417, et Wesseling. ad Anton. Itin. p. 92. —254. verticis Oxon. et priscæ edd. Conf. not. ad III, 475. —256. Tauromenitana Col. Tauromentana Oxon. Vulgo Taurominitana. Ita passim, et Taurominium, ap. Cic. et alios scriptores Rom. Sed Tauromenium in priscis codd. Plin. III, 8. Ταυρομένιον Græcis dicitur, et Ταυρομενία Strab. TAUROMEN. et ΤΑΥΡΟΜΕΝΙΤΑΝ. in numis; conf. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 475. —257. fovebat emend. Barth. Adv. IX, 3, et N. Heins. prob. Draken. coll. VII, 10; XI, 168; XIV, 97; Virg. Æn. I, 281; X, 93. Non male! vid. tamen not.

258. Elissœis Col. Vulgo Elysæis, vel Elisæis et Elyseis, vid. ad I, 81. —259. Agatyna scripti. Agathina Parm. Agatinnum certe et Agantinnum dicitur Antonino et tabulis Itinerariis. Vulgo Agathyrna, prob. Drak. Agyrina conj. N. Heins. Sed vid. ad v. 208. Deinde Trogilos Oxon. R. 1, Parm. Med. Troylos Col. Troialos Put. Vulgo Strongylos: sed recte jam monuit N. Heins. hanc insulam Æoliam intempestive h.l. inculcari, et Gr. Στρογγύλην, Lat. Strongulen, non Strongylon, dici. Idem conj. Trotilon (Τρώτιλον, Trotilum, opp. ad mare situm non longe a Syracusis), vel Mille Acradina dedit, perflataque Trogilos austris: at Acradina est pars Syracusarum, quæ urbs, v. 277, memoratur. —260. Facelina Dianæ Col. probb. Cluver. Sic. II, 6, et N. Heins. qui monet, Dianæ Φακελίνης vel Φακελίτιδος nomen derivari a Φάκελος, qui est fascis sarmentorum, quo Orestes simulacrum Dianæ ex Scythia Ariciam in Italiam adtulisse dicitur, vid. Serv. et Pompon. Sabin. ad Virg. Æn. II, 117, et Bucol. pr. Munker. ad Hygin. fab. CCLXI, et ad Antonin. Liber. fab. XXVII, Cluver. l.c. et Heyne ad Donati vit. Virgil. § 85; Phacetina R. 2, unde Phacelina rectius, opinor, scripsit Lefeb. ut in Lucilii fragm. apud Pompon. Sab. l.c. Eadem scriptura aliis corruptis lectionibus h.l. firmatur. Placentina Chavæ Tell. R. 1, Parm. Pharetia Chavæ Mediol. Placentia Agavæ a manu docta in R. 1, facetia cave Put. Vulgo Fascellina, vel Fascelina Divæ, quod nomen Dianæ (al. Fascelis, seu Fascelitis) a fasce lignorum deducitur. Pompon. Sabinus l.c. Deam hanc Facelinam a facibus dictam putabat. —261. —Panhormos Oxon. vid. nott. Panhorphos Tell. —262. sectere recte Colon. et R. 2. Vulg. sectare, quod perperam pro sectari dictum adcipiunt; agitare emend. Bentl. ad Horat. Serm. II, 3, 235, quod a vulgata lectione nimis recedit. —263. Verrere Col. Ox. et in marg. R. 1. Vulgo Vertere. —264. Herbessos scribendum censebat N. Heins. Rectius forte Erbessos. Gr. Ἐρβησσὸς Polyb. I, 18; Ἐρβησσίνος ap. Steph. Sed Herbessus in optimis libris Liv. XXIV, 30, 35, et Herbessenses ap. Plin. III, 8. —265. Morguentia R. 1, et ad marg. Morguntia. Forte leg. Morgantia, Μοργάντιον Strab. VI, p. 186, Μοργαντίνη Thucyd. IV, et Diodor. XIV, 96. Murgantia Liv. XXIV, 27; XXVI, 21. ΜΟΡΓΑΝΤ. in numis. Sed Μοργεντῖνοι Steph. Murgentini Plin. III, 8, et Murgentinus ager Cic. Verr. III, 18, et V, 47. —266. Menæis scripti et vetustæ edd. ante Marsum, qui primus Nemæis dedit. Noœnis emend. Maser. ad Val. Fl. II, 495, coll. Plin. III, 8, ubi potius Noæi memorantur, Νοαῖοι, quorum urbs Νόαι, hod. Noara. Cluverius castigabat Nomæis, a Νόμαις, perobscuro oppido, quod in tabulis suis geographos Amestrato seu Amastræ vicinum posuisse, deceptos depravatis Silii editionibus, bene monuit N. Heins. —267. Tisse Col. Τίσσα Ptol. Tissæ priscæ edd. non inprob. N. Heins. Τίσσαι Steph. Vulg. Thisse. —268. Mytice Col. unde Matyce emend. Cluver. II, 10, Cell. et N. Heins. Vulg. Micite. Deinde Achæti Col. Arethi Put. R. 1, Parm. Med. Arheti Oxon. Vulgo Acheti. Quæ omnia mendosa videntur. Acithi non male conj. Dausq. et N. Heins. Ἀκίθιος fluvius ap. Ptol. de quo vid. Cluver. I, 18. Hinc forte liquentis, pro quo ingentis scribendum putabat D. Heins. An legendum Echetlæ? De eo opp. vid. Polyb. I, 15; Diodor. XX, 32, et Steph. —269. Sidonios scripti et quædam edd. antt. Sidonias R. 1, et Med. prob. N. Heins. ad Ovid. Heroid. XV, 164, Cf. ad II, 117, et not. ad IV, 648. Vulgo Sidonia et. Verum τὸ Sidonios præstat, quod mox repetitur. —271. Arbeia Colon. unde Arbela emend. Cluver. II, 13, et N. Heins. qui tamen ferax pro ferox corrigendum censebat. Ἀρβέλη Stephan. Ἀρβέλαι Suid. Oppidum incerti situs, et forte ab hoc loco alienum, quoniam secunda syllaba producitur. Vulgo Arabeia, quæ nihili est. Forte leg. Herbita, vel Acrilla, vel Onobala. Ὀνοβάλα fl. ap. Appian. B. Civ. V, 109, qui Vibio Sequest. (vid. edit. Oberlin. p. 198, 199) Tauromenius et nunc Cantara dicitur, si Fazello et Cluver. fides habenda. Herbita et, quæ mox memorantur, Tabæ adjacent Heræis montibus. Acrilla, vel Acrillæ, non procul a Syracusis, inter Acras (sup. v. 206) et Agrigentum; vid. Liv. XXIV, 35, et Steph. Byz. —272. Tubas Col. Thabas primæ edd. Thebas Put. Vulgatam lect. Tabas, quæ mendosa videbatur N. Heins., defendit Cluver. Sic. ant. II, 13, putans, hoc oppidum esse hod. castellum Tavi ad Heræos montes. —273. Nec major, h.e. æqualis, una voce scribendum putat Lefeb. ut necopina sup. v. 188, et alia IX, 98, et XVI, 608, ex hellenismo. —Deinde Iuntæ pro Mute Col. Mite vel Myte Ox. Motyce seu Mutyce corrig. Cluver. Sic ant. I, 11, cujus tamen urbis poeta jam meminit v. 268. Motye vel Mutye legendum videbatur Drak. Idem vero oppidum Silio Muten dici putant Dausq. Lefeb. et Ern. Μοτύη opp. marit. non longe a Lilybæo (non Pachyno, ut apud Pausan. Eliac. I, 25), vel in insula ejusdem nominis (Diod. XIII, 63 et 88, XIV) Phœnicum κτίσμα (Thucyd. VI, 2), vel colonia Pœnorum iisque fidissima, si fides habenda Diodoro l.c. Conf. Polyæn. Strateg. V, 2, n. 6. —274. Gaulum scripti. Gaurum R. 1 et Med. Gauros Parm. Vulgo Caulum. Male! Caulon inepte conj. Dausq. quod Italiæ opp. est et Aulon quoque vocatur; strato Gaulos (spectabile) ponto, vel strato, Gaulos, spectabile p. (ut inf. v. 292, postquam inmedicabile visum Seditio) emend. Gron. Obss. III, 7, quod insula illa ceteris scriptoribus non Gaulum, sed Gaulos dicatur.

277. Syracosæ Col. Syracuse ad marg. R. 1. Syracosias conj. N. Heins. —280. plebem, non pubem, scripti. —281. hosti maluerit N. Heins. idque recepit Lefeb. —282. Eisque R. 1, et Actæisque ad ejus marg. trophæis quidam male. Est Gr. τρόπαιον, seu τροπαῖον. Post tropæis Drak. punctum, Lefeb. vero et Ern. post umbram v. 283, signum exclam. posuere. E contextu refert vel simile quid subintelligendum censet Lefeb. Sed vid. not. —288. ob crimina conj. N. Heins. et v. 293, insurgebat. At nihil mutandum.

296. Invitum, quia ex Col. recepit Drak. Invitumque a sponte non s. h. Oxon. Invitumque a sponte diu non Put. quia sponte Deum non sumserit corrig. N. Heins h.e. diis faventibus adnuentibusque; quod multis exemplis docetur, quibus opus non erat. Ego servavi vulgatam lect. exemplo Lefeb. et Ern. Eamdem non inprobabat Draken. et sumserit vel positum pro sumsisset, vel in sumeret mutandum putabat. Mireris viros doctos nodum in scirpo quæsisse, et Lefeb. primum percepisse h.l. sententiam, quam his verbis enuntiat: hostis induit Marcello arma, quæ ipse Marcellus diu sponte distulit sumsisse; vid. not. —303. pinum scripti; conf. Heins. ad Claud. R. P. III, 387. Vulgo molem.

305. Huic scripti. Hinc R. 1, Med. aliæque priscæ edd. Vulgo Hic. —307. adjutus Put. et ad marg. R. 1, quod receperunt Lefeb. et Ern. Idem, vel adjecto, vel adjuncto conj. Dausq. Vulgatam lect. adjuto h.l. probabat N. Heins. qui sup. ad XI, 614, verebatur, ne mendosa esset. Omnino doctior videri potest, et auribus certe gratior est. —309. toties Col. Put. R. 2, Parm. Ben. Vulgo turris. Deinde crescentia, Col. Vulg. nascentia non inprob. Barth. Adv. IX, 3, ut sensus sit: Tam alta erat turris, ut ubi finem habitura videretur, ibi denuo novo tabulato renasceretur, et superiora tabulata enascerentur velut ex inferioribus iisque majoribus sursum procedendo: texta conj. N. Heins. et tectis crescentia tecta Dausq. —310. rapidusque scripti et R. 2, quod recepi, etsi perperam ita legi putabat N. Heins. Mea qualicumque sententia exquisitius est vulgato rapidisque, et pro raptim positum, ut apud Virg. Æn. XI, 906; XII, 81 al. In iisdem scriptis recte crepitantia, non trepidantia; conf. Bentl. ad Horat. Od. IV, xi, 11, et Drak. h.l. —312. surgentia culmina Ven. Marsi, teste N. Heins. Sed vulgatam lect. in utraque Marsi ed. Ven. reperit Drak. nutantia ingeniose conj. Dausq. h.e. ruinam minitantia. —318. adpulit undas, ut inf. v. 418, Put. —320. Trabs trabe cincta teres, erasis u. n. Put. Hinc Trabs trabe juncta teres derasis (ut decisis undique ramis ap. Virg. Æn. XI, 5) undique nodis emend. Lefeb. quia duæ certe trabes requirantur —325. vis ulla Col. vix illa, quin s. t. Put. Nec solos fixura viros suspicabatur N. Heins. —327. tenaci Col.

334. cum fundere Col. clam fundere conj. Burm. et recepit Lefeb. Recte, puto. Sic in loco Livii, quem in notis laudavimus, pars sagittis, pars scorpionibus ex occulto petebant hostem. —335. adposito Put. non improb. Drak. ut positum sit pro vicino, proximo, de quo vid. Gronov. ad Senec. Epist. IV. —336. Tum sine priscæ edd. Mox. artæ viæ malebat N. Heins. et v. 344, novo ortu.

347. ulnis conj. idem ingeniose, putans, τὸ undis ex glossa inrepsisse. —349. refunderet corrig. N. Heins. ut inf. v. 551; Stat. Theb. IX, 464 al. Sed effundere hoc sensu legi ap. Mel. III, 1, et simplex fundere ap. Lucan. I, 410, monet Drak. Verbum compos. h.l. pro simplici; conf. not. ad III, 464. —351. Una fides recepit Drakenb. e Col. et Put. prob. N. Heins. ut sensus sit: non una, h.e. non solum fides est, creditur, illum arenam mundi numerasse, sed ferunt etiam, etc. Id firmat ex Val. Fl. II, 167 (in omnibus Mstis) et IV, 598; Stat. Theb. II, 689; XII, 114; Senec. Herc. Œt. 608. Vulgo Vana fides, ut ap. Virg. Æn. IV, 12, et Val. Fl. V, 75. Id non displicebat Drak. et recte, puto, jam revocatum est a Lefeb. et Ern. nam loca illa, a N. Heins. laudata, vel dubia sunt, vel aliena.

365. Hæc nihili esse putabat N. Heins, qui conj. clangoris imago, vel et clamat scopulis vaga Martis imago, vel ingeminat scopulis clamoris imago, vel denique icta redit scopulis clamoris imago, ut apud Ovid. in Liv. v. 220, Tunc vox adversis collibus icta redit. Lefeb. contra miratur, versum elegantissimum displicuisse Heinsio dormienti, quum clamare pro resonare solenne sit apud antiquos. Id quidem neque nos ignoramus, vid. ad III, 471. Sed clamorem clamare quis umquam dixit, vel dici ferat? Forte reponendum clangit, h.e. resonat; nisi potius vera lectio resilit culpa librariorum excidisse censenda est, et vicina vox clamoris peperit inportunum clamat. Olim suspicabar plaudit, vel plangit scopulos. Withof. emend. et reboat scopulis, etc. —368. viventem Ox. solenni lapsu librariorum, vid. sup. ad I, 259.

369. Ac Col. —370. arabat Col. arquabat conj. N. Heins. ut arquatum h.e. arcuatum curvamen Iridis ap. Ovid. Met. XI, 590, ubi vid. Heins. —371. terrifici malebat N. Heins. —372. vastum forte leg. pro vacuum, quæ vox præcessit v. 366. Deinde late Put. Vulg. latæ. —373. Increpuere (ut V, 188; XVI, 95; Virg. Æn. IX, 504) recte haud dubie emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. qui et conj. Incinuere. Vulg. lectio non ferenda, quoniam mox sequitur Incumbunt. —374. tortæ ad certantia Gryph. et Dausq. Male!

381. latere Colon. et Rom. 2; lattere Put. Vulgo laceræ: sed si ipsæ laceræ, quomodo aliarum remos potuerunt detergere, utpote invalidæ; N. Heins. —387. Acta quater centum emend. N. Heins. cui τὸ sed inportune hic videbatur inculcatum. Nam quater hæc tacite edidit Lefeb. eamdem haud dubie ob causam; conf. not. —389. Borean, pro vulg. Boream, ex emend. N. Heins. qui ita versui consuluit. —390. robore Col. et Oxon. Vulgo corpore. —391. Intraret fluctu, h.e. fluctui, emend. N. Heins. sed vid. ad VI, 498. Deinde se pro si Oxon. Sed, nisi aliquid desit, ceu scribendum censebat N. Heins. prob. Drak. qui h.l. ita interpretatur: Navis Punica tantæ magnitudinis ac ponderis erat, ut, quamvis universis velis, iisque satis magnis, omnes auras conligeret, non citius tamen progrederetur, quam alia quævis, quæ solis remis propellebatur. Recte, puto; et ita quoque Ern. qui tamen vulgatam lectionem eodem adcepit sensu, quem non admittit. Nihil quidem mutandum videbatur Lefeb. cujus nota est hæc: «Non intellexerunt Heins. et Drak. Dic, hæc puppis, quæ superbiebat, quum omnes flatus velo capaci hauriret, non nisi lente se agebat, si solis remis ageretur; tanta erat moles.» Videtur τὸ si pro ac si, velut si, positum adcepisse, quod tamen nullo exemplo probari potest. Withof. quasi pro si substituendum censebat.

400. diduxit Col. Sed deduxit stans in puppi sublimiori; conf. v. 384 seq. —401. ac, non et, Col. ac Put. —403. flectendo scribendum putabat Gronov. Obss. III, 7, vel flectenti pro flectendo positum esse, ut Lævius curis intolerantibus pro intolerandis dixerit, de quo vid. Gell. XIX, 7; flectendo recepit Cell. Sed recte jam monuit N. Heins. nulla opus esse mutatione, quum sensus sit, clavo puppem flectenti; et flectendo clavo durum esse, quum proxime præcesserit regenda puppe. Vulgatam quoque lect. firmavit Drak. ex Lucan. III, 555. —407. gubernandam Tell. gubernanai Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. quem errorem inde ortum suspicatur Drak. quod in scriptura Longobardica literæ: cl et d difficulter distingui possint; conf. ad II, 52.

409. Lectaque Col. et Oxon. h.e. delectu habito conscripta. Lescaque Put. Vulgo Lætaque. Deinde complebant Put. venuste, judice N. Heins. Denique stabularum Oxon. et Put. cum veterrimis edd. Baiarum litore conj. N. Heins. quod Baiæ Cumis vicinæ, Stabiæ autem, quamquam Campani litoris oppidum, satis tamen iis remotæ fuerint. Sed Drak. bene hæc notavit: «Vix verosimile videri potest, librarios indoctos notissimam vocem Baiarum in minus notam Stabiarum commutasse: quare si quid h.l. mutandum, legam potius versu præc. Campana pro Cumana.» —410. Nomen Col. subducta pro vicina Parm. Numen erat celsæ puppi Lucrina Dione conj. N. Heins. cui vulgatum certe non de Venere Erycina, sed Lucrina, Baiis, non Stabiis vicina (vid. Stat. Silv. III, 1; Martial. XI, 81, et Heins. ad Ovid. Met. X, 558), intelligendum videbatur; celsæ puppi vicina reposuit et junxit Lefeb. —413. clamantem primus edidit Marsus, damnatum R. 2, et Mars. in comment. —416. iræ optime in Ven. ed. Marsi legi testatur N. Heins. sed negant Draken. et Lefeb. —422. Amentante Col. Vulgo Adventante inepte, etsi defendat Dausq. et ex Virg. Ge. IV, 192, expressum putet. Augmentante emend. D. Heins. Adjutante post Dausq. N. Heins. ad Claud. Cons. Manlii Theod. 321, qui tamen in not. ad nostrum loc. τὸ Amentante præfert, quum nihil elegantius dici possit.

425. jam pro tam recte, opinor, scribendum videbatur N. Heins. —427. At Col. R. 1, Parm. Med. Ben. al. Ac Ox. et Put. Vulgo Et, quod primum in Marsi Ven. sec. operarum errore editum fuit. —429. inpulerat Put. ut ap. Ovid. Met. XII, 552; conf. Heins. ad Claud. Paneg. Manl. Theod. v. 325. Vulgo intulerat, quod restituit Lefeb. —434. Lycchæi Col. unde Lychæi scripsit Drak. Luchei Oxon. R. 1, Parm. Med. Vulg. Lichei. Deinde Cidus Put. et Ciclus Oxon. R. 1, Parm. Med. Conf. ad III, 338. —437. Sabraca Put. Sabatra malebat N. Heins. quod Africæ civitatis nomen sit. Ea tamen Sabrata potius dicitur, et hæc est vulgata lectio, quam revocavi. Sabratha edidit Drak. sine auctoritate; conf. ad III, 256. Possis et Sabatha, quæ est urbs Sabæorum et caput regni in Arabia. Ceterum pro adorata legendum crediderim ab aurata... puppe, ut ap. Virg. Æn. X, 171, aurato fulgebat Apolline puppis. Et tutela et insigne navis ex auro, vel ebore, vel simili materia esse solebat.

444. Urguebant Col. quod et conj. Gron. Obss. III, 7. Vulgo Urgebat. —449. æquoreas in undas forte rectius judice N. Heins. —452. Batonis Col. nomen Pannonicum; N. Heins. Baconis Parm. Vulgo Bathonis. —454. obluctari malebat N. Heins. Sed conf. IX, 553, et not. ad I, 234. —456. Pro Anteibat poeta forte scripsit Callebat, vel Anticipans, vel Anticipat, scilicet mente, ut ap. Cic. Nat. D. I, 27. —460. inde Put. et vetustiores edd. Vulgo deinde, claudicante versu.

465. parabit Put. paravit R. 1, Parm. Med. —466. Inter pastores emend. N. Heins. non inprob. Drak. Intra pastores edidit Lefeb. qui hæc notavit: «Intra notat habitum vel perpetuum quid. Non tantum erat inter pastores, sed et pastor ipse intra pastores: ut in Celso Præf. p. 17, ed. Krause, medicina intra usum est... ipsi intra professionem.» —470. rivosque cieri, vel citari conj. N. Heins. At sensus hoc loco est, quod Drakenborch. jam monuit, canente Daphnide fluvios aquarum murmura continuisse, et ad vocem ejus inmobiles stetisse, ut apud Ovid. Fast. II, 84, et Propert. III, i, 41, 42, al. III, ii, 1, 2, ubi vid. Broukh. —475. sedavit jubila Cyclops, h.e. cantus suos continuit et compressit intentus audiendo pastori, emend. Gronov. Obss. III, 7, non inprob. Drak. quia jubilum nullibi ponatur de carmine, quod laudem mercatur; conf. tamen not. læta e scopulis audivit conj. N. Heins. At neque huic, neque Drak. et Ern. vulgata lectio displicuit; lentus audivit reposuit Lefeb. coll. VII, 440, et Virgil. Eclog. I, 4.

479. Oiliades scripti, R. 1, et Med. Oliades Put. Olides R. 2, et Marsi Ven. prior. Oilides Marsi Ven. 2, omnesque reliquæ edd. ante Drak. —480. Urguentes malebat N. Heins. —481. alni Col. vel potius, Lefeb. teste, tres scripti et R. 2; alno Parm. Vulgo alvi, prob. Dausq. ut jungantur medius alvi. Sic et medius alni jungebat N. Heins. (ut medius teli sup. I, 307, ubi vid. not.) qui tamen ita maluerit medium dum se adlevat alni. —484. ferro pro rostro Put. prob. N. Heins. ut sit teli ferrum, quo transfixus fuerit Scyron, non rostrum, cui hic nullum putabat esse locum. At vid. not. —487. autem pro adeo Put. Deinde senis Col. Vulgo sævis, quod ex antiqua scriptura sevis ortum. —491. Ac Col. At Put. R. 1, Parm. Med. Art fert Ox. Aufert etiam legi posse monebat N. Heins. Sic tamen Aufertque scribendum. At ferri pro auferri dictum, ut sup. I, 361, Drak.

492. Podætum, non Podetum, Col. —493. ephœbos vel ephebos scripti, R. 2, Marsi et Martini Herbip. edd. Vulgo ephebis. —500. summerserat R. 1, Parm. Med. turrigeram Nessum malebat N. Heins. ut Centauro magna ap. Virg. Æn. V, 122, quod certe necessarium non esse Drak. probat ex v. 572 et 578. —505. Proh! qualem (seu splendentem... velox saltu) decuere labores refinxit Lefeb. qui tamen hunc locum ita potius corrupit, quam emendavit. —509. decuere Colon. quod recte probarunt N. Heins. Drakenborch. et Ern. Vulgo docuere, male; nocuere corrig. Barth. Adv. IX, 3, et Gronov. Obss. III, 7. —511. fata scripti, probb. Gronov. Obss. II, 11, N. Heins. Drakenborch. al. Vulgo facta. —512. sub umbras Putean. —514. Cyclopea libri tantum non omnes, vid. ad v. 33. —515. Ita h.l. ex scriptis restituit N. Heins. ut similes versus bis terve in Virgilio. Vulgo Cyanes, ne metrum laboraret, et Ortygiæ Arethusa, vel Arethusæ. Scribendum tamen crediderim Ortygies Arethusa.

516. Ita Col. recte; præsens pro Perseus Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde puppim hac Oxon. puppem hanc R. 1, Parm. Med. Vulgo Parte alia præses puppem Tiberinus agebat. —517. vehebatur Oxon. et Put. Deinde Crantor Col. et auctor Oxon. Τὸ Io autem est ex emend. N. Heins. qui omnino totum hunc locum restituit. Vulgo legitur Quaque ferebatur ductor Sidonius, io Conclamant, quod postremum verbum invexit Nicander; nam Concurrunt in omnibus edd. ante Juntinam. Prior vero syll. voc. io, quum sit exclamantis, corripitur. —519. sternuntque Put. —521. at gladio reposuit Lefeb. quem sequutus est Ernesti. Vulgata vero lectio haud dubie exquisitior est: nam cominus obponitur τῷ longe, et gladius jaculo; visque h.l. augetur omissa conjunctione disjunct. sed. —523. mole scripti et priscæ edd. ante Marsum, qui primus Mæla edidit. Mela Cell. vasta sub mole conj. N. Heins. et rectius vasta sed mole Lefeb. h.e. vasto nisu abrumpere hortatur catenas. Uterque autem æque ac Drakenb. et Ern. hæc verba referunt ad Crantorem, qui hortatus sit socios, etc. quæ ratio admodum dura est. Videtur omnino in hoc versu nomen propr. latere, quod librariorum incuria ac stupore exciderit, ut passim supra vidimus. Pro et etiam sed vel at legendum crediderim.

530. multus in ira opinabatur N. Heins. ut ap. Cic. et alios multum esse in re aliqua, in opere, etc. —534. Latronius Col. Sed Laronii ac Laroniæ nomen apud Juvenalem, et non semel in inscriptt. antt. occurrere, jam monuit N. Heins. —535. Tyrio pro duro conj. N. Heins. —536. Affixit Put. et Med. Sed adfixet pro adfixisset positum. —538. Ignarum remum conj. N. Heins. quia vox illa ad res inanimales quandoque a poetis transferatur. At vid. not. summo Col. somno Put. R. 1, Parm. Med. sompno Oxon. Deinde traxit Col. Ox. R. 1, Parm. Med. et aliæ edd. antt. unde recepi; atraxit Put. Vulgo adtraxit. —539. Percussi Put. et edd. vetustæ, vid. ad II, 213; densentur scripti, R. 2, et Ven. vid. ad IV, 159. Vulgo densantur, quod operarum vitio etiam legitur in ed. Drak.

548. in vulnera scripti, R. 1, Ben. Vulgo in vulnere, et sic quoque ed. Drak. sed iterum culpa typographi. —549. e pelago malebat N. Heins.

553. Inpellant pelago Put. quod rectius videbantur N. Heins. qui et v. 554, Mole sua, h.e. incumbendo iis ac deprimendo sub fluctu, scribendum censebat, coll. VI, 32, et Tac. Ann. II, 17 extr. At vid. nott. —558. Hic versus, qui vulgo omittitur, restitutus e c. Col. Exstat quoque in Oxon. Put. et R. 2, in quibus tamen fluctu pro flictu legitur. —559. ferro pro bello Put.

563. En tacite scripsit Lefeb. ut passim. —565. Nant aliæ textis conj. N. Heins. ut texta carinæ et texta pinea pro navibus. —567. Ardent ed. Gryph. non inprob. N. Heins. pinnataque reposuit Lefeb. cujus hæc nota est: «Fœdam labem hic reliquit et tuetur Drak. scribendo pennata. Penna pro pluma generatim de avibus, pinna de piscibus, quod recte de Sirene, monstro thalassio. Atque ita distinguit Quintilianus: sed et pinna de avium alis et cauda. Sic etiam Cupido pinnatus non pennatus. Hoc sensu intelligendus locus Licinii in Gell. XVII, 21, in fine, de Musis.» Pleraque perperam dicta, quæ refellere nihil adtinet. Piscium forma Sirenibus quidem tribuitur in Chartarii Imagin. 35, p. 109, sed non ab antt. scriptoribus. Alatas vero eas fingi, notum ex poetis et vett. monimm. Conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. IV, i, 69; Intpp. Ovid. Metam. V, 552 sq. Fabrett. ad Column. Traj. in Add. pag. ult. Montfauc. Antiq. expl. T. I, P. II, pl. 222. Chausse gem. ant. fig. t. 128, al. —569. Jovi Put. Vulgo Jove. —570. Quæque effusa comas conj. N. Heins. et curvum p. c. pristem, vel pristim, quod recepit Lefeb. qui monet, frustra hic nugari Drak. et repugnare duos veteres. —572. Python Col. Piton R. 2. Vulgo Phyton, vel Phiton. —573. Vulg. Elisæ. Sed vid. ad I, 81. —575. At, non Ac, Col. At vinctus malebat N. Heins. quia vinclis præcessit v. 563. Sed undecim versus interpositi sunt, et ipse sup. v. 500, navium nomina genere femin. efferenda credebat. —578. Ætne Oxon. et Put. Ethe R. 1, Ætnæ Med. et Ven. Marsi. Vulgo Ætna.

581. ferre... ruisset conj. N. Heins. Cf. ad I, 170. Sed vid. not. —583. pelagique vapore, parata, vel pelagine vapore coorta emend. N. Heins. qui recte monuit, inter causas pestilentiæ etiam maris ac fluviorum exhalationes recenseri, ut apud Claud. Cons. Hon. VI, 241, amnisque vapore Sæviat aucta lues. Sed vulgata forte lectio eodem spectat, vid. not. —585. æstiferis scripti. Vulgo astriferis. —588. lætis Col. Put. et priscæ edd. lactis Ox. Vulgo latis. Deinde pomis pro donis conj. N. Heins. Sed dona auctumni dici poma, ut Bacchi et Cereris dona vinum et frumentum, jam monuit Drak. —590. crassæ caliginis emend. Gron. Obss. III, 7, prob. N. Heins. Conf. sup. v. 313.

598. Ardebat lingua præstiterit, ut lingua aspera inflammatione et intumescens designetur, vid. Heyne ad Virgil. Ge. III, 508. —599. descendere fauci, vel fauce sicca reponendum putabat N. Heins. coll. XIII, 708, 759. Rectius forte descendere fauces Abnuerant siccas... alimenta Drak. justorum, vel missorum ciborum quidam ap. Dausq. Pro siccæ malim septæ, ut ap. Lucan. VI, 1146, ulceribus vocis via septa coibat. Conf. Heyne ad Virg. Ge. III, 508.

609. acervi conj. N. Heins. et Scalig. Poet. V, 11. Sed vulgatam lect. e verbis sq. magno sese aggere tollunt firmat Lefeb.

618. Latio Put. Deinde vis dira maluerit N. Heins. ut dira lues ap. Ovid. Met. VII, 523. —619. clademque, non cladesque, scripti. —620. ægre pro ergo malebat N. Heins. —622. minuere Col. quod etiam conj. Gron. Obss. III, 7; timuere Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. posuere R. 2, Ben. Marsi ed. et inde aliæ, quod placet Lefeb. sed displicebat Gronov. et N. Heins. quia reponunt proxime subsequitur.

627. Ita scripti omnes et R. 2, nisi quod per compend. scripturæ audisque in Tell. et hinc vitiose avidisque in Oxon. Put. et priscis edd. Vulgo Signaque circumstant alacres, avidisque tubarum, etc. —628. ad pro in Parm. ire et in hostem, vel ire per hostem conj. N. Heins. —630. forte Tell. sorte in reliquis scriptis et edd. vetustis. Vulgo morte. —636. Et macie, pro vulg. Et maciem ex vet. ed. Marsi recepit Drakenb. ut et conj. Dausq. et vir doctus ad marg. R. 1; Marcidaque in galeis emend. N. Heins. quem vide ad Claudian. in Eutrop. I, 111; Et macie in galeis Barth. Adv. IX, 3. Mox malisque Put. non inprob. N. Heins. ut sensus sit: ne spes et fiducia hosti subnascatur ex malis suis. —637. vallatur Put. celatur conj. N. Heins. vulgare verbum substituens poetico. —640. una forte judice N. Heins.

648. Forsan scribendum sacros, juvenum certamina, lucos, h.e. lucos sacros, (quod perpetuum est epith. lucorum, qui sacri sunt diis) in quibus loca sunt certaminum juvenilium, i. e. gymnasia. —649. fulgentia limina Put. —652. ædes pro sedes conj. N. Heins. quoniam in templis spolia ab Agathocle fuere suspensa. Non male: sed sedem etiam regiam dici posse, in qua antea Agathocles et tum Hiero habitaverit, jam monuit Burmann. —653. mites Hieronis opes Col. Ox. Tell. et R. 2. Vulgo mitis, ut sup. v. 79, ubi vid. not. Sed illud hoc loco aptius. Deinde hinc scripti. Majorem vero distinct. post manibus delendam, et post vetustas ponendam putabat Burm. Denique vetustis emend. Barth. Adv. IX, 3, quod artificium manibus, opere et vetustate consecrari velut et venerabiliora fieri censeantur torenmata, picturæ et talia. Sed durum esse τὸ sancta conjungi cum gloria, neque manus artificum recte ab eo explicari, jam observavit Gron. Obss. III, 7. —654. illo Col. probb. Gron. l.c. et N. Heins. Vulgo ullo, quod servavit Lefeb. Sed pictura maxime in Græcia floruit, et, ut sculptura, quatuor ibi potissimum scholas habuit, Rhodiensem, Corinthiam, Sicyoniam et Atheniensem, quod doctus poeta non ignorasse censendus est. —655, 656. Locus perplexissimus, juvabat Col. juvabant reliqui scripti et vetustæ edd. Deinde Quem scire Ephyren constanter scripti et edd. priscæ, nisi quod ex Ephyre in duobus veteribus, nescio quibus, reperit Lefeb. Denique certaret in auro Put. et Parm. Vulgo non æra vacabant, Quæ scirent Ephyren fulvo certaret ut auro. Hæc variis conjecturis emendare conati sunt viri docti, Barthius Adv. IX, 3, non male conj. non æra vacabant, deerant, Quîs scires Ephyren, quibus visis illico Corinthium opus adnosceres; fulvo certaverit auro Vestis, textura seu artificium metallo erat pretiosius, vel illi certaverit. Gronovius in prima edit. Obss. III, 7, non æra juvabant, Qui scirent Ephyren, non æra Corinthia, quamvis auro contra cara, juvabant intelligentes præ Syracosiis hisce tam fabre factis, fulvo certaret ut (h.e. quamvis) auro. Vestis, etc. Sed in altera edit. ex illo loco Stat. Silv. II, ii, 68 (Æraque ab Isthmiacis auro potiora favillis) non æra vacabant, ne æra quidem vacua artificii, non omissa, arti neglecta et inelaborata, inculta, vacantia, erant, Queis scires Ephyren fulvo certasse vel auro. (Etsi enim plures calamitate Corinthi mirabilem illam æris extitisse temperaturam, non defuerunt tamen, qui aliter, et quidem salva urbe atque arce, tradiderint) Vestis spirantes referens subtemine, vultus. Quæ radio, etc. N. Heinsius coll. supra lib. II, vers. 600... 604, corrigebat, non usquam clarior illo Gloria picturæ seclo, non æris, avitam Qua scires Ephyren, fulvo certaret ut auro. Vestis, etc. vel fulvo consertaque ab auro Vestis, etc., ut sensus sit, non defuisse signa ærea maximi pretii, ex quibus liqueret, Syracusas a Corinthiis conditas, seu eorum coloniam esse, vel quæ facile artis Corinthiacæ esse, adpareret. Cellarius edidit non æra juvabant, Quæ scirent Ephyren: fulvo certaret ut auro Vestis... vultus. Quæ, etc. ut sententia h.l. sit, non adfecisse admodum æra Corinthia Syracusanos præ puro auro, quo res suas, vestes maxime ornaverint. Burmannus malebat non ære vacabat Quæsito ex Ephyre, h.e. regia illa non carebat ære Corinthiaco, fulvo certaret ut auro. Vestis, etc. quæ omnia referebat ad regiæ supellectilis magnificentiam. Lefeb. reposuit, non æra juvabat Quæsisse ex Ephyre: (Syracusani non ibant quæsitum æra Corinthum, quia apud se tam pretiosa habebant) fulvo haud certaverit auro Vestis, spirantes r. s. vultus Quos radio, etc. ut τὸ certaverit in seqq. subpleatur: non certaverit vestis referens... Babylon; non certaverit Tyros læta murice picto; non certaverint, quæ variata per artem, etc. Quæ clarissima licet sint, neminem tamen intellexisse miratur. Omnino nexum verborum perturbant, qui post auro, vel vultus distinguunt: nam τὸ certaverit ad ea spectat, quæ sequuntur; nec tamen in emendatione Lefeb. ejusque interpretatione adquiescendum crediderim. Drak. scripsit, non æra juvabant, Quæ scirent Ephyren, fulvo certaret ut auro Vestis,... vultus, Quæ, etc. sed quo sensu hæc verba adceperit, non docuit nos. Hanc lectionem retinuit Ernesti V. C. nisi quod certaverit auro ex vestigiis cod. Put. et ed. Parm. dedit; verba autem, non æra juvabunt, quæ scirent Ephyren, ita explicat: non valde delectabant et desiderabantur a Syracusanis opera artis Corinthiacæ; nam suis superbire satis superque poterant. Enimvero verba quæ scirent E. huic sententiæ parum apta sunt. Ego ex Col. recepi juvabat, e scriptis Quem, et ex duobus veteribus, a Lefeb. inspectis, ex Ephyre: pro scire autem, quod scripti exhibent, levi mutatione adcire reposui. Antiqua scriptura fuit, q̅m̅ accire ex, quam librarii mutarunt in quæ scirent et quem scire. Pro Ephyren scripsi Ephyre, nisi quis malit ex Ephyre: en fulvo certaverit auro V. Ex certaverit autem facile enasci poterant lectiones depravatæ certaret ut, et certaret in. Olim suspicabar non æra juvabant Quæsita ex Ephyre. Quod etsi eumdem efficit sensum, a scriptura tamen vetustorum codd. longius recedit; confer not. Withof. emend. Non æra superbam Tam fecere Ephyren (idest, non æra ibi Corinthia, quæ ipsi auro palmani faciebant dubiam, non vestes ibi Babyloniæ, Tyriæ, etc. aberant; non usquam æra clariora, quam ibi, quæ olim Ephyren superbam fecere), fulvo certaret ut auro, hoc est, quamvis Ephyre ipsi auro fulvo certaret hoc æra conficiendi artificio.

661. simili argento, inscripto, picto, conj. N. Heins. qui tamen recte monebat, nihil posse planius apertiusque esse vulgata lect., quæ suspecta videbatur Barthio Adv. IX, 3. Mox mistu Quîs gemino quæsitus honor male legebat Scalig. ad Manil. V, 535. —665. pudor pro labor Col. et Ox. unde Femineus sudor; tectis opibusque emend. N. Heins. Omnino labor glossema et interpretamentum vocis sudor videri potest. Nihil tamen mutandum censebant Drak. et Burm. quem vide ad Ovid. Amor. I, xiii, 23. —667. plangoribus, et mox stent mœnia, rerum An nullos opinabatur N. Heins. —670. nimium juris R. 1, Parm. Med. Ben. nimiumque viris, scripti, R. 2; Cell. Vulgo nimium viris metro repugnante; nimium victis conj. Barth. Adv. IX, 3, nimirum, iris tantumque l. vel tantumque viris nimiumque l. Dausq. nimias vires, vel nimius juris N. Heins. cui tamen verius videbatur nimium juris, h.e. nimium jus, nimium sibi potestatis esse, ut nimium regni ap. Ovid. Amor. II, xvii, 11; conf. sup. VI, 81. —675. planxit Put. R. 2, et Marsus in comment. —678. Post hunc versum in vulg. edd. legitur hic: Ignarus miles vulgi tum forte peremit, vel in ed. Cell. ex emendat. Gron. Obss. III, 7, extr. vulgi quem sorte, h.e. tanquam vulgarem hominem, non artificem tanti ingenii. Hic versus, exceptis forte duobus antt. libris, nescio quibus, qui eum exhibent, si Lefeb. fides habenda, comparet neque in scriptis, neque in vetustis edd. ante Marsum, qui primus eum, ex ignoto nobis fonte haustum, vulgavit. Ego totum ejeci, quum non modo librorum auctoritate destituatur, sed etiam, quod recte jam monuit N. Heinsius, nihil sane elegantiæ et commodi sensus præ se ferat. Profectus est haud dubie ex ingenio inepti versificatoris, cui manca et inperfecta videbatur h.l. sententia, quæ tamen, his laciniis recisis, bene procedit, modo major distinctio post voc. patriæ v. 677, tollatur. Vid. not. Heinsius quidem versus adeo complures et totam fortasse paginam, quæ meritissimas Archimedis laudes vitæque exitum complexa sit, hic nobis periisse suspicabatur: quod persuasisse videtur Drak. qui versum, a nobis extrusum, inclusit uncinis et ante illum lacunam asteriscis designandam curavit. Enimvero laudes Archimedis Silius jam sup. v. 341 seqq. copiose celebraverat, et h.l. mortem ejus, breviter quidem, quum pleniore illum ore jam laudasset, at gravibus verbis memorat. Withof. legendum censebat: Defensor patriæ: meditantem in pul. for. Nec tur. an. t. fer. rui. Ignarus miles vulgi cum sorte peremit. Idem hæc notavit: «Nihil abesse affirmo contra Heinsium. Inominata cædes Archimedis nullam Silio gloriandi materiem suppeditabat, nec de exitu vitæ, qui adeo subitus ac repentinus fuit, multa poterat proferre; satis erat dixisse, ipsum Marcellum Archimedis neci etiam illacrymatum fuisse.»

682. sedis pro seclis Oxon. et priscæ edd. facili et solenni errore; cf. ad II, 52. —686. Ac Col.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS QUINTUS.

ARGUMENTUM.

Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce, qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.

P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius, quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.

Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ Voluptas ac Virtus diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam blande adpellando deleniat; 18-31.

Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis, periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem commendat; 32-67.

Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis patriæque defensionem exhortatur; 68-120.

Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit; 121-128.

Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi opinantur; 129-134.

Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque contremit; 135-145.

Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et certatim dant nomina; 146-151.

Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves subduci jubet; 152-179.

Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer auctor est, ut prius quam tres Pœnorum duces, qui trifariam exercitus in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.

Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad mœnia subit, C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231.

Contra Aris, Pœnorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et, quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui adscendunt, onere franguntur; 232-236.

Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum claudat urbem, facilem per illud pedibus ad mœnia transitum dari, eo secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.

Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262.

Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur; 263-285.

Interea Philippus, Macedonum rex, fœdere cum Pœnis Acarnanibusque junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311.

Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat, donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.

Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite amabat; 320-333.

Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam eripuisset confecti belli; 334-342.

Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; 343-365.

Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; 366-380.

Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.

Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem incutit Hispaniæ populis, et tres Pœnorum duces omnem salutis spem in eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.

Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide confugit; 410-439.

Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii, viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui; 439-470.

Pœni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus ingentem prædam concedit militibus; 471-492.

Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; 493-514.

Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem, in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum, Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.

Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est, deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ, viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat; 560-600.

Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum procedit; 601-625.

Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad pugnam excitant; 626-665.

Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim, Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem, Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.

Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; 711-739.

Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes; 740-777.

Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio obtruncat; 778-807.

Cæso duce reliqui Pœni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam ipsa nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis posita, redit; 807-812.

Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus castra inde movet; 813-823.

At nova Romuleum carpebat cura senatum,

Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,

Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo

Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.

5

Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges

Concedat tellus, propioraque bella pavescat.

Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti

Imperio circumspectant, Divosque precantur,

Qui laceris ausit ductor subcedere castris.

Hic liber continet historiam belli in Hispania a Romanis duce Scipione Africano gesti, quum Cn. et P. Scipiones ibi periissent; de quo v. sup. XIII, 381 sqq.

1. Conf. omnino Liv. XXVI, 18. —2. gentes, copias Rom. —trepidas, cæsis Scipionibus et utroque exercitu. —gentesque Martemque Hiberum, h.e. periculosum copiarum Rom. in Hispania residuarum imperium, tanquam grave onus, subiret. Cf. v. 9. —3. hoste superbo, per hostem superbum; Lenz. Immo, hoste superbiente, triumphante.

5 sq. Tartessia t., Hispania, a Tartaro, ob subterraneas cavernas, sic dicta. Strab. Cf. ad III, 399. —in Tyrias leg. Conc., imperio et potestati Pœnorum se subjiciat; Drak. coll. v. 383, et I, 2. —6. propiora bella, in Libya, Hispaniæ vicina.

10

Absterret juvenem, patrios patruique piare

Optantem manes, tristi conterrita luctu,

Et reputans annos, cognato sanguine turba.

Si gentem petat infaustam, inter busta suorum

Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,

15

Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;

Nec promtum teneris inmania bella lacertis

Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.

10 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. juvenem, Scipionem Africanum. —patrios manes, cf. ad VII, 487. —piare, vindicare, manes, mortem. —12. annos, juvenilem ætatem Scipionis, quatuor et viginti ferme annos nati. —cognato sanguine turba, cognati. Id toti populo tribuit Livius l.l.

13. gentem infaustam, Hispanam, Scipionibus perniciosam, vel mali ominis. —14. Decertandum esse Scipioni, hosti, cum hoste. Cf. ad I, 234. —15. Gradivo, belli fortuna meliore flagret, ad virtutem incendatur. —16. Nec facile esse puero vel juveni, tam periculosi gravisque belli molem sustinere. Conf. XVI, 656 sq.

Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,

Ædibus extremis volvebat pectore curas;

20

Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras

Adlapsæ, haud paullum mortali major imago,

Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.

18... 128. Præclarum commentum, quo fabula de Hercule a Prodico narrata et omnibus notissima e Xenoph. Mem. Socr. II, 1, §. 21 seqq.; et Cic. Off. I, 32 (quam et Ovid. Amor. III, 1 sq.; Lucian. in Somn. aliique imitati sunt), ad Scipionem transfertur, facile animum docti poetæ subire poterat ex iis, quæ de origine vulgatæ opinionis, qua Scipio divinæ originis vir esse credebatur, memorant Liv. XXVI, 19, et Polyb. X, 2 et 5, quæ loca insignia neminem comparasse pœnitebit. Fabulam venustam Prodici Sophistæ, quam Xenophon memorat e libro, cui titulus fuit Ὡραι (f. ætates vitæ), ingeniose etiam tractarunt Ill. Wieland (in N. Amadis et Musarion, Ges. I) et Stiernhiehn in carmine Danico, quod Sæc. XVII edidit et inscripsit: Hercules; Lenz. Eamdem nuper erudite copioseque interpretatus est juvenis doctiss. Goth. Aug. Cubæus Misnensis in libello, quem nondum vidi, et cujus titulus est: Xenophontis Hercules Prodicius et Silii Italici Scipio, perpetua nota illustrati, præmissa de Prodico dissert. Lips. 1797, in-8o. —Episodium hoc docte illustrarunt Ill. Doering in Eclogis vett. poett. lat. p. 255 sqq., quem comment. passim laudabo, et Cl. Weiske in vers. germ. Xenoph. Mem. Socr. Lips. 1794, quem librum mihi nunc ad manus haud esse doleo. Conf. qui iisdem coloribus adumbrarunt Virtutem ac Voluptatem, Philostr. in Imagin., Philo Jud. de mercede meretr. p. 863; Lactant. VI, 3 et 4; Maxim. Tyr. λογος δ, pr. Basil. orat. de legendis Græc. libris §. 10; Themist. Orat. XXII, p. 280, ed. Hard. —18 seq. Impluvium, seu cavædium (al. cavum ædium), μεσαύλιον, media ædium pars, non modo porticibus cingi, sed et amœnis arboretis (unde h.l. lauri sub umbra), xystis vel ambulationibus ornari solebat, vid. Heyne ad Virg. Æn. II, 512 sq.; VII, 59; et ad Tibull. III, iii, 15; Jani ad Horat. Od. III, x, 5 sq.; Ernesti clav. Cic. v. impluvium et xystus. Hinc extremas ædes adcipio de extrema parte impluvii, prope ὀπισθόδομον. «Hortus erat posticis ædium partibus,» Liv. XXIII, 8. —20. per auras, de cælo, ut Deæ. —21. haud paulum mortali major imago iis fuit, ut Diis, qui humana forma, sed majore, pulchriore et augustiore, induti hominibus adparent. Vid. Heyne Exc. XIII, ad Virg. Æn. I. —22. Virtuti inimica Voluptas, cf. Cic. de Senect. c. 12.

Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,

Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,

25

Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:

Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras

Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.

23 sq. Hoc loco Lenzius notat Voluptatem Silii, qualis est orientalis meretrix, pretioso cultu adornatam: «illa vero Prodici, inquit, similior est ionicæ ἑταίρῃ.» Ed. —odorem, unguentum, et quidem h.l. Deorum, ambrosiam, unde mox Ambrosius diffusa comas, ut de Venere ap. Virg. Æn. I, 403, cf. sup. ad VII, 469, et XII, 245. Silius autem ad Voluptatem transtulit imaginem Veneris. Ἀφροδίτη γὰρ ἔστιν ἡδονὴ, Athen. Deipn. XII, pag. 510. —Achæmenium, Persicum, pro quovis pretioso et optimo, cf. ad VII, 647; Plin. XIII, i, s. 1; Salmas. ad Solin. p. 947.

—24 sq. Apud Xenoph. Κακία habet ἐσθῆτα, ἐξ ἧς ἂν μάλιστα ὥρα διαλάμποι. Apud Philostr. Ἡ μὲν Κακία χρυσῷ τε κατεσκευασμένη, καὶ ὅρμοις, ἐσθῆτι τε ἁλιπορφύρῳ, καὶ παρεῖας ἄνθει, καὶ χαίτης ἐμπλοκαῖς καὶ γραφαῖς ὀμμάτων, cf. Var. Lect. —25 sqq. Voluptas subfuderat, trajecerat, ostrum, purpuream tramam, fulvo auro, subtemine aureorum filorum; et in fronte crinis constringebatur acu aurea; lascivaque lumina motu ancipiti, incerto, fluctuante, jaciebant crebras flammas, radios amoris, ut ap. Lucian. Amor. III: ἱλαραι τῶν ὀμματων αἱ βολαι τακερως ἀνυγραινοντο; Lenz. —26 seq. acu comatoria, seu crinali, vel discriminali, qua nodi capillorum a fronte in verticem reductorum (tutuli, κρωβυλοι, κορδυλαι, κορυμβοι, σκορπιοι) figebantur, cf. Salmas. Exerc. Plin. p. 534, et Intpp. Petron. c. 21. Eodem forte sensu Virg. Æn. IV, 138, dixit crines nodantur in aurum, h.e. acu aurea. Ea sic decor quæritur in fronte, fronti. Contra vers. 28. —frons hirta est, ubi capilli, ut ap. Terent. Heaut. II, ii, 49, passi et circum caput rejecti negligenter sunt; Doering. —Sic ap. Xenoph. l.l. ὄμματα ἀναπεπταμένα, oculi huc illuc volitantes, τῆς Κακίας, lascivi et mobiles, ap. Lucian. Merced. cond. c. 33, T. I, p. 692: τὸ βλέμμα διασεσαλευμένη; Doer. Philo Jud. l.l. ὑπὸ τρυφῆς τε ἄγαν καὶ χλίδης σαλεύουσα τὼ ὀφθαλμὼ, οἷς τὰς τῶν νέων ἀγκιστρεύεται ψυχὰς.

Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam

Composita mutata coma; stans vultus, et ore

30

Incessuque viro propior, lætique pudoris,

Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.

28 sq. Ἀρετη Prodici virtutes in qualibet vitæ conditione complectitur, et mitiorem elegantioremque animi formæque indolem præ se fert: Virtus Silii est virago, aspera heroina et imago bellicæ virtutis, juveni fortissimo consentanea, non Virtus elegantioris Græciæ, sed veteris Romæ, cujus frons est hirta, incomtis et fruticantibus capillis, stans vultus, βλεμμα καθεστηκος (vid. D’Orvill. Charit. p. 404), oculus eodem obtutu sibi constans (quo animi tranquillitas significatur, ut contra mentis motus æstusque luminibus lascivis mobilibusque Voluptatis), et lætus pudor, grata verecundia; Lenz. —Alterius, Virtutis. —frons hirta, crinibus negligenter in ea sparsis, cf. ad v. 26. Sed quoniam hæc notio verbis seq. exprimitur, malim intelligere frontem rugis horridam et deformem (ut hispida facies ap. Hor. Od. IV, x, 5), qualis meditabundis est, sive acribus et industriis in rebus gerendis; vel tristem ac torvam, quæ corrugari, contrahi, adduci solet, ut contra serena ac læta exporrigi, remitti, explicari, solvi. Hirtum, vel hispidum proprie dicitur quidquid non satis cultum ac politum, et sic asperum vel ingratum adspectu est, quod jam monuit Jani ad Hor. Od. II, ix, 1. Ille vero oris cultus habitusque Virtuti tribuitur a Philostr. Ἡ δὲ Ἀρετὴ πεπονηκυίᾳ μὲν προσφερὴς, τραχὺ δὲ ὁρῶσα, etc. et Justitiæ ab antiquis poetis, sculptoribus pictoribusque (qui eam iisdem coloribus, quibus Virtutem, depingebant), quod vel ex verbis Chrysippi ap. Gell. XIV, 4, intelligitur: σκυθρωπὴ γράφεται, καὶ συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, καὶ δεδορκὸς βλέπουσα, ὥς τε τοῖς μὲν ἀδίκοις φόβον ἐμποιεῖν, τοῖς δὲ δικαίοις θάρσος. —29 sq. nec unquam composita mutata coma, nativa frontis forma non exornata et mutata fuit crispatis et arte compositis capillis; Doering. —Vultus stans, constans, semper idem et compositus, vel in unam rem defixus, quod constantiæ, gravitatis, probitatisque indicium est, ut levitatis contra et lasciviæ, si quis oculos perpetuo movet et ubivis circumfert, vel obliquat eos, et limis alium adspicit, cf. v. 27, et sup. ad III, 173; Stat. Theb. X, 688. Sic συνεστηκὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον, ap. Gell. l.l. λογισμὸς ἑστὼς, χρεία et ἐλπις ἑστηκυία, vel ἔστη τῇ διανοίᾳ ap. Polyb. III, 105; VI, 25; X, 16; XXI, 9: τὸ τοῦ βλέμματος καθεστηκὸς ap. Eustath. in Iliad. γ. —ore Incessuque viro propior; καί μοι ἔδοξεν ἀνδρῶν εἶναι περιπτῶν τὰ θεῖα, etc. Philost. —30. læti pudoris, grata oris verecundia; κεκοσμημένη τὰ ὄμματα αἰδοῖ, Xenoph. —Lætus pudor est, qui vultum decorat, et animos adspicientium læto quodam et jucundo sensu adficit; ut Venus ap. Virg. Æn. I, 591 (ubi vid. Heyne), Æneas oculis lætos adflat honores; Doering. —31. Celsa humeros, naturæ convenienter, Dausq. qui contulit Terent. Eun. II, iii, 21 seq. «Haud similis virgo est virginum nostrarum, quas matres student Demissis humeris esse, vincto pectore, ut graciles sient, etc.» —niveæ fulgebat stamine pallæ, κεκοσμημένη τὸ σχῆμα σωφροσύνῃ, ἐσθῆτι δὲ λευκῆ, Xenoph. Vestis quoque naturalis, non adscititii coloris.

Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:

«Quis furor hic, non digne puer, consumere bello

Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude

35

Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?

Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?

32. Occupat, scil. loqui h.e. festinat loqui, vel potius prior dixit, ut ap. Stat. Theb. VII, 538, φθάνει, vel προλαμβάνει λέγειν. Ap. Xenoph. τὴν Κακίαν φθάσαι βουλομένην, προσδραμεῖν τῶ Ἡρακλεῖ καὶ εἰπεῖν, etc. —promissis, quæ datura, et quibus Scipionis animum motura esset. —33. Simillima est oratio τῆς Κακίας ap. Xenoph. l.l. cf. mox ad v. 45. —34. Num inmemor es cladum, quas Romani adceperunt ad Cannas, etc.? —gravior, tristior Romanis Styge. —35. lacus Mæonius, Trasymenus, cf. ad IV, 719 sqq., et V, 9 sq. —Padus, clades ad Trebiam et Ticinum, in Padum influentes, cf. ad VII, 149. —excessere ex animo vel memoria tua, vid. ad II, 628.

36. Quem ad finem, quo usque, ad quos fines et terminos bella et expugnationes tuas quasi proferes, et fata lacesses, mortem adcelerabis, ut contra v. 47 ætas concessi a fatis temporis; Lenz. Immo quem ad finem, quo fine, cur. Illa certe explicatio a juvene, qui nondum administraverat bellum, et a verbis fata lacesses aliena videtur. —fata lacesses, vid. ad I, 680; IV, 731, et XII, 61.

Tune etiam tentare paras Atlantica regna,

Sidoniasque domos? moneo, certare periclis

Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.

40

Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit

Per medias volitare acies, mediosque per ignes.

Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum,

Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:

37. Atlantica regna, extremam Libyam, ubi mons Atlas: nisi potius intell. h.l. Hispania, a mari Atlantico sic dicta, cf. XIII, 200. Scipio primum petiturus erat Hispaniam, eaque debellata Sidonias domos (v. 38), Carthaginem. —39. armisonæ procellæ, periculis belli.

40. Ni fugis hos ritus, quales Virtus exigit, θρησκείαν; invidiose, quasi in externis ritibus versetur virtutis exercitium; Doering. —ritus, leges, cultus et præcepta Virtutis; Lenz. —41. Cf. ad XIV, 175.

42. prodiga, invidiose, veluti Virtus non parcat viris magnis, sed eos temere pessumdet; Ern. —Paulus ipse prodigus animæ magnæ dicitur Horat. Od. I, xii, 38. Cf. sup. ad I, 225. —43. Decios patrem filium et nepotem, pro patria se devoventes, si fides habenda Cic. Tusc. Qu. I, 87, et fin. II, 19; nam alii non idem tradunt de nepote.

Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis

45

Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.

At si me comitere, puer, non limite duro

Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.

44. Hoc iterum acerbe dictum pro, gloriæ et honoris spe fallit, ut mortis contemtum animis ingerat; Ern. Summam rerum gestarum sepulcris inscriptam titulos supremos Plin. Ep. IX, 19 vocat; Cell. —45. non sensuræ, quid gesserit, umbræ, sententia, quæ animorum post mortem vitam invidiose ridet; Ern. Epicureorum præcipue ea fuit opinio, animam simul cum homine mori et interire (vid. Diog. Laert. lib. X): ubique vero Silius Voluptatem ex opinione Epicureorum, quos Voluptatem summum bonum putasse creditum est, argumentantem inducit, quemadmodum contra Virtutem ex placitis Stoicorum; Drak. 46 sqq. Sic et Κακία disputat ap. Xenoph. Mem. Socr. II, i, §. 23. Ἐὰν οὖν ἐμὲ φίλην ποιήσῃς, ἐπὶ τὴν ἡδίστην τε καὶ ῥᾴστην ὁδὸν ἄξω σε, καὶ τῶν μὲν τερπνῶν οὐδενὸς ἄγευστος ἔση, τῶν δὲ χαλεπῶν ἄπειρος διαβιάσῃ· πρῶτον μὲν γὰρ οὐ πολέμων, οὐδὲ πραγμάτων φροντιεῖς, ἀλλὰ σκοπούμενος διέσῃ, τὶ ἂν κεχαρισμένον ἢ σιτίον ἤ ποτὸν εὕροις, etc.

46. limite duro, dura et molesta vitæ via ac conditione, cf. ad VIII, 612.

Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:

Non glaciem Arctoam, non experiere furentis

50

Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento

Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus

Sub galea pulvis, partique timore labores:

48. Cf. omnino Heyne ad Tibull. I, i, 4, ubi exemplis docet, belli aut militiæ ærumnas et terrores hostiles (unde h.l. trepidos) per somnos classico interruptos a poetis declarari. —abrumpet somnos, ut apud Virgil. Ge. III, 530 et al. Drak. cf. sup. ad VII, 156. —49 sq. Conf. Ovid. Met. IV, 624; arctoa glacies, polus arcticus, seu septemtrionalis: Cancri, poli antarctici, seu australis. —50. mensas sæpe cruento Gramine composit., ut fit in vita bellica, quum sub dio, humi, inter cæsorum cadavera decumbunt ad cibum capiendum; Ernesti, qui et recte jam monuit, in toto h.l. singula ad extenuandam illam vitam laboribus et incommodis plenam bene elata esse. —51 seq. haustus pulvis, ut apud Ovid. Met. XIV, 136; Stat. Silv. V, iii, 223; et Theb. VI, 848, quibus locis eleganter hauriri dicitur pulvis adtractus et conlectus; Doering. —52. labores parti timore, ærumnæ, quarum causa est timor ab hoste. Possis etiam interpretari: facta et rerum gestarum gloria, multis curis et timore parta. Sed illa ratio præstiterit. —Labores, ut πόνος et μόχθος, et ærumnæ, et res fortiter gestæ dicuntur. —labores parti timore, curæ et sollicitudines periculis creatæ; Lenz. coll. Tibull. I, i, 3, et Burm. ad Prop. III, ix, 6. Cf. Var. Lect.

Sed current albusque dies, horæque serenæ;

Et molli dabitur victu sperare senectam.

55

Quantas ipse Deus lætos generavit in usus

Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!

Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,

Inperturbata placidus tenet otia mente.

53. album, ut al. candidum, dicitur bonum, lætum, felix, vel a creta et candido lapillo, quo Thraces Romani aliique populi felices dies, ut infelices atro calculo, signabant (vid. Intpp. Plin. VII, 40, et Hor. Od. I, xxxvi, 10); vel, ut mox serenum, a cælo sereno, ac nullis nubibus tenebrisque obducto et contristato; vel denique a colore albo, qui olim sacer, divinus, solennis, lætus, habebatur; ut contra atrum et nigrum est triste et infaustum a colore atro, signo tristitiæ, et qui rebus inferis proprius est, cf. ad III, 211, et VII, 633. Sic λευκὸν εὐήμερον φάος dixit Soph. Ajac. 723; λευκὸν ἔαρ, λευκὸν δὲ θέρος, Callim. H. in Cer. v. 123, ubi vid. Spanh. et ad v. 136. —horæ serenæ, vid. ad VII, 544. —54. molli, jucundo.

57 seq. Hæc iterum sunt ex dogmate Epicureorum, qui Deos res humanas non curare, et in perpetuo otio feliciter tempora transigere existimabant; Drak. coll. Horat. Serm. I, v, 101 sq.; Sen. de Ben. IV, 4; Cic. Ep. ad Div. VII, 12; Virg. Æn, IV, 379 (ubi v. Cerda); Gebhard. Crep. I, 17, et Diog. Laert. lib. X, §. 77, ubi v. Menag. Sed sive de industria, sive incuria poetæ factum videtur, ut huic otio contradicant, quæ de Deorum beneficentia in vss. 55 sq. dicebantur; Ern.

«Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas

60

Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.

Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem

Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.

Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,

Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque

65

Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,

Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema

Dimisisse meas sero non ingemit horas?»

59 sq. Observa, Voluptatem in seq. oratione jactare, quod alias Venus de potentia sua jactare solet; Doer. Apta calliditate inculcat, Æneam, Rom. gentis auctorem, suis artibus natum esse; Ern. cf. sup. ad v. 23. —Illa ego sum, verba eorum, quorum amplissima est fama, cf. ad IX, 128. —Simoentis ad undas, Trojæ. —60. Jungere de re Venerea, vid. Drak. et quem laudat Heins. ad Claud. Epithal. Pall. et Cell. v. 32, ad Ovid. Heroid. III, 107, et Rem. Am. v. 407.

62. avis, et aquilæ, et oloris, quum Asteries, Ganymedis et Ledæ amore captus esset. —tauri, quum Europam raperet.

63. currit mortalibus ævum, conf. ad VI, 121. —64 sqq. Nec nasci bis posse datur, ipsa Epicuri verba, quod jam Drak. notavit: Γεγόναμεν ἅπαξ· δὶς δ’ οὐκ ἔστι γενέσθαι, vid. Gatack. ad Antonin. de se ipso lib. II, §. 6. —Cf. ad V, 264 sqq. et Propert. III, v (al. iv), 13 sq. —67. Doer. comparat Tibull. I, iv, 33 seq. —Dimisisse meas horas, tempora lætitiæ, ac voluptatis neglexisse; Lenz.

Postquam conticuit, finisque est addita dictis,

Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,

70

Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,

Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis

Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti

Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti

Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores

75

Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo

Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.

69... 120. Bonæ, aureæ sententiæ sunt, quibus Virtus Voluptatem refutat; sed molesto verborum adparatu dilutas adnosco, inprimis quum de hominum ad gloriam et virtutem destinatione velut ex cathedra disputat; Ern. Similiter tamen disserit ἡ Ἀρετὴ apud Xenoph. et, si unquam, nunc certe declamatorium acumen, commune illius ævi vitium, quo Lucanus toties lectores obfendit, Silio condonandum est. Virtus disputat more Stoicorum, forte quia Scipio (et ipse Silius) horum philosophiæ deditus, et discipulus erat Panætii, qui tamen de animi immortalitate alias fovebat opiniones; Lenz. —70. vitæ tenebras forte errores dici putat Doering. ut ap. Lucret. II, 15 sq. 58 et al. Sed aptior h.l. est illa notio, quam ad III, 145, exposui. —71. Disputat Virtus ex opinione, quam de animo humano fovebant Stoici, qui, quum mentem divinam, seu animam mundi ex materie vel ætherea (Diog. Laert. VII, 156; Senec. Ep. 50), vel ignea (Cic. Acad. Qu. I, 11) conflatam putarent, animum humanum ejusdem originis, et divinæ mentis sive animæ mundi σπέρματα quasi et ἀποσπάσματα esse statuebant; Doer. qui et laudat Tiedeman. Geist der speculat. Philos. T. II, pag. 490; Meiners. Grundriss. der Gesch. d. Weltw. p. 119 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 730; cf. et Burm. ad Val. Fl. III, 380, et Lips. Manud. ad Philos. Stoic. II, 11: «Ratio nihil aliud est, quam in corpus humanum pars divini spiritus mersa,» Senec. Ep. 66. —72 sq. Comparant Oppian. Halieut. V, iv, 5, 10, 11, ubi v. Rittersh. —74 sq. minores Deo, solis Diis; inferiores quidem Diis, sed secundi ab illis, ut Te (Jove) minor latum reget æquus orbem Augustus ap. Horat. Od. I, xii, 57, ubi vid. Jani, et ad Od. III, v, 1... 3; οὐ γάρ τι πέλει καθυπέρτερον ἀνδρῶν Νόσφι θεῶν· μούνοισι δ’ ὑπείξομεν ἀθανάτοισι, Oppian. loco laudato confer Psalm. VIII, 6 seq. —75. fœdere certo, certa lege, ut apud Virgil. Æneid. I, 62. —76 sq. Drak. bene comparavit locum Cic. Tusc. Qu. I, 30: «Socrates censebat, duas esse vias duplicesque cursus animorum e corpore excedentium: nam qui se humanis vitiis contaminavissent,... iis devium quoddam iter esse, seclusum a concilio Deorum; qui autem se integros castosque servassent, quibusque fuisset minima cum corporibus contagio, seseque ab his semper sevocassent, essentque in corporibus humanis vitam imitati Deorum, his ad illos, a quibus essent profecti, reditum facilem patere.» Cf. ib. Davis. et ad cap. 12.

At, quîs ætherei servatur seminis ortus,

Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem

Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos

80

Captivo Liber quum signa referret ab Euro,

Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?

Quid suspiratos magno in discrimine nautis

Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?

78 seqq. Cæli porta patet, formula Ennii, ad quem v. Column. p. 164, cf. Senec. Herc. Œt. 1982 seq. —Poeta ante oculos habuit Cic. Tusc. Qu. I, 12, et Hor. Od. III, iii, 9... 16, ubi vid. Jani. —79 sq. De Bacchi expeditionibus Indicis et triumpho, cf. XVII, 647 sq.; Heyne ad Virg. Æn. VI, 805, et Hermanni Mythol. Lyric. p. 262. De tigribus ejus currui junctis vid. Heyne ad Virg. Ecl. V, 29, et Jani ad Horat. III, iii, 14.

82. Suspiratos, cum suspiriis invocatos, imploratos; Lenz. —83. Ledæos fratres, Dioscuros, suspiratos, optatos, invocatos a nautis, quibus sidera eorum exoptata sunt, vid. Jani ad Horat. Od. I, iii, 2; xii, 27 sq. et Hermann. l.c. p. 142.

«Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus

85

Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;

Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum

Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?

84. Comparant Cic. de Legg. I, 9, et de Nat. D. II, 56; Ovid. Met. I, 84 sq.; Severi Ætna, v. 223 seq.; Isidor. Orig. XI, 1; Sallust. Cat. 1 (ubi vid. Corte), et Herderi Ideen zur Philos. der Gesch. der Menschh. T. I, p. 219 sq. —Hæc gallice transtulit, magno patri non inficianda proles, L. Racine, la Religion, chant I, vs. 193 sq.:

Le roi, pour qui sont faits tant de biens précieux,

L’homme élève un front noble, et regarde les cieux.

Ed.

86. formas ferarum, h.e. feras; ut χρῆμα ὑὸς, Herodot. I, 36; πρόσωπον παρδαλίων, Nonn. Dionys. I, 158; τύπος συὸς, ap. eumd. D. Heins. Sic et forma, simulacrum, corpus, ἔργον, periphrast. poni monuit Drak. coll. Virg. Æn. VII, 18, 650; Ovid. Met. I, 73; II, 78; IV, 779; Stat. Silv. I, i, 62 (ubi vid. Barth.); Oppian. Halieut. I, 105, ubi vid. Rittersh. Vid. et sup. ad VI, 572, et, quos Doering. laudat, Dorvill. ad Charit. p. 204, ac Valcken. ad Theocr. XVIII, 4. —87. stravisset in alvum, ornate, de animalibus prona ad terram alvo incedentibus, et obscœnam, epitheto rei indignitatem notante, ut obscœni canes ap. Virg. Ge. I, 470, quatenus mala portendunt; Ernesti. Rectius Doering. eorum capita depressisset et flexisset in alvum, obscœnam, cujus adspectus teter et fœdus est, de quo vid. ad Catull. LXVIII, 99. —passim, ubique in terra; Doer. Immo, sine discrimine, promiscue, h.e. omnes; conf. Broukh. et Heyne ad Tibull. II, iii, 41 al. 69.

Ad laudes genitum, capiat si munera Divum

Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum

90

Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti

Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,

Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late

Florentes quondam luxus quas verterit urbes.

88. Ἡ Ἀρετὴ ad τὴν Κακίαν apud Xenoph. loc. cit. §. 31; τοῦ δὲ πάντων ἡδίστου ἀκούσματος, ἐπαίνου ἑαυτῆς ἀνήκοος εἶ, et §. 3, οἱ μὲν νέοι (scilicet τῶν ἐμῶν φίλων) τοῖς τῶν πρεσβυτέρων ἐπαίνοις χαίρουσιν, οἱ δὲ γεραίτεροι ταῖς τῶν νεων τιμαῖς ἀγάλλονται· καὶ ἡδέως μὲν τῶν παλαιῶν πράξεων μέμνηνται, εὖ δὲ τὰς παρούσας ἥδονται πράττοντες, δι’ ἐμὲ φίλοι μὲν θεοῖς ὄντες, ἀγαπητοὶ δὲ φίλοις, τίμιοι δὲ πατρίσιν. Ὅταν δ’ ἔλθῃ τὸ πεπρωμένον τέλος, οὐ μετὰ λήθης ἄτιμοι κεῖνται, ἀλλα μετὰ μνήμης τὸν ἀεὶ χρόνον ὑμνούμενοι θάλλουσι. —Ad laudes, gloriam, genitum, modo tam felix est, ut munera Divum, dotes et bona, quibus præstat cæteris animalibus, capiat, agnoscat. —89 sq. Huc, Romam, δεικτικῶς, nec longe, a populis peregrinis repetam, repetenda sunt exempla, ut apud Luc. I, 94; Lenz. Copiosius id exposuit Grat. Cyn. 308... 325. —90. Roma modo inpar, vix par, Fidenæ, vid. Liv. I, 14 seq. conf. V.L. —modo, ut nuper, etiam de tempore satis longo; confer Gron. Obss. IV, 18. Ernesti clav. Cic. Duker. ad Flor. I, 11. —91. asylo vel tironibus noto ex Liv. I, 8. —92. Quo sese extulerit, ad quantum fastigium evecta sit. —dextris, virtute, præclare gestis. —93. Poetam respexisse urbes Italiæ inferioris, Crotonem, Sybarim, Tarentum, etc. putat Doering. —verterit, everterit, ut inf. v. 408; conf. Intp. Virgil. Æn. I, 20; II, 625; XI, 264, et Ernesti ad Tac. Ann. XII, 45.

Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,

95

Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.

Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris

Circa te semper volitans Infamia pennis:

Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu,

Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.

94... 99. Locus præclarus, qui ex alio poeta, forte Græco, nescio quo, expressus videtur. Poeta exornavit verba Scipionis apud Liv. XXX, 14: «non est tantum ab hostibus armatis ætati nostræ periculum, quantum ab circumfusis undique voluptatibus, etc.» —95. Conf. XI, 400.

97. Infamiæ, et mox Victoriæ alæ tribuuntur, sed illi atræ, huic niveæ; cf. ad XIV, 675. —98 sq. Gloria vultu læto, nitido, fulgente (ut apud Virg. Æn. I, 591, ubi vide Heyne) et Victoria concolor mihi; cf. supra v. 31; Lenz.

100

«Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.

Casta mihi domus, et celso stant colle penates:

Ardua saxoso perducit semita clivo.

Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)

Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:

105

Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,

Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto

Infra te cernes hominum genus. Omnia contra

Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.

101 sq. Imitatio manifesta egregii loci Hesiod. Ἔργ. v. 289 sq. quem etiam laudavit Xenoph. l.c. §. 20; cf. sup. ad IV, 603 et 604. Similiter sedem vel ædes Virtutis δυσεμβάτοις ἐπὶ πέτραις posuit Simonides apud Clement. Alex. Strom. IV, pag. 585, ut Sapientiæ domum in celso colle Lucret. II, 7 seqq. et inde Virg. Cir. 8 seq.

103. nec enim mihi fallere mos est, ut ap. Xenoph. οὐκ ἐξαπατήσω δέ σε προοιμίοις ἡδονῆς, ἀλλ’ ᾗπερ οἱ θεοὶ διέθεσαν, τὰ ὄντα διηγήσομαι μετ’ ἀληθείας. τῶν γὰρ ὄντων ἀγαθῶν καὶ καλῶν οὐδὲν ἄνευ πόνου καὶ ἐπιμελείας θεοὶ διδόασιν ἀνθρώποις. —105. bona censendum conf. Var. Lect. —106. Cf. Lucret. II, 7 seq. —mox celsus, si conscenderis celsum illum collem, et ad ipsam Virtutem perveneris, ab alto infra te, etc. multum excelles reliquis hominibus, iis superior ac felicior eris. Hunc nexum sententiæ, quæ cum v. 104, tamquam apodosis cohæreat, verbis v. 105, 106. —Nec bona... valet incommode interrumpi censet Ernesti. —107. contra... quam, contraria iis, quæ spondet, etc.

Stramine projectus duro patiere sub astris

110

Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.

Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,

Testes factorum stare arbitrabere Divos.

Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,

Arma feres primus: primus te in mœnia tolles

115

Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.

Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,

Nec donum deforme viro fragrantis amomi;

Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat

Imperium, superare manu, laurumque superbam

120

In gremio Jovis excisis deponere Pœnis.»

111. Aureæ sententiæ, ut plures in hac Virtutis oratione, et in veteribus poetis Gnomicis obviæ, quæ legendæ sunt ab iis, qui talia præcepta non nisi in sacris libris reperiri etiam nunc opinantur. —112. stare, vid. Var. Lect.

116. Cf. ad XI, 41, in Var. Lect. —vitiatas exquisite pro tinctas, ut violaverit apud Virg. Æn. XII, 67, ubi vid. Heyne. —117. amomi, cf. ad XI, 402, et ad Virg. Eclog. III, 89, IV, 25. Ed. —119 sq. laurum... deponere, vid. ad IX, 546.

Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,

Exemplis lætum vultuque audita probantem

Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas

Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,

125

Exclamat; venient, venient mea tempora quondam

Quum docilis nostris magno certamine Roma

Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»

Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.

122. lætum, captum et excitatum exemplis, quibus virtutis studium commendaverat; Doer. —123. Convertit ad se, in suas partes; nil vos demoror, vos valere jubeo; verba consulum, quum dimitterent senatum, nil vos moramur, P. C. Ed. —125. Apte insertum est vaticinium eorum temporum, quibus res Romanæ luxu et superbia labefactatæ ceciderunt; Ern. —126. docilis freni, ut XVI, 360, h.e. prona ad voluptatem.

128. quassans caput, vid. ad I, 298, et VI, 600.

At juvenis, plenus monitis, ingentia corde

130

Molitur, jussæque calet virtutis amore.

Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,

Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.

Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,

Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.

135

Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis

Pectora subrepit terror, molemque paventes

Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.

131. Hæc ad verbum fere expressa sunt ex Liv. XXVI, 18, et versus 133, 134, ex cap. 41, extr. —Ardua rostra, subgestum oratorum in foro Rom.

134. revirescere credunt, eleganter pro, patris et patrui vultus in juventam ætatem reductos adnoscere sibi videntur; Barth Adv. IX, 17. Ipse Scipio apud Liv. l.c. cap. 41. «Brevi faciam,... ut revixisse aut renatum sibi quisque Scipionem imperatorem dicat.» Conf. ad VIII, 226.

135 sq. Cf. Liv. XXVI, 18, extr. —instinctis, adspectu Scipionis incitatis, quo sibi egregia patris ac patrui facta in memoriam revocabant, nec minorem de ipso spem concipiebant; Drak. cf. Var. Lect. —137. favor anxius, qui Scipioni favebant, sed de difficultate et exitu rei solliciti erant, numerant annos, ætatem ejus respiciunt.

Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,

Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro

140

Effulgens maculis, ferri inter nubila visus

Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,

Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,

Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum

Addidit augurio fulmen pater, et vaga late

145

Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.

Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant

Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos

Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.

139. seq. Veritatem rei tradit Liv. XXVI, 19. Omen anguis unde petierit poeta, intelligetur ex not. ad IV, 476, et II, 584. Confer ad XVI, 52. Silius respexisse videtur Virgil. Æn. II, 692 sq. et forte tempestas coorta fuerat cum tonitribus fulminibusque ad Oceanum Atlanticum tendentibus (dii auguriis auspiciisque, etc.) Liv. XXVI, 41, quæ Scipio, vir callidus in rem suam convertebat; Lenz. —squalentibus auro maculis, ut sup. II, 585. —141. sulco, cf. ad I, 357. —142. plaga, cæli. —145. Per subitum, vid. ad VII, 527. —moto mundo, cælo, vid. ad III, 205 (in Var. Lect.) et 611.

146 sq. salutant augurium clamore, ut II, 411, ubi vid. not. —148. patrio signo, tonitru, omine misso a Jove, patre Scipionis, vid. ad IV, 476. Anguis autem in Hispaniam versus et Libyam volabat.

Certatim comites rerum bellique ministros

150

Adglomerant sese, atque acres sociare labores

Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.

Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.

It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.

Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus

155

Isthmon curvata sublime suberigit unda,

Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,

Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma

Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:

149. rerum, belli, unde res gerere, Drak. Gr. ἔργα πολεμήϊα, seu μάχης et Ἄρεος. Cf. Klotz. ad Tyrt. p. 83.

152. Cf. Liv. XXVI, 19.

153. It classis comes Scipionis ex Ansonia; Lenz.

154 sq. Comparatio non nisi ad tumultum pertinet et turbam, qua classis in mare inmissa est; et nemo eam, si abesset, desideraverit, vel optaverit certe aptiorem; Ern. Cf. I, 468 sq. V, 395 sq. VII, 569 sq. IX, 282 seq. —155. curvata unda, vid. ad I, 470, 472. —Isthmon Corinthiacum inter Ionium et Ægæum mare. Isthmon suberigit unda Corus, ut sublatum pulvere campum sup. X, 203, et similia passim. —156. saxa gementia, vid. ad V, 398, et Bentl. ad Hor. Odyss. III, xxvii, 23. —157 seq. Emicat in arma, vid. ad III, 85. —158. prima puppe, conf. ad XII, 398.

«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta

160

Ordimur, si justa paro, decurrere classi

Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.

Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda

Adspirans aura propellit carbasa flatus.

159 sq. Cf. Liv. XXVI, 45 extr. et Polyb. X, 11, ubi Scipio in oratione ad milites habita dicit, ἐξ ἀρχῆς τὴν ἐπιβολὴν αὐτῷ ταύτην ὑποδεδειχέναι τὸν Ποσειδῶνα, παραστάντα κατά τὸν ὕπνον, καὶ φάναι, συνεργήσειν ἐπιφανῶς κατ’ αὐτὸν τὸν τῆς πράξεως καιρὸν οὕτως, ὥστε παντὶ τῷ στρατοπέδῳ τὴν ἐξ αὐτοῦ χρείαν ἐναργῆ γενέσθαι. Conf. et sup. v. 18 sq. —161. pater, v. I, 606.

162. pia bella, vel rite indictum bellum (vid. Non. voc. Fetiales); vel quod Scipio se ducem obtulerat, ut patrem ac patruum, fraude Punica in Hispania interemtos, ulcisceretur; vel quia Romani hoc bellum susceperant, ut injuriam, Saguntinis sociis a Pœnis inlatam, vindicarent, unde Scipio ipse apud Liv. XXX, v. 31, dixit, Sagunti excidium Romanis pia ac justa induisse arma; Drak. Conf. ad VII, 406.

Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes

165

Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis

Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto

Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,

Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis

Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,

170

Barbarus inmani quum territet adcola ritu,

Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque

Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.

164... 179. Conf. Liv. XXVI, 19. —167. Conf. ad XI, 217. —169. Massilia a Graiis condita, colonia Phocæorum, unde mox Phocais hospita; Confer ad IV, 52. Præter exempla ibi laudata, conf. quoque Cicero de Offic. lib. II, 23, et in Orat. pro Flacco, cap. 63, ubi Massiliensium disciplinam gravitatemque fere cunctis gentibus anteponendam censet. Ed. —populis superbis, Gallis, ut mox armiferas gentes. Conf. ad IV, 45. Vel superbis eo sensu, quo Strabo IV, p. 302, de Gallis ait: πολὺ τὸ ἀνοητὸν καὶ ἀλαζονικὸν πρόσεστι, Ern. —169... 172. Conf. omnino Strab. IV, p. 270 seqq. 302 seq. et Valer. Max. II, vi, 7... 9. —170. Barbarus adcola, Massiliensis, territat hos populos inmani ritu, quo sacrificia humana Dianæ Ephesiæ in luco obfert (cf. Lucan. III, 399 sq. et Strab. l.l.) sed eadem Massilia antiquæ morem patriæ tenet, republica ad normam græcam constituta; Ern.

Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor

Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus

175

Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ

Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus

Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.

Considunt portu; securæ gurgite clauso

Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.

173. «Gallicum sinum, et deinde Pyrenæi circumvectus promontorium, Emporiis urbe Græca (oriundi et ipsi a Phocæa sunt) copias exposuit: inde sequi navibus jussis, Tarraconem pedibus profectus conventum omnium sociorum habuit; naves ibi subduci jussit, etc.» Liv. XXVI, 19. —174 sq. Conf. III, 415 seq. —176 seq. Emporiæ... hospita Tarraco Baccho, vid. ad III, 369.

178. gurgite clauso, in portu.

180

Nox similes morti dederat placidissima somnos;

Visa viro stare effigies ante ora parentis,

Atque hac adspectu turbatum voce monere:

180. Conf. ad II, 674, in Var. Lect. et Val. Flac. v. 74. —180... 207. Consilium Carthaginis Novæ oppugnandæ Scipioni in somnio dat Neptunus apud Polyb. X, ii, 7, et ipse Scipio apud Liv. XXVI, 41, memorat Deos auguriis auspiciisque et per nocturnos etiam visus omnia læta ac prospera portendisse; Lenz. «Scipio oratione adcensis militum animis Iberum trajecit; ubi quibusdam suadentibus, ut, quoniam in tres tam diversas regiones discessissent Punici exercitus, proximum adgrederetur, periculum esse ratus, ne eo facto in unum omnes contraheret, nec par esset unus tot exercitibus, Carthaginem Novam interim obpugnare statuit, urbem cum ipsam opulentam suis opibus, tum hostium omni bellico adparatu plenam, sitam præterea opportune, etc.» Liv. XXVI, 42, pr. Hoc Scipionis consilium poeta parenti ejus tribuit, cujus species filio oblata sit in somno.

«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis

Et post fata decus, bellorum dira creatrix

185

Evastanda tibi tellus, et cæde superbi

Ductores Libyæ cauta virtute domandi,

Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.

Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ

Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes

190

Ter gemina cum mole viros? Absiste labore

Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.

183. salus quondam genitoris, qui me olim in acie servasti, vid. sup. IV, 454 sqq. —186 sq. «In hiberna diversi concesserunt: Hasdrubal Gisgonis usque ad Oceanum et Gades: Mago in mediterranea, maxime supra Castulonensem saltum: Hasdrubal, Hamilcaris filius, proximus Ibero circa Saguntum hibernavit;» Liv. XXVI, 20, et cap. 41, «tres duces discrepantes, trifariam exercitum in diversissimas regiones distraxere,... et diduxerunt exercitus; quæ patri patruoque meo causa exitii fuit.» Conf. Polyb. X, 7. —186. cauta virtute, vid. Var. Lect.

190 seq. Noli pugnare cum tribus his ducibus, sed ante omnia ac sine mora obpugna Carthaginem novam, quæ res multo potior, ac gravior est. Versus 194... 199, causas hujus consilii continent. —Ter gemina, terna.

«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,

Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.

Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis

195

Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,

Non portu, celsove situ, non dotibus arvi

Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.

Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.

Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»

192. Vid. ad III, v. 368. —193. Tyrius incola, Pœni.

194. Cf. Polyb. X, 8, et Liv. XXVI, 42, ac 47. —Ut Libyæ sua Carthago caput est, etc.

198. ductoribus Pœnorum aversis, longe remotis et in diversissimas regiones profectis; conf. ad v. 186.

200

Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,

Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.

Surgit, et infernis habitantia numina lucis

Ac supplex patrios compellat nomine manes:

«Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:

205

Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,

Inferias mittam fusis insignis Hiberis,

Et tumulis addam sacros certamine ludos.»

203. Conf. Gron. ad Tac. Ann. II, 8. —205. Sarrano, vid. ad I, 72. —206. Cf. inf. v. 820, et sup. ad IV, 232; V, 213. —207. Confer XVI, 293 sq.

Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen

Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.

210

Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,

Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)

Ante suos it victor equus; currumque per auras

Haud ulli durant visus æquare volantem.

208... 213. Summa orationis luxuries est, qua celeritatis notio exprimitur. —209. campos fatigat, vid. ad II, 74.

210 sq. Conf. I, 224; Virg. Ge. I, 512 seq. III, 103 seq: Ovid. Heroid. Ep. XVIII, 166 sq. Olympica quadrigarum certamina agebantur ad Alpheum fl. et Pisam urbem Elidis. —carcere, ut VIII, 279. —212. Ante suos etiam cum quibus est ligatus ad currum; Mars. et Cell. coll. XVI, 401, ubi Panchates equus victor socios trahit prior ipse jugales, et poeta eumdem lusum captavit.

Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens

215

Sensim adtollebat propius subeuntibus arces

Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.

Ac pelago vectus servata Lælius hora,

Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,

A tergo adfusis cingebat tecta carinis.

214 sq. «Septimo die ab Ibero Carthaginem ventum est simul terra marique;» Livius, XXVI, 42, et Polybius, X, 9. —Hyperion, Sol, vel ejus pater. —215 sq. Vid. ad III, 157, in Var. Lect.

217. «Nemo omnium, quo iretur, sciebat, præter C. Lælium. Is classe circummissus ita moderari cursum navium jussus erat, ut eodem tempore exercitus ostenderetur et classis portum intraret;» Liv. XXVI, 42; cf. Polyb. X, 9. —218. subigendæ classi, vid. ad XIII, 610. — 219. adfusis carinis, vid. ad IV, 251 (in Var. Lect.), et V, 66.

220

Carthago, impenso naturæ adjuta favore,

Excelsos tollit pelago circumflua muros.

Artatas ponti fauces modica insula claudit,

Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.

At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,

225

Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,

Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.

220. De situ portuque Carthaginis novæ cf. omnino Polyb. X, 10; Liv. XXVI, 42, et Heyne Exc. VI, ad Virg. Æneid. I. —impenso favore, magno, eximio; Drak. coll. Manut. ad Cic. Ep. ad Div. XIII, 64; Popm. ad Cic. Ep. ad Att. XIV, 13, et Gifan. in Ind. Lucret. —221. «A sinu maris peninsula excurrit; tumulus is ipse, in quo condita urbs est,» Liv. loc. cit.

223. «Ab ortu solis mari cincta est urbs» Liv. l.c. ἡ πόλις περιεχομένη θαλάττῃ μὲν ἀπ’ ἀνατολῶν, Polyb. l.l. —ortu terras adspergit Eoo, ut al. radiis; conf. V, 56, et IX, 34.

224 seq. Ab occasu stagnum claudit, Liv. l.l. ἡ πόλις περιεχομένη ἀπὸ τῶν δύσεων λίμνῃ, Polyb. loc. cit. —Phœbi juga sera, ad quæ Phœbus sero, ad vesperam, advenit, unde apud Virg. Ge. I, 461. —serus vesper; Ernest. —225. Urbs egerit undas in planitiem, docte pro, undæ maris, ingredientis in campum, egeruntur in planitiem (ut supra v. 221, tollit muros pro, muri ejus tolluntur) et refl. æstus reciprocat undas, recessus maris vicissim revocat, retrahit ex planitie undas; Lenz. —226. «Stagnum incertæ altitudinis, utcumque exæstuat aut deficit mare.» Liv. l.l. Cf. Polyb. X, 10, extr. —veniens refluusque reciprocat æstus, cf. v. 237, et sup. ad III, 55... 60 et 392.

Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos

Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,

Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.

230

Audax, ceu plano gradiens victricia campo

Ferret signa, jugum certabat scandere miles.

227 seq. «Castra ab regione urbis, qua in septemtrionem versa est, posita: his ab tergo (nam frons natura tuta erat) vallum objectum,» Liv. l.c. Latus urbis septemtrionale trium collium objectu claudi tradit Polyb. l.l. —229. Cf. Var. Lect.

230... 236. Adcuratius copiosius que hæc narrant Polyb. X, 12, 13, et. Liv. XXVI, 44.

Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis

Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem

Pugnabat natura soli; parvoque superne

235

Bellantum nisu passim per prona voluti

Truncato instabiles fundebant corpore vitam.

232 sq. Aris ductor Pœnorum, qui urbem defendebat, vid. Var. Lect. —in artis, ut V, 477. —amplexus auxilium atque excelsa loci, h.e. auxilium celsi loci, et hoc pro vulg. confugerat in arcem, eamque præsepserat, jam ante, nisi malis in fronte, munierat, scilicet pluribus operibus, machinis ac militibus; conf. Liv. XXVI, 46. —234. Pugnabat natura soli, ut apud Liv. XXVI, 45, «neque viri, nec tela, nec quidquam aliud æque, quam mœnia ipsa sese defendebant.» —235 seq. «Raræ scalæ altitudini murorum æquari poterant, et, quo quæque altiores, eo infirmiores erant: itaque... onere ipso frangebantur, etc.» Liv. l.c. —per prona voluti, cf. Bentl. ad Horat. A. P. v. 60.

Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,

Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,

Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,

240

Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:

Hinc tacite nitens informidatus adire

Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,

Perque undas muris pedes advolat; inde citati

A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris

245

Incustoditam sine milite liquerat urbem.

237... 245. Quum æstus decederet, Romani ab altera parte in stagno scalas admoverunt urbi et in mœnia adscenderunt; conf. omnino Polyb. X, 14, et Liv. XXVI, 44, 45. —revolubilis unda, ἀψόῤῥοον ὕδωρ. Conf. sup. ad v. 226. —concessit, recessit. —239 sq. Conf. sup. III, 55 sq. et quos Drakenb. laudavit, Ovid. ex Ponto IV, x, 33, 34; Trist. III, x, 31, et Senec. Herc. Fur. v. 538 sq. —241. informidatus, quem obsessi non metuebant ab illa parte urbis, qua mare erat; Mars. —242. æquore per stagnum subitam, subito trahit, rapit. —244. adcelerant adcensum in murum a tergo oppidanorum, quorum et animi, et oculi, auresque in certamen cum Romanis, ab terra urbem oppugnantibus, adeo intenti erant, ut nemo ab tergo sentiret captam urbem. Ita Livius XXVI, 46.

Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis

Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem.

Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem

Vallari castris, captamque adspexit eamdem

250

Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.

246 seq. Aris se arcemque et præsidium dedidit; cf. Liv XXVI, 46, extr. et Polyb. X, 15. —247. addixit, in servitutem tradidit; locutione desumta a debitoribus in jure veteri, qui, si solvendo non erant, creditoribus dedebantur, ut serviendo nomina expungerent, et proprie addicti dicebantur; Drakenb. coll. Passerat. ad Prop. III, ix, 2; Græv. ad Cic. pro Quint. c. 18 et al.

248 sq. Ornate pro, urbs mane obpugnata et ante vesperam capta est; conf. inf. v. 107; Liv. XXVI, 48, pr. et Senec. Thyest. 612 seq. —250. Hesperio gurgite, ut Tartessiaco æquore sup. VI, 1, ubi vid. not. —tingueret axem, currum, h.e. occideret.

Aurora ingrediens terris exegerat umbras:

Principio statuunt aras: cadit ardua taurus

Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.

Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus

255

Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;

Hic torque aurato circumdat bellica colla;

Ille nitet celsus muralis honore coronæ.

251... 262. Conf. omnino Liv. XXVI, 48. —253. Neptuno, ut militibus suis persuadeat, ejus maxime opera factum, ut palus, invia olim, insolitis æstibus pervia fuerit, idque se numen itineris ducem sequutum esse, Drak. Confer sup. ad v. 159 sq.

255. phaleræ non modo equorum ornamenta, quod Cerda ad Virgil. Æn. VII, 278, et IX, 359; contendebat, sed et equitum aliorumque hominum, etiam feminarum, quod ex Petron. c. 55, et Liv. IX, 46, extr. intelligitur. De iis vid. Ernesti clav. Cic. Cerda et Heyne ad Virg. locis citatis. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. VIII, 33, et, quos Drak. laudavit, Lips. de Mil. Rom. V, 17, et Intp. Sueton. Ner. 33. In pectore erant, et pensiles. Illud ex h.l., hoc ex Plin. XXXVII, 12, patet. 256; cf. Lips. loco citato. —257. Cf. Liv. XXVI, 48, et sup. ad XIII, 366.

Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,

Ter dena bove et æquorei certaminis alto

260

Donatur titulo, Pœnique recentibus armis

Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique

Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.

258 sq. Vid. Liv. l.l. —259. Ter dena bove, antiquorum more, quorum census in bubus erat et pecudibus, unde ex bobus et præmia proponi, et mulctæ inrogari solitæ; D. Heins. Cf. Köppen ad Homer. Iliad. β, 449, et ζ, 236; Plin. XXXIII, 2; æquorei certaminis alto titulo, nomine Thalassiarchæ, seu θαλασσοκράτορος, Dausq. Forte intell. columna rostrata, vel tropæa. —260. Pœni recentibus armis Rectoris vide supra ad librum V, 321. —261. hasta pura præmium ejus, qui primus in pugna vicerat. Cf. Intpr. Propert. IV, iii, 68, laudatique a Drak. Noris. in Cenot. Pis. II, 5, p. 121, et Salmas. Epist. 83. —262. Vexilla etiam dona militaria, præcipue pura et ἀπόρφυρα, (purpura non admixta) vel unius coloris, vel versicoloria; Drakenb. coll. Vopisc. in Aurel. c. 13; Casaub. ad Lampr. Alex. Sev. c. 37, et Salmas. ad Vopisci Prob. c. 5, prædæ libamina, partes, his præ ceteris, veluti primitiæ quædam, adsignatæ (nam reliqua præda postea in varias partes digesta v. 264) ut ap. Ovid. Ep. Her. II, 130. Tu nova servatæ carpes libamina famæ, h.e. primus degustabis pudicitiam hactenus servatam; Ern. Conf. sup. X, 551, et ibi not.

Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque

Captivæ spectantur opes, digestaque præda.

265

Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,

Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:

Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.

Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,

Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor.

263 sq. Conf. de prædæ divisione Polyb. X, 16 seq. Lips. de Mil. Rom. V, 15, et Schelii Diss. IX.

268 seq. Scipio virgine Allucio, principi Celtiberorum adolescenti, desponsam reddit; de quo vid. Liv. XXVI, 50; conf. Polyb. X, 19, qui etiam de reddita uxore Mandonii similia tradit c. 18. —Lucceius dicitur sponsus Plutarcho, et Indibilis Valer. Max. IV, iii, 1. Memoria autem hujus rei servata creditur in clipeo quodam votivo, in Gallia circa Rhodanum reperto, cujus delineationem ex Tom. IX, ephemerid. le Journal des Savants exprimendam curavit Drakenb.

270

Hanc notam formæ concessit lætus ovansque

Indelibata gaudenti virgine donum.

Tum vacui curis vicino litore mensas

Instituunt, festoque agitant convivia ludo

Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,

275

Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque

Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»

270. notam formæ, conf. Bentl. ad Hor. Od. II, ii, 6; notus in fratres animi paterni. Ed.

274. Bene Ernesti: «Ego judicium poetæ in h.l. maxime desidero. Cur Lælium potissimum, cujus in ea re adsentatio magis, quam vera gratiarum actio esset, nec potius, ad exemplum Livii, sponsum vel parentes munificentiam, gravitatem et pudicitiam Scipionis laudantes inducit? Scilicet sponsus non tam docte laudare poterat. Ergo Lælius Scipionem cum Agamemnone et aliis heroibus Græcorum comparat, qui tempore belli amoribus detinebantur et captivis non abstinebant.» —Macte, vid. ad IV, 475.

Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras

Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,

Femineo socium violarunt fœdus amore;

280

Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,

Captivis non plena toris: tibi barbara soli

Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.

Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;

Donec nox, atro circumdata corpus amictu,

285

Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.

277. Conf. ad III, 229, et VIII, 620 seq. —278. Inachiis, Argivis vel Peloponnesiacis, (ab Inacho fluvio ac prisco rege Argolidis) qui Thessala miscuit, junxit, arma, h.e. Achilles Thessalus. —280. De heroibus Græcorum, qui servas amarint, vid. Horat. Odyss. II, 4, et Drak. ad h.l. —282. Iliaca Phœbas, non quævis virgo Vestalis, oraculorum Sibyllinorum custos, quod putabat Barth. Adv. IX, 17, sed, quod alii jam monuere, Cassandra, Priami filia et fatidica, unde Phœbas, h.e. Phœbi adflatu agitata, dicitur Ovid. Am. II, viii, 12; Prop. III, 11 (al. 13), 62 (ubi vid. Broukh.) Senec. Agam. 710; Sidon. Apoll. V, 195; XV, 2, quæ loca jam excitavit Drak. Cassandræ vero Ajax Oilei f. capta Troja in templo Minervæ stuprum intulisse fertur, vid. Intp. Virg. Æn. I, 41; Hygin. fab. 116; Lipperti Dactyl. II, 194; Maffei Gem. ant. T. II, tav. 73, p. 158. Simile continentiæ exemplum majores nostri mirati sunt in clarissimo duce, Turennio. Ed.

283. sermone serebant, ut ap. Virg. Æn. VI, 160. —284 sq. atro amictu, ut XII, 613. —285. equos, vid. ad V, 24.

Emathio interea tellus Ætola tumultu

Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.

Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.

Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo

290

In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires.

Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni

Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.

286. Brevis historia belli a Romanis gesti cum Philippo, rege Maced., qui fœdere cum Hannibale junctus et ab Acarnanibus arcessitus, Ætolos, Romanorum socios, vexabat. Adcuratius de eo egit Livius XXVI, 24, XL et Polyb. IV, 15; V, 112, et VIII, 14; XXIV, 8. —Emathio, vid. ad III, 400. —287. Macetum, ut XIII, 878.

288. Proximus, finitimus. Ætolis. —hosti, Punico, N. Heins. Immo Philippo.

289 sq. Cf. Liv. XXIII, 33, 34, 39, et Polyb. III, 2, VII, 9.

292. Conf. ad I, 627, et XIV, 94 seq. Heyne ad Virgil. VI, 837... 841. Philippus II, genus referebat ad Achillem Æaci nepotem: nam Olympias, conjux Philippi I, filia erat Neoptolemi, filii Achillis; cf. Justin. VII, 6. Similis orationis color sup. III, 246 seq., et XIV, 94 sq. —tumebat, conf. ad II, 288.

Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:

Quaque per Illyricum Taulantius incola litus

295

Exiguos habitat non ullo nomine muros,

Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,

Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,

Epirum cassis lustrabat futilis ausis.

293. Conf. omnino Liv. XXVI, 25 pr. —Oricos, seu Oricum, urbs Epiri cum portu, hod. Orco, vid. Plin. III, 23; Liv. XXIV, 40 al. —294. Taulentius incola, vid. ad X, 508. —295. Dausq. bene contulit locum Plin. III, 21, s. 25, de Illyrico: populorum pauca effatu digna aut facilia nomina. —296. Turbidus, ut I, 477, ubi vid. not. —297. Phæacum insula, olim Drepane et Scheria dicta, deinde Corcyra, et nunc Corfu, Gr. Κέρκυρα, Thesprotiæ objecta; conf. Schol. Hom. Odyss. ε, 34, et Apollon. IV, 983; Heyne ad Virg. Æn. III, 291. —Thesprotia, media Epiri pars; conf. Var. Lect. —298. futilis, vanus, unde h.l. forte stultus ostentator, et quem fortuna ad intolerabilem inflavit superbiam. —cassis, inanibus, levibus; conf. ad VII, 698.

Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,

300

Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello

Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis

Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.

299. Anactorium, Acarnaniæ oppidum, in peninsula et ipso ore Ambracii sinus. Hic sinus, Augusti victoria Actiaca nobilitatus, inter Epirum et Acarnaniam in mare Ionium excurrit, et nunc Golfo di Larta vocatur, vid. Plin. IV, 1, et Polyb. IV, 63... 66; V, 5, 6, quibus locis et Philippi navigatio describitur. Ad eum sita Ambracia, caput Epiri et Pyrrhi regia. —300. Pella, caput Macedoniæ, vid. ad XI, 381. Sed hæc urbs ab hoc loco aliena. —Pella etiam Achaiæ opp. apud Steph. Byz. Sed vid. Var. Lect.

302. Leucate (hod. Cabo Ducato), prom. Leucadiæ, quæ olim peninsula erat, Acarnaniæ cohærens, et deinde, perfosso isthmo, insula facta est, in qua Leucas urbs, quæ nunc Leucada dicitur, vid. Liv. XXXIII, 17; Plin. IV, 1, (ubi conf. Hard.) Strab. I, p. 59; X, p. 452 seq. al. 691, 693, 704 seq. Heyne ad Virg. Æn. III, 274, qui locus Silio forte hic ante oculos fuit. —Actium Acarnaniæ opp. et prom. in quo templum Apollinis Actii erat, et ludi Actiaci in memoriam Actiacæ victoriæ agebantur, vid. Strab. VII, pag. 325, al. 500, X, pag. 452, al. 693; Heyne ad Virgil. III, 275, 280; Hard. ad Plin. IV, 1.

Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque

Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano

305

Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.

Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire

Mœnia prægaudens, tristem Calydona Dianæ,

Œneasque domos, Curetica tecta, subibat,

Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.

303. portus Ithacæ, Laertia, regna, Samenque, ut apud Virg. Æn. III, 271, 272, ubi vid. notas nostræ edit. T. II, p. 386. Ed. —Same opp. Cephalleniæ, sed h.l. diversa ab ea insula, ut apud Mel. II, 7, el Plin. IV, 12, s. 19, ubi vid. Harduin. —305. Cephallenia, maxima Græcorum in Ionio mari insula; hod. Cefalonia, seu Cefalogna. —Neriton, vid. ad II, 317.

306 sq. Conf. Polyb. IV, 67 sq. Liv. XXVII, 29 sq. —Pelopis sedes, Peloponnesus, cujus nominis origo nota ex Thucyd. I, 9; Herodot. VII, 11; Pausan. V, 1; Strab. VII, pag. 494; Diodor. IV, 73. —Achaia Mœnia, urbes Achaiæ in Peloponneso, vel Græciæ propr. sive τῆς Ἕλλαδος, unde mox Parnasi mentio fit. Sed cf. Liv. XXVII, 29, extr. —307. Calydon, urbs Ætoliæ, cujus agro Diana, irata Œneo, qui huic deæ soli primitias non obtulerat, aprum Calydonium inmisit; conf. Heyne ad Virg. Æn. VII, 306 seq. Köppen ad Hom. Iliad ι, 529 sq. Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 270 sqq. Muncker. ad Hygin. fab. 172 seq. —tristem, iratam (vid. Broukh. ad Tibull. IV, iv, 18, et Prop. I, vi, 10), vel tristem Dianæ, scilicet ἕνεκα, propter Dianam ejusque iram. —308. Œneas domos, ut III, 367. —Curetica tecta, vel Ætolia, vel Acarnania, in quam Curetes, ab Ætolo ex Ætolia pulsi, concessere; vid. Strab. X, pag. 319, al. 463 al. 710 seq. Köppen ad Homer. Iliad. ι, 525; Heyne ad Apollod. pag. 107, et Heins. ad Ovid. Met. VIII, 153.

310

Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron,

Parnasusque biceps, Phœboque loquentia saxa.

310. Urbes remotissimæ junguntur. —Ephyre, Corinthus; confer ad XIV, 52. Philippum eo venisse docet Polyb. IV, 22 et 25. —Patræ urbs Achaiæ ad mare, quam Philippus aliquoties classe adpulit, vid. Polyb. V, 2, 3, 28, 91, 101. —Pleuron regia: nam Pleuron et Calydon principes Ætoliæ urbes, (unde pro tota Ætolia dicuntur Hom. Iliad. ν, 218; ξ, 116) a fratribus horum nominum conditæ, qui in iis regnabant; vid. Apollod. I, vii, 6 seq. Barth. ad Stat. Theb. II, 727, et IV, 103. —311. Parnasus, notus Bœotiæ et Phocidis mons. —biceps, ut apud Ovid. Met. II, 221, et Pers. Prol. v. 2, δικόρυμβος ap. Lucian. in Contempl. (Opp. T. II, pag. 210, ed. Schmid.) δικάρηνος ap. Nonn. Dionys. XIII; bivertex et uterque ap. Stat. Theb. I, 628, et VII, 346. Nam duo habuit juga, seu vertices, Tithoream et Hyampeum, vel Cithæronem et Heliconem; confer Serv. ad Virg. Æn. X, 163; Ovid. Met. I, 316; Lucan. V, 71 seq. —Phœbo loquentia saxa, Delphi, cujus urbis incolæ primum Lycoream in summo Parnasi vertice tenuere, et deinde degressi Delphos condiderunt in media montis parte circa templum Apollinis; cf. Pausan. Phoc. c. 6, et Strab. IX, pag. 288 al. 637 sq. «Templum Apollinis positum est in monte Parnaso, in rupe undique inpendente,» Justinus XXIV, 6. Inde hoc loco saxa, ut apud Hom. Πυθὼν (quod priscum Delphorum nomen fuit) πετρήεσσα, Iliad. β, 519, Δελφὶς πέτρα apud Theocr. Epigr. I, 4. Vox loquentia ad oraculum spectat; cf. I, 416. Similiter vocales fingebantur quercus Dodonææ, et Argo navis vel lignum in ejus puppi, φωνῆεν φηγοῆ τῆς Δωδωνίδος ξύλον Apollod. I, ix, 16; αὐδῆεν γλαφυρῆς νηὸς δόρυ Apollon. IV, 582; cf. Burm. et Carr. ad Valer. Fl. I, 301, 304.

Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates,

Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,

Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,

315

Incepto tamen haud facilis desistere vano,

Belli per Graias umbram circumtulit oras;

312. Conf. Liv. XXVII, 32 seq. XXVIII, 8; extr. XXXII, 13, et Polyb. IV, 29, 64 seq. V, 30, 97, 109 sq. —313. Sarmaticus Orestes Cellario et Ernest. videtur fictum esse nomen ducis Dardanorum, qui ex Scythia traxerint originem, et Macedoniam illo tempore infestaverint, de quo vid. Liv. et Polyb. ll.cc. Populum Sarmaticum Thraciumque intelligit Lefeb. in indice Gall. neque ignoro, Orestiadem vel Orestam urbem Thraciæ memorari a Zonara et Lamprid. Heliog. 7. Idem vero in notis Orestas, Epiri olim et deinde Macedonum gentem, designari putat, quæ et Dausq. ac Drak. sententia est. Hi Orestæ dicuntur Liv. XXXIII, 34; XLII, 38; Steph. Byz. —Orestes Curt. IV, 13, 28, eorumque urbs Orestia Steph. et regio Orestis, de qua Liv. XXVII, 33: «Philippo nuncii obcurrunt, Dardanos, in Macedoniam effusos, Orestidem jam tenere, etc.» Sed h.l. de hoste Philippi, regnum ejus invadente, sermo est; conf. Var. Lect. —314. Dolopes, populus Epiri et Thessaliæ ad Pindum, supra Acarnaniam et Ætoliam, de quo vid. Polyb. XVIII, 30; XXII, 8, 14; Liv. XXXIII, 34; XXXVI, 33, XXXVIII, 3... 8; XLI, 27. Sed h.l. designantur omnino Ætoli, finitimi Acarnaniæ, Epiro et Thessaliæ, quarum partes incolebant Dolopes; gens fera ac ferox, unde h.l. —Aspera, vid. Polyb. II, 3, 4, 45, 46, 49; IV, 3, 67; IX, 38; Liv. XXXI, 28; XXXIII, 11, 44; XXXVI, 17. Iidem Ætoli acerrimi hostes Philippi et Acarnanum, v. Polyb. IV, 2 sq. 62; V, 1... 30; IX, 28 sq. XVIII, 10, 19 sq. Liv. XXVI, 24 sq. XXVIII, 5 sq. XXXI, 41. —316. Belli umbram circumtulit, σκιαμαχίᾳ, belli simulacro usus est, quo aptius regnum turbatum a se peti dissimularet; Dausq. Finitimam quoque Græciam bello vexabat, ut sociis opem ferret, et ne plane incepto abstitisse videretur, vel infestaretur Macedonia, si quod longinquum bellum eum occupasset; conf. Liv. XXVIII, 5 sq. —per Graias oras, temporibus belli socialis, τοῦ συμμαχικοῦ πολέμου, Ætolorum et Spartanorum adversus Philippum, Achæos, Acarnanas, Messenios, Epirotas, Phocenses, Thessalos, Bœotos, vid. Polyb. IV, 3... 37, 57 seq. V, 1... 30, 91... 105.

Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit

Spem positam in Tyriis, et supplex fœdera sanxit

Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.

317. Philippus a Romanis victus pacem petit; vid. Liv. XXXIII, 3... 13, 25, 30; XXXIV, 52; Polyb. XVIII, 4... 27. —318. Tyriis, Pœnis. —319. Dardana, cum Romanis.

320

Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti

Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem

Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis

Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum

Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.

325

Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,

Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ

Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,

Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ

Cogitur, et magnis muliebria vincere corda

330

Pollicitis, si reclusas tramittere portas

Concedat Libycus rector: votique potitus

Evicto Fabius Pœno circumdata telis

Incustodita penetravit mœnia nocte.

320. Tarentum, Hannibali proditum (v. XII, 434 sq.), a Fabio Maximo per proditionem recipitur; cf. Liv. XXVII, 15; Appian. de bello Hannib. c. 49; Plut. in Fabio Opp. T. I, p. 186, ed. Frft. Polyb. X, 1; XIII, 4. —Tyndarii Tarenti, vid. ad VII, 665; XI, 16, et XII, 451. —322 sq. Hæc fuit postrema res a Fabio præclare in bello gesta. —323. cauti, Cunctatoris. —titulus, honos, et deinde factum laude dignum. —Sollertia, Fabius, cautus dux, ut quieta virtus, v. 326. —tutum, sine periculo.

325. Vid. Liv. l.l. —qui Punica signa regebat. Cononeus, Dausq. Sed is Tarentum potius antea Hannibali prodiderat, de quo vid. Oudend. ad Frontin. Strat. III, iii, 6, et Appian. b. Hannib. 32. —326. exuri flamma amoris; cf. ad V, 15 et 19. —328. In castris Romanis erat frater mulierculæ, cujus amore flagrabat præfectus præsidii Tarentini.

Sed quisnam aversos Phœbum tunc jungere ab urbe

335

Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem

Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?

Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo

Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,

(Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)

340

Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.

Forsan Scipiadæ confecti nomina belli

Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.

334 sq. De morte Marcelli conf. Liv. XXVII, 25 sq; Polyb. X, 32; Appian. b. Hannib. c. 50; Plut. in Marcello Opp. T. I, p. 315 seq. Imitatio loci Virg. Æneid. I, 568, cujus sententia quoque ex h.l. expedienda videbatur Marso et Ern. cf. ibi Heyne, qui solem aversum etiam ad horrorem et aversationem nefandi facinoris spectare monet, coll. Stat. Theb. V, 297 sq. Similiter contra Sol, voluptate captus diutius inspiciendi Nympharum chorum, inhibuisse cursum diesque produxisse fingitur in Callim. H. in Dian. vs. 181 seq. ubi vid. Spanhem.

337 sq. Graphica imago et insignis ac vera Marcelli laus. —Moles viri, vir magnus ac fortis. —calido inhabitata Marte pectora, at calenti Pœno, XIII, 33, et calida consilia apud Liv. XXXV, 32, ubi vid. Gron. cf. ad VII, 34. —339. Vid. Var. Lect. —340. Carthaginis horror, ut ap. Lucr. III, 1047. Scipio dicitur.

341 sq. Forsan Scipioni hujus belli confecti gloriam et nomen Africani eripuisset, si vita ei contigisset aliquanto longior. —Scipiadæ, v. ad VII, 107.

Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum

Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):

345

Curarum comes et summi Crispinus honoris

Marcello socius communia bella ciebat.

Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas

Mens silvas, medioque viros inponere monti,

Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.

350

Si cordi est, te participem, Crispine, laboris

Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.»

343. «Tumulus erat silvestris inter Punica et Romana castra, etc.» Livius, XXVII, 26. —344 seq. «In Apulia, inter Venusiam Bantiamque, minus trium millium passuum intervallo, consules (M. Claudius Marcellus et T. Quinctius Crispinus) binis castris consederunt: in quam regionem et Hannibal rediit, etc.» Liv. XXVII, 25. — Dauni in arvis, vid. ad I, 291 sq.

347 sq. Conf. Liv. l.l.c. 26.

Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese

Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma

Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;

355

«Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.

Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana

Qualem te vidi, nondum permitteret ætas

Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu.

Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,

360

Et me disce novum Martem tentare magistro.»

352 sq. Hæc ubi sedere, vid. ad II, 385. —ardentes certant junxerim, (consules ingenio feroces, ap. Liv.) non ardentes in equos. —354. «Secuti M. Marcellus, consulis filius, et A. Manlius tribuni militum;» Liv. l.l. —355. Hæc apte commentus est poeta, et expressit forte ex Virg. Æn. XII, 432 sqq.

356. Pater optat, ne filio (quem Silius nondum puberem fingit) hic labor infaustus sit; respiciens ad illud, quod Seneca dixit Controv. I, 1: «tam inmature magnum ingenium non esse vitale,» vel Quintil. Inst. Or. I, 3: «illud ingeniorum velut præcox genus non temere unquam pervenire ad frugem,» et in præf. lib. VI: «celerius occidere festinatam maturitatem, et esse nescio quam, quæ spes tantas decerpat, invidiam;» Drak. conf. Hor. Serm. II, vii, 4, et ibi Bentl. quamvis vitale de servo aliter explicandum sit. Ed. —urbe Sicana, Syracusis, a Marcello expugnatis. —358. meo vultu, ardore et ferocia meæ simili; Mars. At vix illo tempore ferocia pugnandi in puero locum habuerit; unde puto hoc potius notari, imitatum esse puerum, quæcumque pater vultu etiam et nutu militibus imperasset, Ern. cf. Var. Lect.

360. Conf. Virg. Æn. XII, 435.

Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:

«Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his,

His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno

Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores,

365

Atque atris arma adspersit non prospera guttis.

362. Libyco de præside, duce, Hannibale. —363. opima feram, vid. ad I, 133. —364 sq. Aliud omen infaustum memorat Liv. XXVII, 26, extr. De pluvia cruenta veraque hujus portenti causa vid. Köppen ad Hom. Iliad. λ, 54 sq. (quem locum jam Dausq. contulit) et Heyne Opusc. Acad. T. II, pag. 212, 266. Minus apte Virg. Æn. VIII, 528, laudavit Ern.

Vixdum finitis intrarant vocibus artas

Letiferi collis fauces, quum turba volucris

Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur

Æthereo similes, cæca fundente latebra

370

Armatos in bella globos. Circumdata postquam

Nil restare videt virtus, quod debeat ultra

Jam Superis, magnum secum portare sub umbras

Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ

Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.

366 sq. Cf. Liv. l.l. cap. 27. —368. nimbo, turbini. —feruntur, vid. ad IV, 261. —369. cæca latebra; insidiis. Cf. ad V, 3. —370 sqq. Singula ad epicam gravitatem mutata sunt ex historica Livii narratione; nec male poeta hunc locum ita extulit, ut animos legentium mollibus etiam sensibus et commiseratione quadam detineret, quum Livius non nisi cædes et vulnera narraret; Ern. Nil restare, quod debeat ultra Jam superis, h.e. preces (v. 362) ac vota (nam preces olim simul vota erant) irrita esse, et de salute desperandum. Manifesta imitatio Virg. Æn. XI, 51 sq. ubi v. Heyne. —373 sq. Altius insurgit hastæ tortæ, h.e. hastam altius sublatam torquet, vibrat. Cf. ad I, 401, et IV, 610.

375

Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli,

Ni telum adversos nati venisset in artus.

Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu

Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.

Obvia nudatum tramittit lancea pectus,

380

Labensque inpresso signavit gramina mento.

375. enasset freta pericli, h.e. Marcellus evasisset e periculo vitæ. Conf. XVII, 365, et ad III, 662. —376. Marcellum adolescentem, saucium et ipsum, effugisse cum Crispino memorat Livius XXVII, 27.

378. Fluxerunt arma palmis, manibus exciderunt. Vid. ad II, 131; IX, 120 sqq. et ad Virgilium, Æneid, VI, 33. Ed.

379. «Marcellum transfixum lancea prolabentem ex equo moribundum videre;» Liv. l.c. —380. Cf. ad V, 526, ad Virg. Æn. XI, 418; humum ore momordit: et ad Hor. Od. II, vii, 12.

At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor

Infixum adverso vidit sub pectore telum,

Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere

Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,

385

Ausonii columen regni: sed dextera nostræ

Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»

Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri

Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.

381. Et hæc apte a poeta finguntur, qui exornavit Liviana: «Hannibal magnum terrorem hostibus morte consulis unius, vulnere alterius injectum esse ratus... inventum Marcelli corpus sepelit,» XXVII, 28, pr. —382. adverso sub pectore, vid. ad V, 594. —383 sq. Latias leges, conf. sup. v. 5. —384. exitiabile nomen, vid. ad IV, 729. —385 sq. Cf. X, 519 sqq. —dextera, virtus, et hoc pro viro forti. —dextera nostræ tam similis, bene, servato adrogantiæ charactere, et obscuræ umbræ sunt illorum, qui sine funeris et exsequiarum honore ad inferos mittuntur.

387. Cf. X, 525... 565. Alta sepulcri... ara, hæc ad verbum expressa ex Virg. Æn. VI, 177 sq. ubi vid. Heyne. Drak. ad h.l. «Ara non τάφος, seu tumulus, sed rogus, qui in formam aræ, vel in altitudinem (nam omne, quod eminet, ara dicitur) exstruitur. Ceteroquin aram etiam notare urnam, basin, seu cippum funebrem, docuit Fabrett. Inscript. p. 107. Aram autem sepulcri dixit, rogum innuens, quod veteres voc. sepelire non de humatione solum usurparint, sed etiam de combustione et omni alio sepulturæ genere, de quo vid. Cuper. Obss. I, 7.» Sic et θάπτειν, conf. Burm. ad Val. Fl. V, 10, et Ernesti ad Sueton. Domit. c. 16.

Convectant silvis ingentia robora; credas

390

Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,

Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.

Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis.

Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan

Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ

395

Exsequias animæ, et cinerem donate supremi

Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»

Alterius par atque eadem fortuna laborum

Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.

389. Cf. X, 530 sq. —390. De donis in rogum conjectis cf. X, 528, 562 sq.; XIII, 692, et Noris. ad Cenot. Pis. III, 5. —391. fasces: quinque enim lictores vivos in potestatem hostium venisse, Livius XXVII, 27, auctor est; Drak. —pompa ultima, ut extrema munera, ap. Val. Fl. V, 13, ubi vid. Burm.

392 sq. Cf. X, 550 sq.

394. Cf. Virg. Æn. XI, 24 sq. —Exsequias ite animæ, ut ap. Terent. Phorm. V, x, 37, et al. —ire inficias; Dausq. cf. Heins. ad Ovid. Amor. II, vi, 2. —395. cinerem donate filio vel patriæ, ut sepulcro inferatur; Dausq. Cineres Marcelli Romam relatos, Appianus tradit; ossa filio remissa in Rom. castra, Plut. notavit; Ern.

397 seq. De Crispini vulnere letali ac morte cf. Liv. XXVII, 27, 29, 33.

Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis

400

Armorum eventus campis: Carthaginis omnes

Per subitum raptæ pernix victoria late

Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,

Si socias jungant vires: ingentibus orsum

Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis

405

Fulmina, sublimi vallatam vertice montis

Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,

Non toto rapuisse die, qua Martius ille

Hannibal in terra consumto verterit anno,

Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.

399 sq. Poeta retexit filum narrationis, inde a v. 286, abruptum. Cf. Liv. XXVI, 51, et XXVII, 17 sqq. —401. Per subitum raptæ pernix verba luxuriantis ingenii. —Per subitum, vid. ad VII, 527. —raptæ Carthaginis, raptim, celeriter captæ, cf. v. 407, et ad I, 570. —402. Cf. Liv. XXVI, 51, extr. —Ducibus Pœnorum. —403. jungant vires, vid. sup. ad v. 186. —Hæc sunt verba et cogitationes Pœnorum. —404 sq. patria Fulmina, Drak. et Lef. patris et patrui, qui fulmina belli dicuntur VII, 106, sed rectius Ern. Jovis, cujus ille filius credebatur. Cf. supra v. 148, et ad IV, 476, de sensu autem verborum sup. ad I, 421. —405. sublimi vertice montis, cf. sup. v. 196 et 228. —406. Vid. Var. Lect. —407 sq. Non toto die, cf. sup. v. 248. —rapuisse, vid. ad v. 401. —qua in terra, Hispania. —408. verterit, everterit, vid. sup. ad v. 93. —409. pube, militum et incolarum copia.

410

Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,

Tendebat, fratris spirans ingentia facta,

Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris

Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:

Tantaque majestas terra rectoris Hibera,

415

Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.

410. Cf. Liv. XXVII, 18, pr. —Proximus, proxime Scipionem, tendebat, castra habehat (vid. ad III, 274), Hasdrubal, frater Hannibalis. —411. fratris spirans facta, vid. ad III, 240. —412. Hic robur Punicarum copiarum tendebat. —413. Astur, Hispani. Cf. I, 231 sq., 252; V, 192. —415. Laurenti in ora, in Italia. C. ad I, 110.

Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem

Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ

Fundamenta, novam cœpere mapalibus urbem.

Et lætus, repetens gentis primordia, ductor

420

Festa coronatis agitabat gaudia signis,

Pacificans Divos: fraternum læna nitebat

Demissa ex humeris donum, quam fœderis arti

Trinacrius Libyco rex inter munera pignus

Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.

416... 440. Episodium de natali die Carthaginis veteris, ab Hasdrubale celebrato, a poetæ ingenio profectum est. —417. Retulerat, conf. Heins. ad Ovid. Fast. II, 532. —418. mapalibus, vid. Var. Lect. —420. De more, festis diebus signa militaria coronis ornandi vid. Lips. de Mil. Rom. IV, 5. —421... 432. Imitat. Virg. Æn. V, 250... 257, ubi vid. Heyne in not. et Exc. IV, cf. sup. ad V, 321 sq. Læna Hasdrubalis erat donum Hannibalis fratris, cui eam rex Trinacrius h.e. Siculus, Hieronymus, miserat, præter alia munera, tanquam pignus amicitiæ ac fœderis; de quo fœdere cf. XIV, 96 sq. —424. Æoliis, Siculis, opinor, qui ab Æoliis insulis (cf. XIV, 70 sq.) ita dicti videntur.

425

Aurata puerum rapiebat ad æthera penna

Per nubes aquila, intexto librata volatu.

Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,

Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo

Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.

430

Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.

Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,

Permiscetque mero ructatos ore cruores.

425. Lænæ intexta erant raptus Ganymedis et antrum Polyphemi. Poeta utrumque picturæ argumentum (nam uno non contentus erat) ex Virgilio petiit, illud ex Æn. V, 262 sqq. hoc vero, certe ornatum, ex Æn. III, 618 sq., 631 sq. In illo breviorem fuisse Silium, quum idem vidisset a Marone copiosius exornatum, jam monuit Ern. —rapiebat aquila exquisite pro, intexta erat aquila, quæ rapiebat, ut mox v. 429: sorbet, et 431: poscit permiscetque. Cf. ad II, 406, 417, al. —426. librata, vid. ad I, 317, et Var. Lect.

427 sq. Antrum ingens, Cyclopum domus, cf. ad XIV, 527.

431. pocula Laertia, Ulyssis, qui eum vino inebriatum excæcavit; quod notum ex Hom. Odyss. ι, 346 sq.; Eurip. Cyclope et aliis.

Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte

Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:

435

Ecce inter medios hostilia nuntius arma,

Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.

Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum

Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:

Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit

440

Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.

Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum

Excepit; geminæque acies velut omine motæ.

433. Tyrius, Pœnorum dux, Hasdrubal. —Siculi subteminis, vid. ad v. 421 seq. —arte subteminis, læna, summa arte texta. —434. Gramineas aras, cf. XVI, 263, et sup. ad IV, 701. —pacem Superum poscebat, vid. ad IV, 766.

437 sq. Sacrorum religio hostium adventu aliisque malis ominibus turbabatur, et, ne quid mali ominis exaudiretur, sacrificantes capita velare, tibicinesque precationibus et sacrificiis præcinere, profani autem removeri, et, qui aderant, linguis favere solebant. Cf. Virg. Æn. III, 405 seq.; VIII, 107 seq.; Burm. ad Val. Fl. III, 120. —440. rapiunt, vid. ad I, 570.

441 sqq. De prælio, quo Hasdrubal ad Bæculam a Scipione victus est, vid. Liv. XXVII, 18, et Polyb. X, 38 sqq. A poeta non adcurate ordinem ejus modumque, sed cædes tantum singulares memorari, jam notavit Ern. —Scipiadæ, vid. ad VII, 107. —stridentem cornum, vid. ad II, 124, et IV, 567.

Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,

Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,

445

In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire

Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,

Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,

Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen

Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri

450

Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ.

444. Sacrati manes, patris et patrui. —445. spirantibus, viventibus. —446. ducibus, Cn. et P. Scipionibus.

Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus

Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem,

Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix

Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.

455

Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,

Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.

451. Laudatur C. Lælius, legatus et a puero sodalis comesque Scipionis Afr. majoris, avus vero (vel, si Cic. Phil. XI, 7, fides potius habenda, pater) C. Lælii Sapientis, qui amicissimus Africano minori et eloquentissimus fuit, ad quem itaque potissimum laus hæc spectat. Silius enim ita confundere nomina, vel, quas hæc illi ideas subgerebant, quamque hac occasione doctrinam ostentare poterat, expromere solet, v.c. XIV, 462 sqq., 527 sq. et al. passim. Talis quidem ingenii lusus et tale ornatus quærendi studium, in nominibus præcipue tam notis, vereor ut multis placeat. Singularem tamen hujus loci elegantiam et suavitatem esse, quod ne ipse quidem Clemeus, iniquus carminis Siliani censor, negaverit (Essai de critique, T. I, p. 85.), recte monuit Ern. —Pyrenes tellus, Hispania. —452. furentem, cum furore, h.e. animi fervore et audacia summa, perpetrantem, vix credenda facta.

456. Lælius eloquentia par erat Nestori, τοῦ ἀπὸ γλώσσης μέλιτος γλυκίων ῥέεν αὐδή, Homer. Iliad. α, 249, unde h.l. mella, ut ap. Cic. de Sen. 10; Plin. Ep. IV, 3; Auson. grat. act. c. 8 (ubi vid. Heins.) et al. Drak. —senectæ, senis. Epitheta Pylius et Neleius centies in poetis obvia, nec longe petita sunt, ut putat Ernesti: nam Nestor fuit filius Nelei, ejusque regia Pylos; cujus nominis duæ urbes in Elide, Pylos Triphyliacos et Eliacos, fuere, ac tertia in Messenia. Priorem illam Nestorei regni sedem fuisse, probabile fit ex iis, quæ dixit Strabo, lib. VIII, p. 519 et 529.

Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem

Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.

Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures

460

Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat

In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret

Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.

457 sq. Lælius in consulendo et persuadendo artifex: illuc pertinent suspensi, dubii, incerti quid sequantur, huc cantus, cum cujus efficacia dexteritas persuadendi comparatur; Ern. Eleganter orator dicitur ducere auditores, ut apud Cic. de clar. Orat. 50; Quint. Inst. Or. II, 15 al. quum dicendo persuadet, animisque motum, quem velit, induit: verba autem ut cantu respiciunt ad Amphionis et Orphei fabulas, qui cantu lyræ feras resque inanimatas duxisse perhibentur; Drak. cf. ad XIII, 347. —461. natum ad sola bella, cf. ad III, 335, in Var. Lect. —462. nihil vitæ, nec belli, nec pacis tempore.

Tunc e furtiva tractantem prælia luce

Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum

465

Subposito mater partu subduxerat olim.

Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.

Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,

Femineo clamore Dracen extrema rogantem:

Hujus cervicem gladio inter verba precesque

470

Amputat: absciso durabant murmura collo.

463. furtiva lux forsan est obscura, qua defensus Gala secure prælia tractabat; Drak. Sed recte Marsus intellexit vitam, quam Gala furto matris habebat, quæ olim eum subduxerat sacris illis Punicis, de quibus v. sup. ad IV, 765 sqq. Ergo subpositus partus est alienus, oblatusque iis, qui infantem ad sacra poscebant: hinc et deceptos Divos expedies, felici brevitate expressam sententiam; Ern. Piaculum duxere Pœni in sacris Saturni suis præteritis externos puellos coemtos aut suppositicios mactare; quod quum olim factum esset, et causarentur Saturnum sibi adversari, ducentos nobilissimorum puellorum publicitus inmolarunt, et facinorosi facile trecenti suapte sponte hostiati ceciderunt; Dausq. coll. Diodor. XX, 14, et Euseb. Præp. Evang. —464. Dejicere usitata vox est in præliis et venationibus pro interficere; Drakenb. coll. Virg. Æn. XI, 642; Ovid. Met. III, 303 al. Cf. Burm. ad Valer. Fl. I, 191, et Phædr. II, i, 1; Staver. et Harles. ad Nepot. Thrasyb. c. 3.

467. demisit ad umbras, cf. ad I, 439. —468. extrema, extremum, postremo, vel potius vehementissime. —470. Sic et poeta lusit sup. IV, 173, ubi vid. not.

At non ductori Libyco par ardor in armis.

Frondosi collis latebras ac saxa capessit

Avia, nec cædes extremave damna movebant

Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,

475

Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum;

Dimissa in colles pugna silvasque ferantur

Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem

Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore

Armorum exuto, et parma celatus Hibera,

480

In montes abit, atque volens palantia linquit

Agmina: desertis Latius victricia signa

Inmittit miles castris: non urbe recepta

Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas

A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:

471 sqq. Cf. Liv. XXVII, 19 pr. Hanc Hasdrubalis fugam Silius suo modo, ornandi magis libidine, quam historica veritate ex ordine ductus extulit, ut luxuriantem in his et prope loquacem se prodiderit; Ern. —475. De tessera vid. ad VII, 347. —478 sq. honore Armorum, paludamento aliisque insignibus ducis. —480. volens, cf. ad XI, 443, et XII, 473. —481. De castris Pœnorum a Scipione captis cf. Liv. XXVII, 19 pr. —484 sqq. Hasdrubal, ut hostem in persequendi studio retardaret, castrorum prædam reliquit, similis fibro vel castori, qui, ab hominibus exagitatus, testiculos suos morsu avulsos abjicit, ut ipse salvus evadat, quippe qui novit, se propter castoreum (quæ causa periculi est) maxime expeti. Apta est comparatio, etsi continetur errore vulgi, de quo cf. simil. loc. Juvenal. XII, 34 seq.; Plin. VIII, 30, seu 47 (ubi vid. Harduin.); XXXII, 3, seu 13; XXXVII, 6; Aristot. hist. Anim. VII, 5; Ælian. H. A. VI, 33 et 34; Dioscor. II, 23 et 26; Horus Hierogl. II, 65 et 214; Solin. c. 23 et al.

485

Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,

Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,

Enatat intento prædæ fiber avius hoste.

Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris,

Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur

490

Rursus bella retro, et superari certior hostis.

Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,

Hasdrubalis spolium gradivo Scipio victor.

488 seq. Cf. Liv. XXVII, 20 pr. —umbris nemorum, saxosæ silvæ Pyrenæi montis. —490. Scipio omissa persecutione Hasdrubalis reliquos Pœnorum duces, quorum victoriam certius sperabat, obpugnare meditabatur; Ernest. conf. Liv. l.c.

Terrore interea posito trans ardua montis

Bebrycia populos armabat Pœnus in aula,

495

Mercandi dextras largus, belloque parata

Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces

Augebant animos argenti pondera et auri,

Parta metalliferis longo discrimine terris.

Hinc nova complerunt haud tardo milite castra

500

Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent,

Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.

Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus.

Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,

Miratur domitas Alpes, ac pervia montis

505

Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ,

Germanique vias divinis comparat ausis.

493... 514. Hasdrubal superato monte Pyrenæo in Gallia conducit milites et Alpes transit; Conf. Liv. XXVII, 20, 36 et 39. —494. Bebrycia aula pro tota Gallia, quæ et v. 500 seq. fluviorum nominibus designatur; conf. ad III, 423. —495. Mercandi dextras sq. conf. ad V, 195 sq. et XI, 539. —498. metalliferis terris, in Hispania. —discrimine, bello.

500. Venales animæ, ut V, 195. —animæ, qui cf. ad V, 495. —501. Arar pigerrimus undæ, cf. ad III, 451 seq.

502. hiems adfecta est pene finita, ad finem vergens; Drak. coll. Gell. III, 16, et XV, 5. Proprie adfectæ dicuntur vires ac res debilitatæ et inminutæ. —mitescere ineunte vere.

504 sq. Cf. II, 356 seq. III, 496 seq. IV, 4 al. —domitas, superatas, ut III, 499. —506. Germani Hannibalis.

Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit

Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,

Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri

510

Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ

Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse

Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso

Inde alacer, qua munitum declivis ab alto

Agger monstrat iter, properatis devolat armis.

508. Miratur Hasdrubal, fratris armis nondum occupatam esse Romam, quum tam inmanes montes superaverit; Mars. et Cell. —509. hæc mœnia, Alpes. —510. dextræ, virtutis fraternæ ac meæ. —511. usque ad sidera adisse, transiisse Alpes. —512. Invideat, cf. ad III, 78, in Var. Lect. —lævus Deus, vid. ad III, 94. Sic Ge. IV, 7: si quem Numina læva sinunt. Ed.

515

Non tanto strepuere metu primordia belli:

Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire

Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella

Sanguine ductores Italo conjungere Martem,

Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu

520

Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta

Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.

515 seq. Silius expressit Liv. XXVII, 38, pr. 39, inpr. 40 et 44 pr. —Non tanto strepuere, etc. ne principio quidem belli adventus ipsius Hannibalis tantum Romanis terrorem incusserat. —517 seq. pastos Sanguine Italo, conf. Heins. ad Ovid. Amor. III, viii, 10. —520 sq. hærentia porta Spicula, cf. I, 617 sq. et XIV, 650. —521. Elissæis lacertis, a Pœnis; cf. ad I, 81.

His super infrendens sic secum Œnotria tellus:

«Tantone, heu Superi! spernor contemta furore

Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem

525

Nati Saturnum nostris considere in oris,

Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,

Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt

In Superos bella, extremo de litore rapta

Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens

530

In nostros descendit agros: quot corpora texi

Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!

522... 576. Hasdrubali, qui transcenderat Alpes, ut se Hannibali conjungeret, ingentem inlatam esse cladem, opera potissimum C. Claudii Neronis consulis, qui, quum Hannibali in Lucanis obpositus esset, parvo in castris relicto præsidio, ut hostem falleret, clam noctu cum electa manu ad conlegam, M. Livium Salinatorem consulem, contendisset, notum est ex. Liv. XXVII, 36... 46. Hanc summi momenti rem, quæ maximum periculum, quod Romæ inpendebat, propulsavit, Silius tractavit more poetarum. Ernesti: «hac prosopopœia utitur non inepte, si varietatem carminis probes, ut Italiæ imaginem (conf. v. 546), vel genium quemdam inducat lamentantem hostis adventantis metum, et Claudium Neronem ad auxilium Romæ ferendum ex Lucanis excitantem: sed fortasse nimia loquacitas est, qua episodium ornavit et extulit.» —Œnotria tellus, Italia, vid. ad I, 2, et VIII, 46. —523. spernor contemta, emphatice, ut apud Virg. Æn. IV, 54. —incensum inflammare, Lefeb. conf. ad IX, 99. —524 seq. De Saturno metu nati, Jovis, in Italia latente, cf. Virgil. Æneid. VIII, 319 sq. et ibi Heyne, Exc. II. Hinc Saturnia arva, I, 70, et Saturnia sedes, IV, 442. —527. Verbis juvenis, cui sola, etc. quum virtus ac fortuna, tum furor et adrogantia Hannibalis designatur. —528. extremo de litore Hispaniæ; conf. inf. v. 638; I, 141; VII, 171 sq. —529. De temeratis Alpibus, vid. ad III, 499.

Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;

Inmatura seges rapido subciditur ense;

Culmina villarum nostrum delapsa feruntur

535

In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis.

Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,

Perpetiar, miseras quærentem exurere belli

Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,

Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,

540

Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis,

Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,

Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,

Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.

536. Hunc Hasdrubalem. —537 sq. exurere belli Reliquias, regiones et loca, quæ mihi bella reliquerunt, quæ Hannibal nondum vastavit; cf. ad VII, 490. —538. vagus Afer, ut Quorum plaustra vagas rite trahunt domos apud Horat. Odyss. III, xxiv, 10; cf. sup. III, 291. —539. Imitat. Ge. I, 223, committas sulcis semina. —541. Uno condiderim tumulo, ut mox factum videbimus cæso Hasdrubale. —talia versat consilia in animo Italiæ genius vel imago. —543. Amyclæi nepotis, Claudii Neronis; cf. ad VIII, 412.

Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,

545

Pœnum vicini servabat cespite valli.

Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:

«Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ

Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.

Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,

550

Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste,

Victores fecisse tremant: fulgentibus armis

Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum

Gallorum a populis servat per secula nomen.

544. Cf. Liv. XXVII, 40 seq. —545. servabat, confer VII, 522.

546. Clausorum decus, vid. ad VIII, 412, et XIII, 466.

549 seq. Hæc ipsa esse Claudii verba apud Liv. XXVII, 43, jam vidit Drak. «audendum aliquid inprovisum inopinatum, quod cœptum non minorem apud cives, quam hostes, terrorem faceret, perpetratum in magnam lætitiam ex magno metu verteret.» —si patriæ fatis vis addere aliquid, h.e. ejus fortunam adjuvare; ut addere fatis cursum XII, 45, et similia, de quibus vid. ad IV, 731. An poeta vires pro fatis scripsit? conf. Virg. Æn. IX, 717. —550. quod Victores fecisse tremant, quod ita arduum et periculosum sit, ut, quum perpetratum fuerit, ipsi victores rei magnitudinem admirentur: qua felici brevitate sententiam summi ponderis et magni ambitus expressam adnosco; Ern. —552 seq. qua Sena... nomen, cf. ad VIII, 453, et Liv. XXVII, 46. —Sena fluvius, et Sena Gallica urbs Senonum in Umbria.

Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,

555

Serus deletæ post auxiliabere Romæ.

Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri

Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.»

His dictis abit, atque abscedens visa paventem

Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.

556. Metauri, vid. ad VII, 486. —557. Damnavi, destinavi, sed illud acerbius et fortius; Ern.

560

Rumpit flammato turbatus corde soporem,

Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,

Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur

Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben.

Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.

565

Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,

Qua duri bello gens Marrucina, fidemque

Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.

561 seq. Milites contra Claudii Deos, ut faustum iter et felix pugna sit, precantur ap. Liv. XXVII, 45. —562. Noctem, Astra et Phœben, Lunam, precatur Claudius, quoniam nocturnum est iter. —563. tacito sub lumine Phœbes, cf. V, 2; VIII, 638, et Virgil, Æn. II, 255, ubi vid. Heyne.

564. dextras, viros fortes; conf. ad XI, 539. «Ipse de toto exercitu, quod roboris erat, delegit,» etc. Liv. XXVII, 43; conf. inf. ad v. 655.

565. Confer Liv. l.l. —Larinas superi adcola ponti, vid. ad VIII, 402. —566. Marrucina gens, et Frentanus, vid. ad VIII, 519. —duri bello, conf. ad I, 558, et VI, 308.

Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,

Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis

570

Hibernis, et Achæmenio velocior arcu

Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem

Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,

In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.

Hortandi genus acer habet præcedere ductor.

575

Illum augent cursus adnisi æquare sequendo,

Atque indefessi noctemque diemque feruntur.

568. Prætutianus ager Piceno adjacet, inter Vomanum et Helvinum fluvios. Vina ejus laudat Plin. XIV, 6 et 7. —569 sq. Celeritatis notio magna orationis luxurie, ut passim, expressa. Ernesti similem comparat locum Claud. R. Pros. II, 198 sq. conf. et inf. v. 711 sqq. —penna, avibus, vid. ad III, 344, et IV, 121. De sagitta adciperem, ut inf. v. 630; VIII, 373, et X, 11, nisi mox Achæmenio arcus sequeretur. —Undæ hibernæ, ut χειμέριον ὕδωρ ap. Hom. Iliad. ψ, 420, torrens e tempestate orta; Gesner. ad Claud. l.c. Similiter χείμαῤῥος ποταμὸς apud Hom. Iliad. δ, 452; ν, 138, al. cf. Horat. Od. IV, xii, 3, et Serm. I, vii, 26. —570. Achæmenio arcu, conf. ad VII, 646 sq. —571. Confer Liv. XXVII, 45, extr. —572 sq. Omnis spes victoriæ et fortunæ in celeritate posita: quæ sententia incommode et nimis argute enunciata; Ern. «Aut ruet in vestris, aut stabit Roma lacertis» Claud. bell. Gild. v. 460. Silium autem expressisse Homericum σοὶ ἐν γούνασι κεῖται, suspicatur Lefeb.

574. Præire exemplo et labore iis, quos hortamur, efficacissimum genus hortandi est; Cell. adumbratio ex Æn. II, vs. 349: «si vobis audentem extrema cupido Certa sequi.» Ed.

575. «Milites adnisi illum ductorem æquare sequendo, augent cursus, atque, etc.» —576. feruntur, vid. ad IV, 261.

At Roma adversi tantum mala gliscere belli

Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem

Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse

580

Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,

Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.

Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli

Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma

Avertisse suo cognorit devia vallo,

585

Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo

Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat

Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo

Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore

Servandi decoris, quonam se fine minanti

590

Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.

Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ

Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci

Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.

577 seq. Conf. Liv. XXVII, 44, et sup. 515 sq. ubi brevior fuerat poeta. —579. uno vulnere, una clade. —580. restantem animam, quidquid virium supersit.

584. Avertisse se, aversa esse, arma Romanorum a suo vallo, suis castris; conf. ad I, 539. —589. fine, modo (ut apud Gell. I, 3, extr. XIII, 20 al.), vel consilio. —590. Divos evadat iniquos, iram deorum averruncet.

591 sqq. Conf. Liv. XXVII, 46. —593. vallo custode, castra vallo munita.

Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem

595

Floruerat primo clarus pugnator in ævo.

Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,

Secretis ruris tristes absconderat annos.

Sed, postquam gravior moles terrorque periclo

Poscebat propiore virum, revocatus ad arma

600

Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram.

594... 600. «M. Livius erat multis ante annis ex consulatu populi judicio damnatus (scil. «quod prædam non æqualiter diviserat militibus» Frontin. Straton. IV, i, 45) quam ignominiam adeo ægre tulerat, ut et rus migraret et per multos annos et urbe et omni cœtu careret hominum, etc.» Liv. XXVII, 34, quod caput totum legendum est; conf. Liv. XXII, 35; Aurel. Victor de viris ill. c. 50; Pighii Ann. ad a. U. C. DXXXIV, et sup. ad VIII, 286 sq.

597. Secretis ruris, ut secreta nemorum dixit Ovid. Met. I, 594.

598. Conf. Sidon. Apoll. II, 530 seqq. Drak. —599. revocatus, ut Camillus et alii. —600. donaverat, condonaverat, remiserat iram in patriam, ut inimicitias reip. donare dixit Cic. ad Div. V, 4 (ubi vid. Græv.), et διδόναι pro ἀντιδιδόναι Græci; cf. Musgrav. et Hœpfner ad Eurip. Cycl. v. 295, et sup. ad I, 487. Livius tamen, lib. XXVII, 40, memorat, eum plenum adhuc iræ in cives profectum esse ad bellum.

At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum

Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.

Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,

Et properi signum adcursus, sonipesque, virique

605

Substricti corpus, bis clarum buccina signum.

Præterea gemino prodebant juncta magistro

Castra regi: verum, fratri si vita supersit,

Qui tandem licitum socias conjungere vires

Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)

610

Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.

Nec consulta fugæ segni formidine differt.

601... 625. Hasdrubal, multitudinem hostium crevisse sentiens, ad Metaurum fl. castra noctu movet, transiturus, luce exorta; conf. omnino Liv. XXVII, 47, cujus narrationem Silius vestitu poetici sermonis ornavit. —recentum Armorum conf. Var. Lect.

603. Pulvis in clipeis, ex motu agminis vehementiori, et equi virique substricti corpus, ut strigosiores equi apud Liv. h.e. ex continuis itineris laboribus graciles, languidi; Ern. —605. Substricta et strigosa proprie dicuntur quæ contracta sunt et constricta, hinc tenuia et macie confecta, ἄτροφα; bis clarum buccina signum, etc. ut apud Liv. l.c. «adtendant, semel bisne signum canat in castris, el illud veterem ducem adsuetumque Rom. hosti movit, quod semel in prætoriis castris signum, bis in consularibus referebant cecinisse, duos profecto consules esse, etc.» Cf. Lips. de Mil. Rom. V, 9, p. 308, T. III, Opp. et sup. ad VII, 154. —607 sqq. Verba Hasdrubalis, de quo Liv. l.l. «quonam modo alter consul ab Hannibale abscessisset, cura angebat. Minime id, quod erat, suspicari poterat, etc.»

Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis

Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:

Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,

615

Et muta elabi tacito jubet agmina passu.

Inlunem nacti per rura tacentia noctem

Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli

Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas

Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto

620

Circumagit spatio sua per vestigia ductos.

612... 625. Conf. Liv. l.l. Poeta hunc locum eleganti oratione extulit, quamvis non sine luxurie colorum, quibus clandestinam Hasdrubalis fugam, eamque noctu factam describeret; Ern. —Nox, somni genitrix, ut μελαίνης νυκτὸς ἐκπαίδευμα, Ὕπνος, apud Euryp. Cyclop. v. 597, ubi vid. Cl. Hœpfner. —614. Eleganter tacita occultaque Hasdrubalis fuga exprimitur. —suspensa vestigia, ut mox tacito passu; conf. Ovid. Fast. I, 425 sq. VI, 338; Drak. ad h.l. et Schwarz. ad Plin. Paneg. c. 22, p. 55.

616. Inlunem noctem, ut apud Anacr. III, 12; ἀσέληνον νύκτα, Drak. —618... 625. Cf. Liv. XXVII, 47, extr. —619. «Per tortuosi amnis (Metauri) sinus flexusque errorem volvens haud multum processit;» Liv. l.c. Vias, quas jam perfecerant cursu, repetebant errore cæco h.e. nocturno; Cellar.

Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis

Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu

In sese redit, hac, casso ducente labore,

Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,

625

Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum.

621 seq. Conf. V, 139 seq. et IX, 227 seq. Cogitabis Hasdrubalem nocturni itineris errore, et fluminis, quod sequebatur, curvo flexu ita delusum, ut veluti in orbem illuc rediret, unde venerat; et munus tenebrarum, quibus ad fugam uti volebat, ademtum, quia hæ ipsæ tenebræ illum errorem viæ et orbem itineris fecerant; Ern.

Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis

Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late

Tempestas operit campos: nondum arma manusque

Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem

630

Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ

Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro

Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.

Deponunt abitus curam, trepidique coactas

Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.

626 sqq. Conf. Liv. XXVII, 48. —627. Turbo equitum et ferrea tempestas, vid. ad I, 311. —629. tela bibunt cruorem, vid. ad V, 274. —630. pennæ, vid. ad VIII, 373, et X, 11. —631. Dictææ, conf. ad II, 90. —turbine nigro, conf. inf. v. 765, et sup. II, 37; IV, 551.

634. Constituant acies, vid. Gronov. ad Liv. XXVII, 16.

635

Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)

Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto

Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,

«Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,

Per fratris laudes oro, venisse probemus

640

Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat

Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus

Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,

Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.

Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.

635... 651. Confer Liv. XXVII, 49, quem locum etiam Silius inf. v. 742 seqq. expressit. —636. Sidonius ductor, Hasdrubal. —637. Conf. Var. Lect. —638. extremo sub axe, vid. sup. ad vers. 528, et VIII, 650. —640... 643. Fortuna populo Rom. calamitatibus studet probare, quales sint milites, qui devicta Hispania in Italiam venerint; Cell. et Ern.

645

Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno

Corporibus properate solo: quicumque timeri

Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,

Et pœna et latebris infracto Livius ævo

Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,

650

Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri

Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»

645. spectacula, ut VIII, 554, vel θέαμα, rem spectandam, adspectum. —pleno, tecto, constrato. —647. Dux, Servilius, Æmilius Paulus, Marcellus. —jacet fratri meo, ab eo cæsus est. —648 sq. Contemtim de Livio, de quo cf. sup. v. 596 sq. —infracto ævo, senex debilis; conf. v. 651, 658 et 667, qui nisi obstarent, non ad senectutem referrem hæc verba, quum vix crediderim, Livium exactæ jam ætatis virum fuisse, quippe qui, si Livio, XXVII, 34, fides habenda, octavo, vel, si aliis, duodecimo post damnationem anno ad secundum consulatum pene invitus protractus est. Ex fastis intelligitur, eum a. U. C. DXXXIV, DXLVI, consulem fuisse. Quod si igitur nunc jam grandis natu fuit, priorem consulatum sero obtinuerit necesse est. —650. fratri, Hannibali. —651. turpi senectæ, Livio, seni decrepito, et qui populi judicio olim damnatus est. Sed præstat interpretari: cui ad pugnandum satis nec animi nec virium est. Silio enim præivit Virg. Ge. III, 96: «nec turpi ignosce senectæ», ubi vid. Cerda et Heyne.

At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores

Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,

Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra.

655

Heu! temere abducto liquisti robore castra,

Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.

Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»

652. Cf. Liv. XXVII, 45, inpr. 46 et 48. —clusisse, conf. ad XIII, 686. —653. pedibus, veloci adventu ex Lucanis. —654. adcumula ardua cæpta dextra, virtute. Conf. ad XI, 254.

655. abducto robore, ut ap. Liv. XXVII, 44, Pr. «Castra prope Hannibalem hostem relicta sine duce cum exercitu, cui detractum foret omne, quod roboris, quod floris fuerit.» Conf. ad v. 564. —656. Ni victoria factum temerarium absolvit, culpa liberat et eximit. «Adparebat, quo nihil iniquius est, ex eventu famam habiturum,» Liv. XXVII, 44; cf. et cap. 46, extr. —præcipe laudem, vid. Var. Lect.

657. Adventu tuo, quia vos advenistis. Ipse Nero ap. Liv. XXVII, 45: «Gloriæ quidem, inquit, ex re bene gesta partæ fructum prope omnem ipsos laturos. Semper, quod postremum adjectum sit, id rem totam videri traxisse.» Ernesti ad Cæsaris expeditionem Ponticam respici putat, et titulum trium verborum, veni, vidi, vici, in triumpho prælatum.

Parte alia, insignis nudatis casside canis,

Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem

660

In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,

Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro

Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes.

Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,

Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,

665

Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?»

Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro

Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.

658... 665. Hanc orationem poeta commentus est. —insignis canis capillis, nudatis casside, sine galea; conf. v. 666 sq. —661 sq. præcludite ferro Alpes, h.e. insigni clade Pœnis inlata efficite ne iterum Alpes transire conentur. Ernesti: Alpes veluti obstruite cadaveribus.

664. fulmen Carthaginis, vid. ad lib. I, v. 421, et VII, 106, et Virgil. Æneid. VI, vs. 843.

666 sq. Sancit dicta ferro, conf. ad I, 305. —667. obtectus senium, caput. —prælia miscet, vid. ad I, 69. Sic nostras Voltaire, Henriade, chant. VIII:

D’Ailly portait partout la crainte et le trépas;

D’Ailly, tout orgueilleux de trente ans de combats,

Et qui, dans les horreurs de la guerre cruelle,

Reprend, malgré son âge, une force nouvelle.

Ed.

Illum, per cuneos et per densissima campi

Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,

670

Turbati fugere Macæ, fugere feroces

Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.

670. Macæ et Autololes pro Pœnis; conf. ad II, 60 et 63. —671. Rhodani juventus intonsa comas, Galli, qui comam pascere solebant; unde Gallia comata. Ita Dausq. Cell. Drak. Ern. recte coll. Plin. IV, 17; XI, 37. D. Heinsius hæc adcipiebat de coma votiva, quam in bellum profecturi, fluviis potissimum, vovere, et reduces tondere consueverint, de quo vid. Hom. Iliad. ψ, 144 sq. Nonn. III, 343 sq. Stat. Silv. III, iv, 84 sq.

Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis

Inproba miscebat securus prælia fati,

Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis

675

Fixurum vano tumidus promiserat ore.

Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,

Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,

Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.

Casside cornigera dependens infula sacros

680

Præ se terrores Divumque ferebat honorem.

672. Conf. simil. loc. I, 414 sq. —Nabis, sacerdos Jovis Hammonis; conf. ad II, 150. —673. miscebat prælia, vid. ad lib. I, v. 69; et Virg. Æneid. XII, 628; et X, 23; et Georg. lib. II, v. 282. —Inproba prælia, sæva, cum inmani furore (cf. ad IV, 536), quia securus fati (conf. ad XVI, 344) et fretus auxilio Dei sui mortem et pericula negligebat; Ern. —674. spolia templis fixurum, conf. ad I, 617 seq. et XIV, 650. —Itala, erepta Romanis eorumque sociis. —675. tumidus, conf. ad II, 288.

676. Ardebat gemma vestis, ut mox gemmis galeam clipeumque adcenderat auro, conf. ad IV, 268; Virgil. Æn. II, 734; V, 88; Claud. Cons. Hon. VI, 167; Burmann. ad Val. Fl. V, 370. —678. adcenderat exquisite pro, clipeo utebatur, qui adcensus erat, h.e. fulgebat auro.

679. Casside cornigera, vid. ad I, 415. Perperam D. Heins. intelligebat galeam setis equinis ornatam, quod crines etiam cornua, ut Virg. Æneid. XII, 89, et κέρατα dicantur. —infula insigne sacerdotis.

Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis

Spicula, et armatus peragebat bella veneno.

Necnon, cornipedis tergo de more repostus,

Sustentata genu per campum pondera conti

685

Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.

681. incocta cerastis, infecta veneno, serpentis, cui nomen cerasta, unde mox armatus veneno (v. 682); conf. ad I, 219 et 322 sq.

684. conti, hastæ prælongæ ac ponderosæ (unde pondera conti, de quo vid. ad II, 246, in Var. Lect.), amentatæ ut retrahi possent, prominentes per armos ac capita equorum, et, ob longitudinem pondusque, equitum genibus sustentatæ et innixæ, quibus Sarmatæ potissimum et Scythæ utebantur, ut cominus ferirent hostem, vel equo dejicerent; cf. Grat. Cyneg. 117 seq. Iscan. b. Troi. VI, 494; Tac. Hist. I, 79, inpr. Burm. ad Valer. Flac. VI, 162 et 234 sq. Gron. et Barth. ad Stat. Achill. II, 418 sq. Lips. de Mil. Rom. III, 7, extr.

Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,

Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum

Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.

Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores

690

Barbarico senior, telumque intorsit, et una

Prædam animamque simul victori victor ademit.

688. Absportabat, ut summa in cuspide portat ap. Stat. Theb. VIII, 496, et vehit ap. Val. Fl. VI, 252. —magno clamore ovans, et ovans Hammona canebat conf. ad IV, 215.

689. tumores, vid. ad II, 288. —690. senior, Livius consul.

Adsilit, audito tristis clamore ruinæ,

Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto

Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes

695

Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.

Jam conrepta miser geminis velamina palmis

Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.

Concidit, et sacras vestes atque aurea fila

Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.

693. Hasdrubal Arabum, qui peremto Nabi spolia detracturus erat, occidit. —694. auro rigentes, ut apud Virg. Æn. I, 648, ubi vid. Heyne. —695. jaculum perlibrat in Arabum cœptantem, etc. nisi potius cœptanti Arabo... jaculum perlibrat legendum est. Durior est interpretatio Ernesti, qui cœptantem Arabum, accusat. absol. Græcorum more pro cœptante Arabo dictum existimat.

696. miser Arabus. Hinc v. 698, aurea fila; conf. Virg. Æn. XI, 75.

700

At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ,

Qua celebre invicti nomen posuere Philæni,

Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis

Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli

Exercens cura, gelido nunc flumine soles

705

Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba

Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ,

700 seq. Canthus erat possessor arenæ, loci vel tractus arenosi ad Syrtes, qua parte, ubi, huic tractui celebre nomen posuere, h.e. dedere (vid. ad VI, 593). —Philæni fratres Carthaginienses, qui vitam suam devoverunt patriæ, vivi obruti, ut reipubl. terminos proferrent. Locus ille ab aris, quæ iis ibi consecrabantur, dictus οἱ Φιλαίνου, vel Φιλαίνων βωμοὶ, et situs prope majorem Syrtin, terminus ditionis Pœnorum in Africa; conf. Sallust. B. I, 79; Plin. V, 4; Strab. III, et XVII, p. 836; Valer. Max. V, 6, ext. 4, Mela I, 7; Polyb. III, 39; X, 40; Ptolem. IV, 3; Scylax in Periplo p. 45, ed. Voss. (p. 113, ed. Gron.); Solin. c. 40. —702. Suavissimus locus, et tam sententiarum quam verborum luminibus distinctus. Poeta forte exornavit Virgiliana Æn. VII, 538 sq. —703 sqq. cura molli, jucunda, ut apud Ovid. Fast. VI, 416; Trist. V, iii, 9, et al. —704. Frangebat soles, vim æstus minuebat, ut æstus frangere Tago apud Martial. I, l, 15, et calor se frangit apud Cic. Or. I, 62.

Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,

Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.

Obcubuit clipei transfixo proditus ære,

710

Et sero ingemuit stabulis exire paternis.

708. Ovibus ad pastum abeuntibus, agni in ovilibus concludebantur, quorum quisque matrem domum redeuntem noscebat; Drakenb. coll. Martial. III, 58, ibique Gruter. in App.

709. clipei transfixo proditus ære, destitutus munimine justo, quia clipeus perforatus erat; Cell. Nempe æs molle fiduciam domini decepit, tramittendo ictum, cui resistere, quemque retro agere debuerat; Gron. Obss. III, 20; conf. sup. ad II, 247.

Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:

Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci

Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt

Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.

715

Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes,

Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci

Laxat vis subita, et fessos errore viarum,

Nec soli faciles; longique laboris anhelos

Avertit patrius genti pavor: addere tergo

720

Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,

Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,

Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta

Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.

711 sq. Luxuriantis ingenii verba, quibus Romanorum impetus adumbratur; conf. sup. 569 seq. —714. Conf. ad XIII, 587.

715 seq. Quo modo acies steterit, docet Liv. XXVII, 48. —717. Gallorum «pars magna ab signis aberant, nocte dilapsi stratique somno passim per agros; et qui aderant, itinere ac vigiliis fessi, intolerantissima laboris corpora, vix arma humeris gestabant;» Liv. l.c. conf. sup. ad IV, 311. —718. Nec soli faciles, non idonei ad tolerandos solis calores; Mars. conf. ad I, 615. —laboris, ob laborem, anhelos, ejus inpatientes. —719. pavor genti patrius, a parentibus traditus, h.e. naturalis, ut ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω apud Callim. H. in Apoll. conf. XVI, 236, sup. ad I, 82, et Ernesti clav. Cic. —Addere, vid. ad X, 105. —722... 727. Cf. Var. Lect.

Cedentes urguet, totas largitus habenas,

725

Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert

Cornipedem: tunc aversi turgentia colla

Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram

Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem

Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.

730

Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)

«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,

Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta

Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis

Donarunt pravi suffragia tristia campi!»

730. Cellar. «Porcius Cato, levi armaturæ præfectus, Liv. XXVII, 48.» Sed ibi L. Porcium Licinum memorari jam monuit Ern. —vibrabat, scilicet se, ultro citroque se movebat, ferebatur, ardore pugnandi huc illuc raptus; conf. ad I, 539. —medio tumultu pugnæ, ut φλοῖσβος et al. ap. Hom. —731. Utinam Livius consul primus Tyrio juveni, Hannibali, Alpes transituro, obpositus fuisset! —Si vox optantis, ut εἰ, εἰ γὰρ; conf. Virg. Æneid. VI, 187 (ubi vid. Heyne); VIII, 560 al. —primas, primum, id est, in principio belli, amisimus Alpes, quoniam hic mons propugnaculum quasi Italiæ est; quo superato jam victi Romani videbantur. Ed. —732 seq. quanta dextra, quam fortis vir, cessavit Latio succurrere, vel otiosum se spectatorem præbuit calamitatis Romanorum! Apud Liv. XXVII, 34: «indigno injuriam a populo factam, magnoque id damno fuisse, quod tam gravi bello nec opera nec consilio talis viri usa respubl. esset.» —733. quot funera Pœnis donarunt, etc. Conf. ad I, 487, et simil. loc. II, 326. —734. suffragia tristia pravi campi Martii, ubi populi judicio damnatus est, et a publicis negotiis remotus; conf. v. 596 seq. Ernesti hæc dicta putat obscura adlusione ad Varronem consulem, temerariis populi suffragiis creatum, cladisque Cannensis auctorem. Conf. VIII, 255 sq. et IX, 636.

735

Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem

Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat

Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.

Celsus, ceu prima reflorescente juventa,

Ibat consul, ovans major majorque videri.

740

Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,

Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis

Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?

735 sqq. cunctis, ceteris omnibus populis, unde præter Gallos Hasdrubalis exercitus conlectus erat; Drak. —pavorem induerat, incusserat; conf. ad I, 38. —736. fortuna Sidonia, Pœnorum, ruebat, ut XVII, 172, et al. vid. Ind. —737. Rutulos, Romanos. —Victoria verterat alas, vid. ad lib. XIV, v. 675.

739. Cf. I, 496 seq. ibique not. et Ovid. Met. VII, 639.

741. Ductor Agenoreus, Hasdrubal, vid. ad I, 15. —742. Cf. sup. ad v. 635.

Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis

Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis

745

Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum

Principium, mihi cognatum Sidonia Dido

Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar

Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,

Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum

750

Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris

Æquant germano passæ mea prælia gentes.»

743. senex Livius consul. —745 sq. Bene Ernesti: «Heroes ut sibi auctoritatem concilient, originem et natales jactant, ut v.c. IV, 150. Sed quis adrogantiam jactantis Hasdrubalis ferat? Quamvis hæc potius poetæ culpa est, qui, dum singula auget dicendo, in vitium incurrit, et a tramite naturæ aberrat.» De Belo confer I, 71 seq. et 87. —avorum Principium, generis nostri princeps et auctor; Drak. v. ad I, 479. —750. Bætis in oris, in Hispania; conf. ad I, 146.

Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,

Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,

Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras

755

Ærati clipei et loricæ tegmina summo

Incidit haud felix humero, parceque petitum

Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:

Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.

752. Conf. Liv. XXVII, 49. —ablatus cursu et impetu; cf. ad V, 633. —753. «Inter Livium Hasdrubalemque ingens contractum certamen erat, atroxque cædes utrimque edebatur, etc.» Liv. c. 48. Hinc poeta fingit, Livium ab Hasdrubale vulneratum esse. —754 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 476 sq. ubi tegmina summa ad loricam, non omnia ad clipeum referenda esse, ex voc. tandem, et ex nostro loco probabile sit. Hasta primum per clipei oram, ἄντυγα, deinde per loricam adacta in humerum: id quod verbis perspicuis Silius, et Maro paulo obscurioribus enuntiat. —756. parce, leviter, perstrinxit, ut strinxit apud Virg. l.c. conf. ad V, 273 sq.

Turbati Rutuli, confusaque pectora visu

760

Terrifico: tunc increpitans conamina consul:

«Femineis læsum vana inter cornua corpus

Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.

Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint

Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens

765

Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.

759. Rutuli, Romani. —762 sq. Imitat. Homer. Iliad. λ, 389: Οὐκ ἀλέγω, ὡσεὶ με γυνὴ βάλοι, ἢ πάϊς ἄφρων e quo uno duos versus efficit Silius; D. Heins. —cornua Barthius (Adv. IX, 17) refert, ad insultus, vel ad sacrorum muliebrium carmina buccinarumque festarum concentum; Gron. (Obss. I, 17) ad furores orgiorum Bacchi feminarumque bacchantium, quarum vulnera, inter cornua inflicta, h.e. canentibus tibiis (quæ cornua dicuntur Ovid. A. A. II, 380; Met. III, 533; XI, 16, et Fast. IV, 181; Val. Fl. I, 726; III, 238; Juvenal. II, 90) minime superstitiosus consul elevet; Lefeb. ad iram muliebrem cassamque. Rectius forte adceperis de muliebri animo vel audacia, quo sensu cornua dicuntur Horat. Od. III, xxi, 18; Ovid. Am. III, 11, 6, et A. A. I, 239. Sed vid. Var. Lect.

763. suerint, consueverint. —Quanta vulnera, quæ Florus, II, 7, ultra mortem patere dixit; Drak. —765. Conf. supra ad v. 631.

Jamque per extentos alterna strage virorum

Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam

Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.

766. extentos, late sparsos, stratos. Proprie extenta, late fusa jacent corpora in campo. —767. fusa, recumbentia, ut fusa jacent pro simpl. jacent dictum sit (vid. ad III, 57, in Var. Lect.), vel potius prostrata, cæsa, vid. ad II, 112. —768. Junxerunt cadavera ripas Metauri, quoniam alveus iis replebatur totus, et fluvius strage eorum tamquam ponte jungebatur; conf. I, 52, et VIII, 668 seq. Eamdem rem, quamquam alia imagine, depingit Voltaire, Henriade, chant VIII:

Les flots couverts de morts interrompent leur course,

Et le fleuve sanglant remonte vers sa source.

Ed.

Ut, quum venatu saltus exercet opacos

770

Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,

Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,

Omnis Naiadum plenis comitata pharetris

Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.

Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,

775

Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,

Multa strage jacent: exsultat vertice montis

Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.

769. Poeta non numerum cæsorum exsequitur, ut Livius, XXVII, 49, sed eorum multitudinem epicis adumbrat coloribus, passim obviis; conf. inpr. Homeri hymn. II, in Dian. et Ovid. Met. II, 441 sqq. —saltus exercere, ut al. fatigare; conf. ad I, 63... 363, inpr. II, 74. —770. Dictynna, vid. ad II, 71. —771. Pro Pindi Schrader in Observatt. libro (Franequeræ, 1761; in-4o) ingeniose conj. Cynthi, quoniam gratissimus is mons Dianæ (quæ inde dicta Cynthia, sicut frater Cynthius), et Silius imitatur Virg. Æn. I, 498, nec quisquam poetarum venantem Dianam Pindi nemora peragrasse tradit, prætereaque similiter voces illæ apud Ovidium Metam. VI, 204, commutantur. —Mænala, conf. sup. ad IV, 363. —772. Naiades passim quævis Nymphæ dicuntur. —773. stridunt, conf. ad I, 334, et IV, 567. —De corytis, vid. ad II, 106.

774. fusæ, vid. ad v. 767.

Audito ante alios senioris vulnere, rumpit

Per medios Nero sævus iter, visaque virorum

780

Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est

Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,

Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens

In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem

Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,

785

Per longum sterili ad pastus jactata profundo,

Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,

Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam,

Absorbet late permixtum piscibus æquor.

778... 807. Et hæc commentus est poeta in gratiam Claudii Neronis, cui potissimum debebatur victoria. —rumpit iter, ut. I, 54, ubi vid. not. —779. virorum, Romanorum Pœnorumque, æquali pugna, dubia, in qua æquo Marte pugnabatur. —780 seq. Pauca æstuantis animi, sed magni ponderis verba, quibus dictis confestim exemplum bellicæ virtutis datur militibus. —784. Balænæ, ut leoni, lupo aliisque feris famelicis, comparatur vir fortis et in hostem ruens. —rabida proprie est bellua. —785. Per longum tempus; cf. ad VII, 527. —786. saucia, ægrota, laborans, adflicta, scilicet fame, ut ap. Apul. Met. IV, p. 152. ed. Elm. Nam saucia dicuntur corpora, animi omniaque ea, quæ graviter adficiuntur et, dolores acutos sentiunt.

Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,

790

Elabere mihi: non hic nemora avia fallent

Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,

Ut quondam terra fallax deprensus Hibera

Evasti nostram mentito fœdere dextram.»

790... 793. Hæc Marsus et Cell. perperam referebant ad Pyrenæam silvam, quæ Scipionem fefellerit, quum Hasdrubalem persequeretur (vide supra v. 475 seq. 488), recte autem Dausq. et Drakenb. ad dolum vanaque promissa, quibus Hasdrubal, in Hispania loco iniquo deprehensus, frustratus sit ipsum hunc Neronem, et incolumis ex angustiis evaserit, simulans se de conditionibus acturum, quibus omni Hispania decederet; de quo strategemate, vid. Zonar. lib. II, Liv. XXVI, 17; XXVII, 44; Frontin. Strat. I, v, 19. Hinc Hasdrubal dicitur fallax, et v. 807, infidum caput. —793. Evasti, evasisti, conf. App.

Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.

795

Nam latere extremo cuspis librata resedit.

Invadit stricto super hæc interritus ense,

Conlapsique premens umbone trementia membra,

«Si qua sub extremo casu mandata referri

Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»

794. ictus futilis, vanus, inritus, ut V, 297; conf. ad VII, 629.

798 sq. Similis sarcasmus victoris passim obvius; conf. ad I, 383 et 398.

800

Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.

Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit

Actutum vindex; mea si suprema referre

Fratri verba paras, mando, Capitolia victor

Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa

805

Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura

Ferventemque ira mortis transverberat ense,

Et rapit infidum victor caput: agmina fuso

Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.

800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII, 49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans cecidit.»

801. Utere Marte tuo, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I, 118. —manibus adsit vindex, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn. IV, 625 sq. —804 seq. Conf. III, 86, et ibi not. —cineri Jovis, simulacro ejus cinefacto; Dausq. —807. rapit, ut VII, 704. —infidum caput, vide supra ad v. 790 sq.

Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,

810

Quum vires parco victu somnoque reducunt;

Ac, nondum remeante die, victricia signa,

Qua ventum, referunt clausis formidine castris.

Tum Nero, procera sublimia cuspide portans

Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,

815

Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum

Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,

Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,

Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»

809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem (Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr. —solis vias, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol percurrit, et hinc solem, seu diem. —810. parco victu; nam cibus uberior stomacho lassorum et valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95.

813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis, quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes, captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,» Liv. XXVII, 51. —814. Cannas pensavimus, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.» —Cannas, cladem Cannensem, ut Trebiam, etc. —816. duplica bella, etc. Cf. v. 516 sq.

Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo

820

Constanter mala, et, inferias in tempore dignas

Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.

Tum, castris procul amotis, adversa quiete

Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.

819. Pœnus, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios. —minuit ferendo. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv, 19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» Ed. —820. inferias, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213.

822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu, adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap. 51, extr. —quiete, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum Romani;» Liv. XXVIII, 12. —823. exclusit, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq. —Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset coram suis militibus. Ed.

Sic ea exponit V. C. Montesquieu, Grandeur et Décadence des Romains, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu’on fait tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de son frère, il avoua qu’il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s’étaient donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes récompenses après la guerre.» Ed.

Liber XV: Variæ Lectiones

5. Tartesia R. 2. Tarthesia Tell. Carchesia Put. Carthesia R. 1, et Med. Conf. ad XIII, 674. —7. Anxin turba Patres, per adposit. ut inf. v. 367, malebat N. Heins. idque recepit Lefeb. —9. Quis opinabatur N. Heins. per interrogat. notam, quam post castris exprimendam curarunt Lefeb. et Ern. exemplo Drak. qui etiam punctum posuit post precantur. Ego revocavi vulgatam distinctionem, ut sensus sit: a Diis precantur, expetunt, ductorem, qui, etc. Nolim quoque cum Burm. pro laceris substituere vacuis, h.e. quæ ducibus suis orbata sunt.

10. patrios patruosque conj. N. Heins. quem vide ad Claud. Epithal. Honor. et Mar. v. 39, et ad Ovid. Amor. III, vi, 49. —12. cognato e sanguine emend. idem, et v. 14, arma duorum Inconsulta ducum, quod recte displicuit Drak. quum parum dextre argumentati essent cognati, si Cn. et P. Scipiones sua temeritate in exitium ruisse dixissent. —15. Primam syll. voc. Gradivo corripi, ut inf. v. 337, et apud Valer. Fl. V, 650, notandum videbatur Barth. Adv. XXII, 8; cf. sup. ad IV, 776. —17. Molliri primum operarum errore in secunda Marsi Veneta editum.

19. Ædibus et mediis suspicari possis; cf. not. —25. qua Oxon. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. Ben. Mars. et al. quam Col. R. 2; Junt. et inde al. edd. quod, nescio quare, placet Lefeb. Dausqueius vel ita interpungendum putabat, veste refulgens Ostrum, quam, etc. vel scribendum e veste refulgens Ostrum, quod fulvo Tyrius (artifex) s. auro. Neutra ratio probanda, quæ Cell. edidit ex emend. Gronov. Obss. II, 6, quod forte verum est et maxime adridet Doering. Nostram tamen lectionem eodem sensu capere possis, stamini scilicet purpureo aurum vel aureum subtemen intextum fuisse. —30. Incessusque ed. Gryph. unde et ora Incessusque viro propior conj. Dausq. et N. Heins. ut sit Græcismus.

35. Padusne male opinabatur Dausq. —37. Atlantica scripti; ad Atlantica R. 2. Vulgo Atlantia. —42. Hunc versum sequenti postposuit Lefeb. non addita causa. Poeta certe ad tantam subtilitatem non exigendus est, et ne sic quidem singula ordine procedunt: nam Paulus ante Scipiones periit. —45. quid gesseris scribendum censebat N. Heins. vel invitis libris vett. Ego tamen non adsequor, cur ei displicuerit vulgata lectio: cineri, bustis et umbro, non sensuræ, quid gesserit. —46. tramite duro in duobus veteribus, nescio quibus, invenit Lefeb. et recepit. —47. decurrat scripti et Rom. 2. Vulgo decurret. Deinde congressi Rom. 1, et Mediol. congesti ad marg. Rom. 1. —52. Verba partique timore labores, quæ reliqui interpr. silentio prætermittunt, in vitio cubare putant N. Heins. et Heyne, qui in Obss. ad loc. simil. Tibulli I, i, 4, monet, recte quidem terrorem et laborem jungi, tamquam militiæ comites, terrere tamen ea, quæ metuantur, mala, pericula, discrimina, laborem autem, quippe qui tolerandus sit, premere, urgere, exercere. Equidem, si quid mutandum, legerim, partique labore timores; nisi malis junctique, vel plenique, vel cum N. Heins. quod propius ad literarum ductum adcedit, etsi a Lefeb. inter nugas refertur, pastique timore labores. Sed vulgata opinor, lectio bene se habet, vid. not. —58. terit conj. N. Heins.

62. torvi scripti et R. 2. Vulg. torva. —67. auras opinabatur N. Heins. quia hora præcessit.

72. Munera Put. —74. minore... Deo scripti, eleganter judice N. Heins. Id recepere Drak. et Ern. sed vellem sensum quoque horum verborum exposuissent, quem non satis adsequor. minores Deo e R. 2, edidi cum Lefeb. et Doering. Forte tamen non spernenda vulgaris lectio minores Deos.

85. fixerit Col. —87. traxisset R. 2. —88. genitum est malebat N. Heins. Pro munera in R. 1; innuam, et in ora numina. —91. Pro Fidenæ malim Porsenæ, vel Porsennæ. Fidenates certe a Romanis victi sunt, non Porsena. —92. Quæ, vel Que Ox. Put. R. 1, 2, Med. Quam Parm. Deinde terris pro dextris Put. et Parm. —93. verteret Ox. et Put. —95. Animas illapsa Oxon. Non male, judice Drak. si refingatur Animos i. ut ap. Cic. Legg. II, 15. Sed idem vulgatum firmat coll. Virgil. Æn. II, 240, et III, 89. —96. fœda, vel feda, Oxon. et Put.

100. producit Col. pducit Put. ex quo scripturæ compendio ortum est vulgatum perducit, quod mox denuo sequitur. —103. Asper scripti. Vulgo perducit semita clivo Aspera, etc. —104. Ita scribendum distinguendumque viderunt jam Barth. Adv. IX, 17, et N. Heins. Vulgo legitur Prosequitur, labor ad nitendum, etc. —105. bona censendum Col. et R. 2, vid. ad VIII, 36. In iisdem recte Fors h.e. Fortuna. Vulgo bona conscendunt, quæ sors, et concendunt in Oxon. Denique dedisse Barth. Adv. IX, 7, et N. Heins. bene pro vulg. dedisset substituerunt etsi invitis libris. —107. intra te Put. non inepte, judice Drakenb. quum intra aliquem esse dicatur, qui minor sit eo, ut ap. Flor. IV, 11; Senec. Med. 520, (ubi vid. Gron.) Quintil. Inst. Or. XI, 3, et Prop. III, vii, (al. ix) 2, vid. Brockh. Sed conf. Heins. ad Ovid. Trist. III, iv, 25, et Burm. ad Petron. c. 84. —108. spondet Col. Vulgo sponte. —112. Syllabam sec. voc. arbitrabere ab optimis poetis corripi monet Drak. adstare conj. N. Heins. prob. Doering. nisi stare pro adstare positum sit. Immo simpl. esse significat, ut III, 94, et al. vid. ad II, 639. —113. Tu quoties legendum videbatur N. Heins. —117. Vulgo flagrantis, non inprob. Dausq. quum unguenta caleant omnia. Sed recte idem et N. Heins. emend. fragrantis Proxime fraglantis Tell.

127. honos, non honor, Col. et Oxon.

130. jussæque scripti et R. 2. Vulg. visæque. —134. revirescere scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Ben. reviscere Marsi prima Ven. errore operarum. Inde revisere sec. Ven. et hinc aliæ, se visere Ald. —135. Ita Col. postquam Put. R. 1, Ben. Vulgo quamquam tacitus magnis tamen æ. p. N. Heins. corrig. ægra pericli, quum instinctis periclis nihili sit. Sed recte Lef. hæc notat: «instinctis tertius casus est; terror subrepit illis instinctis pectora, quæ ægra erant periclis.» —136. subrepsit R. 1, et Med.

138. percensent Parm. non male. —145. Ter subitum emend. Barth. Adv. IX, 17, quia numerus ternarius in ejusmodi præsagiis auspicatus fuit. Sed vid. not. —147. ac Col. Vulgo atque.

149. comites operum malebat N. Heins. ministros scripti. Vulg. ministri. —151. isse sub armis, ut IV, 64, et Lucan. IX, 21, non male conj. Dausq. et recepit Lef. —155. superrigat opinabatur N. Heins. ut superspargere ap. Caton. R. R. 54, vel superstagnare ap. Tac. Ann. I, 79, et tramittere Cycladas unda sup. I, 472, quo sensu Isthmo incurvatam... undam reposuit Lef. quum Corus non suberigat Isthmon sed undam, quam incurvatam Isthmo, seu in Isthmum efferat. At vulgata lectio doctior est, vid. not. —159. tridentipotens scripti et R. 2; bene, ut armipotens, arcipotens, bellipotens, ignipotens et similia. Vulgo tridente potens.

168. Graiis Col. et Ox. Vulg. Graio. —169. hæc cincta Col. R. 1, Parm. Med. hæc cuncta Put. hinc cincta Ox. excincta edd. Marsi, Martini Herbip. Junt. Ald. Gryph. accincta Basil. Wolfii, Colin. et Nut. —170. cum territet Col. et Put. tunc et territet Ox. nunc territat R. 1, Parm. Med. cum territat Mars. Vulgo quæ territat. —171. cultumque, non cultusque, Col. —172. armiferas scripti et R. 2. Vulgo armisonas. —177. hospite ed. Dausq. vitiose. Post hunc versum nonnulla excidisse suspicabatur N. Heins. nescio quare. —178. Voculam et ante securæ omnes codd. scripti et edd. ante Juntinam ignorant.

182. Hic et seq. versus deest in Put. adspectus turbatum conj. N. Heins. coll. XIV, 678. —186. tanta virtute Put. Male: innuit enim, Pœnos non virtute tantum, sed artibus etiam et dolo superandos esse; quare filium pater monet, ut videat, ne duces hostium dispersas copias in unum cogant, sed ut potius singulos adoriatur; Drak. —187. diducunt, pro vulg. deducunt, ex emendat. N. Heinsii, quæ firmatur loco Livii, in notis laudato. —188. conferre manum (ut VII, 599, et similiter conferre gradum) scripti et priscæ edd. c. manu sec. Veneta Marsi, et inde aliæ edd. liceat et coeantque coactæ, scilicet in unum, malebat N. Heins. —190. labore Oxon. et Put. Vulgo labori.

193. Nomine C. (ut apud Liv. XXI, 31, Brancus nomine, Cic. pro Mil. 17, cognomento Schola, et Ovid. Am. I, viii, 2, nomine Dipsas) Col. et Put. Vulgo Nomen. —195. illa, scilicet vetus in Africa Carthago, corrig. Dausq. quia urbes ditiores, etc. alibi exstiterint. Sed ulla scilicet Hispaniæ urbs; Drakenb. urbi, vel aut vi pro auri scribendum putabat N. Heins. forte quod ibi non auri, sed argentifodinas fuisse Strabo doceat. Sed τὸ auri ad divitias civium recte referebat Drak.

207. sacros, certamina, ludos reposuit Lefeb. ut designentur certamina, quæ sint ludi sacri respectu funerum.

208. Prægreditur Colon. —211, 212. Hoc ordine versus leguntur in cod. Oxon. Putean. et, si Lefeb. fides habenda, in aliis veteribus, nescio quibus. Vulgo male transponuntur. —212. curritque primus edidit Wolfius in Basil. et deinde alii. —217. advectus, vel invectus emend. N. Heins. At pelago R. 1, a m. sec. —218. subigentem Put. subeunda ad mœnia conj. N. Heins. coll. Liv. XXVI, 42, extr. Sed deinde vulgatam lect. loco non movendam recte putabat.

228. Urbi quædam edd. —229. Etneo pro æterno R. 1, alterno fluctu i.e. æstu corrig. N. Heins. coll. v. 226, 237; Prop. II, xii, 7; Claud. Cons. Hon. III, 58, et sup. III, 392, ubi vid. not. Sed Drak. jam bene monuit, nunc illud urbia latus describi, quod mari obversum numquam possit pedibus adiri, sed æterno fluctu tutum sit.

232. Aris scripti, R. 1, Parm. Mediol. Arris R. 2, et inde aliæ edd. Aris nom. propr. notum ex Prisc. lib. VI, et Cic. Or. pro Scauro. Sed Liv. XXVI, 44, et Polyb. X, 12, 15, 18 et 19, solius meminere Magonis, qui præfectus urbi fuerit. Inde Ernesti: «Quid Silius in hac re præter arbitrium suum sequutus sit, dici non potest; hoc tamen ex ejusmodi locis intelligitur, Silium non hoc egisse, ut historiam belli Pun. sec. scriberet: quomodo enim sine dementia mutare ista nomina instituerit?» Apud Livium vero XXVI, 49, hæc leguntur: Armen præfuisse Punico præsidio deditumque Romanis, Antias Valerius; Magonem alii scriptores tradunt. Hinc Arnes (f. Armes) h.l. pro Arris legendum videbatur N. Heins. Drak. contra in Livii l.l. Arinem edidit; unde Arin h.l. reponendum crediderim. —233. Ita hunc versum ex Col. codd. restituere Modius et N. Heins. qui et arce scribi posse monet. Auxiliumque excelsa loci processerat artem Oxon. pcesserat R. 2. ptesserat Tell. Auxiliumque excelsa loci præcesserat arcem Put. atque ita omnes priscæ edd. nisi quod R. 1, Parm. Med. al. protexerat, aliæ vero præcinxerat habeant. Vulgatam lectionem Auxilium excelsamque loci præcinxerat arcem primum exhibet ed. Basil. Wolfii. qui cuncta amplexus in arctis Auxilia, excelsam sociis præcinxerat arcem conj. Dausq. qui contra a. in a. Auxilium, qua excelsa loci, protexerat arcem Barth. Adv. IX, 17, ut sensus sit: arcem non legebat, qua urbem spectabat, sed qua editior pelagus, cujus æstu recedente Scipio muros scandit. qui contra, amplexus inertis Auxilium, (h.e. perfugium in arcem, non audens in æquo ante muros manum conserere) vel qui, ponti amplexus in artis Auxilium, qua excelsa, loci præsepserat arcem emend. Burm. h.e. urbem incustoditam fere relinquebat ab illa parte, qua marinis undis tuta erat; eam solum partem muniebat, qua adiri poterat. Alterutram conj. veram putabat Drak. Sed lectio c. Col. bene se habet. —240. Hic Oxon. Deinde plantæ maluerit N. Heins. —241. taciti nectens Oxon. Putean. et Rom. 2. tacite nectens in reliquis libris, quod Marsus interpretabatur cogitans. Sed tacite nitens bene emendarunt Dausq. (qui et Hac malebat) Cell. Drakenb. Ern. tacite enitens conj. N. Heins. tacite innitens scripsit Lefeb. —244. visis fluctibus quædam edd. et fixus aliæ. —246. victa Col. Ox. et R. 2, prob. Drak. quum Pœnus non dederit vincta colla, sed victa, ut nempe catenis vincirentur. vincta Put. Tell. R. 1, aliæque priscæ edd. non inprob. Lefeb. ut non inelegans tautologia sit, qualis apud Virgil. incensum inflammat, vel in Silio spernor contemta et similia: quasi vincta catenis colla dare sit tautologia!

259. Ter dena bove Col. et Mars. Vulgo Ter deno b. cf. ad III, 39. —261. tunc Martia Col. et Ox. tum M. Put. Vulgo et M. —262. ut meritum scripti et R. 2. Sic prout cuique meritum ap. Liv. XXVI, 48. Vulgo et meritum. Posse etiam cuique emerito, vel ut meriti legi monebat N. Heins.

264. vectantur, vel avectantur conj. idem. —266. regi donis Divum Tell. et Mars. unde regi donat Divum, h.e. Jovi Capitolino, conj. Lefeb. qui tamen vulgatam lect. præfert, quum sic dona Masinissæ regi missa memoret Liv. XXX, 17. —267. dextris primus edidit Nicander. —270. Huic emend. Dausq. et N. Heins. —274. effatur Col.

277. Mycenæas et in æquore Basil. Wolfii et inde aliæ edd. —279. violarunt Col. et Put. vigilavit Oxon. Vulgo violavit. —280. steterunt malebat N. Heins. —283. ferebant scripti et R. 2, unde serebant emend. N. Heins. et recepere Drak. Lefeb. Ernest. Vulgo requirunt.

287. Macetum Col. Vulgo Macedum, vid. ad XIII, 878. —288. hinc, non huic, Col. —294. Taulentius Colon. —295. nullo munimine male conj. non nemo apud Dausq. —297. Hinc et malebat Dausq. Sed vid. ad vers. 299. Tesprotiaque edd. tantum non omnes, etiam Drakenborch. Lefeb. et Ern. Sed Gr. Θεσπρωτία Steph. Θεσπρωτὶς et Θεσπρωτὶς γῆ Thucyd. I, Θεσπρωτοὶ Herodot. VIII, 46, dicuntur; conf. Scylac. Peripl. pagg. 26, 27. —298. cassi ausi rectius putabat N. Heins. Siliano more. Sed conf. Virgil. Æneid. XI, 339.

299. Nunc scripti, R. 1, Parm. Mediol. Vulgo Hinc. —300. Pro Pellæaque forte legendum Pallæaque, (Pale, s. Palle opp. Cephalleniæ, ins. maris Ionii prope Acarnaniam) vel Pharæaque, (Phara, seu Pheræ, urbs Acarnaniæ inter Leucadem et Alyziam in Scylac. Peripl. p. 30, ubi vid. Voss.) vel Palæraque, a Palæro Acarnaniæ opp. ad sinum ingentem. —301. Perfudit, non Perfundit, Col. et R. 1, ad marg. ut et conj. Scalig. ad oram libri sui. —302. videt incitus conj. N. Heins. Sed vidit ut ostentavit, perfudit, pepulit, liquit. —304. inaccensam Col. —305. scopulosæ Neriton arcis (h.e. rupis, montis, ut ἄκρον et ἄκρα) ingeniose emend. N. Heins. Sic Neritos ardua saxis dicitur Virg. Æneid. III, 271; Νήριτος εἰνοσίφυλλος Hom. Iliad. β, 632, scopulosi verticis Anxur sup. VIII, 390. —306. Achaica Put. Sed vid. ad XIV, 5. —307. prægaudens Col. eleganter, judice N. Heins. gavisum Put. Vulgo gavisus.

311. Parnasus, non Parnassus, priscæ edd. Gr. Παρνασὸς et Παρνασσὸς; sed illa scriptura antiquior est; conf. XII, 320; Casaub. ad Pers. Prol. v. 2; Heins. ad Virg. Ecl. X, 11, et Ovid. Met. I, 468; Perizon. ad Ælian. V. H. VIII, 11, vid. tamen Heyne ad Apollod. p. 110. —313. In hoc versu et quidem in nominibus propriis, qui a librariis plerumque corrumpuntur, mendum latere crediderim. Pro Orestes forte leg. Eropus, quem incursasse Macedonum fines, et Dardanos etiam concivisse, tradit Liv. XXVII, 32. Eum Sarmaticum fingit poeta, quum Livius Eropum quemdam dixisset; Orestes autem notius librariis nomen erat. Possis etiam reponere Quum modo Sulpicius, vel Scopas dux, vel Dorimachus, vel denique Pergameus (rex Attalus) regna infestaret, Orestum Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros. De Sulpicio ejusque incursionibus in Macedoniam vid. Liv. XXVI, 22, 28; XXVII, 7, 10, 22, 31 seq. XXVIII, 5 seq. XXXI, 4... 40; Polyb. VIII, 3; IX, 42; X, 41; XVIII, 6, de Scopa et Dorimacho, Ætolorum prætoribus, de illo Liv. XXVI, 24 seq. Polyb. IV, 5, et 62; V, 11, de hoc Liv. XXVI, 24; Polyb. IV, 67, 77; V, 3, 5, 9, 11; IX, 42, de Attalo Liv. XXVIII, 7; XXXI, 46; Polyb. IX, 30; X, 41; XVI, 2 seq. 30, de Orestis, vel Orestibus, vid. not. Sed præstiterit haud dubie Quum modo Sarmata ei regna infestaret, Orestum, vel Orestis (dat. plur.) Aspera nunc, etc. Tum Sarmata h.l. pro Dardanis, gente Mœsiæ, (hod. Serviæ) et quidem fera (Plin. IV, 1; Strab. VII), ac tunc temporis infestissima Macedoniæ, quod ex Liv. XXVII, 33; XXVIII, 8; XXXI, 28, 43; XXXIII, 19; XL, 57, notissimum est, in agros Orestum, h.e. Macedoniæ, cujus pars est Orestis, et cui non minus tum infesti erant Dolopes, h.e. Ætoli vid. not. —320. Tænarii etiam legi posse pro Tyndarii, monet N. Heins. At necesse non est.

323. tanti pro cauti Putean. —325. et pro ut Colon. quod forte non spernendum, ne que in tacitusque abundet, quod certe apodosi parum convenit. —326. quietæ, non quiete, Colon. et Rom. 1, ad marg. —327. ire sororis Colon. male, vid. not. ad X, 621.

334. adversos quædam edd. —337. calidoque scripti et Mars. Vulgo validoque. —339. Forte leg. Heu quam tum, etc. ut jungantur quam clara ruina. Sed Heu quanta, Hannibalem clarum factura, ruina! recte, opinor, edidit Lefeb. ex emendat. N. Heins. qui tamen contra metrum jungebat quanta, H. c. factura, ruina Procubuere.

349. occulti astus, vel occulto astu conj. N. Heins. et v. 354, lætumque tumultus, et v. 356, præmaturo, quod tacite recepit Lef. —358. ritu pro vultu opinabatur idem N. Heins. ut arte paterna et stimulis gaudens Fabii filius sup. VII, 712; cf. not. nutu, vel potius ductu, pro vultu legendum putabat Withof.

361. precatur, non profatur, scripti. —362. nunc his Col. vinclis Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo victor. —367. volucris scripti et R. 1, ad marg. Vulg. volucres. —373. habet, non avet, scripti. Deinde torvæ R. 2, torta hasta conj. Lefeb. Male! —375. enasset Col. Oxon. Tell. Parm. Ben. enoscet R. 1. Vulgo enasset h.e. evasisset. —376. venisset, non evenisset, Col.

396. Hunc versum in vulg. libris excipiunt tres alii, a Nicandri ingenio profecti, (nam in Junt. ed. primum leguntur) Quod virtute viri titulis decorare sepulcrum Ingentis bello liceat, nomenque futuros Æternum in Rutulos possis mandare nepotes. Eos Drakenborch. uncinis inclusit, nos vero abesse jussimus exemplo Cell. Lefeb. et Ern. —397. eadem labori non male conj. N. Heins. ut ex iisdem tibi elementis apud Macrob. Sat. I, 11; Drakenborch. Sic et αὐτὸς τινὶ eleganter dicitur, qui alteri par vel similis est, nec quidquam ab eo differt, ut τὰ ὑποδήματα αὐτὰ φορεῖν τοῖς ἀνδράσιν ap. Ælian. V. H. VII, 11; cf. Heins. ad Claud. laud. Stil. II, 30, et ad Ov. Am. I, iv, 1; Cort. ad Sallust. B. C. c. 20; Ern. ad Xen. Mem. Socr. II, i, 5; Zenn. ad Xen. Cyrop. III, iii, 35; Viger. de Idiot. Gr. L. p. 164; Findeisen. Ind. in Isocr. Paneg. et Hœpfner. ad Eurip. Cycl. p. 54, 55.

399. Sed non et scripti, ut IV, 43; V, 523; Virg. Æn. X, 343; conf. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 500, ad Ovid. Met. IV, 273, et Ep. Her. III, 4. Vulgo Sed non est. —404. ceu patria Col. Oxon. Put. R. 2, ceu patriæ Tell. patriæ ceu R. 1, Parm. Med. et prima Marsi ed. —406. Et scopulis, vel Et populis pro Ex oculis non male conj. N. Heins. quum ex oculis rapta dici nequeat Carthago, quæ expugnata quidem, sed non eversa sit. Ernesti jungit verba vallatam ex oculis, et intelligit urbem ita sublimi in vertice positam, ut oculi eam adsequi prope non possent. At dura est hæc et coacta interpretatio, quam exemplo firmari posse vix crediderim. Deinde cumulata strage recte, opinor, emend. idem N. Heins. quod τὸ vallatam jam præcesserit. —407. qua Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. quo Col. quam Junt. et inde aliæ, quum conj. Dausq. —408. in terra scripti. Vulgo interea. Deinde everterit, vel haud verterit malebat N. Heins. et posterius quidem, Drakenb. judice, quod Saguntus octavo mense, (vid. Liv. XXI, 15) adeoque intra annum capta sit. —409. Non Col.

412 et 413. hic, non hinc, scripti, R. 1, Parm. Mediol. huic emend. Livineius.

418. cepere Parm. sepsere conj. N. Heins. Pro mapalibus rectius scribitur magalibus, vel potius magaribus, vid. ad XIV, 7. —420. agitabat gaudia scripti et R. 2, ut ap. Sallust. B. C. cap. ult. vel agitare otia, convivia, etc. Vulgo a laurea. —421. læna, non lena, scripti. Est Gr. Χλαῖνα. —425. ad, non in æthera, scripti et Parm. —426. librata, non vibrata, scripti et R. 2, quam lect. multis exemplis firmavit Drak. ad h.l. et Heins. ad Ovid. Am. II, vi, 11. —427. similavit h.e. simile fecit, effinxit, expressit, scripsi pro simulavit, et ita ubivis scribendum existimo; confer sup. ad II, 553. —430. freta pro fracta R. 1, et Med. frusta ad marg. R. 1, fressa conj. non nemo ap. Lefeb.

438. Cesset Col. Cessat edidit Lefeb. ex emend. N. Heins. —441. Sabura Put. et nonnullæ edd. Confer Intpp. Lucan. IV, 724, et Cæs. B. C. II, 38; Sabrata emend. Dausq. Conf. ad XIV, 437. —447. Lænas, non Lenas, Col. Conf. Sigon. ad Liv. VII, 12. —450. Castabo Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Cartalo, vel Kartalo. Sed Karthalo reposuit Drakenb. vid. ad I, 406. Deinde Nasidio Col. quod est nomen Rom. v.c. ap. Appian. B. Civ. V, 139; Cic. ad Att. XI, 17, et Phil. VII, 9; (ubi tamen vulgo Visidius legitur) Dion. et al. Nascidio Oxon. et Put. Vascidio Parm. Vulgo Vasidio, prob. Dausq. cui et Vibidio, vel Vinidio in mentem venit.

451. Pyrenes Col. Vulgo Cyrenes. —452. furentis... Dardaniæ Col. —455. solverat Col. et Tell. ut v. 459, quum perstrinxerat. Vulgo solveret. —456. mella Col. membra Ox. et Put. Vulgo verba. —458. et cantu Marsi Veneta posterior et inde aliæ, attenti d. c. senatus conj. Dausq. Male! —459. subitam Put. subitæ tubæ, vel subitas aures opinabatur N. Heins. Sed subitum est id. qd. subito; conf. not. ad VII, 527. —463. et furtiva luci Col. e furtivo lustro, in quo, scilicet se condiderat, emend. Burm. et e f. loco N. Heins. coll. XVII, 91. At vid. not. —464. Galeam Put. R. 1, Parm. Med. Sed Gala nomen est Libycum, et v.c. patris Masanissæ. —467. Murrum, non Murum, Col. omnesque antiquiss. edd. Nomen notum ex lib. I, 377 sq. II, 556; dimisit Put. —470. abscisso primus edidit Nicander in Junt. vid. sup. ad III, 552; Duker. ad Flor. II, 2; Markl. ad Stat. Silv. III, ii, 61, et Oudend. ad Frontin. Strat. I, iv, 7.

480. volens Col. et Ox. volvens Put. Vulgo volans. —484. providerit Col. —488. abditur scripti duo (teste Lefeb.), R. 2, Parm. et Raphel. Vulgo additur.

496. promissa Put. R. 1, et Med. —500. quæ pro qui Put.

511. neu quisquam ad sidera adisse conj. N. Heins. et v. 517, belli. —520. porta, non portæ, scripti, R. 1, Parm. Med. —521. Vulgo Elisæis. Sed vid. ad I, 81.

526. hæc jam vertitur Put. ac edd. D. Heins. et Raphel. Vulgata lectio jam hæc vertitur in metrum inpingit. —531. Cæsorum heu stratis Nicander reposuit et deinde alii. —532. bacis Oxon. R. 1, Med. vid. ad III, 596. —535. mea terga conj. N. Heins. —536. Hunc, non Nunc, Col. Deinde vastis qui nunc sese intulit armis suspicari possis, quæ sunt ipsa verba Virg. Æn. X, 768, et tam multitudinem quam magnitudinem armorum armatorumque designare possunt. —537. exurere bello malebat Drak. —542. Deumque hominumque Oxon. et Put.

555. dilectæ Put. —556. Matauri Colon. vid. ad VII, 486. —558. abscedens Col. Ben. Asul. Dausq. Cell. absedens Put. abscendens Tell. Vulgo ascendens. Deinde jussa paventem R. 2, et alii codices, teste Marso, et prob. Lefeb. ut sensus sit, timentem jussa adtrahere h.e. adtrahebat.

570. Achemonio quædam edd. —572. anticipes Putean. non inprob. Lefeb. si et Superi, en, stet reponatur, ut anticipare sit idem quod præripere, vel præcipere infra vers. 656, et apud Virgil. Æneid. lib. XI, v. 491, quum non anceps sit, qui v. 557, Damnavi, etc. adfirmative dixerit. Sed idem deinde nihil mutandum recte censuit. —575. Illum ardent, vel urguent æquare scribendum videbatur N. Heins. At conf. not. adnisi, non adnixi, scripti, R. 1, Med. Mars. confer ad II, 123.

577. tantum et mala omnes scripti et R. 2, unde tantum, en, mala edidit Lefeb. ut sit elegantissima emphasis. —579. Spiravisse conj. N. Heins. et v. 581, quem fundat; non male, ut ad Romam ipsam referatur. —582. Ita Col. et Oxon. non, ut vulgo, invadant, ad prælia, etc. —587. imo Col. Tell. Rom. 1, Parm. Med. Marsi Ven. prima, uno Oxon. Put. R. 2, Marsi sec. Asul. et aliæ, probb. Dausq. et Barth. Adv. IX, 17, ut consensus Patrum in timore designetur.

594. Belliger is Col. Tell. R. 1, Belligere is Put. Belliger his R. 2. Vulgo Belligeris. —597. Secretis, non Secretus, scripti et R. 2, ruris, non ruri, Col. —600. donaverat Col. Tell. R. 2, et Mars. in comment. Vulgo devoverat.

601. repentum, h.e. repentinorum, malebat N. Heins. Sed non video, cur displiceat nobis vulgata lectio. Recentes Neronis copiæ ex Lucanis adcesserant. —603. movebant Col. et Oxon. ut ap. Liv. XXVII, 47. Illud veterem ducem... movit, quod, etc. manebant Put. Vulgo monebant. —604. Et properi signum adcursus Col. et Oxon. Vulgo Et propere signum ad cursus. —605. Stricti corpus, bis clarum quoque buccina signum Colon. quod recepit Lefeb. cujus hæc nota est: «Adcipe de coartatione, de qua vid. Liv. XXVII, 46, pr. et quæ in eo fuit signum properi adcursus, quod hinc videbantur Romani nondum sat temporis habuisse ad castra more solito ponenda.» Substricti corpus, clarum quoque b. s. emend. N. Heins. extruso voc. bis, de quo vid. tamen not. —609. patescant, non patescunt, Col.

614. Erepit Col. et R. 2; Eripit Oxon. Eripuit Put. et Parm. Vulgo Erupit. —616. Illunem Col. Parm. Ben. D. Heins. Cell. In lumen Oxon. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. Vulgo Illumen, vel Illumem. —617. vitantque sonos Col. vitant sonitus conj. Barth. Adv. IX, 17, quod recepit Cell. Vulgo vitant socios.

621. sinuosis Col. Vulg. sinuatis, ut II, 172; XV, 173. Nil interest. —624. Irriguum... orbem conj. N. Heins.

627. omnes emend. idem. Sed omnis ἀρχαϊκῶς pro omnes dictum crediderim. —629. permixta pro præmissa ed. Raphel. pessime, permissa Marsi Ven. posterior, probb. Dausq. et Gruter. ad Martial. X, 12. —632. prenderit Col. Vulg. prendidit, quod latinum non est. —634. Constituunt scripti et Parm. Vulgo Consistunt.

635. dura jubebant maluerit N. Heins. —637. vocemque, non vocesque, scripti, intendens emend. N. Heins. quem vid. ad Valer. Fl. III, 269. Sed vox tensior etiam dicitur Quintil. XI, iii, 42, et alibi passim manus tendere ad cælum vel milites, quod tot exemplis a Drak. firmari non opus erat. Poeta autem verbum tendere duplici significatu posuit (vid. ad VI, 179), vel expressit Virg. Æneid. X, 667, duplices cum voce manus ad sidera tendit. —644. veniat Col. et R. 2, quod recepit Lefeb. prob. N. Heins. qui ad Ovid. Ep. Her. IV, 53, docuit, τὸ forsitan a poetis passim cum subjunctivo necti. —645. Digna, viri, o corrig. N. Heins. —648. Et pœna et Col. Et pœne et Tell. Et pœnæ e R. 2, aliæque priscæ edd. Et pene e vulgatæ edd. Ex pœnæ l. edidit Cell. ex emend. Barth. Adv. IX, 17. —651. turpi, non turpis, Col.

652. clusisse, non clausisse, Put. R. 1, Parm. Med. al. conf. ad VI, 451. —655. adducto quidam libri, adductæ Put. Deinde liquisti Col. Vulgo rupisti. —656. præcipe Ox. et Put. h.e. cape laudem, victoriam ex hoste refer, ante adventum Hannibalis; cf. v. 663 sq. et ad IV, 802. Vulgatam lectionem præripe tuetur Lefeb. et videtur omnino major ei vis subesse; conf. not. ad I, 570.

661. tantum præcludite Ox. R. 1, Parm. Med. —665. Qui, non Quis, scripti; cf. ad II, 645.

672. Fatidicus Med. Deinde Nabus Put. Nabin Æthiopes camelopardalim vocant (vid. Plin. VIII, 18, et Solin. c. 30), unde id nomen militi Africano inpositum esse suspicabatur Drak. Sed נביא orientalibus vatem ac sacerdotem dici, non male monet Lefeb. —674. Itala templis scripti et R. 2. Vulgo inproba terris; unde et tectis reponi posse putabat N. Heins. —679. conigera malebant Heinsii. At vid. not. —680. Divique, scilicet Hammonis, reposuit Lefeb. —681. erant conj. N. Heins.

686. Tum quoque, non Tanto, Col. et R. 2.

692. Adsilit Col. Adsistit Oxon. Vulgo Adstitit. —693. Arabum scripti, R. 1, 2, Parm. Med. Vulgo Atabum. Utrumque nomen in monimentis antt. occurrere ap. Gruter. p. 59, n. 8, p. 687, n. 11, p. 914, n. 13, monuit Drak. —697. trepidos Putean. Teller. Rom. 1, 2, Mediol. Marsi Venet. prior al. —700. Ita scripti, Rom. 2, et Benes. Vulgo At Canthus Lybicæ latæ possessor arenæ. In priscis edd. ex tribus verss. unus factus, At Canthus Rutulum obtruncat, cui mille sub altis, typographorum errore, in quem eos repetitio voc. Rutulum induxit; conf. ad lib. XVI, vers. 568. Marsus tamen in comment. vers. 701 et 702, exposuit, etsi ab ejus edd. exsulant. —702. ovium Colon Vulgo Obium. Deinde Rutulum obtruncat, non obtruncat Rutulum, scripti et antt. edd. —705. herba scripti. Vulgo umbra, quod forte non spernendum, lentus in umbra, ut apud Virg. Ecl. I, 4, non male conj. N. Heins. et recepit Lefeb. qui hanc lect. duobus veteribus, nescio quibus, firmari dicit. —707. ad septa, hoc est ovile, ut ap. Virg. Eclog. I, 34, et al., malebat N. Heins. et v. 708; matrem pro vulg. matres, ut ambiguitas vitaretur, et Poscentes. Illud recepit Drak. hoc ei acutum videbatur, ut quisque agnorum balatu matrem quasi vocaverit. —710. exire scripti. Vulgatum exisse retinuit Lef. Deinde parentis Col.

713. Borea pontus furit emend. N. Heins. —717. vis subita Col. Ox. Tell. Vulgo vi subita. —718. solis faciles, duo veteres, teste ac prob. Lefeb. ac solvi faciles conj. Dausq. —719. genti, non gentem, scripti. —721. Thyrmis Col. Vox Gallica, quæ fulmen significat; Lefeb. Thirius R. 2. In aliis edd. antt. Tirrus, vel Tyrrus et Thyrrus. Vulgatum Tyrus primus edidit Mars. in Ven. poster. contra metrum. Turus reposuit Cellar. quia Turias Hispaniæ fluvius, et nomina quoque Rhodani ac Mosæ a fluviis sumta sint. Non male! cf. ad I, 306. Gallis quidem militibus non recte Turum Hispanum jungi posse existimabat Drak. Sed in exercitu Hasdrubalis etiam Hispani erant. —722. sagitta pro vulgato sagittæ reposui cum Lefeb. et Ern. Forte et aliud mendum his verbis subest. Sensus tamen est, quod N. Heins. jam monuit, saucium sagittæ vulnere Morinum lancea deturbatum porro fuisse ex equo. —724. Cedentes, scilicet turmas Col. Cedentis Oxon. et Put. Vulgo Cadentem Cedentemque. Post habenas comma posuere Drak. Lefeb. Ern. Sed jungenda sunt verba: totas largitus habenas equo. Sic alibi dare, vel inmittere habenas equis, classi, etc. —726. fugientia colla malebat N. Heins. ut fugientia terga II, 250, et VIII, 1; conf. ad XIII, 171. —727. Destitit scripti. Decidit Parm. Med. Dicidit R. 1, et Ven. Marsi. Discidit ad marg. R. 1. Disjicit non male conj. N. Heins. et proxime lectioni antt. membranarum, in quibus semper fere Dissicit, vel Dessicit scribitur; conf. ad IX, 538. Deripit emend. Lefeb. conf. ad IX, 29; X, 318, et not. ad VII, 704.

730. vibrarat Oxon. et Put. vibrat Tell. —732. Verba hei mihi! quanta Cessavit Latio dextra absunt ab Oxon. Put. et primis edd. Post foret vulgo colon vel comma ponitur, ut verba seq. hei mihi, etc. sint apodosis. Ego substitui signum exclamandi, vid. not.

735. cuneisque legendum videbatur N. Heins. —737. Rutilos Col. —743. annis Col. amnis Tell. Vulgo armis. —744. in annis Oxon. num... num conj. N. Heins. —747. mirandus Ox. Belo numerandus Med. belli memorandus (ut venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; damnandus facti, VI, 191; laudandus vitæ, I, 585; V, 561; lugendus formæ, III, 424, et similia) vel Belo adnumerandus emend. N. Heins. et posteriorem conj. recepere Lefeb. et Ern. Ego priorem prætulerim, et verba memorare ac numerare sæpe a librariis inter se commutari, docent Drak. ad h.l. Heins. ad Ovid. Trist. I, iv, 1; Gron. in gustu ad Stat. Achill. I, 13; cf. sup. II, 4. —751. Æquat Col. —752. Talia commemorat, vel aufertur in hostes conj. Dausq. —755. tegmina Put. recte. Vox petita ex Virg. Æneid. X, 476, ex quo loco etiam tegmina summa suspicari possis cum Drak. h.e. superiorem loricæ partem. Sed summo humero non minus bene et eodem sensu dicitur. Vulgo tegmine. —757. Præstrinxit emendav. et edidit Lefeb. At vid. not.

760. Tunc Oxon. Put. et R. 1, ad marg. quod recte receperunt Lefeb. et Ern. Vulgo tum, contra metri leges. —761. cæsum conj. Gronov. Obss. I, 17. Deinde vana inter crimina, vel vano conamine, vel certamine emend. Dausq. vana inter jurgia Barth. Adv. IX, 17, et Livineius. Recte Ernesti: «Jurgia, non cornua, omni consilio comparationis apta sunt: nam in severis jurgiis erret fortasse, qui feminarum ungues leves vel suaves existimet.» Sed quomodo librarii cornua pro jurgiis, et tam difficilem expeditu lectionem pro tam perspicua ac vulgari substituere potuerint, vix adsequor. Equidem vana prælia reponerem, nisi et hæc scriptura a vulgata nimis ahhorreret. Ita plane congrueret locus Horat. Od. I, vi, 17, prælia virginum Sectis in juvenes unguibus aerium, et prælia h.l. vana dicerentur, quia mulierum sunt, non virorum, et in quibus levia, non letalia infliguntur vulnera (conf. v. 763, 764), vel sectis pugnatur unguibus, quæ dilectum hostem non admodum lædunt, h.e. vulnerant. —767. demersaque Col. Ox. Tell. Asul. demensaque Put. Vulgo diversaque. —773. Hunc locum, inmutatis quibusdam verbis, et duobus additis versibus, fœde interpolavit Nicander hoc modo: Turba ruit, cursuque leves nemora avia cingunt. Corythi interea stridunt, ductisque sagittis Pendentes saliunt, Nymphis obeuntibus arva. Tum per saxa feræ, etc. —774. et per ipsa Oxon. per spissa cubilia, ut IV, 303, putabat aliquando N. Heins. —777. Gratam Col. et R. 2, Et latam Oxon. Put. et primæ edd. Vulgo Tum, vel Tunc latam.

795. librata Col. Vulgo vibrata. Nil interest. —806. mortis, non Martis, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul. Gryph.

809. vias scripti et R. 2, vicens Tell. Vulgo vices, non inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins. et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; solis jubar malebat N. Heins. Deinde atras Put. —822. caute pro quiete conj. N. Heins. et v. 823, dubii Martis.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEXTUS.

ARGUMENTUM.

Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.

Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti prohibet; 11-14.

Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus ducem seditio exsisteret; 15-22.

Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; 23-27.

Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in iis stragem edit; 28-43.

Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.

Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus capitur; 68-77.

Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.

Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.

Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte Tartessum revertitur; 107-114.

In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.

Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem, opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; 168-179.

Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius, terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.

Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.

Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.

Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; 229-261.

Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni et captivitatem ei portendunt; 262-274.

Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.

Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis propositis invitat; 284-311.

Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; 312-456.

Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.

Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; 527-556.

Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.

Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt, sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito frondescit et in quercum mutatur; 575-591.

Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.

Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya geratur; 603-644.

Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat; 645-700.

Bruttia mœrentem casus patriæque suosque

Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus

In tempus posita ad renovandum bella coquebat:

Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,

5

Amisso taurus regno gregis, avia clauso

Molitur saltu certamina, jamque feroci

Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu

Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit

Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto

10

Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.

1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12. —casus patriæque suosque, cædem fratris et exercitus, cui is præerat; ut recens vulnus publicum privatumque ap. Liv. XXVIII, 12, pr. —2. adcepit, ut cepere, VII, 174. —aggere, castrorum vallo. —3. bella coquebat, vid. ad II, 327. —In tempus aliquod, aliquantisper, posita, omissa. —4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, nova bella parantem, et præclaro verborum apparatu expressa est.

Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti

Adjumenta forent, prava obtrectante suorum

Invidia revocare animos, ac stare negata

Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.

11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12. —vigor, virtus ac vindicatæ cupido, cogebatur revocare animos, cohibere inpetum; nisi τὸ revocare pro infin. histor. adcipere malis, et τὸ cogebatur ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio alteri præferenda videtur. —hausurus, expugnaturus ac perditurus. —12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non mittebantur Hannibali ob invidiam Hannonis, infesti Barcinæ factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII, 197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12. —13. stare, vid. ad I, 341, et IV, 44. —14. senio torpescere rerum, ut senescere, II, 457, ubi vid. not.

15

Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim

Quæsitus terror, velut inviolabile telis

Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,

Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum

Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua

20

Agmina, barbarico tot discordantia ritu

Corda virum mansere gradu, rebusque retusis

Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.

15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce censebant,» Liv. XXVIII, 12. —manu, virtute, parta formido ut IV, 47. —17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742. —18. dextris, militibus, recentibus, auxiliis, quæ vel a patria ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo fratre. —19 seq. Confer Liv. l.l. —21. mansere gradu, in ordine ac fide, sine seditione; Cell. Formula petita a gladiatoribus, qui in gradu stant (unde et status), et adversarium gradu movere, vel de gradu dejicere ac depellere conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad Senec. Agam. v. 515 et 549. —rebus retusis, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et VIII, 319, in Var. Lect.

Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat

Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera

25

Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis.

Jam Mago, exutus castris, agitante pavore

In Libyam propero tramisit cærula velo.

23 sqq. Silius Magonis veluti ὡς ἐν παρόδῳ mentionem facit, sed in Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea v. 26 sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente habuit, sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius XXVIII, 16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut rerum usque ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et scenas insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. Duplex etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem, novum imperatorem, in locum Hasdrubalis Barcini recenti cum exercitu ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse; Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt de adversa fortuna Pœnorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum, pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Pœnorum duces, respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores, quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ Romanorum cœpta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in Ausonia, Italia, tantum res feliciter a Dardanidis (v. 24), h.e. Romanis, gerebantur, sed etiam in Hispania, unde mox pellebantur Phœnices (v. 25), h.e. Pœni, quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. agitante pavore (v. 26), quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum Insubrium victus erat et castris exutus; de quo vid. Livium XXX, 18, 19. Nam tum demum Mago in Libyam transmisit (v. 27), nec de alia ejus fuga vel prælio cogitandum est.

Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,

Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon

30

Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris

Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.

28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox ecce innuit, poetam nunc eas res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam proœmium præmiserat. —aliud decus Nutribat, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat, Fortuna duci Romanorum in Hispania, Scipioni. —favore, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1. —30. crepitantibus agmina cetris, Celtiberos vel Hispanos, qui prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348. —31. raptabat, cf. ad IV, 218.

Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,

Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor

Magna adeo Ausonius majori mole premebat:

35

Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben

Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,

Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.

32. Non deerat Hannoni dextera, virtus. —33 seq. adeo omnia magna, magnas Hannonis virtutes, Scipio majori mole premebat, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto, III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc, quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat v. 38 sq. Hannonem vallantem castra obpressum esse a Romanorum duce: nam Vesper, Hesperus, cœperat fundere, spargere, umbram non æquam, iniquam, ingratam, trepidanti, fortissimo duci concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur caligine; Lenz. —35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II, 722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78. Observa autem orationis luxuriem.

Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo

Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram)

40

Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu

Cæduntur passim cœpti munimina valli

Inperfecta: supercontexere herbida lapsos

Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.

39. trepidanti Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere, non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. Ed. non æquam umbram, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes hostes; Cell. —42 seq. Pondera herbida sunt cespites, vallo muniendo congesti, unde nunc structi tumuli.

Vix uni mens digna viro, novisse minores

45

Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ.

Cantaber ingenio membrorum et mole timeri

Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis

More securigera miscebat prælia dextra.

44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum, Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius XXVIII, 3. —44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria. —minores, posteri, vid. ad VI, 550. —45. tradere famæ, conf. ad IV, 73. —46. membrorum ingenio, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85. —47 seq. nudus telis, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad Tyrt. p. 65 sq. —More gentis, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv. IV, 4. —48. miscebat prælia, vid. ad I, 69.

Et, quamquam fundi se circum pulsa videret

50

Agmina, deleta gentilis pube catervæ,

Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis

Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis

Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,

Obliquo telum reflexum Marte rotabat.

49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur poetico more; Ern. —fundi, vid. ad II, 113. —51. Cæsorum inplebat solus loca, solus in eorum succedebat locum tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent, præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat. —52. expleri, explere, satiare mentem. —53. seu læva acies... vocaret, si a latere et oblique eum hostis petebat; hinc obliquus Mars (v. 54) erit ejus qui obliquo ictu hostem percellit, et ita reflectitur telum cum ipso corpore pugnantis; Ern.

55

At, quum pone ferox aversi in terga veniret

Victor, nil trepidans retro jactare bipennem

Callebat, nulla belli non parte timendus.

Huic ducis invicti germanus turbine vasto

Scipio contorquens hastam, cudone comantes

60

Disjecit crines; namque altius acta cucurrit

Cuspis, et elata procul est ejecta securi.

58. ducis germanus L. Cornelius Scipio, Asiaticus postea dictus; cf. v. 576. —turbine, ut I, 41, et al. —59. De cudone, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In Gloss. Labæi περικεφαλαίας εἶδος. —comantes crines, vid. ad IV, 515.

At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,

Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem

Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras

65

Pondere belligero pulsati tegminis umbo.

Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu

Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.

Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors

Avertit fuga confestim dispersa per agros.

70

Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago

Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.

62. cui telum, etc. cujus impetus viresque ira augebantur. —telum, vid. ad II, 576. —65. tegminis, clipei, ut passim.

66. remeans, retracta. —67. inmortua telo, cecidit in terram, tenens securim; conf. XIV, 403 et 484. —dilecto telo, vid. ad I, 167, in Var. Lect. ubi dilectum ensem, épée de chevet. Ed.

68. murus, Larus, vir fortissimus, præsidium suorum; cf. ad II, 576, et inprim. Klotz. ad Tyrt. p. 155 sq.

70 seq. Ernesti hæc similia esse putat verbis Scipionis, alia occasione dictis, ap. Liv. XXVIII, 32, «diis bene juvantibus sequerentur, non tam ad bellum gerendum, quam ad expetendas ab hominibus scelestis pœnas.» Ego potius crediderim, poetam ante oculos habuisse locum Livii XXVIII, 2, ubi refert, angustias et loca virgultis aspera ad fugam inpedimento fuisse Celtiberis, eosque ad cædem, velut vinctos, præbuisse.

Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,

Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli

Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.

75

Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant,

Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!

Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»

72 seq. Hanno vivus captus et Romam missus, vid. Liv. XXVIII, 2 et 4. —73. lucem, vitam. —heu dulcia cæli Lumina, ut II, 223, ubi vid. not. Inest vituperatio Hannonis, qui, ut viveret, captivitatis ignominiam passus est; quo et pertinent acerba Scipionis convicia v. 77, si tam facili negotio vos capi patimini, et tam servitutis capaces estis, cur pugnam nobiscum restaurastis, cur non prorsus abstinuistis a bello? Ern.

75 sq. Et hæc σαρκαστικῶς dicta: En stultos et inbelles Pœnos, qui regnum adfectant, quod majus sit Romano! —76. toga et armiferi gens sacra Quirini ut gens togata apud Virg. Æn. I, 282, ubi vid. Heyne. —gens sacra, vid. ad VII, 9. —armiferi Quirini Romuli bellicosi. —77. Servitio faciles, quia vivos se capi passi sunt; Cell. cf. ad I, 615. —bella refertis, ut III, 165, et XI, 28.

Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma,

Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert

80

Explorator eques: raptat dux obvia signa.

At, postquam optatam lætus contingere pugnam

Vidit, et ad letum magno venientia cursu

Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit,

Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma

85

Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis

Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes

Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,

Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me

Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes.

90

Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ

Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe

Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum

Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»

78 sq. Paucis describitur pugna Hasdrubalis Gisgonis filii a Gadibus reversi, cum Scipione, de qua vid. Liv. XXVIII, 12... 16, et Polyb. XI, 20 seqq. —80. dux Rom. P. Scipio.

85. profugos, Hasdrubalem, et, qui ad eum in Gaditanam provinciam pervenerat, Magonem. vid. Liv. XXVIII, 2. —dextra, virtute. —87. Mors patris et patrui mei ad virtutem et vindictam ab hoste sumendam vos excitant. —In sqq. color orationis ut ap. Liv. XXX, 21. «En umquam (h.e. umquamne, ecquando) ille dies futurus esset, quo vacuam hostibus Italiam bona pace florentem visuri essent?»

Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor

95

Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.

Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,

Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,

Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes;

Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,

100

Torret anhelantem sævis ardoribus orbem;

Tantum acies hominumque ferox discordia ferro

Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus

Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra

Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.

94. clangor tubarum. —95. clamoribus, quibuscum acies concurrunt.

96... 102. Quantum hominum naufragio, aut peste, tantum nunc ferro absumuntur. Comparationes magis ad multitudinem cæsorum spectant (quod vel ex voc. quantum et inpr. ex v. 101 sqq. ubi illa multis verborum ambagibus adumbratur, patet), quam ad inpetum et celeritatem, qua cædes fiunt, quo eas refert Ernest. coll. IV, 243 seq. et XIV, 121. —99. Sirius, æstus, et pestis causa; conf. XIV, 621, et ibi not. —102. Demetit, ut IV, 213. Non facile umquam hiatu terræ tot absorbentur, quot nunc ferro periere. Hæc nimium ad miraculum aucta sentio, et sequentia de rabie ferarum (v. 104) clementiora et remissiora sunt, quam ut imaginem inchoatam recte absolvant; Ern.

105

Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.

Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.

Stat tamen una loco perfossis debilis armis,

Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.

Nec finem daret ille dies animosaque virtus,

110

Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo,

Et parco summum violasset vulnere corpus,

Suasissetque fugam: rapido certamina linquit

In latebras evectus equo, noctisque per umbram

Ad Tartessiacos tendit per litora portus.

105. hebetata tela, ut apud Lucan. VI, 186; Senec. Octav. v. 526, et Curt. IV, 16; Drak.

107... 114. Conf. Liv. XXVIII, 16, et Polyb. XI, 24, qui Hasdrubalem cedentibus suis restitisse, nec tamen vulneratum esse tradunt. —108. concutit hastam pro stat et pugnat, ut passim apud Homerum.

110. viro, Hasdrubali. —111. Conf. ad V, 273, et XV, 755 seq. —parco, levi. —112 seq. De fuga Hasdrubalis vid. plura ap. Liv. et Polyb. ll.cc. —114. Tartessiacos portus, vid. ad III, 399. Sed h.l. Gades designari videntur, quo Hasdrubalem ac Magonem refugisse Livius loco laud. tradit, et quam urbem non diversam fuisse a Tartesso putabant Plinius III, 21, Avien. Descr. Orb. 613; Sallustius in Fragment. et alii; conf. ad III, 396.

115

Proximus in pugna ductori Marte manuque

Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo

Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.

115 sqq. Masinissa, filius Galæ, regis Numidarum Massylorum, et socius Pœnorum (vid. Liv. XXIV, 49; XXV, 34; XXVIII, 13), ad Romanorum nunc partes transit (Liv. XXVIII, 16, 35), et regnum paternum, a Syphace expugnatum (Liv. XXIX, 29... 34; XXX, 5), Scipionis ope recuperat (cf. Liv. XXX, 11), a quo præterea amplissimis muneribus, Cirta oppido ceterisque urbibus et agris, quæ ex regno Syphacis in populi Rom. potestatem venerant, donatur (inf. v. 130; Liv. XXX, 15, 44); cf. Polyb. XI, 21; XIV, 3 sq. 8 sq. XV, 4, 5, 9, 12, 14, 18; XXI, 9; XXII, 4, et Appian. Punic. 10... 28, 32, 37, 41... 48, 67, 74, 93, 105 seq. proximus ductori, Hasdrubali, Marte manuque, virtute, fuerat, eum fortitor pugnando prope æquaverat Masinissa. «Caput rerum in omni hostium equitatu.» ap. Liv. XXVIII, 35. —116. Nomadum, confer ad v. 171. —117. Æneadum, Romanorum. —nomen superbum, conf. ad IV, 729.

Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,

Carpenti somnos subitus rutilante coruscum

120

Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est

Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.

118 seq. Masinissa fausto omine objecto, quod mater explicat, permovetur, ut Scipionem fœderis pangendi causa adeat: quæ res ita coloribus poeticis oblita est et figmentis epicis intertexta, ut sine Livio veram rerum gestarum rationem adsequi nullo modo possimus; Ern. conf. Liv. XXVIII, 16 et 35. Manifesta autem est et ab aliis jam notata imitatio Virgil. Æn. II, 682 seqq. ubi vid. Cerda et Heyne; cf. et Liv. I, 39, 41; XXV, 39; extr. Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 193 sq. Casaub. ad Suet. Tib. 14. «Fulgor igneus, si urendo non noceat, celebritatis gloriam adferre creditur,» Saresber. Polycr. I, 13. Silii autem ingenio hæc fingendi locum dedisse crediderim verba Livii XXIV, 49 pr. «Filium Gala Masinissam habebat, septem et decem annos natum, ceterum juvenem ea indole, ut jam tum adpareret, latius regnum opulentiusque, quam adcepisset, facturum.» Veræ gloriæ ejus miracula addita, ut Marcii ap. Liv. l.c. Ascanii ap. Virgil. et aliorum. —119. coruscum adverb. —120. apex, non pileus, de quo Burm. ad Virg. l.c. et Gesner. ad Claud. l.l. cogitarunt, nam mox flamma dicitur; Ern. —121. Mitis flamma, ut apud Virg. levis apex, et tractu innoxia molli (vel mollis) lambere flamma comas: de tractu, vel potius tactu, vide Var. Lect. Nostri Virgil. Vol. II, p. 290. Ed. —hirta fronte, conf. ad XIII, 861.

Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum

Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.

At grandæva, Deum prænoscens omina, mater,

125

«Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi

Condite, ait; duret capiti per secula lumen.

Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce

Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.

122 sq. Ipsa verba Virg. Æn. II, 684... 686.

124. mater, ut Tanaquil apud Liv. I, 39, et Anchises apud Virg. quorum tamen scientia auguralis notior est. —125 seq. Verbis sic sit adripit ex veterum superstitione anus omen et Deos salutat; Barth. Adv. XXI, 15. —portenta vestra secundi Condite, perficite læta, quæ nobis portenditis. Alii aliter exponunt: Barthius et Ern. firmate, vel conservate; D. Heins. «Condite secundi est secunda date: secunda enim auspicia, quæ adtestata dicebantur et fulgure constabant plerumque, condebant, h. est, confirmabant prima, quum fausta erant; quum infausta, quæ parentalia vocabantur, tollebant illa et destruebant quasi.» Hoc acumen, quod non mireris, displicebat Burm. qui ad Valer. Flacc. I, 531; multis exemplis docet, condere, quod instituere et in ipso principio decernere significet, proprium esse fatis verbum. —126. duret capiti per secula lumen, perpetua sit gloria ejus æternamque imperium, vel æternitati consecretur nomen ejus, cujus caput clarum fore divino igni circumfuso portendistis.

Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis,

130

Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,

Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»

Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant

Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores,

Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.

130. Conf. sup. ad v. 115 sq. —131. Latiis fatis, fortunæ Romanorum, quorum postea constanter socius fuit et amicus: ut apud Lucan. III, 307; «populo communia nostro Fata tulit.»

132. Recensentur causæ, quibus Masinissa motus partes Romanorum sequutus sit et fœdus pepigerit cum Scipione, primum clara monstra, h.e. omina manifesta, quibus imperii nominisque amplitudo portendatur, deinde quod a Pœnis nullo honore aliisve virtutis præmiis, vel adfectus esset, vel ea exspectare posset, denique quod Hannibalis fama ac res labi cœpissent; cf. ad v. 148. —133. Monstra h.l. non malo, ut sæpe, sed bono sensu, Virg. Æn. II, 680, sumuntur; Drak. Confer ad II, 650. —134. modestior armis, arma bellumque tractans minore impetu, animo, ira ac insolentia, ut contra victor, et cujus virtuti fortuna conjuncta est, ferox dicitur, et bello superbus Virg. Æn. I, 21, vel superbus virtute et factis supra X, 573; κυδιόων Homer. et insolentius hostem insequi Cæs. B. C. I, 45. Marsus exponit, minoris famæ ac nominis in re militari; et Ernesti, adtritus, vel fractus fortuna bellica, et fama pristina deminutus.

135

Aurora obscuri tergebat nubila cæli,

Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:

Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.

Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno

Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:

140

«Cælestum monita et sacræ responsa parentis,

Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus

Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.

Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe

Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,

145

Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit

Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;

Aut spes et læti sectamur præmia Martis.

135. tergebat, serenabat, dimovebat. —136. Atlantiades sorores, Atlantis filiæ, Pleiades, seu Vergiliæ, quæ summo inane occidunt in occidentali parte cæli, dum Aurora et sol interea ab oriente emergunt, vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 221, et Hermanni Mythol. tom. III, not. 258 sq.

139. Conf. Liv. XXVIII, 35. Sed in hac oratione, quam ex ea, qua Indibilis suo et Mandonii nomine Scipionem ap. Liv. XXVII, 17, adloquutus sit, desumtam putabat Drak., poetam suum potius ingenium (a quo etiam profecta oratio Scipionis, et quæ de donis, ab eo Masinissæ datis, referuntur infra vers. 154... 167) quam Livium sequutum esse, jam monuit Ern. —140. monita, vid. ad IV, 120. —sacræ responsa parentis; conf. sup. v. 124.

143. fulmina tua, vid. ad I, 421; apte inpr. h.l. de Scipione nato Tonantis, de quo vid. ad IV, 476.

Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.

Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,

150

Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.

Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro

Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ

Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»

148. Cf. ad I, 5. Recte jam monuit Dausq. Silium respexisse fallacem conditionem de spatio corii taurini magnitudine consignando, et perfidiam Pœnorum, qui Sophonisbam, Masinissæ pactam, Syphaci tradiderint; de quo vid. Appian Pun. 10, qui hanc præcipue causam Masinissæ fuisse dicit fœderis cum Scipione jungendi; conf. idem de reb. Hisp. c. 37.

149. Herculeis finisti prælia metis, totam expugnasti Hispaniam, nec desiisti vincere nisi in mundi fine; cf. ad I, 142, et IX, 185. Ed. —150. belli hujus parentem, causam et auctorem, scilicet Carthaginem Africæ.

151 seq. gemino lustro, rotundiore numero, ut poetis mos est: nam Livius XXVIII, 16, 38, et fasti ab initio belli Punici usque ad debellatam Hispaniam tredecim annos, non quindecim, ut Dausq. et N. Heins. volebant, statuunt; Drak. Cf. Var. Lect. —Ille, qui, etc. Hannibal. —Laurentia regna, vid. ad I, 110.

Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram

155

Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur,

Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues

Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ

Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,

Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.

160

Cetera quæ in Libyam portari incendia suades,

Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum

Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»

154... 167. Conf. sup. ad v. 139 sq. —156. bilingues socios, vid. ad II, 56. —158 seq. Venustissimæ urbanitatis plena sententia, mixta gravitate aliqua heroi decora, ex armorum commemoratione; Ern.

162. mentem fatigat, vid. ad I, 63.

Hinc juveni dona insignem velamine picto

Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse

165

Dejecto victor Magone animique probarat,

Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras

Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.

Exin, firmato sociali fœdere regis,

Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.

164 sq. stratum ostro Cornipedem, ut ap. Virgil. Æneid. VII, 277. —quem ceperat ipse, etc. Cf. ad V, 137. —165. Dejecto ex equo, non interfecto, ut XV, 464, nam Magonem aliquem a Scipione occisum esse nemo tradidit. —probarat animi causa, ἕνεκα, propter animum, h.e. ferociam, ut apud Claudian. Cons. Hon. IV, 488. Cf. Heins. curæ sec. ad Claudian. p. 900. Sic et laudabat leti, IV, 259, similiaque passim. —166 sq. Poeta et pateram facit spolium, et equum. —galeam comantem, vid. ad IV, 515.

170

Massylis regnator erat ditissimus oris,

Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant

Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.

170... 276. Conf. Liv. XXVIII, 17 sq. —Massylorum, vel Massyliorum rex proprie fuit Masinissa, et Massæsylorum Syphax. Inde constat, Silium duos populos vicinos confudisse: id autem tanto minus mirandum est, quod Syphax aliquando totum Masinissæ regnum obtinuit; Drak. Conf. Liv. l.l. Strab. XVII, pag. 829... 832; Intpp. Liv. XXIV, 48; XXIX, 29; Schweigh. V. Cl. ad Appian. Pun. c. 10, et ad Polyb. III, xxxiii, 15; VII, xix, 1. —170. «Magnum in omnia momentum Syphax adfectanti res Africæ erat, opulentissimus ejus terræ rex, bello jam expertus ipsos Carthaginienses, finibus etiam regni apte ad Hispaniam, quod freto exiguo dirimuntur, positis,» Liv. l.c. Conf. XVII, 143 sq. Appian. Pun. 10, et Hisp. 37. —171. nudus virtute, vid. ad IV, 313. —171. quo, a quo, ut apud Curt. V, 7, «regia totius orientis, unde tot gentes ante jura petebant.» —172. extrema Tethys, ut III, 411, fines extremi regni Syphacis, ad oceanum Atlant. et fretum, quo ab Hispania dirimuntur, producti; confer Liv. l.c. et supra ad I, 141 sq. Propr. amnis Mulucha Bocchi Massæsylorumque finis ab occasu (Plin. V, 2), et inde Mauri ad Oceanum usque.

Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror

Bellorum, nec non Marti delecta juventus.

175

Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,

Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.

Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,

Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum

Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.

180

Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ,

Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,

Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens

Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.

173. bellua, elephanti.

176. fucaret, inficeret (ut VIII, 436), vellus, lanam, Gætulis ahenis, purpura Gætulica; conf. v. 354, 568 sq. Plin. VI, 31, extr. IX, 36; XXXV, 6.

177. Conf. omnino Liv. XXVIII, 17, pr. —Has opes, Syphacem, opulentissimum Africæ regem, adjungere, conjungere secum fœdere. —reputans laborem, quanto gravius foret bellum, quanto major difficultas bellica, si vires Pœnorum hujus regis societate augerentur. —179. Africa bella, Africanum bellum, ut XVII, 11, vid. sup. ad I, 252, in Var. Lect.

180 sq. Cf. Liv. l.c. —carinæ, duæ quinqueremes. —182. Hasdrubal Gisgonis filius Hispania pulsus, et socer postea Syphacis. —183. ad Tyrios, Pœnos eorumque partes, Massylia signa, Syphacem, trahebat, trahere conabatur, ut reseravit, I, 14, et similia passim.

Audito, pariter populorum in regna duorum

185

Advenisse duces, qui tota mole laborent,

Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,

Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne

Imperat, et tanto regni se tollit honore.

Tum lætos volvens oculos adversa per ora,

190

Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:

184... 188. Confer Liv. XXVIII, 18, pr. —Audito, vid. ad V, 106. —185. tota mole, omnibus viribus.

189... 208. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. VIII, 152... 171, ad quem locum, vid. Heyne.

«Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena

Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor

Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem.

Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades

195

Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ

Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis

Ductores miro quondam me cernere amore.

191. Dardanida, Romane; conf. V.L. —193. Scipiadæ, vid. ad VII, 106. —revocat mihi in mentem, nisi malis, refert, reddit, ut II, 634.

194. Conf. Virg. Æn. VIII, 166 sq. et Liv. XXIV, 48. —Erythia, Ἐρύθεια, insula, vel eadem cum Gadibus, vel inter Gades et Hispaniam sita, regia Geryonæ, cujus boves Hercules, occiso rege, in Italiam abegit; cf. Heyne ad Apollod. p. 386 sq. et Harduin. ad Plin. IV, 22, s. 36. —Herculeas Gades, conf. ad III, 14 sq. —195. Conf. ad III, 45 sq. —196 seq. Syphacem petiisse Gades et cum Scipionibus congressum esse, tradiderant forte alii, quorum scripta interciderunt, idque maritimi æstus spectandi causa, non, quoniam a Masinissa pulsus sit ex Africa, factum esse, rex h.l. comminisci videtur, honestam causam prætendens turpiori, quam fateri ipsum pudebat; Lenz.

Tum mihi dona viri præda delecta tulere,

Arma simul, regnoque meo tum cognita primum

200

Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra

Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros

Militiæ, qui dispersas sine lege catervas

Vestro formarent ritu ad certamina Martis.

Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis)

205

Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,

Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,

Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.

200. frena equorum Numidis ignota, vid. ad I, 215. —201 sq. Conf. Liv. l.l. —veteres Militiæ, vid. ad IV, 530. «Syphax oravit, ut unus ap. sese magister rei militaris remaneret, etc.» Liv. XXIV, 48. Junge eliam magistros militiæ, et veteres accipe dictos pro peritis, usu atque exercitatione præditis. —203. ritu, arte, qua Rom. orbem domuere. Ed.

205. nivei munera dentis, ex ebore facta. Conf. IX, 581 sq. —206 sq. uterque, pater et patruus tuus. —207. ebur vaginæ sectilis, h.e. vagina ebore sectili ornata, κολεὸς πριστοῦ ἐλέφαντος Homer. Odyss. θ, 404; σ, 195; τ, 564. Nam proprie ebur est sectile, vel sculptile, torno dolatum rasumque, ut ap. Ov. medicam. fac. 10, et ex Ponto IV, ix, 28. Morem, eburnea vagina ensem ornandi (cujus etiam meminere Homer. Od. θ, 404; Virg. Æn. IX, 305; Ovid. Met. IV, 148), præcipue olim obtinuisse apud populos Africæ, quibus ingens elephantum copia erat, hinc etiam patet, quod postea Lusitani, ut refert Osor. in vit. Eman. Portug. regis lib. I, p.m. 25, apud nonnullas gentes, quæ ceteris cultiores haberi volebat, ejus rei vestigia invenerint; Drak.

Quare, age, lætus habe nostros intrare penates,

Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas

210

Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente.

Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces,

Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.

208. habe intrare, intra, ut ap. Varr. R. R. I, 1, pr. —rogas, ut habeam curare; conf. tamen Var. Lect. —lætus te habe intrare, ad intrandum, hoc est, lætus, lubens intrato; Lenz. —209 sq. Quoniam magnitudo fortuno meæ vos ambos huc agit, agite, componite pacem mea auctoritate! rex enim fastu barbarico suspicabatur, componendæ controversiæ gratia ambos ad tantum arbitrum venisse; Barth. Adv. X, 7; confer omnino Liv. XXVIII, 18, pr. —Libycum Ductorem, etiam Hasdrubalem adduxit.

211. vos pro tu; conf. ad III, 222, in Var. Lection. —arces Carthaginis vid. ad I, 7.

«Quanta per Ausonios populos torrentibus armis

Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,

215

Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos

Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,

Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem

Considunt bella, et deponitis arma volentes?

Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.

213 sq. «Syphax utrumque contrahere ad conloquium dirimendarum simultatium causa est conatus,» Liv. l.c. Hæc exornavit poeta. —Tempestas δεινῶς de bello, unde et torrentia arma dicuntur. —215 sqq. Imitatio magnifici loci Virg. Æn. VII, 222 seqq. ubi vid. Heyne. —bibant cruorem, ut X, 268, et XVII, 412. —bis quinos, vid. ad v. 151.

219. memento, vid. ad III, 118. —te cohibere, ejus finibus contentum esse.

220

Haud deformis erit vobis ad fœdera versis

Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura

Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus

Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti

Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos.

225

Suadendi modus hic: quodque est de parte diei

Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.

Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,

Et dura in noctem curarum vincula solvunt.

221. medius, arbiter inter duos litigantes, qui barbare mediator dicitur, et sup. VI, 347, pacis sequester; conf. Cerda ad Virg. Æn. VII, 536; Gierig. ad Ovid Met. V, 564; Barth. ad Claudian. Cons. Mall. Theod. v. 250, et Heins. ad Claud. in Rufin. II, 309. —222 sq. «Scipio abnuebat, aut privatim sibi ullum cum Pœno odium esse, quod conloquendo finiret, aut de republ. se cum hoste agere quidquam injussu senatus posse;» Liv. l.c.

225. modus, finis.

Jamque novum terris pariebat limine primo

230

Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant

Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,

Sed prorupturis rutilabant æquora flammis:

Exigit e stratis corpus, vultuque sereno

Scipio contendit Massyli ad limina regis.

235

Illi mos patrius fetus nutrire leonum,

Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.

229. Conf. sup. V, 24 sqq. et ibi not. —230. stabulis, vid. ad III, 399. —231. juga et axem pro curru. —234. Massyli regis, vid. ad vers. 170.

235 seqq. mos patrius, cf. ad I, 82. De hoc Maurorum more conf. I, 406; II, 440; III, 288 sq. Placebit in his jucunda et gravis verborum varietas, quam plerumque felici studio Silius exsequitur; Ern.

Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,

Et fera tractabat ludentum interritus ora.

Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,

240

Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti

Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta

Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.

Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes

Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.

240 sqq. regni insigne vetusti decus sceptrum; conf. v. 244. —241. læva manu gestari sceptrum multis exemplis docuere Dausq. ad h.l. Burm. ad Ovid. Amor. III, i, 13, et Val. Fl. II, 590. —vitta albente, fascia candida ac tenui, caput cingente, h.e. diademate; cf. v. 268, et Lips. ad Tac. Ann. VI, 37.

243 sq. secretis ædibus, in secreta et abdita domus parte. —hospes cum rege, h.e. et rex, residunt, ut ap. Sallust. B. I, 101. «Bocchus cum peditibus invadunt,» et Nep. Phoc. 2: «Demosthenes cum ceteris in exsilium erant expulsi» Cell.

245

Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ:

«Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire

Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,

O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus

Tardavit medio pontus: non ardua regnis

250

Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis

Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.

Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus

Syrtibus, et latis proavita potentia campis

Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus

255

Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.

Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli

Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»

245. terræ pacator Iberæ magnifice de Scipione; conf. ad II, 483. —248. sceptri venerande, magne rex; conf. VI, 574. —249. ardua, difficilia ac molesta.

257. Dii non favent hostibus Romanorum, h.e. Fortuna non adspirat eorum cœptis qui læserint, id est, lacessiverint acies Romanas. Ed.

Audivit læto Massylus et adnuit ore,

Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit,

260

Omina, nec votis Superi concordibus absint,

Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.»

Et simul exstructis cespes subrexerat aris;

Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni;

Quum subito abruptis fugiens altaria taurus

265

Exsiluit vinclis, mugituque excita late

Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco

Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;

Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo

Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.

258. Massylus, cf. ad v. 170. —261. Conf. ad VI, 467 sq.

262. Confer ad IV, 701. Adcumulantur cespites in aras, forte duas, Jovi Capitolino et Hammoni exstructas; Lenz. —263. bipennis, ut πέλεκυς, pro securi; de quo copiose disputant D. Heins. et Drak. —264 sq. Conf. V, 63 sq. (ubi vid. not.) Stat. Theb. XI, 226 sq. (ubi vid. Barth.) Senec. Herc. Œt. 798 seq. Fecit autem hujus ominis mentionem poeta, ut præsignificaret fœdus postea a Syphace violatum, qui filia Hasdrubalis in matrimonium ducta ad Pœnos defecit; Ern. At interitum potius regni ita portendi, ex vss. 270 seq. intelligitur. —268 sq. Conf. ad v. 241. Pessimi etiam hoc ominis fuisse, patet e Senec. Thyest. v. 701, et Sueton. Galb. 18, simileque prodigium Alexandro M. mortem præsagiisse testatur Appianus (de reb. Syr. c. 56), Drak.

270

Talia Cælicolæ casuro tristia regno

Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati.

Hinc fractum bello regem solioque revulsum,

Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,

Qui tunc orabat socialia fœdera supplex.

275

His actis repetit portum, puppesque secundo

Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.

272 seqq. Scipio, qui tunc orabat socialia fœdera, ducet olim Syphacem in triumpho, de quo vid. ad XVII, 629 seq. —273. ducet agens, vid. ad VIII, 277.

276. Scipio in Hispaniam redit. —notis terris Hispaniæ, ubi Scipio jam satis notus et clarus erat; Lenz. Immo quæ ipsi satis notæ erant, quia cum armis eas peragraverat. Ed.

Concurrere avidæ gentes, variosque subacta,

Pyrene misit populos: mens omnibus una.

Concordes regem adpellant, regemque salutant.

280

Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.

Sed, postquam miti rejecit munera vultu,

Ausonio non digna viro, patriosque vicissim

Edocuit ritus, et Romam nomina regum

Monstravit nescire pati, tum versus in unam,

285

Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto,

Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique

Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:

277 sq. avidæ, Scipionem videre gestientes. —gentes Pyrenes, Hispaniæ.

279 seqq. Poeta huc transtulit, quæ de regio nomine Scipioni jam prius a devictis Hispanis dato repudiatoque tradunt Polyb. X, 38, 40, et Liv. XXVII, 19.

285. super, vid. ad I, 340.

«Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas

Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,

290

Aut his occideret campis, aut, axe relicto

Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:

Jam vestra tumulos terra celebrare meorum

Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.

288... 591. Scipio ludos funebres in honorem patris patruique instituit: quod argumentum nullus fere poeta fuit, qui non tractaverit exemplo Homer. Iliad. ψ, 257 seqq. Odyss. ω, 85 seqq. et Virgil. Æn. V, 42... 603, ubi vid. Heyne ad Argum. Æn. V. Silius non Maronis tantum, sed Homeri etiam loca ante oculos habuit, nec tam arbitrium suum ingeniumque, vel ornandi imitandique studium, quam historicam veritatem sequutus est, quod ex Liv. XXVIII, 21 (ubi vid. inpr. princ. et fin.), intelligitur. Tempus quidem non plane convenit; sed levis hæc mutatio non sine judicio facta est, ne, scilicet historia belli in Hispania inter Pœnos ac Romanos gesti, quæ hoc et super. libro narratur, tam longo episodio interrumperetur. Ea absoluta, facilius poeta aliam rerum varietatem circumspicere, eique diutius inmorari poterat. —288 sq. Cf. Virg. Æn. V, 44 seq. —289. extremo dejectus ab orbe Libys, Pœni ex Hispania pulsi; cf. I, 141... 270. —290. sq. axe Hesperio, plaga occidentali, h.e. Hispania. —291. patrias arenas, terras, Libyam. —292. vestra terra, bene, quæ nunc vestra est, ut vestra virtute parta, victis et expulsis Pœnis; Ern. Scipio quoque non Romanos tantum, sed Hispanos etiam adloquitur; conf. v. 286. —tumulos celebrare, exsequias, funus, exstructo tumulo vel cenotaphio, donis in rogum conjectis et sacris factis. —293. pacem, quietem, dare umbris, funere facto: nam corpore insepulto et vel justis inferiarum honore nondum persoluto centum annos circa Stygem vagatur umbra, si fabulis credere ubi libuerit, nec ad loca infera admittitur ibique quieti datur; cf. ad I, 154.

Mente favete pari, atque aures advertite vestras.

295

Septima quum solis renovabitur orbita cælo,

Quique armis ferroque valent, quique arte regendi

Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta

Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,

Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ.

300

Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda;

Nec quisquam nostri discedet muneris expers.»

Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.

294. favete Mente, ut al. ore, vel. linguis, εὐφημεῖτε. Conf. Cerda ad Virg. Æneid. V, 71, et Jani ad Horat. Od. III, i, 2.

295 seqq. Conf. Virg. Æn. V, 64 sqq. —orbita solis, via et cursus, h.e. dies, ut X, 540. —Septima, qui numerus sacer erat (confer Heyne ad Virg. Æn. V, 85) vel ex arbitrio a poeta ponitur. —297. planta, cursu pedum. —298. jaculis inpellere ventos, movere, vel stridore corum ac sonitu concutere, quo sensu auras mugitibus inpellere dixit Ovid. Met. III, 21; conf. ad II, 580. —299. corona quodvis præmium victoriæ, ut inf. v. 505, et palma v. 389, 462, al.

301. Cf. Virg. Æn. V, 305.

Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat

Innumero campus, similatasque ordine justo

305

Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.

Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles

Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.

Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo

Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.

310

Tum manes vocat excitos, laudesque virorum

Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.

303... 311. Conf. Virgil. Æn. V, 104 sq. et 75... 81, ubi vid. Heyne. —304 sq. similatas Exsequius, fictam pompam funebrem ducebat, quæ mox narratur; Ern. Quæ interpretatio obcura est, et nescio an consentanea menti poetæ, qui designavit cenotaphia et exsequias in honorem eorum ductas, quorum corpora alio loco vel sepulta erant, vel, ut Scipionum (conf. v. 293), inhumata jacebant.

309. floribus, vid. Var. Lect.

310. Conf. v. 577; Scalig. Lection. Auson. I, 8, Intpp. Virgil. Æn. V, 80, 81, et sup. ad I, 97. —310 sq. virorum jacentum, Scipionum mortuorum; cf. ad II, 574, et Schleusneri Lex. in N. T. vid. κεῖμαι.

Inde refert sese circo, et certamina prima

Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.

Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum,

315

Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,

Atque fores oculis et limina servat equorum.

312 seq. Poeta jam ipsa describit certamina, animis lectorum satis ad ea præparatis: nec video, quænam sint illa efficaciora, quæ sententia Ernesti Virgilius ludorum recensioni præmiserit, præter serpentis portentum, quod Silius jam sup. II, 584 sq. ex eo desumserat, et inde h.l. sapienter prætermisisse silentio censendus est. Idem vir doctiss. monet, multo aptius ad victoriæ cupiditatem inflammandam dona oculis eorum, qui in certamen descendant, exposita memorari a Marone, quam a Silio post victoriam demum expromta et distributa. Sed, ut taceam, Silium illam quoque rationem sequutum esse inf. vers. 457 sqq., Scipio jam sup. v. 299... 302, concione ad milites habita præmiisque propositis animos eorum ad certandum incenderat.

314 sq. Conf. Virgil. Æneid. V, 148 seq. ubi studia faventum multo aptius dici, quam rabiem, jam notavit Ernest. —æquoreo, æquoris, campi, hoc est eorum qui in campo et circo erant. —favere et favor propriæ sunt voces, quibus non solum studium, quo populus erga hanc vel illam aurigarum factionem adficitur, indicatur, sed etiam solitæ adclamationes, quibus studium indicabat; Drak. —315. Carceribus, qui mox fores et limina equorum, Gr. vero ὕσπληγξ, seu ὕσπληξ, et ἀφετηρία, dicuntur. —Carceribus reseratis, conf. ad VIII, 279. —mobile, leve, inconstans, cujus favor admodum fluctuat, h.e. dubius et mutabilis est; conf. sup. v. 146, et Horat. Od. I, i, 7. —316. servat, ut III, 380, ubi vid. not.

Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,

Et toto prima emicuit vix ungula cornu,

Tollitur in cælum furiali turbine clamor:

320

Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur

Quisque suos currus, magnaque volantibus idem

Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus

Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.

Instant præcipites, et equos clamore gubernant.

317. Pro certamine navali, quod Maro jam summo ornatu descripserat Æn. V, 114... 285, Silius bene substituit curule. Sed eamdem rem jam occupaverat Hom. Iliad. ψ, 287 seq. 351 seqq. et Virgilius quoque in simili re iisdem passim coloribus usus erat. Hinc Silius, quæ iniqua sors est seriorum poetarum, utrumque imitari ac variationem circumspicere cogebatur; confer quoque ludorum descriptiones apud Fénélon, Télémaque, lib. III, et Barthélemi, Anacharsis, cap. 38. Ed. —repagula, funis, vel trabs, quæ in terram cadebat, dato signo, cum tuba, de quo vid. Cassiodor. Ep. III, 51; Solin. cap. 47; Intpp. Suet. Ner. 22. —318. Vix equi extulerant totum pedem e carceribus, amotis repagulis; Mars. —319. clamor aurigarum. —turbine, inpetu, ut I, 41, et al. passim. —320 seq. Aurigæ et verberibus et verbis equos incitant. Imitat. Homer. Iliad. ψ, 362 seqq. Conf. Virg. Ge. III, 103 sq. —Proni... ore sequuntur currus et præcipites instant, conf. inf. v. 385 sq. et sup. VIII, 281, ubi vid. not. —323. Omnes insano vincendi ardore conrepti sunt.

324. Instant verberibus equis. —Instant verbere torto ap. Virgil. l.l.

325

Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras

Erigitur globus, atque operit caligine densa

Cornipedumque vias, aurigarumque labores.

Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.

325 sqq. Conf. Hom. Iliad. ψ, 365 sq. Virg. Ge. III, 110. —326 seq. Et equi et aurigæ «jam cæco pulvere mixti Una in nube latent.» Stat. Theb. VI, 411.

328 sqq. Drak. ad v. 329 et 355, hæc jam bene notavit: «Versus 329, attinet ad spectatores, quorum alii equo ob patriam favebant, alii propter nobile nomen Antiqui stabuli», h.e. quod patre nobili, qui sæpius in Circensibus victoriam adeptus erat, prognatus esset; existimantes fortes fortibus creari, et in equis etiam patruum virtutem esse (cf. Horat. Od. IV, iv, 29 seq. et Stat. Silv. V, ii, 21 seq. ubi vid. Barth.) Ut autem ex generosis equis sobolem servarent, «post vigesimum annum a Circo mittuntur ad sobolem reparandam,» teste Plin. VIII, 42, hinc etiam nobilium equorum genealogiæ (ut potissimum in Arabia) observabantur (vid. Græv. Præf. T. IX, Thes. Antt. Rom.) Ita Caucasus equus inf. v. 367, ortus dicitur ex illis, quos Diomedes ab Ænea abstulit. Solum vero equi Hispani sunt, quos in hoc certamine memorat Silius, in diversis tamen Hispaniæ regionibus nati. Lampon enim equus est Callaicus. Panchates Asturicus, Pelorus ex campis Vectonum, Caucasus Tyde venerat. Equi autem sanguinis Hispanici ut præstantissimi ludis Circensibus frequenter laudantur; insuper etiam equi Phrygii et Græci, sed inpr. Cappadoces, vid. Gothofr. ad Cod. Theodos. l. 1. de equis curul. et l. unic. de grege dominico. Præterea Silius hic sequitur morem in Circo usitatum, ut quarumcumque quadrigarum unius tantum equus, qui præstantissimus erat, et ex quo potissimum victoria pendebat, recenseretur, reliqui tres non nominarentur. Atque ita, quum hic quatuor aurigæ certarint, Cyrnus, Iberus, Atlas et Durius, et unusquisque quadrigas habuisse videatur, ex qualibet tantum unus equus memoratur, Lampon, Panchates, Caucasus et Pelorus. Id pluribus erudite illustravit Salmas. Exerc. Plin. p. 630 (al. 897) «Equi Hispani nominantur, tum quod in Hispania hi ludi, tum quod olim, ut et hodie, laudatissimi inde petebantur equi;» Dausq. Rector Lamponis est Cyrnus (v. 334... 342), Panchatis Iberus (v. 348... 354) Pelori Durius, et Caucasi Atlas (v. 355 sq. 366, 367). Hæc lectoribus in Siliana certaminis descriptione numquam animo dimittenda sunt, ne ipsis quoque, quod doctissimis interpp. contigit, passim perturbata vel mendosa videantur, quæ tamen plana sunt et recte se habent.

Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen

330

Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,

Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus

Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.

330 sqq. quos spes grata fatiget, quatenus intenti spectant exspectatione equi juvenis, qui prima certamina init. —331. nova ferre jugum cervix; Ern. Cf. tamen sup. ad I, 63. —spes grata victoriæ, in equo juvene posita. —nova ferre, ut vetus bellare sup. V, 565. —cruda senectus, vid. ad I, 405.

Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu

Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat

335

Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.

Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam

Majorem credunt præcepto limite partem.

333. Confer Virgil. Æn. V, 151, 318. —334. Callaicus, vid. ad II, 397. —tranat, vid. ad III, 662. —335. Cf. v. 499; Virg. Æn. XII, 84, et similia passim, ubi, exaggeratione poetica, pingitur rapiditas.

337. præcepto, ante capto, præoccupato, v. ad IV, 802, in Var. Lect. et inf. ad v. 390. —limite, via, spatio, ut I, 267; IV, 105, inf. v. 488; Drak.

At, quîs interior cura, et prudentia circi

Altior, effusas primo certamine vires

340

Damnare, et cassis longe increpitare querelis

Indispensato lassantem corpora nisu:

«Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)

Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.»

Heu surdas aures! fertur securus equorum,

345

Nec meminit, quantum campi decurrere restet.

338 seqq. Inter artes Circenses erat ne quis initio certaminis omnibus viribus uteretur, ne nimis cito spiritus equos deficeret; Drak. coll. sup. VIII, 278 sqq. (ubi vid. not.) inf. vers. 496 seq. Sophocl. Electr. v. 735 seq. Lucan. IV, 620 sq. et Stat. Theb. VI, 462 sq. ubi vid. Barth. Sic apud Tacit. Ann. XIII, 16; quibus altior intellectus. Ed. —341. Indispensato nisu, inpetu inmoderato, omnibus viribus, sine ordine ac modo, effusis. Ex Stat. l.c. intelligitur, eum esse nimium in equos inpetum, quo vires equorum non dispensantur, sed, ut v. 381, repente exhauriuntur; Ern. Bene Drak. contulit Liv. XXVII, 50 (ubi vid. Gron.) Plin. VIII, 45; Senec. Præf. Contr. I «Nesciebat dispensare vires suas, sed inmoderati adversus se imperii fuit.» Et Plin. Paneg. 35: «Quæ singula quantum tibi gratiæ dispensata adjecissent? at tu simul omnia profudisti.» —342. nimius, nimium, nimio inpetu. —343. revoca, adduc.

344. securus equorum, de iis non sollicitus, eos nil curans. Cf. XV, 673, et Virg. Æn. I, 350, ubi vid. Heyne.

Proximus, a primo distans, quantum æquore currus

Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat

Astur Panchates, patrium frons alba nitebat

Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:

350

Ingentes animi, membra haud procera, decusque

Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas

Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.

Crescere sublimem, atque augeri membra putares.

Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.

346 seq. Minus est spatium, quod memorat Homer. Iliad. ψ, 517 seq. quem Nonnus Dionys. XXXVII, 470 sq. imitatur; Drak. Color orationis similis Virgil. Æn. V, 320 seq. et inf. v. 489 seqq. —348 sq. Conf. Virg. Æn. V, 566 sq. et Iliad. ψ, 453. —350 sq. De Asturico equorum genere conf. ad III, 335. —351. sibi fecerat alas, velocissime currebat, ut al. —volare, et ap. Homer. Iliad. ψ, 506; σπεύδοντε πετέσθην. —352. indignatus habenas, conf. ad XIII, 159.

353. Hoc loquendi genus ortum ex allucinatione visus nostri, qua illa pars corporis, quæ prima aerem scindit, major fieri atque adsurgere supra se ipsa videtur: sic ut quæ majora concipimus oculis, crescere dicuntur, et contra quæ minora adparere incipiunt, decrescere; Gronov. Obss. III, 1, quem vide. Equus ferox crevisse videbatur, quia caput et pedes in altum movebat; ut contra decrescit Lampon fessus, demisso capite ac cervice, inf. v. 391; conf. et inf. v. 374 sq. 394, 398, 442, 444. —354. Cinyphio cocco, Gætulica purpura. Cf. sup ad v. 176, et II, 60.

355

Tertius æquata currebat fronte Peloro

Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret

Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento

Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.

At, docilis freni et melior parere, Pelorus

360

Non unquam effusum sinuabat devius axem;

Sed lævo interior stringebat tramite metam.

355. Caucasus et Pelorus equi, diversis quadrigis juncti, currebant æquata fronte, altero non superato ab altero, ut eorum magistri, Atlas et Durius inf. v. 378 sqq. et ap. Sophocl. Electr. v. 739 sq. Κἀξισώσαντες ζυγὰ Ἠλαυνέτην, ποτ’ ἄλλος, ἄλλοθ’ ἅτερος Κάρα προβάλλων ἱππιηῶν ὀχημάτων, Drak. Sic et æquo discrimine, dixit. Virg. Æn. V, 154, et v. 157 una ambæ junctisque feruntur Frontibus. —356 sq. ipse, Caucasus. —cervicis Adplausæ blandos sonitus, quomodo ceteroquin equi permulceri amant et gestiunt. Cf. ad IV, 264. —358. Cf. Virgil. Æn. IV, 135.

360 seq. Pelorus non unquam devius, a proxima ad metam via deflectens, axem, currum, effusum sinuabat, h.e. numquam dextrorsum evagabatur flexu sinuoso, vel tramite flexuoso, sed recta via, interior, versus metam (non exterior, versus patentiora circi loca), et lævo tramite, læva parte ac via, quæ brevissima est, currum ita flectebat circa metam, ut eam quam proxime raderet, vel stringeret. Cf. ad V, 24; Hom. Iliad. ψ, 319... 341; Heyne et Cerda ad Virg. Æn. V, 162, 163, 170, 202, 203; Barth. ad Stat. Theb. VI, 440 sq.; Intpp. Ovid. Am. III, ii, 12; A. A. II, 426, et Fast. V, 68; Taubneri Ind. in Fast. Ovid. et Gesn. Thes. v. interior.

Insignis multa cervice, et plurimus idem

Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!)

Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis

365

Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.

Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum:

Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.

Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde

Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum

370

Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas

Victor Tydides magnis abduxerat ausis.

362 sq. multa cervice, longa et crassa, ut plurima cervix ap. Virg. Ge. III, 52, ubi v. Heyne. —plurimus jubæ, plurimas vel densas gerens jubas, ludentes per colla; cf. inf. v. 442; Virg. Ge. III, 86, et Æn. XI, 497. —364. De equabus Lusitanis ex Zephyro concipientibus, et de Vettonibus; v. ad III, 378 seq. —365. Harpe, h.l. equæ, et sup. II, 117 (ubi v. Var. Lect.), virginis bellatricis nomen.

366. currum, equum, Pelorum, ut ap. Virg. Æn. XII, 287, et Ge. I, 514: ἅρματα πεισιχάλινα ap. Pind. Pyth. II, 21. —Durius (a Durio, Hispaniæ fl., dictus) erat agitator Pelori, et Atlas Caucasi.

368. Ipsum Caucasum. —Ætola Tyde a Diomede condita; v. ad III, 367. —vago, propter tot errores ac peregrinationes, ut vagus Hercules ap. Horat. Od. III, iii, 9. —369 sqq. Caucasus oriundas ab equis Æneæ, a Diomede ad Trojam ablatis, de quibus v. Hom. Il. ε, 265 sq., 323 sq.; ψ, 290 sq.

Jamque, fere medium evecti certamine campum,

In spatia addebant; nisusque adprendere primos

Panchates animosus equos, super altior ire,

375

Et præcedentem jam jamque adscendere currum

Pone videbatur, curvatisque ungula prima

Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.

372. medium campum puto dici medium decursum, adeoque tres gyros ac dimidium: nam tota decursio septem gyris, vel spatiis continebatur. Confecto dimidio decursu vel missu, maxime vero in extremo gyro, non initio certaminis (v. ad v. 338 seq.), aurigæ cursu concitatiore et habenis quam laxissimis vehi solebant: et hæc est sententia verborum in spatia addebant, quod etiam ex simili loco Hom. Iliad. ψ, 373. —373. Intelligitur. Ipsam loquendi formulam Silius petiit e Virg. Ge. I, 513, ubi interpretes eam vario modo expediunt. Plerique, ut et h.l. N. Heins. et Ern. post Serv. —in spatio (v. Var. Lect.) addunt h.e. intendunt, augent, scil. cursum. Heyne: addunt, dant scil. se, inmittunt se, ruunt, cum impeta feruntur in spatia, h.e. campum, scil. decursum (cf. sup. ad I, 539). Voss. addunt in spatia, h.e. spatiis, scil. spatia, h.e. gyros multiplicant et repetunt. Dausq. h.l. addunt se in spatia, insistunt, qua licentior cursus esse potuit, campum patentiorem, expatant, ut ap. Festum: «Expatare, in locum patentem se dare, sive in spatium se conferre.» Nulla harum rationum est, quæ non contorta sit: sed vereor, ut simpliciores dari possint, quam illæ Heynii et Vossii, quos vide ad Virgil. l.l. —nisus, connisus, adprendere, consequi (ut prendere, v. 416), primos equos Cyrni, cujus currui Callaicus Lampon junctus erat, unde Callaicum axem et Callaicas vires, v. 377, 332. Conf. v. 333 sq. —374. super altior ire, superare, præterire, vel id. qd. mox dicitur, «præcedentem jam jamque adscendere currum Pone videbatur,» ut ap. Hom. Iliad. ψ, 378 sq. Οὐδὲ τι πολλὸν ἀνευθ’ ἔσαν, ἀλλὰ μάλ’ ἐγγύς· Αἰεὶ γὰρ δίφρου ἐπιβησομένοισιν ἐΐκτην. —altior, ut mox curvatis calcibus. Ἵπποι ἀερσίποδες, et Ὑψός ἀειρόμενοι ῥίμφα πρήσσουσι κέλευθον, Iliad. ψ, 475, 501, et Odyss. ν, 83, de cursu citatiore. Cf. inf. ad v. 390, 394, 398, 510. —376 seq. ungula pulsabat axem, ad naturam scena adumbrata, quum unus currus alterum insequens urget et tangit, ut ap. Hom. Iliad. ψ, 763. Ὀδυσελὺς θέεν ἐγγύθεν. Αὐτὰρ ὄπισθεν Ἴχνια τύπτε πόδεσσι, et ap. Virg. Æn. V, 324. Calcem terit jam calce Diores; Ern. Sed vix crediderim, verba nostra eo sensu capi posse. Egregie potius, nisi me omnia fallunt, depingitur fallacia visus, vel optica, qua equus, in cursu effuso primam ungulam et calces curvans, h.e. pedes anteriores elevans, procul eum spectantibus videtur currum præcedentem adscendere, et quatere, vel pulsare. Cf. ad v. 353.

At postremus Atlas; sed non et segnior ibat

Postremo Durio: pacis de more putares

380

Æquata fronte et concordi currere freno.

Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus

Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire

Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi

Adsiduo violenter equos, ceu monte procella

385

Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente

Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,

Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,

Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:

378 sq. Atlas et Durius postremi et una, juxta se, æquatis equorum frontibus (v. 380), vehebantur. Cf. ad v. 355.

381. proximus Cyrno. exhaustas esse vires Callaicas Cyrni, h.e. equi Callaici, Lamponis, cujus magister erat Cyrnus. Conf. v. 334 et 342. —382 sq. salire Præcipitem currum, ut ἅρματα ἀίξασκε μετήορα, Iliad. ψ, 369. Conf. Virg. Ge. III, 108 sq. —fumantes sudore, ut ap. Virg. Ge. III, 515. —384. Videtur poeta repentini inpetus, quo Iberus ad colla cornipedum protentus fuit, notionem exaggerare voluisse: at quis non sentiat, procello ex monte ruentis imaginem ineptam huic consilio atque ex ornandi cupidine ortam? Ita bene Ern. —385 sqq. Cf. VIII, 281 et ibi not. —387. ardentem Panchatem equum cum indignatione, quod ferret lora secundus, quod adhuc secundus esset, nec dum primus evadere potuerit; Drak.

«Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam

390

Erepto? consurge, vola, perlabere campum

Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo

Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,

Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,

Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo

395

Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos

Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit.

389 seq. Cf. Hom. Iliad. ψ, 403 sq. et sup. ad IV, 265 sq.; V, 166 seq. Dictionem eripere æquor, seu campum ex lapide antiquo apud Gruter. p. 337, illustrant Salmas. ad Solin. p. 635, 636 (al. 905) et Gronov. ad Tac. Ann. I, 63 pr., ubi hæc ejus nota est: «Genus loquendi e circo petitum. Ubi quum quatuor currus ad carceres starent, si primo ostio missus palmam meruisset, dicebant, occupavit et vicit; occupatio enim est eorum, qui in vacua veniunt primi: si secundo, successit et vicit: si tertio, eripuit (scil. campum præcedentibus) et vicit. Idem Silius sup. vers. 337, præripere (seu præcipere) limitem dicit de primo, quod Manilio est præcludere circum, lib. V, 79 seq. Vel prima tenentem Agmina in obliquum (quod Silius repræsentat inf. v. 406 sq.) currus agitare malignos (scil. in adversarium, cui hanc moram objiciunt). Obstantemque mora totum præcludere circum, in quo nullum adversario locum dat antevertendi aut laudem in eo quærendi.» Hinc Drak. h.l. ita interpretatur: «Iberus, qui secundus erat agitator, conspiciens, prægressos Cyrni, primi agitatoris, equos spiritu jam defici, equum suum adhortatur, ne pati velit, quemquam alium se certante palmam ferre, erepto quamquam campo, i.e. licet primo ostio emissus non sit, sed ut potius nunc omnibus viribus adnitatur, eumque prævertere conetur. Eripuit itaque hic campum agitator, qui, primo ostio emissus, omnes post terga relinquit, ut supra v. 337. Non nego tamen tertium aliumve quem agitatorem campum eripuisse dici posse, si alios prioribus ostiis missos prægressus fuerit; sed ea nunc non est mens Silii.» Enimvero contorta est ratio illa, erepto quamquam campo, et multo simplicior hæc: num quisquam feret palmam æquore erepto tibi, h.e. dum te cursu præverterit? Conf. I, 331 et 422. —Astur Panchates. Conf. v. 348 seq. —consurge, altius pedes tolle, h.e. curre velocius, unde tollit se sonipes, v. 394; cf. ad v. 374. —vola, perlabere campum pennis, ut τὼ δὲ σπεύδοντε πετέσθην, Iliad. ψ, 506. —391. Adsuetis pennis, h.e. rapiditate tibi adsueta. —391. Decrescit; v. sup. ad v. 353. —394. primo, primum, e carcere, unde initium cursus. —395 seq. Conriperet spatium, stadium, vel campum. Cf. ad I, 570. Panchates subito prægressus currum Cyrni, frustratur artem, quam ille parabat, et de qua Salmas. in Exerc. Plin. p. 636, ita disputat: «Obponere est verbum ex arte circensi, et quidem proprium præcedenti aurigæ. Quum enim, qui præverterat, et primus erat, nimis premeretur a sequenti curru, nec alia arte aut vi vitare posset, ne ipse præverteretur, currum obliquum subito obponebat; quo facto instantis et incumbentis aurigæ currus, dum nimio inpetu ferretur, inpactus sæpe frangebatur, vel evertebatur excutiebaturque quadriga, quod ipse Silius disertius exponit, v. 405 seq. et Nonn. Dionys. XXXVII, 249 seq.; cf. et Manil. V, 80, de quo loco v. sup. ad v. 390.» —curvos gradus, gressus equorum, h.e. equos, seu currum, ut ap. Manil. I, 740; curvæ quadrigæ dicuntur, quæ a recta via deflectunt, et inf. vers. 406: obliquum conversis habenis, vel ap. Manil. V, 80, in obliquum currus agitare.

Confremit et cælum, et percussus vocibus altis

Spectantum circus: fertur sublime per auras

Altius adtollens cervicem victor ovantem

400

Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.

397. Conf. Hom. Iliad. ψ, 766, 767; Virg. Æn. V, 148 seq.; 227, 228, inf. v. 419 et sup. vers. 303, 314, 336. —398 sq. Cf. ad v. 374. —400. socios jugales, equos iisdem quadrigis junctos. Conf. ad XV, 212.

At postremus Atlas, Durius postremus in orbem

Exercent artes, lævos nunc adpetit ille

Conatus, nunc ille premit, certatque subire

Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;

405

Donec, confisus primævæ flore juventæ,

Obliquum Durius conversis pronus habenis

Obposuit currum, atque eversum propulit axem

Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:

401. in orbem, alterni. —402 seq. lævos adpetit Conatus, a læva parte prætervehi conatur. —nunc ille premit, instat huic, et dexter, a dextra parte, certat subire, eum prævertere. —405. primævæ flore juventæ; cf. ad I, 61, 376, et Klotz. ad Tyrt. pag. 68 seq. —406 sqq. Vid. ad v. 395. —408. justa, jure.

«Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?

410

Et nobis et equis letum commune laboras.»

Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe

Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo

Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto

Lora suis victor, mediaque Pelorus arena

415

Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.

Nec longum Cyrni defessos prendere currus.

409. certaminis mos; cf. Bentl. ad Hor. Od. I, x, 4.

410. laboras, paras, moliris, ut inf. vers. 508; Drak. exponit: Circensi labore (ut de ludis v. 328, 494), agitatione currus tui nobis mortem paras, nos in periculum mortis adducis.

414. victor Durius quatit lora suis equis, incitat eos acrius, laxatis frenis, ut dum Atlas dejectus in arena serpat, campum apertum petant; Ern. Cf. v. 439. —Pelorus, equus Durii (cf. v. 366), non Iberi, quod putabat Barth. Adv. X, 7.

416. Nec longum, non ita multo post. —prendere, prendit, adsequitur (ut v. 373). Durius, vel Pelorus Cyrnum.

Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum

Discentem, rapido prætervolat incitus axe:

Inpellit currum clamor vocesque faventum.

420

Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi

Ora superposuit sonipes, flatusque vapore

Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.

Incubuit campo Durius, misitque citatos

Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur,

425

Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter.

417 seq. Discentem moderamina equorum, moderatiore cursu, non, ut antea (v. 333 sq.), nimio impetu, vehentem, sero, fessis jam equis, de quo v. sup. v. 381 sq., 391 sq. —419. Conf. ad v. 397.

420 sq. Imitat Hom. Iliad. ψ, 380 seq., et 765; Drak. contulit Virg. Ge. III, 111; Nonn. Dionys. XXXVII, 628 sq.; Stat. Theb. VI, 603 sq.; Ovid. Met. V, 616 sq.

423. Incubuit campo, ut IV, 666, ubi v. not. —424 sq. æquare videtur, Aut etiam æquavit, eleganter, judice Drak. ut ap. Stat. Theb. V, 599 sq., et Senec. Phœn. v. 427, ubi plurima exempla congessit Gronov.

Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore.

Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.

Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,

Quantum divini præcellat seminis ortus.

430

Victor dona dabis, statuesque altaria patri.»

Et, ni successu nimio lætoque pavore

Proditus elapso foret inter verba flagello,

Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.

426 seq. Verba Durii, quibus Pelorum, equam suum, incitat. Genitore Zephyro eductum; cf. sup. v. 364 sq.

428. ducunt nomen; v. Heins. ad Ovid. Fast. III, 387. —pecudum ab origine vulgari.

431. Imitat. Hom. Iliad. ψ, 382 sq. sed sine deorum ministerio. —læto pavore, acuta antithesis, cujus vim ut adsequamur, cogitemus necesse est Durium mixta metu eventus lætitia adfectum et consternatum, gaudiam inter cordis pulsus sensisse, ut fit in spe propinquæ, at nondum præsentis victoriæ; Ern. Durius præ gaudio nimio successu consternatus et confusus; N. Heins. Cf. v. 479, 514 inpr. supra ad III, 215, et Heyne ad Virg. Ge. III, 105 seq., et Æn. V, 575. —432. Proditus, destitutus ope flagelli, quod ipsi, inter verba, hæc cum ardore dicenti elapsum erat, manu exciderat. Cf. sup. ad II, 247.

Tum vero infelix, veluti delapsa corona

435

Victoris capiti foret, in se versus ab ira,

Auratam medio discindit pectore vestem,

Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi:

Nec jam subducto parebat verbere currus.

Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.

438. subducto verbere, amisso flagello: unde mox inania lora dicuntur, quatenus sine flagello sola non subficiebant equis moderandis; Ern. —439. stimulis, flagello, quo equi incitantur, ut ἄνευ κέντροιο θέοντες ap Hom. Iliad. ψ, 387. Cf. sup. ad I, 113.

440

Interea metis, certus jam laudis, agebat

Sese Panchates, et præmia prima petebat

Arduus; effusas lenis per colla, per armos

Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi

Adtollens gressus, magno clamore triumphat.

440. metis, ad metam. —442 sqq. Arduus, superbus quasi et elatus victoria. —effusas... jubas; cf. v. 363. Χαῖται δ’ ἐῤῥώοντο μετὰ πνοιῆς άνέμοιο, Iliad. ψ, 367. —443. mollia crura superbi Adtollens gressus, ut ap. Virg. Ge. III, 76, ubi v. Heyne, qui tamen non ad superbiam refert, quo certe h.l. spectat.

445

Par donum solido argento cælata bipennis

Omnibus, at vario distantia cetera honore.

Primus equum volucrem, Massyli munera regis

Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus

E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,

450

Aurifero perfusa Tago: villosa leonis

Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis

Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,

Quamvis perfracto senior subsederat axe,

Adcitum donat ductor, miseratus et ævum

455

Et sortem casus: famulus florente juventa

Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.

445 sq. Sic et Æneas non victoribus solum, sed etiam omnibus, qui cursu certarent, proponit præmium duo jacula et argento cœlatam bipennem, deinde victoribus alia propria, ap. Virg. Æneid. V, 305 sqq.; Drak. —argento cælatam bipennem; confer. Heyne. ad Virg. l.c.

447. Recte illi, qui curuli certamine vicerit, equum proponi præmium, monet Drak. ut ap. Hom. Iliad. ψ, 265 sq.; Virg. Æneid. V, 310; Stat. Theb. VI, 644. —munera Massyli regis; cf. ad V, 321. —Massyli regis, Syphacis. Vid. sup. v. 170 seq. —448. virtute secundus, ut ap. Virg. Æn. V, 258. —449 sq. duo pocula, ut ap. Hom. Iliad. χ, 656, 741; Virgil. Æn. V, 535 sq.; Stat. Theb. VI, 531 seq. —Aurifero pocula perfusa Tago, ut sup. II, 404. —451. Sidonia cassis, ut Argolica galea, ap. Virg. Æn. V, 314. —452. honor, donum, quod honori est ei, cui datur, ut ap. Virg. Æn. V, 249, 308; cf. ad IX, 199. —453. perfracto axe; conf. v. 411 seq. —subsederat, substiterat in cursu. —454. Adcitum, quia miser homo, pudore captus, non sponte adcedebat. —miseratus casum, ut ap. Virg. Æn. V, 350, et Hom. Iliad. ψ, 534. —455. Atlanti etiam, quamvis victo, donum datur, et quidem famulus, ut serva ap. alios poetas: cur autem ap. Nostrum servus, non liquet. Cf. v. 552 seq., 571; Hom. Iliad. ψ, 534 seq.; 656, 704 sq.; Virg. Æn. V, 282 seq.; Stat. Theb. VI, 548 seq. Serva etiam præmium victoris inf. v. 568, et ap. Hom. Iliad. ψ, 262 sq. —456. gentilis galeri; cf. I, 404.

His actis ductor læta ad certamina plantæ

Invitat, positisque adcendit pectora donis:

«Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas

460

Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,

Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ.

Tertius extremam tauro solabere palmam.

Cetera contenti discedent turba duobus

Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»

457... 526. Conf. Hom. Iliad. ψ, 740 seq., et Virg. Æn. V, 286 sqq. Silius tamen hanc rem, a summis jam poetis tractatam, maxime nec sine arte ac ingenio variavit. —plantæ, ut v. 297. —458. positis donis, ut ἄλλα τίθει ταχυτῆτος ἄεθλα, Iliad. ψ, 740, et πυγμαχίης θῆκεν ἄεθλα, v. 653; cf. Virg. Æneid. V, 292, et sup. ad IV, 267. —galea Hasdrubalis, et ensis Hyempsæ spolium. Cf. Il. ψ, 560, 808, et sup. ad V, 321 sq. —460. Cf. Iliad. ψ, 807. —461. pater meus, Scipio.

462. tauro, ut inf. 550, et Iliad. ψ, 750. —solabere tauro palmam, doctius quam solatia victo, ap. Virg. Æneid. V, 367. —palmam, de eo, qui tertio loco vincit. Cf. ad v. 503.

463 sq. Cetera contenti discedent turba, etc. Cf. ad V, 495, et Cort. ad Sallust. B. C. c. 43. —duobus jaculis, ut ap. Virg. Æn. V, 306. —464. gentile metallum, metalla Hispaniæ. Cf. v. 526.

465

Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora

Ostendere simul vulgi clamore secundo.

Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades.

Mox subit, adspersus prima lanugine malas,

Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne

470

Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat.

465. Nomina eorum, qui certant, desumta ab Hispaniæ oppidis, fluviis, et tractibus. Cf. ad I, 306, in Var. Lect. —Fulgentes, conspicui facie et flore ætatis, vel, ut v. 471. —fulgore nivali corporis. —466. Cf. Virgil. Æn. V, 337 sq.

467. Tyriæ Gades; v. ad III, 4, et 396... 399.

468. Cf. VII, 691, ibique not. —469. ab amne Bæti. —470. Corduba; vid. III, 401. — haud parvo, ut Stat mihi non parvo virtus mea Mod. Magni pretii æstimabat ex his certaminibus palmam repotare; Ern. Corduba haud parvo sumtu hujus pueri certamina sustentavit, ut cum aliis civitatibus præstantia et sumtu sui athletæ certaret; Cell. Cf. V.L.

Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali

Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem

Eurytus: excelso nutritum colle crearat

Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes.

475

Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ,

Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes

Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.

472. Cf. Virg. Æn. V, 340 seq.; lib. VIII, v. 636. —cavea locus, ubi spectatores ludorum sedent, propr. scenicorum, sed h.l. circensium, ut. ap. Virg. ll.cc. —474. Sætabis in colle sita. Cf. III, 373. —trepidi pietate, inter spem et metum suspensi, de filiorum fortuna et victoria; Ern.

475. Sicoris nomen ductum a fluvio, ad quem sita bellax Ilerda. Vid. ad III, 359. —476. Theron potator aquæ, etc., h.e. adcola Lethes. Cf. ad VIII, 367 et 564. —Lethes fl. cujus gurges inmemor est, h.e. cujus aqua potata inmemores rerum olim gestarum facit, earum oblivionem gignit. Vid. ad I, 236, et XIII, 555. Sic et inmemor Lethe ap. Senec. Herc. Œt. v. 936, et Stat. Silv. V, ii, 96. —477. perstringens ripas, v. ad IV, 350.

Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,

Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda,

480

Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras

Ocius effusis nervo exturbante sagittis.

Diversa et studia et clamor, pendentque faventes

Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli

Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur,

485

Nullaque tramissa vestigia signat arena.

Omnes primævi, flaventiaque ora decori,

Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.

478. adrecti plantis, ut ἐπ’ ἀκροτάτοισιν ἀερθεὶς πόδεσσι, ap. Apoll. II, 90, more et currentium et pugilum. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 426, et Burm. et Val. Fl. IV, 267. Sic et pendent faventes unguibus mox vers. 482, ubi recte Ernesti: «Cogita spectatores, dum suis adclamant, summis pedibus adrectos, et veluti suspensos, ut fit in tali contentione favoris et in turba multorum.» Cf. ad XV, 614. —479. Cf. Virg. Ge. III, 105 seq. ibique Heyne. Vid. et supra ad v. 431. —480. Adcepere tuba spatium, h.e. potestatem signumque currendi.

482. studia voc. propr. de favore spectantium, ut ap. Virg. Æn. V, 48, 228, 450. —485. Cf. ad III, 309, et IV, 147.

486. flaventia ora, ut ap. Virg. Æn. X, 324; cf. ad I, 438.

Extulit, incumbens medio jam limite, gressum

Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat

490

Præcedens spatiis. Instat non segnius acer

Hesperos, ac prima stringit vestigia planta

Progressæ calcis: satis est huic esse priori;

Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.

Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore

495

Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.

488. incumbens; v. ad v. 423. —limite, ut v. 337. —489 seq. Conf. sup. v. 346 sq., et Virg. Æn. V, 320 sq. prima stringit vestigia planta Progressæ calcis, ut calcem terit jam calce Diores, ap. Virg. Æn. V, 324, ubi v. Heyne. —492. Cf. ad VII, 226.

495. Conf. XIV, 509, et Ovid. Met. X, 590.

Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,

Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,

Celsus inexhaustas effundit turbine vires

Non exspectato, subitusque erumpit, et auras

500

Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam

Æthereo nexis cursu talaribus ire.

496 seq. Theron prudenter initio cursus non omnes profundit vires. Cf. ad v. 338 seq. —498. turbine, inpetu, ut passim. —500 sq. Cf. Virg. Æn. I, 300 sq. et IV, 239 sq. —plantam Cyllenida, pedes Mercurii, et hoc pro ipso Mercurio. —Cyllenida, Cylleniam, ut ap. Ovid. Met. V, 176.

Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:

Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,

Hesperon infestat sua per vestigia pressum.

505

Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ

Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.

503. tertia palma, tertio ordine currens, tertio loco victor, tertiam palmam, seu victoriam obtinens, ut inf. v. 573, et sup. IV, 390; v. Heyne ad Virg. Æn. V, 339 et 493. Sic et mox v. 506, et Stat. Theb. VI, 327.

505 seq. spem coronæ primam dici eum, qui se primum præmium victoriæ consecuturum speraverit, jam monuit Drak. Similiter passim alia abstracta adhibentur. Vid sup. ad I, 479; Barth. ad Stat. l.c. et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 105 sqq. —Nec jam is tantum, quem Theron proxime sequitur, scil. Hesperos, trepidat, veretur, ne ab eo vincatur, sed Eurytus etiam, qui ordine primus erat. —coronæ, ut supra v. 299, ubi v. not. —506. tantis venientibus alis, Therone tanto inpetu advolante; quod jam monuere Lefeb et Ern.

Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent

Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,

Tartessos fratrem medio Therone premebat.

510

Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron

Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.

Unus erat super, et metæ propioribus ægros

Urebat finis stimulis: quascumque reliquit

Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,

515

Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque

Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.

509. Tartessos fratrem Hesperum (cf. v. 465) premebat, insequebatur, medio Therone, ita ut hic inter Hesperum et Tartessum medius curreret; adeoque hoc ordine se invicem sequerentur: Eurytus, Hesperos, Theron, Tartessus; Ern.

510. æquore, in campo. —510. sese tollit, ut v. 394. Conf. ad v. 390. —511. Igneus; vid. ad III, 306.

512 sq. Unus Eurytus supererat Theroni cursu superandus. —finis metæ, meta, quæ cursui finem inponit, vel, ut ap. Ovid. Met. X, 597, novissima meta, quoniam ultimum, h.e. septimum spatium decurrebant; Drak. Cf. Virg. Æn. V, 327 seq., et inf. v. 558. —ægros, fessos. —513. stimulis urebat, ut stimulis acuit I, 113, ubi v. not. —Urere, incitare, excitare; ut incendere, καίεσθαι et περικαίεσθαι. Sic laudibus avorum viros urere, dixit Val. Fl. I, 476 et simila alii. —513 seq. Uterque, Eurytus et Theron, quidquid superest virium conligunt, quum brevis tantum via ad metam restaret. —514. pavor; v. ad v. 431.

Et forsan gemina meruissent præmia palma,

Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus

Theronis, fusam late per lactea colla

520

Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira,

Traxissetque comam: tardato lætus ovansque

Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor

Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.

Cetera promisso donata est munere pubes,

525

Intonsasque comas viridi redimita corona

Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.

517 sq. Silius et Stat. Theb. VI, 614 sq. pro commento Hom. Iliad. ψ, 773 seq., et Virg. Æn. V, 327 sq. bene substituerunt aliud, quod dignitati carminis epici convenientius est. Drak. hæc notavit: «Barthius ad Stat. l.l. Silium inprudentiæ adcusat, quod læsum per dolum non fecerit restitui, aut saltem, ut ap. Stat., ex integro cum adversario decurrendi copiam adcipere. Sed sequutus in eo Silius Maronem, qui fingit, Nisum sanguine prolapsum sequenti Salio se obposuisse, ut Euryalus primam palmam obtineret. Nec tamen vel Salius restituitur, vel ex integro cum Euryalo decurrit. Æneas autem Salio præmium extra ordinem tribuit, quod duo tantum præmia proposuerat. Theron dolo Hesperi primum præmium amisit, secundum obtinuit.» Poetam quoque in has summi juris angustias non includendum esse, monet Ern. —519. lactea colla, ut IV, 154. —520. sævus ab ira, ut XII, 551. —522. juvene, Therone, qui pariter antea ruebat (v. 516), et solus victoriam ei dubiam redditurus videbatur. —evadit, ἦλθε φθάμενος, Iliad. ψ, 779, nisi jungere malis ad præmia evadit et emicat, h.e. ad metam celeriter victor, primus, pervenit. —523. Emicat, etc. Cf. Virg. Æn. V, 337 et sup. II, 238. —galeæ donum, cf. sup. v. 459.

524. Conf. sup. v. 460... 464, et expressum a Silio, sed variatum locum Virg. Æn. V, 556 sq, ubi v. Heyne. —525. Intonsas comas, quæ juvenes decent. Cf. ad VII, 196. —526. patrio ferro, ut gentile metallum, sup. v. 464.

Hinc graviora virum certamina, comminus ensis

Destrictus, bellique feri simulacra cientur.

Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,

530

Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,

Hi crevere pares ferro; spectacula digna

Martigena vulgo, suetique laboris imago.

527... 536. Certamen gladiatorium Silius reliquis adjecit, tum in gratiam Romanorum, qui eo potissimum delectabantur, tum ad ductum Livii lib. XXVIII, c. 21. «Gladiatorium spectaculum fuit non ex eo genere hominum, ex quo lanistis comparare mos est, servorum, quive venalem sanguinem habent. Voluntaria omnis et gratuita opera pugnantium fuit: nam alii missi ab regulis sunt ad specimen insitæ genti virtutis ostendendum, etc.» —528. belli simulacra cientur; vid. ad VII, 119.

531. Cernere et decernere, pugnare, ut κρίνειν et διακρίνειν αὔην, πόλεμον, ἀγῶνα. Conf. Intpp. Virg. Æn. XII, 709; Sallust. B. C. 59; Val. Fl. IV, 193; VIII, 319; Quintil. Inst. Or. X, I; Lambin. ad Lucret. IV, 969; Gifan. Ind. Lucret. Gron. ad Liv. VII, 9; Heins. ad Tibull. IV, i, 103; Harles. ad Nepot. Milt. 4, et Hannib. 10. —532. Martigena vulgo, exercitu, aut Hispanorum vulgo bellicoso; Cell.

Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?

Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo

535

Innumero fratres, cavea damnante furorem,

Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.

Is genti mos dirus erat; patriumque petebant

Orbati solium lucis discrimine fratres.

533 sq. «Neque obscuri generis homines, sed clari illustresque, Corbis et Orsua patrueles fratres, de principatu civitatis, quam Ibem vocabant, ambigentes, ferro se certaturos professi sunt... et insigne spectaculum exercitui præbuere documentumque, quantum cupiditas imperii malum inter mortales esset. Major usu armorum et astu facile stolidas vires minoris superavit;» Liv. XXVIII, 21. Cf. et Valer. Max. IX, 11, ext. 1. Ab his Silius in eo dissentit, quod illos fratres geminos, non patrueles, et alterum altero natu minorem, vocet, quodque historici illi majorem natu victorem evasisse dicant, poeta utrumque eo certamine obcubuisses fingat, ut eorunt discordiam per omnia illi Thebanorum fratrum (v. mox ad v. 546 sq.) comparare posset; Drak. Cf. Barth. ad Stat. Theb. XI, 500. —gemini fratres; cf. ad IV, 355.

535. Nullum scelus est tam inmane, quod regnandi gratia non admittatur; Barth. Adv. X, 7. —cavea, ut sup. v. 472. —538. lucis discrimine, cum vitæ periculo.

Concurrere animis, quantis confligere par est,

540

Quos regni furor exagitat; multoque cruore

Exsatiata simul portantes corda sub umbras

Obcubuere: pari nisu per pectora adactus

Intima descendit mucro; superaddita sævis

Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,

545

Dirus in invitas effugit spiritus auras.

Nec manes pacem passi; nam corpora junctus

Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis

Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.

542. nisu, inpetu, vi; hoc vocab. spectat ad eum qui mucronem adigit. Ed.

546 sqq. Silium ad Polynicis et Eteoclis fratrum, de regno Thebano contendentiam, discordium respicere, quam animæ eorum etiam in morte servasse dicuntur, jam. monuere Dausq. Drak. et Lef. Cf. Ovid. Trist. V, v, 33 sq., et Ibis v. 35 seq.; Stat. Theb. XII, 429... 457; Lucan. I, 551 seq.; Hygin. fab. 68; Pausan. Bœot. c. 5, pag. 568 (ed. Han. 1613); Eurip. Phœn. et Sophocl. Œd. Col. —rogus junctus, conjunctis, idem.

Cetera distincto donata est munere turba,

550

Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,

Inpressis dociles terram proscindere aratris:

Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum

Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.

Nec non argenti, nec non insignia vestis

555

Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti

Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.

549. distincto, diverso. —550. juvencos, ut v. 462. —551. Inpressis terram proscindere aratris, ut ap. Lucret. V, 210. —552. lustra exagitare; v. ad VIII, 565. —553. juvenes, ut famulus sup. v. 455, ubi v. not. —Maurusia præda, Mauri captivi, venatores. Cf. III, 288.

Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi

Postrema, et metæ certarunt vincere finem

Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,

560

Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,

Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,

Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi

Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,

Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,

565

Jam socius, volucresque vagas deprendere nube

Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.

557. In hoc quoque jaculandi certamine Silio præivere Homer. Iliad. ψ, 850 sq., et Virg. Æn. V, 485 sq. Qui quum rem jam ornatissime extulissent, Noster brevior est, et quædam variat. —558. vincere, adsequi, ferire. —metæ finem, ut v. 512. —559. avis pollens, ut VIII, 383, ubi v. not. —ripa metalli, v. Var. Lect. —560. Cf. I, 155 et 229. —561. lacerto, jaculis, quæ lacertis mittebat. —564 seq. Indibilis, Ilergetum regulus (vid. Liv. XXII, 21; XXV, 34), qui diu bellaverat Latinis, adversus Romanos (Liv. XXVIII, 24, 31, 33), jam socius, nunc amicus eorum. Liv. XXVIII, 34. Idem tamen sæpius ab amicitia Romanorum defecerat. Conf. Liv. XXVI, 49; XXVII, 17; XXIX, 1, 2. —deprendere, figere, volucres vagas, ut apud Manil. V, 291. Cf. sup. II, 96; VIII, 524.

Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:

Est donum serva, albentes invertere lanas

Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant

570

Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam,

Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,

Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.

Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus

Nec timidos agitare canes latratibus aprum.

568 seq. serva; conf. sup. ad v. 455. —invertere lanas... docta; conf. sup. Hom. Iliad. ψ, 263, 705, et Virg. Æn. V, 284. —invertere, inficere, tingere, lanas Gætulo murice, purpura G. de qua vid. supra ad v. 176. —571. puero, cf. ad v. 455. —572. Cui ludus erat, h.e. res facillima, quam quasi per ludum, h.e. nullo negotio, perficere poterat. Cf. Heins. ad Claud. Laud. Stil. III, 157, et Ernesti Clav. Cic. Junge autem puero, cui ludus, etc. —tollere, jaculis occidere, idem atque tollere e medio. Ed.

573. Tertia palma, ut vers. 503, ubi v. not. —habuit, adcepit, ut ἕξει, Iliad. ψ, 833.

575

Quos postquam clamor plaususque probavit honores,

Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro

Nomina magna vocant læti manesque jacentum,

Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat

Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.

580

Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,

Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,

Et frater thoraca tulit multiplicis auri,

Lælius Asturica rapidos de gente jugales,

Contorquet magnis victricem viribus hastam

585

Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.

575. Duces ipsi, ne alieni a ludorum societate viderentur, hastis ejaculandis, omnem solennitatem finiunt, Ern. —576. Germanus ducis, ut sup. v. 58. —577. Cf. sup. ad v. 310 sq.

582. Cf. Virg. Æn. V, 259, 264, et sup. ad II, 401. —583. Cf. sup. v. 350 seq., et ad III, 335 sq. —585. Consurgens; v. ad I, 401, et IV, 610.

Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo

Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.

Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,

Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.

590

Ad majora jubent præsagi tendere vates;

Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.

586 seq. Silius variavit portentum, quod commentus erat Virg. Æn. V, 522 sq., ubi v. Heyne. Respexit tamen haud dubie ad simile prodigium, quod Romulo obtigisse memorant Ovidius, a Dausq. jam conlatus, Met. XV, 560 seq., et Serv. ad Virgil. Æneid. III, 46. Quercum etiam cum delectu positam esse, bene monuit Marsus; ut scil. portenderetur, a Scipione, hostibus ex Italia pulsis ac debellatis, libertatem salutemque patriæ ac civium servatum iri: nam qui vitam civis servaverat occiso hoste, corona donabatur civica, quæ quercea erat. Vid. Gell. V, 6.

588. subitæ, subito enatæ sunt, frondes, rami, et quercus, etc. Primum frondes et rami, deinde magna sensim arbor inde excrevit.

590. Ad majora conamina ac laudes. —591. monstrare, ut monere, IV, 120, ubi v. not.

Quo super augurio, pulsis de litore cunctis

Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque

Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.

595

Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,

Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.

Sed frigens animis, nec bello prospera turba

Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant,

Magnosque horrebant cauta formidine casus.

592 seq. de litore Hesperio, ex Hispania Scipio Romam redit. Cf. Liv. XXVIII, 38 seq. —593.  ultor domus, parentis ac patrui, in Hispania cæsorum. —594. fama et gloria rerum gestarum Scipioni instar triumphi, vel sola triumphus erat, et hujus jacturam consolabatur, quia privatus, non consul, Hispaniam recuperaverat; Lefeb. et Ern. coll. Valer. Max. II, viii, 5, et. Liv. l.l. «Ob has res gestas magis tentata est triumphi spes, quam petita pertinaciter, quia neminem ad eam diem triumphasse, qui sine magistratu res gessisset, constabat.» Withof. malebat fama donante triumphum.

595 sq. Cf. Liv. l.c. —596. juveni, Scipioni. Conf. ad XV, 12. —Libyam, Africam provinciam, et summos fasces, consulatum.

597 sq. Cf. omnino Liv. XXVIII, 40 pr. —frigens animis; v. ad VII, 25. —turba senior, apud Liv. l.c. primores Patrum. —non prospera, non favens, bello Ancipiti, in Africa gerendo, committendoque juveni.

600

Ergo, ubi delato consul sublimis honore

Ad Patres consulta refert, deturque potestas,

Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus

Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:

«Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi

605

Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas,

Ne credat nos invidiæ certamine consul

Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen

Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude

Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit,

610

Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.

600. consul Scipio. —604... 644. Conf. Liv. XXVII, 40... 42. Ibi in argumentis cumulandis et enunciandis tam copiosa et eleganti eloquentia Fabius utitur, ut nihil in eo genere perfectius et gravius fingi possit: epitome vero Siliana valde tenuis est, et Fabius suadet tantum, ut Italia prius ab hoste defendatur et plane purgetur, quam in Africam bellum transferatur; quod unum Silius cum Livio commune habet; Ernesti. Recte: nec tamen dissimulandum, Silium alia quoque argumenta etsi strictim adtigisse, et poetæ nihil fere difficilius esse, quam oratoris partes agere, omnium vero difficilimum, cum tali oratore in certamen descendere. —604... 609. Disertius hæc extulit Liv. cap. 40. —605. tam, tantopere, superest et gloria et ætas, quæ verba languent post illa, satiatus ævi Et decoris. —608 sq. Gestat fama nomen; nam fama est alata, volat, et fert, quæ nunciat; Ern. —609 sq. Silius expressit verba Liv. lib. XXVIII, 41 pr. Nefas est, me tacere de periculo, quod ita patriæ inminere videtur, et ejus saluti non, quoad vivam, prospicere.

Bella nova in Libyæ moliris ducere terras?

Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis

Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major

Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos,

615

Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis

Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus

Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.

Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est

Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes

620

Deseris, ac septem denudas proditor arces.

612 sq. Hæc εἰρωνικῶς et cum sarcasmo dicta. —614. Litore Elissæo, in Africa. Conf. ad I, 81. —615. Hanc segetem mete, præclare; Hannibalem prius pelle ex Italia, quæ (ut Cic. pro Mil. 13, verbis utar) larga gloriæ seges ac materia est. —composuit tibi propioribus ausis, in propinquo, in Italia, Hannibalem, parem, dignum te, dignum, quocum in certamen descendas. Forma loquendi ex ludo gladiatorio petita, ut ap. Liv. XXVIII, 44, in oratione Scipionis: habeo, Q. Fabi, parem, quem das, Hannibalem. Conf. ibi Gronov. et sup. not. ad I, 39, et X, 70.

618. restinguere Ardentem Italiam, incendium, quo quasi aduritur, h.e. propulsare summum periculum, in quo versatur, quamdiu Hannibal ibi bellum gerit. Sic incendium passim de maximo periculo, vel exitio. Sic Racine, Andromaque, act. IV, sc. 5, dixit Troie ardente. Ed. —619. tu fessos pugnando et pæne debellatos hostes deseris, non persequeris, et quidem obvius iis, h.e. quum habeas eos in propinquo, in Italia; Ern. —620. septem arces, Romam (ut X, 587), denudas custodia ac præsidio, copiis in Africam transductis. Cf. Liv. lib. XXVIII, cap. 42 extr. Hinc proditor, desertor es patriæ, cujus salutem tibi creditam destituis, non curas, quam summo periculo objicis, quum eam defendere deberes. Cf. ad II, 247.

«An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,

Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis

Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis

Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas

625

Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli

Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta

Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?

622. dira illa lues, Hannibal. Cf. ad X, 603, et I, 174. —notis jam mœnibus urbis, Romæ, quam olim adcesserat. Cf. XII, 518 sq., 558 sq. —623. Jovem, sedem Jovis, Capitolium, pro ipsa urbe, cujus præcipua pars est, ut Tarpeia saxa, rupes, scopuli, arces, etc., de quibus v. Ind. —624. Romamque tuendam. Vocem Emerito Marsus ad Hannibalem, lento bello jam in Italia consenescentem, alii vero rectius referunt ad eum, qui loquitur, Fabium, senem nune ideoque bello ineptum. —625. perculsi, ad II, 213, in V.L. —fulmine belli, Hannibale. Vid. I, 421. —626. Cf. ad XII, 571. Verba Liv. XXVIII, 41: «Quid? si victor Hannibal ire ad urbem pergat? tum demum te consulem ex Africa, sicut Q. Fulvium a Capua arcessemus?»

Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris

Ausoniam purga bello: tum tende remotos

630

In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos

Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta

Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ

Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi

Tenderet ad ripas, revocato milite primus

635

Descendenti avide superatis Alpibus ultro

Obposuit sese Hannibali: tu consul abire

A victore paras hoste, atque avellere nobis

Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit

Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,

640

Capta damnabis consulta inprovida Roma.

628. Vince domi in Italia Hannibalem. —trinis lustris; cf. sup. ad v. 151. —631 sq. angustæ res, ut ap. Horat. Od. II, x, 21, sup. X, 279 et al. Res adtritæ, adcisæ, fessæ. Cf. Liv. XXVIII, 42 extr. —633 sq. haud segnis, h.e. virtute sua. Cf. ad IV, 51 sq. —637. avellere; cf. ad XII, 728, et III, 591, in Var. Lect. —638. hoc astu, stratagemate, quod laudat Sulpicius consul. ap. Liv. lib. XXXI, cap. 7, et quo Agathocles olim Pænos ex Sicilia expulit, ut Justin. XXII, 4, et Valer. Max. VII, 4 extr. 1, referunt; Drak. Cf. inf. v. 690 sq., et Liv. XXVIII, 43 extr. —sedebit, manebit in Italia.

Sed fac turbatum convertere signa, tuæque

Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,

Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.»

Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.

642. idem erit Hannibal, non minus audax, fortis ac metuendus, quam tum, quum Romam ipsam obsideret. Cf. XII, 558 sq. —644. Drak. notavit imitat. Virg. Æn. I, 559, ubi Heyne jam monuit, fremitum ac murmur adsensum commotis hominum animis indicare. —senior manus, ut grandæva manus, v. 652, et turba senior sup. v. 597, ubi v. not. Conf. Liv. XXVIII, 43 pr.

645

Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim

Magnanimis leto gemino, quum tota subisset

Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,

Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,

Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis

650

Excepi nubem belli, solusque ruenti

Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.

Tum grandæva manus, puero male credita bella,

Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat.

645... 698. Conf. Liv. XXVIII, 43 et 44. Hæc oratio Scipionis Fabium refutantis quum varietate et pondere argumentorum, tum gravitate, acumine, et elegantia verborum Fabianam illam antecellit, quamvis ne sic quidem poeta ubertatem et majestatem Livianæ eloquentiæ, quæ in Scipionis quoque responsione eminet, adsecutus est; Ern. —645. Conf. sup. XIII, 694 sq. —ductoribus, Cn. et P. Scipionibus, cæsis in Hispania. —646. Magnanimis, ut sup. I, 29. —647. Cf. XIII, 674. —648 seq. Conf. XV, 1... 17, et 129 sq.; Liv. XXVI, 18. —Non Fabio... ad opem verso, ad opem laboranti patriæ ferendam propenso; quum nemo imperium in Hispaniam adcipere auderet. Hæc non sine sarcasmo dicta. —649. primoribus annis; cf. ad XV, 12. —650 sq. Ego grave petii et adcepi imperium, quod omnes recusabant, et, periculo omni in me verso, interitum patriæ propulsavi. —nubem belli, onus ac molem periculosi belli. Cf. ad I, 311. —ruenti cælo δεινῶς de inminente patriæ exitio. Cf. ad I, 251; XVII, 253, 607; Horat. Od. III, iii, 7, et Intp. Val. Fl. I, 829.

652. Conf. XV, 135 sq. —grandæva manus; vide ad vers. 644. —653. idem hic vates, Fabius, qui olim non minora patriæ pericula ac mala ominabatur, quum in Hispaniam proficiscerer, quam nunc, si in Africam transferatur bellum.

Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum

655

Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas,

Inbellesque anni, necdum maturus ad arma

Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas

Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus

Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe

660

Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi

Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit

Romano Phœbum solventem litore currus.

655 sqq. Ego, qui vobis puer ad tale bellum gerendum ineptus videbar, Hispaniam expugnavi expulsis Pœnis. Pluribus orationis luminibus coloribusque adumbrat ea, quæ breviter et acerbe v. 648 sq. dixerat. —puer ille... Scipio; cf. XV, 12, 16, 17. —657. Scipio, ego. —inlæsus, nullo vulnere, vel potius nulla clade accepta, quo meritum ejus augetur et ars bellica commendatur. Ed. —658 sqq. Trojugenæ, ut gens Trojana, Romani. —solis Extremas vias; cf. ad XIV, 147, et XV, 809. —659. ad Atlanta; cf. I, 198 seq. —ab orbe Hesperio, ut sup. vers. 289. —660. nomen Libyæ, quid ibi Pœnorum fuit. Cf. ad V, 161. —retulit urbi signa, Romam rediit. Cf. Var. Lect. Si legas auri, sensus erit: nec retulit Romam prius auri signa, aurum signatum, prædam in Hispania factam; Lenz. coll. Livio, XXVIII, 38: «Scipio urbem est ingressus, argentique præ se in ærarium tulit quatuordecim millia pondo trecenta quadraginta duo, et signati argenti magnum numerum.» —662. Romano litore, h.e. litore Hispaniæ, quam ego sub Rom. potestatem redegi. —Phœbum solventem currus vidi, h.e. occidentalem Hispaniæ partem expugnavi. Cf. ad III, 399, et VI, 1.

Adscivit reges idem: nunc ultimus actis

Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi

665

Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus

Intremit, aut ægros simulat mentita timores,

Ne finem longis tandem peperisse ruinis

Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis

Experta, et robur florentibus auximus annis.

663. Adscivit, amicos Romanis ac socios fecit, reges, Syphacem, Masinissam, Indibilem, Mandonium aliosque Hispaniæ reges, idem Scipio, ego. —664. sator ævi, ut IX, 306. —665. monet prodigio, de quo v. sup. v. 586 sq. —senectus, Fabius et senior, vel grandæva manus, sup. v. 644, et 652. Lefeb. retulit ad ipsum Hannibalem senescentem (cf. v. 688) et formidantem Romanos, qui simulaverit timores suos, quos tamen noverint Romani. —667. ruinis, cladibus. —668. seq. titulus, gloria. Non est, quod timeat senior Patrum turba, ne hæc in Africam militia infeliciter succedat, quum jam bello Hispanico, quid valerem, experti sint: quin contra majora nunc de me animo præcipi possunt, quod jam ævi maturior vires etiam majores adeptus sim, et virtus bellica aucta sit: Drak.

670

«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem

Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum

Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto

Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo

Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,

675

Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,

Si segnes clauso traheremus prælia vallo.

670 sq. «Hic modo nihil moræ sit: ....et id est viri et ducis, non deesse fortunæ præbenti se, et oblata casu flectere ad consilium;» Liv. XXVIII, 44. —currere sortem Hanc sinite, patiamini, ut hac opportunitate Pœnos: ulciscendi oblata et mihi destinata sine mora utar; Ern. Conf. ad IV, 731; VII, 307, et XII, 45. Huic nobili Scipionis fiduciæ non absimilis est Achillis ardor apud nostratem Racine, Iphigénie, act. I, sc. 2:

Ah! ne nous formons point ces indignes obstacles, etc.

Et laissant faire au sort, etc.

Ibi quoque verba, quam mihi servavere Dei, his repræsentantur:

. . . . . . . . . . . . On sait qu’á votre tête

Les dieux ont d’Ilion attaché la conquête.

Ed.

673. sedendo, v. ad III, 142, et X, 597. Nota sunt verba Ennii: Cunctator nobis restituit rem. —675. Hasdrubales intell. filios Gisgonis, et Hamilcaris. Omnes autem duces illi Pœnorum a Scipione in Hispania victi. De Magone et Hannone, v. sup. v. 26 sqq. de Hasdrubalibus, XV, 399 sq. et sup. v. 78 sq.

Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,

Laurentes potuit populos et Troia adire

Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?

680

Et potuit Latium longo depascere bello?

Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?

677... 682. Argumentum a pari: si puer Sidonius, h.e. Hannibal, et quidem puer aut juvenis, potuit Italiæ bellum inferre, cur ætas mihi Scipioni in Africam transituro obstabit? Cell. —678 seq. Italia et Roma variis verborum ambagibus designantur. —Laurentes potuit; v. I, 110. —Troïa Mœnia, Romam, quam olim adiit Hannibal. Cf. XII, 518 seq., 558 sq. —679. flaventem; cf. ad I, 607. —sacro gurgite; vid. ad XIII, 215. —gurgite, h.e. aqua Tiberis; nisi malis ad Almonem cum Cell. referre, de quo v. ad VIII, 363.

Et Tyrias agitare domos? Secura pericli

Litora lata patent, et opima pace quieta

Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri

685

Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum

Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.

682. agitare, vexare sc. bello. Cf. ad I, 146, et III, 700. —685 seq. Œnotria arva; v. ad I, 2, et VIII, 46. Cum hoc loco compara verba Mithridatis bellum Romæ inferre cogitantis apud Racine, Mithridate, Act. III, sc. I:

Marchons, et dans son sein rejetons cette guerre

Que sa fureur envoie aux deux bouts de la terre.

Attaquons dans leurs murs ces conquérants si fiers,

Qu’ils tremblant à leur tour pour leurs propres foyers.

Confer totam Pontici regis orationem, eadem, quæ nunc Scipio, meditantis. Ed. —686 sq. Refutantur verba Fabii, v. 612 seq., 621 seq., 636 seq. — nobis superesse arma, h.e. milites, in Africam trajiciendos, præter eos, qui Hannibali in Italia se objiciant.

«Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra

In Latio fecere senem, cui tertia large

Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,

690

Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem

Avertam patriæ sedes: an Roma videbit

Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?

688 seq. fecere senem, invidiosius et gravius quam, vos per cunctationem vestram per tot annos detinuistis; Ern. Sarcasmus præcipue ad Fabium cunctatorem spectat. —tertia lustra, confer ad vers. 151, et ad Livium, lib. XXVIII, cap. 41. —690. sera, sero. Consternatum sero adventu, quum viderit Carthaginem a me præoccupatam et obpressam; Ern. Cf. Var. Lect. —691. Avertam ex Italia ad patriam, ut ap. Frontin. Strat. I, 5 ex., 16 et 27: avocare; Drak. Cf. sup. ad v. 637 seq. —692. Cf. supra lib. XII, c. 565. —Agenoreæ, Pœnorum (vid. ad I, 15), h.e. Hannibalis, qui Romam obsedit, Conf. XII, 538 seq., 558 seq.

Carthago inmunis nostros secura labores

Audiet interea, et portis bellabit apertis?

695

Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis

Ariete Sidonio turres, si templa suorum

Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»

693. inmunis et secura; cf. Virg. Æn. XII, 559. —694. portis bellabit apertis, bella geret externa, nec unquam suas portas videbit clausas et obpugnatas; Lenz. —Portæ enim aperiuntur, quum hostis procul abest; clauduntur vero periculo imminente: similiter Regulus indignans exclamat: «vidi . . . . . . . . . portas non clausas, et arva Marte coli populata nostro;» apud Horat. Od. III, v, 23. Ed.

695 sq. pulset, conf. supra XII, 585. —Scipio refutans, quæ Fabius, v. 639 seq. objecerat; immo vero, inquit, tum demum Hannibal consilium capiet Romam invadendi, quum tutam ab hostibus Carthaginem sciet; Ern. —iterum pulset, obpugnet per me licet Romam, si non ante audierit templa, etc. h. est, ante quam Romam iterum obpugnet, incendio Carthaginem delebo; quo audito ab illo consilio abstinebit.

Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,

Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati

700

Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt.

698. Minus æquis potius animis auditum esse Scipionem, memorat Liv. XXVIII, 45, quo loca et alia leguntur, quæ poeta silentio præteriit. —700. «Postero die decreta a senatu Scipioni Sicilia, permissumque, ut in Africam, si id e republica esse censeret, trajiceret;» Liv. l.l. dederunt, concesserunt, ut V, 40, 410 et al. Sic et δίδομι passim. Vid. Abresch. Dilucidd. Thucyd. pag. 837, et Schleusneri Lexic. N. T.

Liber XVI: Variæ Lectiones

9. rabidus, non rapidus, Col. h.e. ob amissum regnum gregis in furorem actus; Drak. —11. hausurus, non hausturus, Colon. Oxon. et priscæ edd. nisi quod in quibusdam ausurus; cf. ad VII, 584. Deinde Marti, non Martis, scripti. —13. ac stare ex ingeniosa conj. Gron. Obss. II, 22, recepere Cell. Drak. Lefeb. Ern. suadente N. Heins. Vulgo agitare, quod otiose desidere interpretatur Barth. Adv. X, 7, ubi perperam provocat ad verba Porcii, a Donato in vita Terentii laudata; abitare emend. Dausq. male. Forte lenior medicina h.l. est: vigor... Invidia revocari, scilicet cœpit: animos (animum curis ac consiliis variis vel dolis) agitare negata Cogebatur ope, etc. —19. dissona linguis Agmina auribus fuerit gratius; cf. III, 221. —22. ductori edidit Lefeb. sine auctoritate librorum et ne admonito quidem lectore.

27. Post hunc versum Lefeb. ex Petrarchæ Africa XXXIV, alios inseruit, quos Silii esse putat, et huic loco aptissimos, quum Mago non redierit in Africam, sed antea mortuus sit. At tramisit tamen in Libyam, etsi non adpulit et cursum perfecit, vid. not. et de illo fragmento infra Comment de Silii vita et carmine Sect. V, fere ad finem.

28. uno Col. tanto Put. parvo R. 1, Parm. Med. primo Oxon. cum reliquis edd. —29. Hannon, non Anno, scripti; cf. ad II, 277. —30. crepitantibus Oxon. crepidantibus Col. Vulgo trepidantibus. —31. captabat Ox. et Put. carpebat R. 1. Parm. Med. —33. omnia scripti. Vulgo agmina, prob. Dausq. sed illud longe elegantissimum judice N. Heins. qui etiam Magnum legi posse putabat, ut esset græcismus similis illi Maroniano Omnia Mercurio similis. —36. et, non ut, Col. —38. nam, non jam, scripti. —42. Vulgo male Inperfecta super contexere, etc. Præierea supercontexere una voce scripsit Drak. super contexeret Parm. super contexunt R. 1, ad marg. super texerunt malebat N. Heins. quia concessit subjungatur.

45. operæ primus edidit Nicander in Junt. Sed pretium operis numerosius esse, jam monuit N. Heins. —46. ingenti membrorum mole corrig. N. Heins. cui ingenium membrorum insolentius videbatur. —47. nudus teli conj. idem. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. IV, 313; V, 449, et inf. v. 172. —54. refluxum Col. reflexus reposuit Lefeb. refugum Mavorte conj. N. Heins. —55. aversa in terga subiret malebat idem. —61. rejecta opinabatur idem, dejecta scripsit Lef.

67. directo telo (coll. Virg. Æn. VI, 57, parum apte) vel adducto t. emend. N. Heins. et v. 68, consors, h.e. una ac par fuga omnium. —71. cædentum Col. cadentum Oxon. Vulgo cedentum. —74. vitæ primus Nicander substituit pro lucem, quæ vox eleganter potius et δεινῶς repetitur; conf. ad XI, 357.

81. Ac Col. —84. Protraxtis... profugos Col. Protractis Oxon. Put. R. 2, et profugos etiam Put. profugo Med. Vulgo Protractus... profugus. Deinde vobis Put. —88. haud me Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. Vulgo aut me, quod retinuit Drak. cui illud præferre videbatur imitationem Virgil. Æneid. X, 630, quæ nulla est. Dubitationem locum non habere, si mens præscia sit, et Scipionem nunc ita loqui, ut se certum de victoria esse milites intelligant, jam monuere Lefeb. et Ern. —93. tonitrus conj. N. Heins.

103. haud strages ed. Lefeb. adjecta nota: «Sic omnes.» Quod si verum est, mireris, nullam lectionis varietatem notatam esse a N. Heins. vel Drak. in vulgatis certe edd. aut legitur, nec multum interest. —110. viro Colon. Oxon. Tell. vitæ Putean. Vulgo foret. Deinde perlapsa tegmen emend. Dausq. et tegmina Livineius. Vulgatum probabat N. Heins. coll. Liv. XXVIII, 11; Foribus ipsis duo perlapsi angues; conf. ibi Gronov. —111. vulnere, non pondere, scripti. En pro Et substituit Lefeb. ut passim. libasset pro violasset conj. N. Heins. Sed vulgatum firmavit Drakenborch. coll. Virg. Æn. XI, 277, 591, 848; XII, 797; Ovid. Met. XIII, 279. —113. avectus recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb.

117. Masinissa Putean. et plerique libri editi, ut et optimi ap. Livium. Massinissa in tabella ænea ap. Ursin. ad Cic. de Sen. c. 10, ut Porsenna, et metri causa Porsena, judice Drak. Dausqueius et alii Masanissa, vel Massanissa, vel Massanassa scribendum censent, forte rectius. Græcis certe plerumque Μασσανίσσης, vel Μασσανάσσης, vel Μασανάσσης dicitur; cf. Cl. Schweigh. ad Polyb. III, 5; XI, 21, et ad Appian. Hispan. c. 24, et Pun. c. 10; Gron. et Drak. ad Liv. XXIV, 49; XXV, 34. —118. cruda fuga conj. N. Heins. qui illam vocem in deliciis habebat; conf. Burm. ad Val. Fl. VI, 545; VII, 243, et sup. ad VI, 78; VII, 3; XIII, 532. —122. tempora, non pectora, scripti, ut mox v. 128, et apud Virg. Æn. II, 684. —125. Sic sic primus edidit Marsus in Ven. poster. Antiquiorem lect. revocavi cum Lefeb. et Ern. portenta o vestra maluerit N. Heins. —127. tam læta e scriptis recepi, quod et rectius videbatur N. Heins. In omnibus edd. tu læta. —131. Latiis fastis Gryph. Nut. Raphel. Cellar. Modius, refragg. N. Heins. Drak. Lefeb. et Ern. sed prob. Burm. ad Val. Fl. II, 245, ubi monet, sensum h.l. esse, tua nomina, ut amici et socii regis, fastis Romanis adscribentur, quibus fœdus tecum initum consignabitur, et per quos nomen tuum in secula ibit. Non male! nec tamen spernenda lectio antiqua. —134. Hunc versum in recentt. edd. et primum quidem in Junt. excipit alius, a Nicandro procusus, Ire videbatur, Martisque liquescere famam, vel fama, ex emend. N. Heins. qui et senescere conj. quod adridere potest coll. Liv. XXIX, 3, extr. Hannibalem ipsum jam et fama senescere et viribus. Ernesti contra liquescere fama exquisite putat dici posse, cujus existimatio et gloria veluti diluta sit, et elanguerit ex pristino quasi robore. Idem monet, se non defendere versum, sed servasse, ut concinnior esset omnis locus, qui sine illo veluti claudicaret. Ego potius eum delevi cum Modio, Cell. et Lefeb. quoniam auctoritate optimorum librorum destituitur, eoque ejecto hic locus, in quo omnia pendent a verbis animum movebant, non modo integer est, sed etiam doctior, neque alienus a stylo Silii.

137. in Ausonios Oxon. Put. R. 1. Parm. Med. Mars. Gryph. —149. Tu Col. Vulgo Et. —150. Hunc Marsi Ven. pr. operarum errore. Inde Hanc castigatum in Ven. poster. quam aliæ edd. sequutæ sunt. Hinc ad marg. notavit Cortius, non inprob. Ern. Sed languet, quoniam τὸ quando præcessit. —151. tam gemino Put. tergemino, h.e. terno, ut XV, 190, emend. Dausq. et eamdem ob causam inf. v. 215, ter quinos, non inprob. N. Heins. et Lefeb. cujus hæc nota est: «Placet conj. hæc, si lustrum pro quatuor annis adcipias, ut diserte adfirmat Plinius: et verius fuerit, si demas unum annum, quam si tres habeas addendos.» Lustrum vero numquam tempus quatuor annorum dicitur, nisi ubi periodus designatur, vel de ea re, quæ quarto quovis anno fit aut repetitur, sermo est, ut ap. Plin. II, 47, ed. Hard. et Ovid. Fast. III, 165. Tempus etiam non exacte convenit, sive tergemino sive gemino scribas, et sive quinque, sive quatuor annorum spatium contineat lustrum: conf. not. Neque tamen dissimulo, conjecturis illis favere duo hujus libri loca inf. v. 628, et 688.

159. stratæ Marsi. Ven. poster. errore operarum, quem plerique editorum recentt. fideliter expresserunt. —160. portari, non portare, scripti. Τὸ in exulat ab omnibus edd. ante Wolfii Basil. unde Lybiæ portari, vel properari conj. N. Heins. Locutionem portari Libyam pro in Libyam multis exemplis firmant Sanctius Minerv. IV, p.m. 502, et Voss. art. gram. VII, 42. Sed inter solœcismos eam refert Quintil. Inst. Orat. I, 5, Draken. —163. dono quædam edd. conf. Gron. Obss. IV, 14. —165. animique Col. avumque Ox. et Put. Vulgo animumque. —166. tum qua scripti cum qua R. 1, Parm. Med. aliæque priscæ edd. In recentt. et cum qua. —168. formato Ox. et Put. Deinde sociati Regis recte, opinor, emend. N. Heins.

171. quoi olim scriptum putabat N. Heins. pro cui, vel quo litore jungendum. —175. Nec forte Put. torto ebore, (quod torno dolatum rasumque erat) vel nec tereti aut ebore conj. N. Heins. —176. aenis, ap. Col. sed nos ahenis hic, et ad V, 606, et VII, 642. Ed. —179. fera pro Africa perperam substituit indoctus Nicander.

190. prior, non prius, scripti.

191. Dardanide Put. et ed. Gryph. Sed vid. ad III, 650. —194. Erythia Col. Erychia Oxon. Vulgo Erythrea, vel Erythræa. —201. Non nolint emend. Gronov. Obss. IV, 6, p. 92, quod impense placebat N. Heins. qui etiam conj. qui cedere nostro Non norint jaculo, et recte monuit, verisimilius esse, commendari a Syphace ea munera, quam contemni. Hinc qui cedere nostris Non norint jaculis reposuit Lefeb. quem sequutus est Ern. Withof. emendat: qui (Romani ductores) cedere nostra Cognorant jacula. —201. veteres est emend. N. Heins. pro vulg. veteris, quod tamen ἀρχαϊκῶς scriptum videri potest. —204. Atque ego ex R. 2, ed. Lefeb. Deinde vestra Put. h.e. munera vobis destinata. Non male! Withof. non male conjicit vetera, ut ab antiquitate hæc munera landentur; vel potius, Ast ego quum contra, hoc est, vicissim (ita nostris quæ copia regnis), etc. verum hoc altero modo claudicat versus. Ed. vestro, scilicet patri, ex ed. Parm. et Ben. recepere Drak. Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. qui aliquando conj. Ast ego quum (præsto in nostris q. c. r.) Nunc auri obferrem, et certe obferrem malebat. Mihi potius τὸ ferrem exquisitius, et ellipsis in voc. vestro admodum dura videtur. Elegantiam certe ejus mihi non persuasit locus Terentii, a N. Heinsio laudatus, Andr. IV, iv, 25, ubi sermo Mysis a Davo interrumpitur, et τὸ vestri ad Pamphili pertinet. —208. have Col. pro habe; conf. Burm. ad Val. Fl. I, 671, et Draken. ad h.l. ave, h.e. sit prosperum tibi, vel cupide, libenter intra, conj. Barth. Adv. X, 7. Sed nihil mutandum, nisi forte pro imperat. malis habes h.e. potes, ut habeo dicere, polliceri, adfirmare, ap. Cic. Rosc. Am. 35, ad Div. I, 5, Liv. XLIV, 22; conf. Burm. l.c. Gronov. Obss. in Eccles. Script. c. 22, p. 244, et ad Senec. Controv. I, 1, p.m. 385. Sic et ἔχω διδάξαι, ἀποδοῦναι, etc. vid. Schleussneri Lexic. in N. T. p. 874, 875. —209. adfert Col. et Ox. abest Put. Vulgo habuit.

215. ter quinos corrig. Dausq. vid. ad v. 151. —223. vanique Col. Vulgo namque illum; unde jamque illum emend. Dausq. et Cort. —225. modus his Parm. forte pro is.

229. limine Col. R. 1, Med. Marsi Ven. prior. lumine Marsi Ven. poster. et inde aliæ edd. —235. nutrire Col. Vulg. nutrisse. —244. resident R. 1, Parm. Med. resedit ad marg. R. 1; cf. ad V, 3.

246. Pyrenes montibus R. 1, et Med. cf. XV, 504, et inf. v. 278. —252. prætentaque conj. N. Heins. non male, ut plane h.l. respondeat Virg. Æn. VI, 60; conf. Burm. ad Val. Fl. V, 167. —255. juncta et honores scripti. Vulgo invicta et honore.

265. Vulgo Exsiliit. Sed vid. ad VII, 46. —267. Congeminans, non Congeminat, scripti. —272. Hic ex emend. N. Heins. reposuere Drak. Lefeb. Ern. ut jungantur Hic, qui tunc orabat, etc. Sed hæc ratio durissima est, quum tot verba interposita sint, et multo simplicior faciliorque expeditu vulgata lectio, Hinc, h.e. abhinc, postea, tempus erit, quum regem ducet, etc. —275. puppesque, non puppemque, scripti; cf. v. 180.

277. Concurrere Col. Put. R. 2. Vulgo Concurrunt. —280. norant recte, puto, conj. Drak. —284. tum versus, non conversus, scripti. —286. Latios scripti, nisi quod Latio in Oxon. Vulgo Latium.

290. excideret Col. quod recepit Lefeb. occiderit et lustrarit emend. N. Heins. —293. Fert animus maluerit idem, non inprob. Drakenb. qui tamen utramque dictionem exemplis firmavit. —297, 298. quîs vincere planta Pernici, et studium corrig. N. Heins. Sed a vulgata lectione hæc nimis abhorret, nec video cur illa tantopere frigeat. —300. e recte ediderunt Raphel. Cell. Drakenb. probb. Dausq. et N. Heins. conf. inf. v. 449. Vulgo et.

304. similatasque scripsi pro simulatasque; conf. ad lib. II, vers. 553. —305. abortis Putean. —308. Drakenborch. post lacte, non post sacro, distinxit, auctore N. Heins. Nil interest. —309. odoriferis adspergit roribus, hoc est vino, vel unguentis, conj. N. Heins. Sed floribus et coronis sepulcra mortuorum, et quum humarentur, et quotannis, adspersa esse, recte jam monuerunt Drakenb. et quos laudavit, Cerda ad Virgil. Æn. V, 79; VI, 885; Noris. ad Cenotaph. Pis. III, 6; Broukh. ad Prop. I, xvii, 22, et ad Tibull. II, iv, 48; vii, 14. —311. cantet, veneratur Put. caneret v. Colon: Vulgo cantat, veneratur. Hinc canit et v. emend. Barth. Adv. X, 7, (cui τὸ cantat muliebre et convivio dignius videbatur) et canere et venerari N. Heins. Hoc in contextum recepit Lefeb., illud vero Drak. et Ern. quos sequuti sumus: nam infinit. histor. alienus ab h.l. ubi cum vocat jungitur, nec quisquam facile dixerit vocat et canere pro canit. —314. æquato fremitu conj. N. Heins. et v. 318, moto cornu.

321. cursus Colon. —322. Verba certamine certantum mireris neminem obfendisse, præcipue quum vox certantibus modo præcesserit. Pro certantum forte legendum hortantum (ὁμόκλησάν τ’ ἐπέεσσιν et κέκλοντο δὲ οἷσιν ἕκαστος Ἵπποις, Iliad. ψ, 363, 371) vel cædentum, scilicet flagris, seu scuticis equos. —324. præcipites ex emend. N. Heins. recte substituit Drak. pro vulg. præceptis.

333. curru Colon. unde raptoque curru non male corrig. N. Heins. quod recepit Lefeb. —334. Lampo Col. conf. ad II, 149. —337. præcepto limite ex scriptis et R. 2, edidit Lefeb. recte forsan, vid. inf. not. ad v. 390; conf. tamen sup. ad IV, 802. limine malebat N. Heins. quum de initio cursus agatur. —339. vires Col. Oxon. Tell. viris R. 2. juris Put. Vulgo voces.

346. Proximus, a primo distans, quantum æquore currus Occupat ipse loci distans; sed, etc. conj. Salmas. ad Solin. pag. 630. —348. Paucates Putean. passim. patrio insigni scribendum videbatur Salmas. l.l. Sed per adpositionem, poetis solennem, hæc dicta esse, jam monuit N. Heins. —351. enim pro tum conj. N. Heins. —354, 355. Ita recte Col. et Ox. In reliquis libris, omisso versu integro, legitur, Cinyphio rector radiabat fronte Peloro. Camphasus ipse, asper, etc.

356. Caucasus ubique Col. Cauphasus Put. Campasus Salmas. l.c. p. 631; conf. ad v. 367. —357. rosumque, vel rasumque malebat N. Heins. —364. Ita Col. et Ox. Nec aliter edd. Marsi et Martini Herbip. nisi quod τὸ ad omissum sit. Nullus erat timor: ad Zephyri Put. Unus erat levis, ad Z. R. 1, Parm. Med. Unus erat levis, ut Z. ed. Junt. et inde aliæ. —365. Vectonum Colon. et edd. tantum non omnes. Sed vid. ad III, 378. —367. Caucasus scripti et priscæ edd. Vulgo Camphasus, ut v. 355. —368. Ipsumque Ætolo Diomedi c. Tinde emend. Salmas. de quo vid. not. ad III, 367. —370. Tradebant Col. Cadebant Oxon. Ducebant Tell. Cedebant R. 1, Parm. Med. Vulgo Credebant. —373. In spatio scripti et R. 2, quod recepere Drak. Lefeb. Ern. prob. N. Heins. conf. not. et interpr. Virg. Ge. I, 513.

381. ut, non et, Col. Tell. R. 2. —382. Cyrni Col. Vulgo cernit. —390. Vulgo male post campum major distinctio posita. —393. Qui ferat reposuit Lefeb. ut sensus sit: non restat hianti spiritus, qui ferat illum ad metas. Sed recte etiam dici aliquem posse spiritum ad metas ferre, jam monuit Ern. —395. curvos scripti. Vulg. lævos.

402. artus R. 1, Parm. Med. unde astus conj. N. Heins. qui etiam lævo conatu malebat. Sed Drak. τὸ artes firmavit coll. Plin. VIII, 42, Quum puderet, hominum artes ab equis vinci, peracto legitimo cursu ad metam stetere. —403. certatque libri veteres. Vulgo certaque. —405. primævo f. j. legebat Salmas. ad Solin. p. 636; conf. ad I, 376.

429. præcellat Col. et Put. præcellet Oxon. Vulg. præcellit. —431. favore emend. Gron. Obss. II, 14. At vid. not. —436. perscindit R. 1, Parm. Mediol. unde præscindit conj. N. Heins.

440. metæ corrig. Lefeb. vocem poeticam substituens vulgari; cf. v. 518.

446. at, non ac, Colon. et Rom. 1, ad marg. —448. hinc pro huic Oxon. Put. R. 1, Med. et Marsi edd. Alterum tulit omittitur in R. 1, et Med. —452. est pro et Put. est: et Mars. et Mart. Herbip. at vel ast recte, puto, corrig. N. Heins. qui tamen non damnabat conject. Dausq. Tertius inde honor est: postremo, quæ firmatur c. Put. et recepta est a Lefeb. Deinde Atlanta edidi ex emend. N. Heins. post Lefeb. et Ern. Atlantem etiam conj. Cort. vel Livin. Vulgo Atlantis. —454. Accitum scripti et R. 2. Vulgo Attritum. —455. sortem cassam conj. N. Heins. et —457, lectæ pro læta.

460. cursus Col. et Put. currus Oxon. Vulgo cursu. —463. discedens Col.

468. Hic versus, qui ab edd. tantum non omnibus abest: legitur in quatuor scriptis et Rom. 2. Sed Nox in Put. et Hos in Tell. Deinde adspersus in solo Putean. adspersas in Rom. 2. adsperus in Tell. Asperus in Colon. et Oxon. —469. patrio c. ab amne corrig. N. Heins. coll. vers. 526. —470. Ita Col. parto certamine Oxon. Vulgo parco certamine, prob. Barth. Adv. X, 7, ut sensus sit: non erat parca in exornando puero, ut certamine contendere cum ceteris Corduba videretur. haud parce certamina l. f. conj. Modius Novant. Lect. Ep. LV. Non male! —473. Eurythus et Euritus al. —474. Sætabis pro vulg. Setabis scripsit Drak. vid. ad III, 373.

478. pectora, non corpora Put. R. 2, Med. —483. Vocibus pro Unguibus conj. N. Heins. et Auribus Cort. Deinde laudi pro anheli in Putean. unde blandi suspicabatur N. Heins. —484. grex incitus eidem legendum videbatur. Non male; conf. tamen vers. 464, 486, 487.

489. Euritus Col. Vulgo Eurythus, ut v. 473. —492. Prægressæ, et mox isse pro esse conj. N. Heins. —496. levi cursu perperam opinabatur Dausq. in cujus ed. etiam operarum errore leni legitur. Mox currens Col. Put. et R. 2. currus Ox. Vulgo cursum. —497. visus Col. et Put. visu Ox. Vulg. visum. —499. et auras Col. ut et conj. Dausq. ac Barth. Vulgo erumpit ad auras, Prævehitur T. —500. Thero Oxon. vid. ad II, 149. Mox Cyllenida plantam scripti, Basil. Wolfii, et Mars. in comment. Cyllenia planta R. 1, et Med. Cyllenida planta edd. Marsi in contextu errore operarum, et hinc aliæ. Cyllenide planta corrig. Barth. Adv. X, 8, sed ita sex ablativi concurrunt. —505. consequitur emend. N. Heins. et vers. 506, tactus pro tantis, vel, quod Drak. adridebat tantis eventibus h.e. successibus Eurytus ales. Withof. corrigit Spes trepidat, tantis conterritus Eurytus alis.

509. Therona scripti perperam. —513. Urebat limes, h.e. unum ex septem spatiis, opinabatur N. Heins. —516. æquatur primus edidit Marsus et deinde alii. —522. juvenes Put. juvenem R. 2. Hinc tardatum juvenem edidit Lefeb. quod reponendum censuerat Draken. Verbum evadere apud Silium quidem plerumque quarto casui jungitur: (vid. Ind.) sed tum effugere letum, hostem, vincula, etc. significat, quod h.l. non satis convenit. Mox ad præmia scripti et R. 2. ad prœlia R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. prœlia, omissa præpos., edd. Marsi. in prœlia Junt. et inde aliæ.

528. Districtus primus edidit Nicander et post eum alii. Male! conf. XVII, 164, ubi Drakenborch. monet, destringere esse nudare re aliqua, distringere in partes diversas trahere; conf. quos laudat, Intpp. Horat. Od. III, i, 17: Gronov. ad Liv. XXVII, 13; Heins. ad Ovid. Fast. II, 99 et 207; Cuperi Obss. IV, 5. —529. crimine noxia vita malebat N. Heins. —531. Hi crevere Colon. et Teller. His crevere Oxon. Hic crevere Rom. 2, ut et conj. N. Heins. Hi ervere Put. Ii crevere R. 1, Parm. Med. Decrevere edd. Marsi in contextu, non in commentt., et inde aliæ. Discrevere perperam corrig. Barth. X, 7, quum in Ox. Hyscrevere invenisset. —533. quidnam non Marsi Ven. post. et Paris. quidam non Marsi Ven. prior. Quos inter gemini (quidnam non regibus ausum? Aut quodnam regnis, etc.) maluerit N. Heins. —534. regnis Put. regnus Oxon. Vulgo regni.

540. multumque emend. N. Heins. —541. sub umbris priscæ edd. cf. ad XI, 257. —546. juncta edidit Wolf. in Basil. et deinde alii.

555. Hactenus Coloniensis liber, qui hinc ad finem usque pro dolor! mutilus est.

558. fine tacite scripsit Lef. —559. Hic versus, quem præter R. 2, nulla editio ante Drak. adnoscit, legitur in Ox. Put. Tell. R. 2. Ejus loco in ed. Benessæ, Junt. et quæ inde expressæ sunt, post v. 560, exstat hic: Adcola Burnus avis majorum et stemmate clarus, qui a Mstis et antt. edd. abest, eamque ob causam a Drakenb. ejectus est. Verum ne sic quidem locum integrum esse, nec ripam metalli bene dici posse ripam, in qua aurum reperiatur, jam monuit Drak. Burnus, agris pollens quem m. r. m. emend. Hœft. Batavus in Peric. crit. ut jungatur: quem ripa pollens metalli ex agris misit. Sed recte quærit Ernesti, an hæc quoque commodum habeant sensum. Ceterum Burrus in Oxon. Burnus al. ut Burni v. 567, ubi Burim in Put. et Parm. Withof. restituto versu, quem Heins. et Drak. ejecerant, legendum putabat, Burrus avis pollens, quem missis figere telis, Qua Tagus aurif. pall. turb. aren., Laudabant quidvis, majorum et stemmate clarus, Et Glagus, etc., vel unum versum ex duobus conflandum, Burrus avis pollens, majorum et stemmate clarus, Qua Tagus, etc. —564. Ludibilisque Oxon. et Put. Missilibusque conj. D. Heins. —565. volucrisque vagam nubem, h.e. volucrum ingentem numerum, legendum censebat N. Heins. —567. Hic et quatuor sqq. versus desunt in Oxon. Tell. R. 1, Med. et edd. Marsi, qui tamen in comment. eos interpretatus est. Leguntur, quamvis conrupti, in Putean. R. 2, Parm. Ben.; in Junt. vero et, quæ inde expressæ sunt, edd. hoc ordine se excipiunt: bellator Ilerdes, Cui ludus, nullam... damam. Laus Burri prima, etc. His Burim Put. Vulgo Laus Burni; conf. ad v. 559. —568. Est donum serva ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. (qui etiam It et Fit donum conj.) edidere Drak. Lefeb. Ern. Sidonium Syria Putean. Et donum serva Parm. Vulgo Est Damum serva. —569. Ad quem proxima honore ex Put. recepit Lefeb. qui τὸ honore etiam reperit in Rom. 2, et Parm. At cui proxima honore P. conj. N. Heins.

580. testatur præstiterit judice eodem N. Heins. Sed Drak. jam recte cepit hunc verborum nexum: Scipio, gaudia mentis vultu testatus, ut fratrem et Laelium meritis donis adfecit, ipse etiam hastam contorquet. —585. testatur Putean. quod recepit Draken. Vulgo testatus. —589. Est latam emend. Barth. Adv. X, 7, ne hæreat h.l. sermo, et repentina mutatio innuatur. Fit, latam spargens, quercus, dum nascitur, umbram conj. Burmann. ut ordo verborum sit: dum nascitur, fit quercus, etc. En latam spargunt quercus reposuit Lefeb. fide antiquorum, si credere fas est. Nil forte mutandum. Vid. not. Withof. conjicit, rami Latam spargentes, quercus dum nascitur, umbram, vel potius, Tum subitas frondes, celsoque cacumine ramos Fert latam spargens quercus, etc. —591. prætendere Oxon. protendere Put. Deinde hoc signi, vel signo corrig. N. Heins. et Burm.

594. fama, vel palma addicente conj. N. Heins. qui certe aliquid mendi latere suspicabatur. At vid. not. —595. flagrantibus ed. Dausq. errore operarum. —597. fugiens animis Tell. non par animis R. 2, ex interpretam. annis notavit Cort. ad marg.

605. jam pro tam opinabatur N. Heins. —612. Ausoniæ, non Ausonia, Ox. et R. 1, ad marg. —614. Vulgo Elisæo, cf. ad I, 81. —615. propioribus ausu legendum putabat Barth. Adv. X, 7. —619. avius, vel devius pro obvius conj. N. Heins. Tu fessos, scilicet Romanos, obvius hosti, deseris reposuit Lefeb. At vid. not. —620. protinus pro proditor edidere Benessa et Nicander, quos alii sequuti sunt.

622. notæ corrig. N. Heins. ut multiplex sibilus vitaretur. —624. Quanti, ut cedas Oxon. Put. Gryph. Vulgo Quanti est, ut cedas, vel credas. Quanti est, ut eas, i.e. in Africam abeas, emend. D. Heins. et Dausq. probb. Barth. et Cellar. Quanti est cedas rescripsit Lefeb. —625. Emerito est; tanto perculsi Put. quod recepi cum Drak. et Ernest. mutata interpunctione. Emerito? ast tanto percussi Oxon. ast R. 2, Mars. Asul. tacito percussi Rom. 2. ac tanti perculso Parm. Vulgo Emerito? ac tanti perculsi. Nostra lectio inepta videbatur Lefeb. qui Emerito? ast tanto percussi edidit. Emerito? ah! tanti perculsi emend. Dausq. —640. hæc post capta primus inseruit Wolf. in ed. Basil. heu addendum notavit Cort. Sed libri veteres neutrum adnoscunt. —644. fremebat Put.

651. cœlo Ox. quod in contextum recepi cum Lefeb. probb. N. Heins. et Drak. Vulgo telo; sed τὸ cœlo gravius est, et aptius jungitur cum nube belli. —654. sub numine (ut apud Virgil. Æneid. lib. IX, vers. 247) ex emend. Dausq. et N. Heinsii substitui cum Drak. Lefeb. et Ern. pro vulg. sub nomine, quod non plane displicebat Draken. si nomen deorum pro ipsis diis positum sit; conf. not. ad V, 161. —660. urbi ex emend. Dausq. recepi cum Cell. prob. N. Heins. Vulgo auri, quod præter Drak. servavit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quid si, quod nemo tentavit, ex casu dativo vocem intelligamus, et signa de signis tubarum, ut sit signa auri referre, receptui canere, ut fit, quum loco movetur agmen.» Sed hæc loquendi formula durior est, quam ut Silio eam obtrudere ausim. ante Parm. Ben. et Lefeb. ut sit pleonasmus, qualis Terent. neque eum ante usquam conspexi prius. Afris, vel arvis corrig. Barth. Adv. X, 7. inde vel ultor N. Heins. (audi) Cort. —661. citra æquora conj. Barth.l.c. prob. N. Heins. ut Scipio dicat, tam prope se occidenti soli stetisse victorem, ut citra æquor solventem equos videre potuerit. Hanc conjecturam Cell. firmavit coll. Curt. IV, xiv, 24, per fulgorem solis, intra fines regni mei orientis. —665. Hannibali Ox. Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo Hannibalem; conf. II, 53, et VIII, 60, quæ loca huic lectioni favent. —669. Exserta conj. N. Heins. ut Scipio innuat, se ad pugnam jam paratum esse, quum nonnullis, prælium inituris, brachium exserere moris fuerit. At vid. not.

674. Hannon, non Hanno, Put. conf. ad II, 277, et VIII, 22. —675. dedisset Put. —676. Si segnes Tell. R. 2. Mars. et inde Drakenb. Si segne Oxon. et Put. Segnia, si R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. prob. N. Heins. Sed bene Drakenb. «Scipio, ait, non victorias suas extenuare voluit, Magonem, Hannonem, etc. segnitiæ adcusando; sed ejus se culpæ adfinem futurum fuisse ait, si, ut olim Fabius, cunctando bellum traheret.» —679. Vulgo Tibrim. Sed vid. ad VIII, 367. —680. depascere ex emend. Barth. Adv. X, 7, et N. Heins. reposui cum Drak. et Ern. pro vulg. deposcere, quod Lefeb. defendit coll. III, 202. Sed hunc locum plane dissimilem, et fortius quoque verbum Scipionis indignationi consentaneum esse, jam recte monuit Ern. —682. aditare perperam conj. Dausq.

690. sera, non sæva, Oxon. et Putean. Sed præstiterit, opinor, sera caventem, hoc est sero caventem, propulsare conantem incendium Carthaginis; ut sera comantem ap. Virg. Ge. IV, 122, et similia passim obvia. —691. Avertam R. 1, Med. et Basil. Wolfii. probb. N. Heins. Draken. Lefeb. et Ern. Vulgo Advertam, quod cum Drak. retinuit Ernesti tamquam non absurdum, quoniam Hannibal, si adversus sit ad patrias sedes, hoc ipso ex Italia aversus sit. —694. Audeat Mars. et Asul. Audiat R. 2, quod recepit Lefeb. qui propterea etiam bellarit, tamquam elegantius, scripsit. Sed præcessit videbit, cui audiet et bellabit obponuntur.

698. incensi ed. Dausq. —699. annuerunt R. 1, Parm. Med. annuerent Oxon. Vulgo annuerant, annuerunt non repugnat metri legibus; conf. ad V, 264, in Var. Lect. At sequitur dederunt. —700. Vulgo transmittere; conf. ad IV, 487.

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

LIBER DECIMUS SEPTIMUS.

ARGUMENTUM.

Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, hostem pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam transportata esset; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum, Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset: missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim trahitur; 1-22.

Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata, ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata, sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.

Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet, et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.

Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Romano initæ societatis fallat; 59-82.

Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta noctu incendit; 83-91.

Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.

Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; 109-145.

Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; 146-157.

Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia adjutus esset: 158-200.

Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani duces discessum ejus remorantur; 201-217.

Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.

Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente tristem lamentatur sortem suam; 236-282.

Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; 283-291.

Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.

Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi poscunt; 338-340.

Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno, quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat, neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum sit, inferat moram; 341-356.

Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui patiatur; 357-369.

His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur; 370-384.

Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.

Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.

Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.

Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.

Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis; 479-508.

Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat; 509-521.

Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa Scipionis imagine; 522-533.

Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.

Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito conlabitur; 548-557.

Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere in animum inducit; 558-566.

Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a campo removet; 567-580.

Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum late fuga sparguntur; 581-596.

Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.

Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit; 605-617.

Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem invehitur; 618-628.

Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar, insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.

Inprimis teneamus necesse est, quatuor præcipuas hujus libri partes, Cybelen e Phrygia Romam deportatam, Scipionis in Africam profectionem, victoriam et triumphum, emblemata esse coloribus poeticis variis, et epico ornatu elaborata, nullo illa vel levissimo nexu inter se apta: cujus rei vel ignoratio vel incuria effecit, ut in nonnullis locis, quæ præcipitem ab antecedentibus ad sequentia transitum haberent, viris doctis lacunæ etiam suspicio oriretur; Ern.

Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,

Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ,

Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam

Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis:

5

Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni

Concilio Patrum, præsentis degeret ævi

Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!

1... 47. Hæc notissima ex Liv. XXIX, 10, 11, 14; Herodian. I, 11; Appian. b. Hannib. cap. 56; Ovid. Fast. IV, 249... 348; Cic. harusp. resp. cap. 13; Dione Cass. Fragm. 63, p. 606, ed Reim. —3. Cælicolum genetricem, conf. v. 36 sq. —Phrygia e sede, Pessinunte, opp. Phrygiæ, ubi Cybeles symbolum erat lapis quadrangularis, de quo vid. Herodian. l.l. —4. Laomedonteæ urbis, Romæ, vid. ad X, 630. —5 seqq. Responsum oraculi Delphici: «quum Romam Deam devexissent, tum curarent, ut eam, qui vir optimus Romæ esset, hospitio exciperet;» ap. Liv. l.c. —7. «Haud parvæ rei judicium senatum tenebat, qui vir optimus in civitate esset, veram certe victoriam ejus rei sibi quisque mallet, quam ulla imperia honoresve suffragio seu Patrum, seu plebis delatos;» Liv. XXIX, 14.

Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe

Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,

10

Obvius adcitis properabat Scipio sacris,

Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella

Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.

8 sq. Notanda brevitas Siliana, qua missis omnibus, quæ in tali re fieri, deliberari, præparari solent, illico lectores in mediam rem abripit; quæ, ut centies diximus, est ratio narrandi emblematica, quæ, ut in omni carminis œconomia, ita inprimis in hoc libro ultimo dominatur: nam permulta subpleri e Livio debent, antequam ex fide historica narratio usque eo procedat, ut dicere possis jamque aderat; Ern. Recte: sed hæc quoque communis poetarum ratio est; et in quantam molem carmen Silii excrevisset, si singula, etiam levissima, rerum momenta Livii more adcurate persequi, atque poetice tractare voluisset? cf. infra Comm. de Silii vita et carmine §. II, ad fin. et ad calcem hujus Vol. —9 seq. Poeta ad verbum expressit Liv. XXIX, 14. «P. Cornelius Ostiam ire jussus obviam Deæ, etc.» —os amnis, ut v. 15, ostia Thybridis, et ap. Liv. l.c. ostium amnis Tiberini: nam «in ore Tiberis Ostia urbs condita,» ut utar verbis Liv. I, 33, extr. —censente Senatu, ut XIII, 659, et I, 684, ubi vid. not. —magno Senatu, ut gravis Senatu ap. Ovid. Fast. IV, 293, et ingenti Senatu sup. XI, 67, ubi conf. not. —10. Obvius adcitis sacris, advecto Cybeles simulacro, ut v. 13: venientia numina. —11. «P. Cornelium Scipionem Nasicam, Cn. filium, ejus qui in Hispania ceciderat, adolescentem nondum quæstorium, judicaverunt in tota civitate virum bonorum optimum esse»; Liv. l.c. Conf. Plin. VII, 34, ibique Harduin. —ductoris, Scipionis Africani majoris. —Africa bella, ut XVI, 179, ubi vid. not. —12. Tunc lecti, conf. XVI, extr.

Isque ubi longinquo venientia numina ponto

Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora

15

Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,

Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem

Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.

13. longinquo ponto, ut I, 584; conf. ad III, 422. —14 seq. Tusci Thybridis ostia, vid. ad VIII, 362 et 367. —15. sublimis, e ripa «P. Cornelius jussus Deam de nave adcipere, et in terram elatam tradere ferendam matronis, etc.» Liv. l.l. Navem a matronis quoque tractam esse, non tradit Livius; et viris potius id tribuit Ovid. Fast. IV, 297. Poetæ autem esse, fabulam inprimis ornare, jam monuit Ernest. Tales quoque narrationes plerumque variant. Mirum vero est, navem a matronis et Claudia demum tractam esse, quum Scipio jam de ea Deam adcepisset; quod præter Silium nemo tradidit. —17. alnum, navem; cf. ad III, 458.

Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque

Certabant rauco resonantia tympana pulsu;

20

Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte

Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro;

Quique Idæa juga et lucos novere silentes.

18. arguta cavis tinnitibus æra, cymbala, quæ cum tympanis pulsantur a semiviro choro, h.e. Coribantibus seu Curetibus, sacerdotibus Cybeles castratis (unde et semimares dicuntur Ovid. Fast. IV, 183) qui in ejus cultu et sacra pompa, ab ipsa in furorem acti, θεοφορούμενοι, armatam saltationem, ἐνόπλιον κίνησιν, cum strepitu cymbalorum, tympanorum armorumque conlisorum instituebant; de quo loca class. sunt Strab. X, p. 466; Ovid. Fast. IV, 181 seq. Lucret. II, 611, 642; conf. supra ad II, 93, et Jani ad Hor. Od. I, xvi, 5... 8, ubi et acuta æra, ut hoc loco arguta dicuntur. —20. Dindyma seu Dindymus (vid. ad IV, 363), et Ida montes Phrygiæ, magnæ Matri Deum sacri cum Berecynto, unde Dindymene, mater Idæa et Berecyntia dicebatur; conf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 80 sq. et 617 sq. Eidem sacrum Dictæum antrum et Dicte mons Cretæ, unde Curetes religionem Cybeles in Phrygiam invexisse dicuntur; cf. ad II, 93. Dindymus mons geminus h.e. bivertex. —21. Casta, ubi caste ac pie colitur dea. —22. lucos silentes, ex quo inde emigravit Mater, N. Heins. et Drakenb. Marsus referebat ad lucos, in quibus recens natus Jupiter enutritus sit, ne audiretur a patre. Jovem vero non in Phrygiæ, sed Cretæ monte Idæo educatum fingi, jam monuit Drak. Silius tamen, quod Ern. etiam suspicari video, haud dubie respexit mysteria Idæa, et locum Virgil. Æn. III, 112, ubi similiter fida silentia in sacris et Idæo nemore dicuntur. —novere, vid. Var. Lect.

Hos inter fremitus ac læto vota tumultu,

Substitit adductis renuens procedere vinclis

25

Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit.

Tum puppe e media magno clamore sacerdos,

«Parcite pollutis contingere vincula palmis,

Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ,

Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;

30

Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica

Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat

Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»

23. fremitus, strepitus cymbalorum tympanorumque, vel lætum tumultum, adclamationes et cantus populi. —vota: nam Dea primum urbem ingrediente variis votis a plebe certabatur, quum quisque fatale numen religiosius coleret; Barth. Adv. XIII, 7. Nec mirum quoque, vota potissimum concepta esse adventu hujus Deæ, qua Romam advecta hostem pelli Italia vincique posse, carmen in libris Sibyllinis inventum spem fecerat. Vota itaque ad belli quoque finem spectabant; conf. v. 46, 47. —24 sq. Conf. auctores sup. ad v. 1, laudati. Livius hanc fabulæ partem silentio prætermisit.

27. Parcite, abstinete, h.e. nolite, ut Gr. φείδεσθε. —28. Nota est formula, qua initio sacrorum mysteriorumque profani, inpii et non initiati, βεβήλοι, ἀμυντοι, ἀτελεστοι, voce sacerdotis aut præconis submovebantur: ἑκὰς, ἑκάς ἐστὲ βέβηλοι, vel ἑκὰς, ἑκὰς, ὅστις ἀλιτρὸς, procul, procul este profani! —29. casto labori trahendæ navis, ut v. 32, pia munera. —30. Dum satis est monuisse Deæ, dum contenta est Dea vos monuisse, nec pœnas expetit; vel, ut Barth. Adv. XIII, 7, exponit, dum integrum est Deæ, monitu solo contentam vos hinc exesse jubere; dum non ad pœnam in præsentes, vel adfuturos ira commovetur.

Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,

Claudia, non æqua populi mala credita fama,

35

In puppim versis palmisque oculisque profatur:

33 sq. Drak. hæc notavit. «Historia hæc satis nota est; in ea tamen inter auctores non convenit. Præter Silium enim Claudia simpl. vocatur apud Ovid. ex P. I, ii, 143; Suet. Tib. 1; Plin. VII, 35 (ubi v. Harduin.); Lactant. Inst. II, 7 et 16; matrona, ap. Liv. XXIX, 14; Cic. harusp. resp. cap. 13; Ovid. Fast. IV, 313; virgo, ap. Stat. Silv. I, ii, 246, et Claud. de laud. Seren. 28; virgo Vestalis, ap. Herodian. I, 11; Aurel. Vict. de viris ill. c. 16; Sidon. Apoll. XXIV, 41; aliosque, quos ibi laudat Savaro; turritæ rara ministra Deæ, apud Prop. IV, ii, 51; muliercula, ap. Augustin. de Civ. Dei, X, 16. Quin et in eo discrepant auctores, quod alii crine, alii zona, seu cingulo, alii, quos Silius sequitur, fune Claudiam navem traxisse dicant.» Cf. Broekhus. ad Propert. l.c. et Ducker. ad Liv. XXIX, 14. —prisca Clausorum ab origine; v. ad VIII, 412, et XIII, 466. —34. non æqua, iniqua et falsa, fama populi mala, inpudica, credita, male audiens; ut ap. Ovid. Fast. IV, 307, quem locum Drak. jam contulit, «Casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus Læserat, et falsi criminis acta rea est.»

«Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis

Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,

Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,

Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,

40

Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.»

Tum secura capit funem; fremitusque leonum

Audiri visus subito, et graviora per auras

Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ.

Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),

45

Contraque adversas ducentem prævenit undas.

Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,

Finem armis tandem, finemque venire periclis.

36 sqq. Ernesti monet, talibus nil posse fingi loquacius in precibus, et prorsus sibi videri poetam oblitum sui, artique variandi atque ornandi intentum hæc scripsisse. Mihi potius nihil aptius videtur his verbis, quibus ab ea, quæ auxilium, et quidem tam singulare, numinis inplorat, majestas ejus ac potentia prædicatur, quo simul innuitur, ab eo, et quidem solo, id, quod petatur, præstari posse. Idem vir doctus, quis talia, ait, in poeta epico, post Virgilium inprimis lectum, sustineat? Ego contra loquacitatis illius arguerim Maronem in simili loco Æneid. X, 252 seq. Cybele, magna Mater Deum; qui mythus satis notus est. —37. cujus proles, Jupiter, Neptunus et Pluto, qui fratres imperium et partes mundi inter se sorte divisisse finguntur, de qua fabula ejusque varietate v. Spanhem. ad Callim. H. in Jov. v. 59 sq. —39. crimine, ut VI, 634. —40. facili carina, eo, quod facile, nullo negotio, moveatur navis. Conf. ad IV, 433.

41. secura, certam opis divinæ spem alens, eaque freta. —leones duo currui Cybeles juncti finguntur. Miraculum autem, quod poeta comminiscitur, spectat ad indicium voti precumque exauditarum.

45. ducentem Claudiam, quæ adverso flumine trahebat navem; quo miraculum augetur.

Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra

Abscondit late propulsis puppibus æquor,

50

Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,

Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta.

Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ

Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres

Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.

48. Conf. Liv. XXIX, 27. Res a Scipione in Sicilia et Bruttio agro, ubi Locros recepit, gestas silentio prætermittit poeta. —49. Abscondit, tegit, ut XI, 519 al. de magna multitudine navium, de qua v. Liv. XXIX, 24 seq. —50 seq. Dausq. jam bene contulit Virgil. Æn. V, 235 sq. (ubi v. Cerda), et Liv. XXIX, 27, ubi Scipio secundum preces, ad deos marinos fusas, «cruda exta victimæ, uti mos est, in mare porricit.» Cf. et Appian. Punic. c. 13, et supra XV, 159 sq., ubi v. not. —numen pelagi, Neptunum, cui non modo agnum, sed etiam taurum solennem victimam fuisse, monuit Drak. coll. Arriano exped. Alex. M. VI, 19; Plut. pag. 83; Meursii Auctar. Philol. c. 2; Tzetz. ad Hesiodi Ἀσπ. p. 197, et Hesych. v. ταῦρος et ταύρια.

52 seq. Aquilæ Scipioni viam monstrant in Africam, ut anguis in Hispaniam sup. XV, 138 sq., nec minus adcommodate ac cum delectu h.l. aquilæ ponuntur, armigeræ volucres Jovis, cujus Dei filius Scipio esse credebatur. Vid. ad IV, 476. Similiter columbas, maternas aves, Æneæ viam ad aureum ramum aperuisse ap. Virg. Æn. VI, 190 sq., et corvos Alexandro duces fuisse ad oraculum Jovis Hammonis ap. Diodor. XVII, et Curt. IV, vii, 15 (ubi v. Intpp.), jam monuit Dausq.

55

Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti

Tantum progressos liquida sub nube volatus,

Quantum non frustra speculantum lumina servant,

Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.

56 sq. Silius variavit verba Maroniana, ab Ernest. jam conlata, Æn. VI, 199 seq. «Pascentes illæ tantum prodire volando, quantum acie possunt oculi servare sequentum.» —58. Agenoreæ terræ, Africæ, vel Carthaginis et regni Pœnorum. Cf. ad I, 15. —perfida, perfidorum Pœnorum. Cf. ad I, 5.

Nec segnis, tanta in semet veniente procella,

60

Africa terribilem magno sub nomine molem

Regis opes contra et Massyla paraverat arma:

Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus

Terror erat: campos pariter vallesque refusas

Litoraque inplerat, nullo decorare tapete

65

Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras

Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.

59. Adcuratius hæc tradit Livius XXIX, 23 sq., et XXX, 5 seq. —tanta procella δεινῶς, ut VI, 105; XI, 91; XII, 334 al. pro tot Romanorum copiis in Africam trajicientibus; de quibus v. Liv. XXIX, 24 sq. —60 seq. contra terribilem molem, hostium multitudinem, magno sub nomine, duce, Scipione, paraverat regis opes et Massyla arma, societatem et auxilium Syphacis, regis Massyliorum. Cf. ad XVI, 170. —62. Laurentibus, Romanis. Vid. ad I, 110. —64. nullo decorare tapete, stragulo, Cornipedem adsuetus, ut forte nudis equis, II, 349. —65 seq. Nomas, Numidæ et eorum rex Syphax. —densæ Condebant jaculis æthera nubes; cf. ad I, 311; II, 37 al. —66. jaculis stridentibus, ut IV, 567, ubi v. not.

Inmemor is dextræque datæ junctique per aras

Fœderis, et mensas testes, atque hospita jura,

Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,

70

Ruperat, atque toros regni mercede pararat.

67. Syphax adcepta in matrimonium filia Hasdrubalis fœdus rupit cum Scipione ictum, de quo v. sup. XVI, 245 seq. Silius vero ad verbum fere expressit locum Livii inf. ad v. 76 adscriptum. —68. mensas hospitales, quæ sacræ erant. Τράπεζα μὲν ἱερὸν χρῆμα, δι’ ἧς ὁ θεὸς τιμᾷται φίλιός τε καὶ Ξένιος. Synes. Epist. LVII. Conf. Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 136; Potteri Archæol. Gr. L. IV, c. 20, p. 665 sq., et Barth. ad Claud. in Rufin. I, 229. —69. mutatus animo, ad defectionem a Romanis incitatus. —amore pravo, quæ et perfidiæ et exitii causa fuit. —70. toros, conjugium, regni mercede pararat, jactura regni, quam propter illud fecit. Barthius Adv. XIII, 7, et Ern. —regni mercedem eo referunt, quod Syphax post illud connubium regnum et, opes suas Pœnis mercenarias addixerit, vel, ut vers. 75 dicitur, dotalia arma transtulerit. Idem Barth. l.c. ita disputat: «In rebus hujus regis admodum infelix poeta est, languide totam castrorum exustionem, tantique barbari captivitatem describens; ut ego plane aliud malim, quam tantæ rei tam frigidum narratorem legere. Et fere ubique in talibus recensendis mera cura hic scriptor est. Quam inepte mox locutionem Hannibalis ad milites, et ante eum legatis disceptationem, ipsumque tanti bellatoris discessum proponit! Felicior sane aliquanto in laudibus declamandis, quod vel ex encomio Scipionis, hunc librum claudente, patere possit, non enormi, sed composito, nec majestatis orbo.» Non inepte ita, at nimis tamen severe judicat; nec tam languor Silii displicebit lectoribus, quam tumor verborum et vanus sententiarum strepitus.

Virgo erat eximia specie claroque parente,

Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,

Ceu face subcensus prima tædaque jugali,

Vertit opes gener ad Pœnos, Latiæque soluto

75

Fœdere amicitiæ, dotalia transtulit arma.

71 seq. Cf. Liv. XXIX, 23. Filia Hasdrubalis Livio Sophonisba, sed Græcis auctoribus Σοφονίβα, vel Σοφώνιδα dicitur. Vid. Schweighæus. ad Appian. Punic. c. 27, et ad Polyb. XIV, 1. —73. Ernesti monet, face succensum dici haud dubie ad ductum Livii l.c. ubi Hasdrubal, ut Syphacem «adcensum cupiditate (et sunt ante omnes Numidæ barbaros effusi in Venerem) sensit, virginem ab Carthagine arcessit, maturatque nuptias.» Bene etiam Drak. «Primus amor fortior putatur, quam secundus; unde sensus Silii est, tanto amore Syphacem prosequutum fuisse Sophonisbam, quasi ea prima fuisset, quam uxorem duxerat. Erat enim viduus, ut patet ex filio ejus Vermina, cujus meminere Livius XXIX, 33, et Appian. Punic. c. 33, ut et ex alio ejus filio et tribus nubilibus filiabus ap. Appian. ibid. c. 17 et 26.» Cf. sup. III, 64. —74. vertit, convertit, avertit; ad Pœnos defecit. Ed. —75. De dote non est cogitandum, quam Barth. Adv. XXII, 8, non solum sponso a sponsa, sed et huic ab illo conlatam demonstrat, sed dotalia arma simpl. dicuntur, quæ post conjugium et propter id Syphax Pœnis subpeditavit; Ern. coll. sup. V, 22, qui locus tamen dissimilis est. Drak. comparavit Ovid. Met. V, 15, et Claud. R. P. I, 28, ubi v. Barth.

Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem

Ductori monuisse fuit, missique minantur,

Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:

Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos

80

Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,

Si renuat, blando nimium facilique marito

Statura obsequia et thalami flagrantis amores.

76 sq. «Scipio literas dat ad regem, quibus etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo Rom. initæ societatis, neu fas, fidem, dextras, Deos testes atque arbitros conventorum fallat;» Liv. XXIX, 24. Cf. sup. v. 67 sq. —Ausonio ductori, Scipioni, non curarum extrema fuit, h.e. præcipua cura. —77. missique, legati, minantur, minaciter hortantur, ut permixta minis monebat, v. 83. —78. Stet in regno, non inde moveat. —79 seq. Confer I, 301, ibique not. —82. sanguine Statura obsequia, constitura, Drak. coll. Liv. II, 36: «magno illi ea cunctatio stetit;» XXIII, 30: («multo sanguine atque vulneribus ea Pœnis victoria stetit»); Gron. Obss. III, 7, et Broekh. ad Prop. II, vii, 8.

Sic Latius permixta minis, at cassa movebat

Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.

85

Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses

Advocat, et, castas polluti fœderis aras

Testatus, varia Martem movet inpiger arte.

85 seq. Scipio, non Syphax, ad quem Barth. Adv. XIII, 7, hæc verba retulit, exasperatus fuit, postquam vidit, monitis se efficere non posse, ut regem a societate Pœnorum abduceret; quod et sequentia clare probant; Drak. —nitentibus, obnitentibus.

Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,

Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,

90

Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,

Ac tacita spargit celata incendia nocte.

Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem

Cœperunt ignes, et se per pinguia magno

Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,

95

Et frenos volucri propellunt lumine flammæ.

88... 108. Cf. Liv. XXX, 3 sq., et Polyb. XIV, 5, a quibus ordine singula et adcuratius exponuntur. Appianus Punic. c. 21 sq., memorat, sola castra Hasdrubalis incensa esse, et Syphacem trepidum sociis non succurrisse, sed simul fugisse relictis castris suis. —88, 89. «Numidæ præcipue arundine textis, storeaque pars maxima tectis, passim nullo ordine, quidam, ut sine imperio occupatis locis, extra fossam etiam vallumque habitabant: quæ relata Scipioni spem fecerant castra hostium per occasionem incendendi;» Liv. XXX, 3 extr. Cf. Polyb. XIV, 1 sup. III, 290 sqq. et in Var. Lect. ad II, 85, et XIV, 7. Πλεκταὶ στέγαι ἐπ’ εὐκύκλοις ὄχοις mapalia dicuntur Æsch. Prom. v. 214. —90. furtum armorum, arma furtim, seu clam mota, insidias et stralegemata, ut furta belli et fraus armorumque doli ap. Virg. Æn. XI, 515 et 522. Conf. sup. ad libros VI, 70; VII, 134 et 487. —91... 108. Luxuriem orationis in hac incendii imagine, quæ passim adumbratur, v.c. IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq., jam notarunt Barth: Adv. XIII, 7, et Ern.

92. pestem, ut v. 96; lues, de incendio. Vid. ad I, 174. —93. pinguia pabula ignis, ut mox arida alimenta, quæ facile flammam concipiunt, ut arundo et canna; Ern. —94. clare exspatiuntur in auras; v. Var. Lect. —95. Cf. simil. loc. sup. IV, 681, ibique not.

It totis inimica lues cum turbine castris,

Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo

Arida, et ex omni manant incendia tecto.

Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis

100

Excitis somno, multorumque ora vocantum

Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor

Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque

Conripit: exundat pestis, semiustaque castra

Ardenti volitant per nubila summa favilla.

98. manant, ut v. 101, fluit, et v. 103.

103. exundat pestis; cf. ad II, 631. Cerda ad Virg. Æneid. III, 571; Gron ad Gell. XVII, 10, et Burm. ad Val. Fl. IV, 660. Similem castrorum nocte incensorum descriptionem legere est in poetico admodum opere, et supra omnem laudem absoluto, Le Télémaque de Fénélon, lib. VII: «Un tourbillon de poussière forme un épais nuage qui couvre le ciel, et qui enveloppe tout le camp. Bientôt à la poussière se joint une fumée épaisse, qui troublait l’air et qui ôtait la respiration.... Adraste fait mettre le feu au camp. Aussitôt la flamme s’élève des pavillons, et monte jusqu’aux nues: le bruit du feu est semblable à celui d’un torrent qui inonde toute une campagne.... Le vent pousse impétueusement la flamme de pavillon en pavillon, et bientôt tout le camp est comme une vieille forêt qu’une étincelle de feu a embrasée.» Ed.

105

Ipsius ingenti regis tentoria saltu

Lugubre increpitans late circumvolat ardor;

Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles

E somno ac stratis rapuisset multa precantem.

Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires

110

Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno

Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis,

Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,

Inmanes animos; adflataque barbarus ora

Castrorum flammis, et se velamine nullo

115

Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas

Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,

Nec claro potuisse die, nec sole tuente,

A quoquam vinci: jactarat talia vecors;

109. Cf. Liv. XXX, 6 seq., ubi res memorantur ordine historico. —110. Massylus Tyriusque duces, Syphax et Hasdrubal. De multitudine agrestium Numidarum omnique juventute a Syphace excita ex regno, qua vulnera noctis, h.e. cladem jacturamque, noctu adceptam, reparavit, et de conjuge animos dante cf. Liv. XXX, 7, et Polyb. XIV, 7. —112. Ira, pudor et conjux, seu amor, Syphaci erant tres ignes, stimuli, incitamenta virtutis. —113 sq. «Duces ambo, et ex tot millibus armatorum duo millia peditum et quingenti equites semiermes, magna pars saucii adflatique incendio, effugerunt;» Liv. XXX, 6. —116 sq. Verba Syphacis ap. Liv. cap. 7 extr. «Scire incendio, non prælio, cladem adceptam: eum bello inferiorem esse, qui armis vincatur.» Languent diversa unius rei vocabula, luce, claro die et sole. —Syphacem autem δεινῶς pro se. —sole tuente, cernente; nisi malis defendente cum Cell. qui monet, diurno tempore lucem solis contra pericula nos tueri, ac detegere, in quæ noctu facile inplicemur. Eamdem nocturnæ cladis excusationem vide apud Racine, Mithridate, Act. II, sc. 3:

. . . . . . . . . Pompée a saisi l’avantage

D’une nuit qui laissat peu de place au courage,

Les rangs de toutes parts mal pris et mal gardés.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Enfin toute l’horreur d’un combat ténébreux.

Que pouvait la valeur dans ce trouble funeste?

Vide etiam Ajacem Homeri, Iliad. XVII, 645 sq. qui Jovem ipsum in perniciem suam implorat, dum in luce vel claro die pereat: ἐν δὲ φάει καὶ ὄλεσσον. Longinus, De Sublim. cap. VII, has voces et magnam poetæ mentem feliciter interpretatur. Ed.

Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat

120

Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ.

119... 148. Syphax, viribus, reparatis Hasdrubali jungitur, et cum Scipione manus conserit, sed vivus capitur. Cf. Liv. XXX, 8, 11, 12, ex quo etiam intelligitur, quod Drak. jam ad v. 134, notavit, Silium ex duobus præliis unum fecisse: Syphax enim alio prælio, quo solus cum Lælio et Masinissa, non cum Scipione, nec Hasdrubali junctus, conflixit, captus est. Appianus ultimæ tantum pugnæ mentionem facit Punic. c. 26, et prioris Polyb. XIV, 7 sq. cujus libri maxima pars periit. —flatus et tumida lingua pro arrogantia. Conf. ad II, 288, et Heins. ad Ovid. A. A. I, 715. —claudebat, finiebat, scil. prælio adverso el captivitate superbi regis. Conf. ad XIII, 686. —nec plura loqui sinebat Atropos, Parca, Fortuna. —120. stamina, fata extrema ac mors, tumidæ linguæ, superbi et jactantis Syphacis.

Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,

Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps

Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,

Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce.

125

Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat

Viso rege procul raptis exercitus armis.

121 sqq. Conf. ad IV, 520 seq.; Dorvil. ad Chariton. pag. 573, et inpr. Klotz. ad Tyrt. p. 127 sq. —123. ripas laxat, super eas effusus amnis.

125 sq. Rutuli, Romani. —nava manus, strenua, fortis, ut I, 549, ubi vid. Var. Lect. Ernesti putat, navam manum haud dubie esse, quæ non temerario inpetu, quali Numidæ, sed considerato ordine pugnaverit. Sed hæc notio et ab usu loquendi, et ab h.l., ubi eadem manus ruebat raptis armis, aliena videtur. —celsus exercitus, milites excelso animo, feroces; sec. Drak. qui tamen recte monet, navam manum etiam pedites dici posse, et celsum exercitum equites, ut ap. Stat. Theb. VIII, 563: «Nunc pedes ense vago, prensis nunc celsus habenis» et sublimis sup. IV, 219, et ap. Virg. Æneid. VII, 285; idque cum Ern. prætulerim.

Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo

Massylus volitet, deposcens prælia, rector?

Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras

130

Cælicolum, et casti ductoris fœdera rupit.

Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.»

127 sq. Ernesti veretur, ne nimis considerati sint milites, qui in limine pugnæ constituti ejusmodi sententiis vacent; in quibus certe, si modo recte locum habeant, acuta brevitas maxime requiratur. Mea potius qualicumque sententia insignis est h.l. suavitas: nam non adeo multæ militibus subgeruntur cogitationes, sed paucæ, et quidem aptissimæ, in quas non adsequor cur incidere non potuerint, quum ne acie quidem cum hoste jam dimicaverint, sed in pugnam demum ruerint, et procul viderint regem. —in agmine primo, ἐν προμάχοις Massylus rector, Syphax. Vid. Nostrum ad XVI, 170.

129. hoc decus, hanc gloriam capti aut cæsi regis. Abrupta oratio adfectui æstuique animi adcommodata. —130. casti ductoris, Scipionis: casti; v. ad I, 481.

Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.

Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem

Naribus hasta volans, erexitque ore cruento

135

Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.

Corruit asper equus, confixaque cuspide membra

Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.

133 seq. Similis locus est sup. IX, 594 sq. Uterque autem, et hic quidem ad verbum fere concinnatus est ex Virg. Æneid. X, 892 sq. Juncta verba synonyma, cornipes, quadrupes, equus, recte notavit Barth Adv. XIII, 7, sed idem perperam putabat, infelicia plane h.l. omnia esse et vix communes quoque sensus ferre. Nihil aptius dici poterat, quam equum gravi vulnere ictum primum cruribus anterioribus elevatum se erexisse (quod poetice tribuitur hastæ, quæ eum erexerit), deinde calcitrasse, tum conruisse, et denique membra vulnerata, h.e. caput huc illuc jactasse, ut infixam cuspidem excuteret, et quia dolorem ibi sentiret, ut κυλινδόμενος (volutans caput in terra) περὶ χαλκῶ, ap. Hom. Iliad. θ, 86, qui locus Silio etiam ante oculos fuisse videtur. Conf. ibi Kœppen, et Heyne ad Virg. l.l. —sedit, ut I, 540, ubi v. not. —Naribus et ore cruento ut ap. Virg. l.c. inter cava tempora, et Æneid. XI, 687 (qui locus etiam Nostro similis est), sub aure. Conf. Iliad θ, 83 sq. —spirantibus ignem Naribus, ut ap. Virg. Ge. II, 140.

136. equus asper, τραχὺς, iratus, dolore exasperatus. —137. rectorem, vectorem (v. Var. Lect.), Syphacem, hosti prodidit, tradidit. Confer Nostrum ad II, 247.

Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos

Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,

140

Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum)

Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis,

Sceptriferas arta palmas vinxere catena.

138 seq. «Syphax, equo graviter icto, effusus obprimitur capiturque,» Livius XXX, 12 pr. Invadunt rectorem, Syphacem, Romani, vanumque fugæ, frustra effugere conantem, atque adnitentem artus fessos lapsu equi, qui ei, in latus effuso ac prostrato, incumbebat, adtollere telo, a vulnere revocato, adducto ad se a capite equi vulnerato, ut se jacentem erigeret, conripiunt. Sensum h.l., qui ita, nisi me omnia fallunt, expediendus est, non percepit Ernesti, cujus hæc nota est: «Quem Romani invadunt? equum, cui Syphax adhuc dum insidebat, an Syphacem solum? fessi artus magis equo, quam equiti conveniunt. Cogitari potest Syphax equum lapsum ad fugam excitasse; at ejus ex vulnere et lapsu fessos ægre adnitebatur adtollere artus. Ergo eum conripiunt, dum equum elevat exstracto telo. Nam hoc vulnus in naribus profecto non letale erat, sed equum tantum conturbabat.» Immo equus conruit, toto corpore prolapsus est, ut apud Hom. et Virg. ll.cc. nec facile elevari potuit extracto telo: vulnus etiam letale fuit, et omnino esse potuit. Vid. Hom. Iliad. θ, 84, et ibi Kœppen. Fessi denique artus, h.e. pedes minime conveniunt equo, cujus capiti, non pedibus, vulnus inflictum erat. —141. exemplum non unquam fidere lætis, h.e. quod insigni documento fuit, nunquam fidendum esse lætis rebus, fortunam hominum mutabilem, nec constantem exspectandam, vel spem in ea ponendam esse. —Exemplum, h.l. quod nos diceremus eine Warnung.

Ducitur ex alto dejectus clumine regni,

Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque

145

Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor.

Prostratis opibus regni Phœnissa metuntur

Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum

Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.

144. De magno Syphacis imperio v. sup. XVI, 171 sq. —sub pedibus, imperio et potestati suæ subjectas; Drak. coll. Anthol. Gr. IV, 4 epigr. 7: Ὠκεανὸν παρὰ ποσσὶν ἐχων μετ’ ἀπείρονα γαῖαν. Virgil. Æn. VII, 100; Ovid. Met. XIV, 490; Liv. XXXIV, 32 et al. —145. sub nutu, potestate, ut IV, 712. —Litora ad Oceani; cf. XVI, 172, et ibi not.

146. metuntur; vid. ad IV, 213. —147. Ter Hasdrubal in fugam conjectus, semel in Hispania, bis in Africa, unde Liv. XXX, 28, dux fugacissimus dicitur; Drak. Cf. inf. v. 176.

Stabat Carthago, truncatis undique membris

150

Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem

Hannibal absenti retinebat nomine molem.

Id reliquum fessos opis auxiliique ciere

Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,

Postquam se Superum desertos numine cernunt.

155

Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,

Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis,

Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.

149... 157. Conf. omnino Liv. XXX, 9, ac Polyb. XIV, 9 et 10. —truncatis undique membris, tropice, pro omnibus fere copiis et auxiliis, in Hispania, Italia ac Africa, deletis. —150. Uni nixa viro; cf. Bossuet, Histoire universelle, Part. III, cap. 6: «Carthage, qui avait commencé de baisser, ne se soutenait plus que par Annibal.» Ed. —tanto fragore ruentem molem, præclare de interitu Carthaginis, reipublicæ præpotentis; imagine petita a vasto ædificio, quod cum ingenti fragore conlabitur, ut Hesperiæ sonitum ruinæ, dixit Horat. Od. II, i, 32. —151. absenti, quamvis absens, retinebat, sustinebat, nomine solo, conf. XVI, 19. Sic Mithridates apud Racine, act. III, sc. 1:

Le grand nom de Pompée assure sa conquête.

Lucan. Phars. I, 135, 144. Ed.

152. fessos; v. ad I, 566. —153. Rerum extrema, ut VIII, 25, ubi v. not. —157. lentus, si auxilio venire cesset, si moretur, nec properet. —nullas, dirutas. —arces Carthaginis; v. ad I, 7.

Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,

Et fera ductoris turbabant somnia mentem.

160

Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,

Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum

Visus erat simul adversos mucronibus in se

Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:

Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis

165

In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.

Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes

Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque

Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo

Truderet, et rapidis daret absportare procellis.

158. Dauni oras; vid. ad lib. I, v. 291. —159 seq. Commentum poetæ, de quo v. ad II, 704. —162. Visus erat voc. propr. de somniis, de quo v. Broekh. ad Prop. III, iv, 24.

167, 168. «Raro quemquam alium, patriam exsilii causa relinquentem, magis mœstum abisse ferunt, quam Hannibalem hostium terra excedentem: respexisse sæpe Italiæ litora, et Deos hominesque adcusantem, in se quoque ac suum ipsius caput exsecratum, etc.» Liv. XXX, 20; cf. inf. v. 213 sq. —169. daret absportare, absportandum. Vid. ad V, 324.

170

His ægrum visis adeunt, mandata ferentes,

Legati, patriæque extrema pericula pandunt:

Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas

Regnator tulerit Libyæ, letoque negato,

Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret

175

Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,

Non una concussa fuga: se, triste profatu,

Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti

Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.

170 sq. Conf. Liv. XXX, 19. —172. Massyla, Syphacis. Vid. ad XVI, 170 seq. —ruerint, ut XV, 736. —173. Regnator Libyæ, rex Massæsylorum, Syphax. —174. pompa Jovi, in triumpho ducendus in Capitolium, Jovis sedem. —nova pompa, ornamentum novum, quod pompæ triumphi accessurum sit. —175. rerum habenas, ut I, 144. —176. Non una fuga; vid. sup. ad v. 147. —177. bina castra, Syphacis et Hasdrubalis (Liv. XXX, 5, 6), 179, Scipionem minitari, se ignibus detracturum, absumturum patriam, in quam Hannibal se referat, i.e. dum Hannibal moretur in Bruttio agro (supra XVI, 1 seq., et Liv. XXVII, 51), se effecturum, ut ille, in quam redeat, patriam inveniat nullam; Lenz.

Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet

180

Litora dum Pœnus, detracturum ignibus atris,

In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.

Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque,

Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.

179. juvenem, Scipionem. —180. detracturum ignibus, ut in cinerem trahere, sup. XIII, 319. —181. se suaque facta incluta, se cum gloria sua, hoc est se, rebus in Italia præclare gestis, referat, redeat.

183. dextram adorant, ori admovent, exosculantur, ut dextram numinis; qui honor et diis et regibus aliisque dignitate conspicuis hominibus præstari solebat. Cf. Hom. Iliad. ω, 478; Plin. XI, 45, seu 103; Alex. ab Alex. genial. dier. IV, 16; Potteri Archæol. Gr. II, 5; T. I, p. 561 sq., vers. germ. Harmar’s Beobacht. über den Orient, T. II, p. 49... 65.

Audivit torvo obtutu defixus, et ægra

185

Expendit tacite cura secum ipse volutans,

An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:

«O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam

Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,

Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,

190

Atque æquasse solo potui, traducere captam

Servitum gentem, Latioque inponere leges.

184... 200. Silius summam Hannibalis indignationem præclare adumbravit, duce Liv. lib. XXX, cap. 20, quem vide. —186. An tanti Carthago foret, h.e. digna foret, cui opem ferat, quam sibi denegaverit invidia Hannonis, de qua v. ad XVI, 12 sq. —187 seq. Dirum exitium est invidia. Conf. XII, 613 sq.

Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis

Submisso tirone negant recreare maniplos,

Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes

195

Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:

Pulsat Agenoreas Rhœteia lancea portas.

Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus

Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.

Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque

200

Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.»

196. Romani Carthaginem obpugnant. —Agenoreas portas; v. ad I, 15. —Rhœteia lancea; v. ad I, 115.

197 sq. Hæc acerba cum ironia dicta esse, quis non videt? Nunc demum, in rebus adflictis, etiam adversarii mei, qui auctores semper fuere, ne quidquam mihi pecuniæ, vel milites in subplementum mitterentur, ad me confugiunt; nunc demum videor iis et adpellor decus patriæ, etc.

200. et te, Hannon, etsi odio semper capitali in me fueris: verba generoso magnoque animo dignissima. Nec tamen cum Ern. crediderim, hunc locum fere unicum in toto carmine esse, in quo poeta Livianum acumen non solum adsequutus sit, sed et superaverit.

Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes

Propellit, multumque gemens movet æquore classem.

Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,

Non revocare virum: cuncti præstare videntur,

205

Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat

Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste

Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster

Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco

Interea voto non auras poscit amicas,

201 sqq. Conf. Liv. XXX, 21 et 28, qui tamen lætitiam Romanorum etiam metu minutam fuisse docet, omni belli mole in unum Scipionem inclinata. —detonuit, de voce tonante imperatoris, ut de Pericle ap. Aristoph. Acharn. 539, ἤστραπτ’, ἐβροντα, Lenz.

204 sq. Singulari deorum favore ac beneficio id effectum putant Romani. Hinc et supplicatio decreta. Vid. Liv. l.l. —205. tandem resolvat, liberet a metu, ac possessione quasi imperioque. «Ex diutina possessione Italiæ est detractus,» Liv. lib. XXX, cap. 20 extr. et Hannibalem, «post XVI annum ex Italia decedentem, vacuam possessionem ejus reliquisse populo Rom.» ibid. c. 28 pr. Florus lib. II, cap. 6: «sic factum est, ut inhærentem atque incubantem Italiæ extorqueret Hannibalem.» De his quoque vide Bossuet, Histoire universelle, Part. I, epoc. 9; Part. III, cap. 6; et Montesquieu, Grandeur et décadence des Romains, cap. 5. Ed. —207 seq. Solo discessu contenti sunt, non postulant commodum aut victoriam ab hostibus: quam sententiam inprimis inlustrat sequens comparatio, quam inter felicissimas numero; ita singula apte respondent, et sobrio ornatu exposita sunt; Ern. —208. reddit, ut fuerat, tranquillum. —209. auras amicas, secundum ventum, ut ap. Ovid. Trist. I, iv, 17, et Met. XIII, 440.

210

Contentus caruisse Noto, pacemque quietam

Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum

Sidonius visus converterat undique miles;

Ductor defixos Itala tellure tenebat

Intentus vultus, manantesque ora rigabant

215

Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat.

Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates

Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.

210 sq. Notus idem qui v. 207 Auster dicitur, ventus procellosus. —pacem salis pro facili cursu reputat, h.e. contentus mari tranquillo et periculo naufragii sublato, jam non statim postulat, ut leni et felici cursu utatur; in quo ipso parcum votum cernitur; Ern. Cf. Var. Lect. et Virgil. Æn. lib. V, 848; «Mene salis placidi vultum....» Ed. —211 sqq. Imitat. Lucan. III, 3 sq. «Solus in Ionios spectabat navita fluctus, Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus,» Pompeius. —213... 217. Silius expressit verba Livii, sup. ad v. 167 laudata. Cf. ad VIII, 108; XII, 594. —214, 215. Cf Liv. XXX, 20 pr.

Ut vero adfusis puppes procedere ventis,

Et sensim cœpere procul subsidere montes,

220

Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;

Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc

Indignus reditu, qui memet finibus unquam

Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis

Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.

225

Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela

A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque

Detraxi solio? sparsissem incendia montes

Per septem bello vacuos, gentique superbæ

Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.

218... 290. Poeta epicis coloribus exornavit iter maritimum Hannibalis, quod paucis descripsit Liv. XXX, 25, 29. —219. subsidere, ut decrescere, ap. Stat. Achill. II, 308 al. et contra crescere; Drak. v. ad III, 157 in Var. Lect. —220. Daunia tellus; v. ad I, 291. —221 sqq. Silius expressit ac variavit locum Liv. XXX, 20 extr. —221, 223. Mentis non compos sum, neque hoc reditu indecoro indignus, qui sponte Italia decessi; Drak. —223. subdita tædis, ut IV, 778, ubi v. not. et Var. Lect. —224. Elissæ; v. ad I, 81.

225. Conf. Var. Lect. Apud Liv. l.c. indignatur Hannibal, «quod non cruentum ab Cannensi victoria militem Romam duxerit.» ... Jovem Capitolinum Detraxi solio, δεινῶς de expugnatione Romae. —227 sq. septem montes, colles Romæ. —vacuos bello, præsidio destitutos, quia omnes milites Cannensi prælio consumti fuerant; Ern. —229. Conf. I, 115, et ibi not.

230

Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro

Quis prohibet, rursumque ad mœnia tendere gressus?

Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,

Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.

Flectite in Italiam proras, avertite classem.

235

Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.»

230. Cur porro, diutius, hæc angant, hæc cogitatio vexet ac cruciet me meamque mentem, h.e. invadere Romam. —231 sqq. Cf. XII, 540 sqq., 746 seq.

234. avertite a cursu, quem huc usque tenuimus, et in diversa agite; Drak.

235. Roma vallata, a me obpugnata. Eodem consilio Consules Rom. olim a Capua abstrahere conabatur, de quo vid. XII, 493 sq.

Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto

Prospexit, vertique rates ad litora vidit,

Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo

Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.

236... 290. Manifesta imitatio loci Virg. Æn. I, 84 sqq. Similiter Hannibal olim Romam vix relictam reverti constituerat, sup. XIII, 1 sq., et quemadmodum tunc Dasii monitis v. 30 seq., absterritus fingitur, sic nunc tempestate a Neptuno ei inmissa. Totum hoc commentum non a gravitate rei summorumque poetarum exemplo ac more, neque consilium Romam redeundi ab Hannibalis persona alienum est. In hujus quoque consilii fictionem facile incidere poterat Silius, lecto Liv. XXX, 20 extr. Ita vero nodum sibi nexuerat vindice dignum; et a quo aptius solvi is poterat, quam a Neptuno? nam in mari erat Hannibal, et deus ille Scipioni favet, de quo v. ad XV, 159 sq. et sup. v. 50 sq. Neque tamen diffiteor, nimium poetæ fuisse doctrinæ artisque ostentandæ studium. XVII, 236 sq. —Hujus tempestatis nullam mentionem facit Livius, nisi forte jactationem maritimam, lib. XXX, 29 pr. eo referas; Lenz. —ardentem furiis; cf. I, 32. —alto, ex imo maris, regia sua (unde v. 242: regna intima Neptuni, et v. 244: Oceani caput) prospexit, ut Virg. Æn. I, 126. —238 sq. Quassans caput; v. ad I, 298, et VI, 600. —genitor, v. ad I, 606, et III, 126 in Var. Lect. —æquora fundo Eruit, ut apud Virg. Æneid. lib. I, cap. 84, 125; II, 419.

240

Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas

Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit.

Tum, penitus telo molitus regna tridenti

Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,

Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt

245

Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.

241. Epitheton Æolias tam ad rupem, montem antrumque Æoli, quam ad procellas spectat. Cf. Virg. Æn. I, 51 sq. ac sup. I, 193, et IX, 491 seq. —nubibus æthera condit, hæc ita depingit Voltaire, Henriade, chant I:

L’astre brillant du jour à l’instant s’obscurcit;

L’air siffle, le ciel gronde, et l’onde au loin mugit;

Les vents sont déchaînés sur les vagues émues;

La foudre étincelante éclate dans les nues, etc.

Virg. l.c. longe utrique præstat. Ed.

242. molitus, movens. Vid. ad I, 645, et V, 385. —243. Tethyn, ut III, 60, ubi v. Var. Lect.

Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster

Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.

Insequitur sublime ferens nigrantibus alis

Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer

250

Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus.

246 sq. Cf. Virg. Æn. I, 84 sq., ibique Heyne in Exc. III. Pro Africo Silius bene substituit Boream, a Marone omissum: nam eo potissimum classis ab Italia ad Africæ litora rejicienda erat. Ernesti hunc locum ita taxat: «Recensus ventorum ut per se ambitiosum studium ornandi prodit, ita, quod totus hic furor non parem sibi eventum habuit, aliquid exinde vani tumoris ille omnis locus traxit.» Enimvero ventorum in tempestate præcipuæ partes sunt, neque omnes h.l. recensentur. Eos autem «omnes in unam tempestatem congregari posse» negavit quidem et olim Seneca Nat. Qu. V, 16, at v. Heyne l.l. —Auster, qui v. 255 Notus dicitur, se adtollens Nasamonum sedibus, flans ex Africa. Nasamones prope Syrtim majorem incolunt (cf. I, 408), et Syrtes potissimum Noto execitantur, h.e. vexantur, ut utar verbis Horat. Epod. IX, 31. —Auster Nudavit Syrtim unda, h.e. a Syrtibus undas repellit et longe agit, ut apud Lucan. I, 498 sq., et IX, 320 sq.

248. alis, ut I, 589. —249. ponti latus, quod mox partem æquoris poeta dixit.

Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare

Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum.

Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira

Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.

255

Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella

Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum

Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,

Ductoris frangit super ora trementia fluctum.

Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:

251. rupti poli, ruptus polus, cælum. Conf. ad I, 135. —252. ruere cælum; v. ad I, 251, et XVI, 650.

255. a rupe Æoli, ut v. 240. At. v. Var. Lect. —256. stridor rudentum, ut ap. Virg. Æn. I, 87. —257 seq. similem monti fluctum, ut ap. Virg. Æn. I, 105 et, quos Drakenb. laudavit, Ovid. Met XV, 409; Hom. Odyss. γ, 290; λ, 242. Cf. Heins. ad Ovid. Met. XI, 538. —nigrante profundo, mari, ut v. 269 atris æquoris aggeribus, et μελάνει πόντος, vel κῦμα κελαινὸν et πορφύρεον, ap. Hom. Iliad. η, 64; ι, 6; Odyss. λ, 242; Drak. —258. Ductoris, Hannibalis.

259... 267. Manifesta imitatio Virgil. Æneid. I, 92... 101, ubi v. Heyne. Conf. omnino sup. ad II, 705; III, 123, et IV, 669 sqq. —volvens oculos cælo ad vel in cælum, ut I, 1, 277, 370, 508 et al.

260

«Felix, o frater, Divisque æquate cadendo,

Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis

Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,

Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.

At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ

265

Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam

Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,

Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»

261. fortis dextera Claudii Neronis. Vid. supra XV, 775... 804. —263. tellurem adprendere morsu, ut V, 526, ubi v. not.

267. Tarpeio Jovis telo, h.e. Tarpeii Jovis fulmine. Cf. I, 253, et IX, 538.

Talia dum mæret, diversis flatibus acta

In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris

270

Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.

Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ

Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras,

Et fluctus supra, vento librante, pependit.

At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa

275

Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.

268 sq. Imitat. Virg. Æn. I, 102 seq. Scena densis coloribus picta, sed non sine doctrina et acumine, quod utrumque hoc inprimis loco commendatur. Ern. —diversis flatibus, contrariis ventis, acta, inpulsa, unda ruit in geminum, utrumque, latus navis Hannibalis. —270. Ita navis veluti inter duos aggeres mersa tenebatur; Ern. Conf. ad I, 265.

273. Conf. Virg. Æneid. I, 106.

274. Cf. Virg. Æn. I, 108.

Increpuere ictu proræ; tum murice acuto

Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.

Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto

Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,

280

Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho

Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum,

Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.

276. murice acuto, ut ap. Virg. Æneid. V, 205, ubi Servius: «murex, saxi acumen, eminens per tranquillitatem.» Isidor. Orig. lib. XVI, cap. 3: «murices, petræ in litore, similes muricibus vivis, acutissimæ et navibus perniciosissimæ.» Cf. et Non Marcell. h.v.

278. Silius exornavit verba Virg. Æn. I, 119, et VIII, 540. —279. cristas rubentes, ut atras jubas, V, 165, ubi v. not. —280. Capuæ, ubi Hannibal olim hibernaverat. —seposta, reservata, triumpho ducis, Hannibalis. —281 sq. Hæc potissimum ad spoliatum Feroniæ templum (v. XIII, 84 seq.) referenda esse, jam ante nos videre Mars. et Cell.

Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,

Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ

285

Interea, genitor: satis ad majora minarum.

Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba

Hoc Carthago decus, nullo superabile bello

Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni

Æneadas undis totoque eguisse profundo.»

284 sq. Hoc satis iræ... ad majora, h.e. tantas tempestates concitasti, quæ vel majoribus rebus, quam ejiciendo ex Italiæ finibus Hannibali subfecissent; Lenz. —285. genitor, ut sup. v. 238 (ubi v. not.), vel quia Venus e spuma maris nata, Ἀφροδίτη, Ποντία, Ἀναδυομένη, Ποντογένεια, Θαλασσίγονος, ἁλιγενὴς. Cf. Heyne ad Virg. Æn. V, 800 sq., et Jani ad Hor. Od. I, iii, 1; III, xxvi, 5.

286 sq. Scite a poeta hæc cogitata sunt veluti prætextus loco, et digna Dea Pœnis infesta, ne tollat, extollat, efferat Carthago hoc decus, et honori sibi ducat, quod nullo bello superabilem heroem progenuerit Hannibalem, ad cujus funus et mortem Romani undis eguerint, quippe quem non alio modo conficere et superare potuerint; Ern. —289. Æneadas, Romanos, nostros; quia iis et Venus favet, et Neptunus, de quo vide ad v. 236 seq. et ad Virgil. Æn. V, 804: «Nec minor in terris Æneæ mihi cura tui.» Ed.

290

Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;

Obviaque adversis propellunt agmina castris.

290 seq. Recte, puto, Ernesti: «Ecce grandem poetæ saltum, qualem in toto carmine vix similem fecit! Fluctus considunt, Hannibal e regione castrorum Scipionis aciem collocat, et milites ad prælium excitat. Non miror, Barthium (Adv. XV, 7), N. Heins. et Drak. de lacuna cogitasse, quam tamen hic non esse, mihi persuasum est. Novi enim poetam scenas repente mutantem, narrationis emblemata et fragmina conglutinantem.» Suffragatur Lefeb. qui tamen abruptum hunc transitum perperam probat ac defendit his verbis: «Nil deest hic certissime: non enim scribit itinerarium, vel diarium poeta.» Silius prætermissis omnibus iis, quæ Polyb. XV, 3... 8, et Livius XXX, 25, et 29... 31, memorant, repente ad nobilissimum illud prælium progreditur, quo confectum est hoc bellum. De memorabili hoc prælio audiamus viros doctissimos; Bossuet, Histoire universelle, part. III, cap. 6: «Mais l’habileté d’Annibal ne pouvait pas soutenir Carthage, lorsqu’attaquée dans ses murailles par un général comme Scipion, elle se trouva sans force: il fallut rappeler Annibal à qui il ne restait plus que des troupes affaiblies plus par leurs propres victoires que par celles des Romains, et qui achevèrent de se ruiner par la longueur du voyage. Ainsi Annibal fut battu; et Carthage, autrefois maîtresse de toute l’Afrique, de la mer Méditerranée, et de tout le commerce de l’univers, fut contrainte de subir le joug que Scipion lui imposa.» Montesquieu, Grandeur et décad. des Romains, cap. 5: «Tout ce que peut faire un grand homme d’état et un grand capitaine, Annibal le fit pour sauver sa patrie; n’ayant pu porter Scipion à la paix, il donna une bataille où la fortune sembla prendre plaisir à confondre son habileté, son expérience, et son bon sens.» Ed. —fluctus pacati, seu tranquilli agunt, adpellunt classem ad aram (f. oram) Carthaginis, ubi obviam eunt castris Romanorum; Lenz.

Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda

Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram

Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.

295

«Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi

Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus

Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa

Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima

Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.

292... 337. Hæc Hannibalis oratio, quam castris ab Adrumeto Zamam translatis ad milites habuit, quæque est enumeratio ac recensus rerum a se gestarum, efficta est ex Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 11: quos imitatus est feliciter Cl. Firm. Didot, in Tragœdia cui nomen, Annibal. Ed. —Dux vetus armorum; v. ad, 530. Luxuriantis ingenii verba. —293. furiabat; v. ad VII, 617. —ignifero hortatu, ut flammis decoris, et urere, ac adcendere pro excitare. Cf. ad VI, 332, et XVI, 513.

295 sq. Silius definite extulit et exornavit verba Liv. l.l. «Pœnus sedecim annorum in terra Italia res gestas, tot duces Romanos, tot exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem alicujus pugnas memoria militem venerat, referebat.» —Flaminii cæsi; cf. Var. Lect. et sup. V, 655 sq. —portas, ut mox ruis, defigis et alia pro portasti, ruisti, etc. —297. Cf. X, 304 sq. —298. opima spolia tibi, a te gestantur, occiso Marcello; vid. ad XIV, 142. Ipse Marcellus olim hæc spolia tulerat (v. ad I, 133); quo poeta simul respexisse videtur. De morte Marcelli, v. sup. XV, 334... 380, et de morte Gracchi, XII, 475 seq. —299. proluit, ut apud Stat. Theb. VIII, 711. Cf. sup. IV, 166; VII, 663. —tibi, tuum ensem, a te cæsus.

300

Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi,

Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri

Excelso fusa moribundum propulit hasta.

Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen

Fulvius excepit non unum pectore vulnus.

305

Huc prima te siste acie, cui consul in armis

Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,

Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ

Servili fers ora ducis subfixa veruto.

300. Appius Claudius consul in obpugnatione Capuæ vulneratus, et post deditionem hujus urbis mortuus. Vide Liv. XXVI, 6, 16. —301. Capuæ sublimis, ut Capuæ altæ, sup. XVI, 626. —302. fusa hasta; vid. supra ad I, 267.

303. De Fulvio, v. XII, 469 sqq. Laus virtutis, qua indignus est, ei tribuitur, in gratiam militum, a quibus victus est. —fulmen dextræ; v. ad I, 421. —nobile nomen; cf. ad IV, 729; VIII, 439, et XII, 470. —304. excepit pectore vulnus; v. ad V, 594.

306. De Crispino, vid. sup. XV, 345. —Proprie non cecidit in pugna, sed ex vulnere mox post pugnam mortuus est. Vid. Liv. XXVII, 33. —307. lætus iræ, qui lætatur hoste interfecto, qui sibi gratulatur eventum, quem ira et atrocitas pugnandi habuit; Ern. —308. De Servilio, v. ad VIII, 664, et X, 223 sq.

«Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum

310

Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum

O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo

Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis

Mersisti fundo luctantem vana tribunum.

At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas

315

Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum,

Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.

Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos,

Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo

Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?

309. flagrantes oculos; v. ad I, 126, et V, 275. —311 sq. Cf. sup. IV, 589 sq.

314. Cf. IV, 445 sq. —315. Scipiadæ; v. ad VII, 106.

317. Cf. ad I, 56 sq. et h.l. Var. Lect. —318. «Quum stetis, turmæ, quas calcantes juga certantia cælo, vidi volitare, etc.» Hic est ordo verborum. —stetis, intrepidæ ac inmobiles; vel maneatis in acie, quod τῷ fugere obponitur (v. Ernesti clav. Cic.); vel stetis in gradu, quod propr. de gladiatoribus dicitur. Lefeb. positum putat pro contra stetis, ut mox v. 324 sqq., et Virg. Æneid. V, 414, vel ἀντίοι ἵστανται, ap. Hom. Iliad. XII, 44. —319. juga Alpium certantia, altitudine, cum cælo. Cf. ad I, 234; IV, 2, 742; XI, 136, 217; XII, 73.

320

Quum videam, quorum ferro manibusque capaces

Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis

Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum

Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?

320 seq. Argyripæ campi, campus Cannensis in Apulia. Vid. ad IV, 554, et XIII, 30, in Var. Lect. —campi capaces, ingentes, qui magnam hominum multitudinem continere possunt; Drakenb. Nam multa ibi hominum millia pugnarunt ac ceciderunt. —321. Arsere campi ferro ignique vastati; Mars. refulgentes armis, ut ap. Virg. Æn. XI, 602. —campi armis ardent; Ern. Ego malim intelligere flagrantes sanguine, ut I, 126 (ubi v. not.), vel fulgentes strage, ut VII, 486. —322 sq. mœnia Dardana, Romana, Romam. Conf. XII, 565 sq.

«Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,

325

Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras

Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas

Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?

Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum,

Exhorter, quos nobilitant primordia belli?

324... 327. Cf. XII, 605 seq. —326. Ipse putius Hannibal fulmina vana docebat, sup. XII, 627 seq. propter quem fulminis contemtum nunc milites laudantur.

329. primordia belli; cf. inf. v. 495, et sup. I, 271 sq.

330

Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso,

Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore,

Vincendoque senex patriam post trina labantem

Lustra, et non visos tam longa ætate penates,

Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora,

335

Confisus vobis, repeto: non altera restat

Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.

Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»

Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba

Ausonius miles, quoties dux cœperat ora

340

Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.

330. defendite, tuemini, laudes Præteritas dextræ, laudem virtutis hactenus partam. —331 sqq. Divum favore Vincendoque senex, debilitatus victoriis. Cf. ad II, 457, et VIII, 330. Nam a domo ei non milites in subplementum mittebantur. Similiter Pyrrhus fatebatur, de se actum esse, si vel unam de Romanis iterum reportaret victoriam. Vid. Plut. in Pyrrho. —332. post trina Lustra; v. ad XVI, 151. —patriam labantem, infelici præliorum eventu debilitatam, nutantem, occasum minitantem, propemodum labentem; Drak. Cf. ad II, 392. —334. natum et conjugem; cf. III, 62... 157, et IV, 770 sq. —335 sq. Verba Hannibalis apud Liv. XXX, 32: «Roma, an Carthago jura gentibus darent, ante crastinam noctem scituros: neque enim Africam aut Italiam, sed orbem terrarum, victoriæ præmium fore.» Cf. v. 390.

337. Certatus, de cujus imperio certatur.

338. Pro Scipionis oratione, de qua v. Liv. XXX, 32, et Polyb. XV, 10, poeta substituit conloquium Junonis cum Jove. —verba remorantia pugnam.

Hæc procul aeria speculantem nube sororem

Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri

Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:

«Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:

345

Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit

Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores

Sidonios: gentem contra et fatalia regna

Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli

Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum

350

Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,

Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.

Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem

Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ,

Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos

355

Humani generis: tempus componere gentem.

Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»

341 sqq. Imitat. Virg. Æn. XII, 791 seqq. Nec mirum, poetam nunc, in tanto rerum cardine, Deorum interventu uti. —344. te mentis edunt morsus, vid. ad VII, 271, et XIII, 274. —347 sq. fatalia regna Teucrorum, Romanorum, quibus fato destinatum est imperium orbis terrarum.

352. Cf. supra, I, 37. —354. bis octonos annos, conf. v. 332, et ad XVI, 151. —355. componere gentem; motus Pœnorum finire, vel efficere, ut debellati quiescant pacemque petant; conf. Tac. Hist. IV, 3, pr. et Horat. Od. IV, xiv, 52.

Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans,

Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi:

Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:

360

Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet,

Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum

Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,

Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.

356. claudenda est janua belli formula a Jani templo petita, vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 291... 296, in Exc. IX, et ad VII, 616 sq. —357 seq. Imitat. Virgil. Æn. X, 611 seq. ubi similiter Juno Turni mortem deprecatur. Recte Ernesti: «Non sine ingenio et acumine Junonis character servatus est a poeta. Novimus Deæ adrogantiam; jam videt omnia contra fieri quam optaverat. Itaque ad preces confugit vel invita: at quam invidiose id facit, et quam plenæ aculeorum sunt sententiæ, gratia mihi languet, cecidit primus amor, nil... posco. Sed ne sic quidem magnam propriæ artis laudem Silius tuebitur. Nam omnis loci forma descripta est e Virg. l.l.» Quibus est fixa dies, quæ fato destinata sunt, vel quibus finis constitutus est, ut οἷς θανάτοιο τέλος πεπρωμένον ἐστίν, ap. Hom. Iliad. γ, 309, vel πεπρωμένον αἴσῃ, Iliad. ο, 209. —358. pendenti nube, eleganter e natura rei, judice etiam Heynio ad Virg. Ge. I, 214; confer supra ad I, 128, et ad VI, 645. —360. Quæ donare potes... nil vero adversus fila sororum... posco. —361. Ex stomacho loquitur, quasi Jupiter ideo Pœnos adfligat, quia Junonem, illorum fautricem, desierit amare; Cell. Conf. Virgil. Æn. X, 613 seq. —fila sororum, Parcarum, h.e. fata. Virg. Æn. X, 815; «Parcæ fila legunt.» Ed. —363. cineres Trojæ cum acerba invidia adpellat Romanos, ex Trojæ veluti ruinis et cineribus oriundos; Ern. Cf. ad VII, 493. Similiter gens recidiva Phrygum dicitur sup. I, 106, ubi vid. not.

Illud te gemini per mutua pignora amoris

365

Et soror et conjux oro, tranare pericla

Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,

Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.

Stent etiam contusa malis mea mœnia, fracto

Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»

365. tranare pericla, vid. ad III, 662, et XV, 375. —366. vitamque remittas, concedas, relinquas; conf. quos Drak. laudavit, Gron. Obss. IV, 2, et Gothofr. ad lib. 3; cod. Theodos. de divers. rescript.

368. Stent, non diruantur, mea mœnia, Carthago, et nostro, meo, serventur honori conf. ad I, 26 sq.

370

Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:

«Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.

Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,

Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt

Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,

375

Qui nunc servatas evertat funditus arces.

Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,

Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto,

Et terras inplere volet redeuntibus armis.

370 sq. Manifesta imitatio Virg. Æn. X, 621 seq.

372. lacrimis precibusque, propter lacrimas. —374. pari sub nomine ductor, Scipio Africanus minor.

376. Æthereas trahat auras, vivat, formula ant. et Lucret. Conf. Heyne ad Virgil. Æneid. I, 387, 546; III, 339; ubi auras vitales carpere, vesci aura ætheria, videbis. —377. Miscere sidera ponto, ut lib. XIII, v. 587. —378. terras inplere redeuntibus armis, iterum armatis, Antiocho ad bellum sollicitato; conf. ad XIII, 877 seq. ubi Sibylla similiter ultima Hannibalis conamina ac fata canit.

Novi feta viri bello præcordia; sed lex

380

Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna

Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam

Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;

Ne, si miscebit latis fera prælia campis,

Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»

379. feta bello præcordia; conf. ad X, 14, et XIII, 592. —lex, conditio. —383. miscebit prælia; vid. ad I, 69. —384. Romulei Juvenis, Scipionis.

385

Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,

Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt

Sidera: non alio graviores tempore vidit

Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,

Majores certare duces; discriminis alta

390

In medio merces, quidquid tegit undique cælum.

Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,

Excelsumque caput penna nutante levabat

Crista rubens, sævus magno de nomine terror

Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.

385... 596. Descriptio poetica pugnæ ad Zamam, de qua vid. Livium XXX, cap. 33... 35. Polyb. XV, 9... 16, et Appian. Punic. c. 40 sqq. —statuit, destinat prædicendo, Ern. —386. Invadunt pugnam, ut IX, 12. —clamore lacessunt Sidera, conf. ad V, 394. «Tubæ cornuaque ab Romanis cecinerunt, tantusque clamor ortus, ut elephanti in suos verterentur;» Liv. l.l. —387 sq. «Ad hoc discrimen procedunt postero die duorum opulentissimorum populorum duo longe clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut cumulaturi eo die, aut eversuri;» Liv. XXX, 32. —390. Imperium orbis terrarum erat magnum certarminis præmium, in medio quasi positum, h.e. id, de quo certabatur; cf. sup. ad v. 335 sq.

391. Cf. IV, 324 sqq. —Agenoreus ductor, Hannibal; vid. ad I, 15. —392. Proprie ipse elevabat caput galea tectum, vel cristæ in capite alte eminebant, quo terror incutiebatur hostibus; cf. inf. v. 525, et sup. ad VII, 295, et XIII, 143. —penna nutante, vid. ad I, 460, 501; IV, 353. —393. Crista rubens, ut sup. v. 279.

395

At contra ardenti radiabat Scipio cocco,

Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una

Cælarat patrui spirantes prælia dira

Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.

Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,

400

In ducibus stabat spes et victoria solis.

395. ardenti cocco, sago, seu paludamento; confer inf. v. 526, 527, et sup. ad IV, 268; Drakenb. monet, Hannibalem in ostro, Scipionem in cocco fingi; nam purpuram genus esse, ejusque species tum ἀλιπόρφυρον, seu ostrum, ex ostreo seu sanie muricis, tum κόκκινον seu coccum, ex grano ilicis humilis; de quo vid. Scalig. Epist. XI, et Salmas. ad Solin. p. 190 seq. —397. Cælarat, cælandas curaverat; vid. ad I, 407. —spirantes prælia; vid. ad III, 240. —398. flammam frons alta, h.e. galea, qua frons tecta erat, vomebat, ut apud Virg. Æn. VIII, 620, ubi vid. Heyne; conf. sup. ad IX, 449, et X, 107.

399. Sub tanta vi telorumque virorumque, in tanta multitudine militum, vel, etsi tanta eorum copia erat, tamen cunctis, etc. —400. stabat, vid. ad III, 173.

Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,

Scipio si Libycis esset generatus in oris,

Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.

Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,

405

Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.

401... 405. Conf. IV, 730 sq. et VII, 36, 37. Non satis congruere videntur verba Liv. XXX, 32, ex quibus hæc translata esse suspicatur Ernesti: «Anceps spes et metus miscebant animos, contemplantibusque modo suam, modo hostium aciem, quum oculis magis quam ratione pensarent vires, simul læta, simul tristia obversabantur.»

Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis

Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.

Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora

Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.

410

Sternitur in medium contemtrix turba pericli,

Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,

Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.

406. Contremuere, resonarunt, auræ, strepitu armorum armatorumque. —vibrantibus hastis, ut I, 539, ubi vid. not. —407. Turbine, inpetu, vid. Ind. —nubem pulveris.

408. Cf. ad IX, 314, in Var. Lect. —409. Conf. V, 275; X, 106.

412. tellus bibit cruorem, ut X, 268, et XVI, 216. —Gentilem, Pœnorum, in terra patria pereuntium. —tellus invisa, et Romanis, et Diis, quia tam sæpe fœdifraga; Lefeb. Ita certe exponere præstiterit, quam cum Dausq. terra diu invisa, non visa Afris, quippe qui diu abfuerint domo.

Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,

In primas Macetum turmas inmania membra

415

Infert, et jaculo circumvolat alite campum.

Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules

Agmina falcifero circumvenit arta covino.

413 seq. In ordine pugnæ consertæ arbitrium suum poeta sequitur; Ern. —414. Macedonum legionem in secunda Pœnorum acie fuisse, docet Liv. XXX, 33. Macetum, vid. ad XIII, 878.

416. incola Thules, Britannis: nam Thulen veteres in Britannicis insulis referebant; vid. ad III, 597. —Cærulus, non quia cærulei maris incola est, ut Marsus putabat, sed quia Britanni fuco cæruleo se tingebant; Drak. coll. Cæs. B. G. V, 14 (Omnes se Britanni vitro (al. glasto) inficiunt, quod cæruleum efficit colorem) Martial. XI, 54; Propert. II, xiv, 25... 30 al. II, xviii, 23... 26, et 31, 32 (ubi vid. Broukh.) Pontan. in Auctar. Glossar. prisco-Gall. voce Glassus, et Salm. ad Solin. p. 180. Vir doctus in Misc. Obss. Vol. V, T. I, pag. 125, suspicabatur coll. Plin. XXVIII, 51, de sapone Belgico ad capillos rutilandos adhibito cogitandum esse, non de vitro vel glasto, quo corpus infectum sit, ut horridior ejus adspectus esset in pugna; conf. Barth. ad Prop. II, 18, 23 et 31, ubi etiam monet, cæruleum colorem late patere. —417. covinus currus, cujus axes falcati erant, proprius Belgarum, a quibus adcepere Britanni, ab illis oriundi; conf. quos Dausq. et Drak. jam laudarunt, Mel. III, 6, Tac. vit. Agric. c. 35 (ubi vid. Ernest.); Martial. XII, 24; Lucan. I, 426; Pontan. l.l. hac voce, du Cange Gloss. med. Latin. et inpr. Scheffer. de re vehic. II, 22.

Graia phalanx patrio densarat more catervas,

Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.

420

Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus

Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.

418. Graia, Macedonica. De phalange densata Macedonum et sarissis vel prælongis hastis intentis, h.e. protentis, valli instar objectis; vid. Liv. XXXI, 39; XXXII, 17, XXXIII, 8; XLIV, 41; Curt. III, 2, et Polyb. II, 66; XII, 20 sq. et inpr. XVIII, 9, 12... 15. —419. Intentis, ut ap. Virgil. Æn. XI, 606. —hastas protendunt, et ap. Hom. Iliad. ε, 300; πρόσθε δόρυ ἔσχον, Lefeb. Conf. Var. Lect.

420 sq. Philippus XV anno belli Punici pacem cum Romanis fecerat (Liv. XXIX, 12 seq.); et post illud fœdus vel nova auxilia submiserat Hannibali, vel vetera non revocaverat; Cell. Conf. sup. XV, 286 sqq. —420. has, catervas. —421. Agenoris urbem, Carthaginem, vid. ad I, 15. —quassam, ut VIII, 250; XIII, 36; XV, 7.

Rarescit multo laxatus vulnere miles,

Atque aperit patulas prostrato corpore late

Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ

425

Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.

Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo

Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.

Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.

At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem

430

Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ

Haud valuit misero defendere Daunia tela.

422 seq. Conf. V, 381 sq. ibique not. —miles, Macedones eorumque phalanx. —424. mole ruinæ, ceu ruina jugentis molis et ponderis; Ern. Cf. IX, 504. —425. perjuria Graia, Macedonas perjuros, fœdifragos. —resignat, solvit, rumpit, laxat.

426 sq. ambo labenti ævo, Romani senes, quod virtutem auget et inpetum arguit, nec a ratione poetica alienum est, quum passim, ut IV, 745 et X, 310, labi dicantur, quæ ad finem vergunt vel pereunt; Ern. Ad senectutem jam retulit Marsus.

429. Pellæum, a Pella oriundum, oppido natalibus Alexandri celebri, unde vana tumentem, superbientem illa patria sua; Ern. Confer ad I, 306, in Var. Lect. et ad XI, 381. —431. defendere, vid. ad V, 490. —Daunia, Romana, vid. ad I, 291.

Sævior his Latios vastabat Bruttia signa

Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus

Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque

435

Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?

Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore

Insuper externas petitis perfundere terras?»

432 seq. «Hannibal in secunda acie et subsidiariam aciem Italicorum militum (Bruttii plerique erant, vi ac necessitate plures, quam sua voluntate, decedentem ex Italia sequuti) instruxit;» Liv. XXX, 33. Hos Latios, Italos (vid. ad XII, 412, in V.L.), qui per adposit. etiam Bruttia signa vocantur, Lælius increpat fugatque. Cf. Appian. de reb. Pun. e. 44, et Polyb. XV, 12, qui tamen hos solos in lævo Pœnorum cornu stationem servasse, et Numidas fugisse, tradunt. —Sævior his, quia in populares, etsi perfidos, sæviebat. —433. Œnotria tellus; vid. ad I, 2, et VIII, 46.

436 seq. Fuga vestra jam satis est turpis: at multo fœdius minusque condonandum, quod nunc paratis nos, populares vestros, in Africa cædere, Latino sanguine terram exterriam inbuere.

Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo

Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,

440

Et vitæ vocisque vias simul incita clausit.

Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano

Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,

Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.

Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus

445

Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,»

Vociferans subit, et convertit prælia dextra.

Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno

Adtollit campis ferventi pastus arena

Colla Parætonius serpens, lateque per auras

450

Undantem torquet perfundens nubila tabem.

438. meditantem in prælia, vid. ad V, 315, in Var. Lect. —telo prævenit, ut hasta occupat, V, 237, ubi vid. not. —439 sq. Conf. IV, 171 sq. IX, 569; Virg. Æn. X, 346 sq. —sedit, vid. ad I, 540.

442. virorum, Bruttiorum.

444. Conf. Appian. rer. Pun. cap. 44. —cretus, natus, ut passim ap. poetas, de quo vid. Schræderi Observat. p. 70, 71. —445. ne prodite, vid. ad II, 247.

447 seq. Conf. XII, 6 sqq. Ibi tamen multo aptior est comparatio quam h.l. ubi vix videas quo referri possit, nisi forte, quæ et Marsi sententia fuit, ad furorem inpetumque Hannibalis pugnam instaurantis. —449. Parætonius; vid. ad III, 225.

Continuo infesta portantem cuspide vulnus

Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen

Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.

Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis

455

Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,

Quærebatque miser morienti lumine fratrem,

Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,

Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,

Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.

452. Inpedit Herium, conatum Herii, vulnus infligere parantis. —453. Conf. ad VIII, 519 seq. —num facinus nitenti, Hannibalis cædem molienti vel paranti, et hinc omnes conligenti vires.

455. Adrecto, incitato, laudibus hostis, spe gloriæ, ex cæde tanti hostis redundaturæ; cf. Var. Lect. —456 sq. Vix in toto carmine una pugna narratur, cui non fratres, gemini, tergemini etiam, intersint: nempe ita ornatus epici augentur, et h.l. sine fratrum mentione sarcasmorum occasio non fuisset; Ern. —Quærebat, circumspiciebat Pleminium fratrem, cupiens et exspectans ejus vindictam. —458. ante ora Hannibalis. —coruscat, vid. ad I, 434.

460

Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero

Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra,

Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam

Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda

Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit

465

Itala? tum manes inimicos æde repellat

Æterna, socioque abigat me frater Averno.»

Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,

Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris

Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.

470

Extendit labens palmas, Heriumque jacentem

Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.

460 sq. proles Barcæ, Hannibal; cf. ad I, 72. Quod si tu Hasdrubalem in Italia cæsum mihi revocaveris, ego tibi reducam Herium: hoc sit fœdus de restituendis fratribus; Cell. —465. Var. Lect. —466. socio Averno, ab inferis vel campis Elysiis, ubi sociati seu juncti, h.e. una olim erimus, me abigat, societatem meam ac consuetudinem in locis inferis fugiat.

469. Fallebat nisus, inpediebat et minuebat vim standi pugnandique; conf. I, 554. —occupat ense, vid. ad V, 237.

471. Drak. comparavit sup. IX, 408 sq. Virg. Æn. IX, 445; Stat. Theb. II, 642 seq. Ovid. Met. V, 71 sq. Eurip. Suppl. 106 sq.

Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,

Convertitque ruens per longum hostilia terga:

Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum

475

Terrificant, summique labat domus alta parentis,

Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora

Lux atrox micat, et præsens adstare viritim

Creditur intento perculsis Jupiter igne.

472 seq. Hannibalem terga hostium vertisse, nullibi Livius quidem diserte adnotavit; sed ubique Pœni pedes referunt: unde suspectum Silium habeo, ne illam scenam ideo finxerit, ut sequenti comparationi, quam apto ornatu et satis magnifice extulit, locus esse posset; Ern. Enimvero Liviana hujus prælii descriptio brevior est, quam aliorum historicorum, et Appianus de reb. Pun. cap. 44; diserte memorat, Hannibalem primum restituisse lævum cornu, a Lælio et Masinissa fusum, (ut Silius sup. v. 444) deinde cum Liguribus, Gallis, Pœnis Afrisque in Romanos inpetum fecisse, ita ut diu anceps pugna fuerit; cf. et c. 45. —474. mundum, vid. ad III, 611. —475. labat, vid. ad II, 392. —summi parentis, Jovis, domus alta, Ὀλύμπιον δῶμα, Διὸς χαλκοβατὲς δῶ. Iliad. α, 426. —477. viritim, singulis hominibus, non, ut Lefeb. exponit Gall. en personne. —478. intento igne, ut II, 114, et XI, 88.

Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,

480

Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,

Aspera pugna novas varia sub imagine leti

Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;

Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;

Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;

485

Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.

479... 502. Silius variavit exornavitque verba Livii XXX, v. 34, extr. Conf. Polyb. XV, 12 sq. Ea parte campi, qua Scipio pugnabat, pugna novas dat leti formas, novum spectaculum, et ab illo, quod equitatus in cornibus dederat, diversum, scilicet stragem (v. 486) mercenariorum militum; Lenz. —479... 482. «Novum de integro prælium ortum est, etc.» Liv. l.c. Verba ceu sola forent discrimina campo, etc. Scipionis virtutem et inpetum exaggerant, qui nunc demum pericula et extremam perniciem hostibus adferebat; Ern. —480. miscebat Martem, vid. ad I, 69; miscebat agens Martem, ut miscet agens turbam ap. Virg. Æn. I, 191, ubi vid. Heyne. —481 seq. novas leti formas, ut mille leti facies, IV, 591 (ubi vid. not.), et IV, 437. —483. saxo, more heroum jacto (vid. ad IX, 395), vel e funda emisso a Balearibus, quorum copias Hannibal habebat; Ern. —484 seq. Feracissima sententiarum brevitate designantur, qui turpi formidine fugientes cæduntur, quique vulnera in pectore adcipiunt; Ern. Cf. ad V, 594. Turpissimum erat facie prona cadere; Lefeb.

Ipse super strages ductor Rhœteius instat;

Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,

Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors

Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam

490

Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.

486. ductor Rhœteius, Romanus, Scipio, vid. ad I, 115. —487 seq. Conf. sup. I, 433 seq. et IV, 430 sq. ibique nott. —Hebrum et Geticas nives refer ad Thraciam, propriam Martis sedem; conf. ad XI, 475 seq. —489. Lætus cæde, ut ap. Horat. Od. IV, xiv, 51, et ej. Sat. II, iii, 223. —actam, coactam, constrictam, concretam. —490. sub pondere stridens axis, currus; confer IX, 300, et ad IV, 442 seq.

Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque

Nomina obit ferro: claris spectata per orbem

Stragibus obcumbit late inter tela juventus.

491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et animo;» Liv. XXX, 34, extr. —lustrans, Scipio. —492. Nomina, vid. ad IV, 729. —obit, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14. —493. juventus non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos stipendia meruerant; Lenz.

Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi

495

Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;

Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique

Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta

Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque

Irent direptum, mactantur comminus uno

500

Exitio; redduntque animas, temerata ferebant

Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas

Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus

Plena acies propere retro exanimata ruebat.

495. Principium belli, vid. sup. ad v. 329. —496 seq. sacros lacus, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus Agylla sup. V, 17. —Phaethontia stagna, vid. ad VII, 149. —498 sq. tulit, extulit... domus, templum Jovis Capitolini, solium, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, qui ferebant, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (secreta, sacra, arcana deorum), quas gressibus suis profanarint: Formidinis hujus plena acies, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz. —solium domusque Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et passim Tarpeia saxa, arces, rupes, scopuli, vid. Ind. —500... 502. Conf. ad III, 496... 499. —temerata, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499. —501. Similia passim obvia. —reserasse viam per Alpes, ut IV, 196. —502. Recte Ernesti: «formidinis hujus, cujus? num Scipionis, e v. 491? an hujus, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493? Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius) cogitata expressit.»

Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis

505

Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus

Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:

Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,

Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.

504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup. ad v. 91 sq. —506. Ventilat, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et Mathem. Drak.

Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum

510

Prælia sectantem, et leviori Marte teneri,

Omnes in caussam belli auctoremque malorum

Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus

Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis

Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,

515

Profectum Latio: contra, si concidat unus,

Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.

509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit: Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem tædet, dispersa prælia sectari, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est magna at inutilis opera; Ern. Sed dispersa prælia sectari dicitur, nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem restituit, vel hostes repellit. Sic spargere ferrum ac bella sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius diversis locis, cum leviori Marte, h.e. gregariis militibus virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265 sq. —515. non profectum esse Latio, non profuisse quidquam Romanis. —516. Agenoreis, Pœnis. Vid. ad I, 15.

Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,

Rimaturque ducem: juvat in certamina summa

Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota

520

Spectante Ausonia; celsus clamore feroci

Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.

517. lustrans, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf. similis locus apud Nost. Fénélon, Aventures de Télémaque, lib. IX; Combat d’Adraste et de Télémaque. Ed. —518. in certamina summa, in ea loca, ubi certamen quum maxime fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc. cum ipso Hannibale. —520. celsus, ut IX, 234, et ingens adparuit apud Virg. Æn. X, 579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.

Quas postquam audivit voces conterrita Juno,

Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,

Effigiem informat Latiam, propereque coruscis

525

Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque

Romulei ducis, atque humeris inponit honorem

Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis

Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.

522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap. Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad. φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata, conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun. cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et cum Masinissa in certamen singulare descendit. —523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne l.c. —524 sq. Effigiem cristis Adtollit, altiorem facit inposita ei galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638 seq. —525. jubas, galeam, propr. cristas, ut V, 166. —528. motus sine corpore, vanos, adumbratos, non veros; effigies, etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.

Tum par effigies fallacis imagine vana

530

Cornipedis moderanda cito per devia passu

Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.

Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro

Scipio Junoni similatus tela coruscat.

At, viso lætus rectore ante ora Latino,

535

Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus

Quadrupedi citus inponit velocia membra,

Et jacit adversam properati turbinis hastam.

533. Scipio Junoni, a Junone similatus, effictos, efformatus, ejus effigies. Cf. V.L.

535. propius sperans ingentia, variata, et incommode quidem, sententia proxime antecedens, viso lætus rectore Latino ante ora: Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus conficere posset, atque ita ingentia sperabat, h.e. magnæ, inclitæ cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L. —537. turbinis pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.

Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,

Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti

540

Jam compos voti, ferrata calce cruentat

Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas.

«Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?

Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»

Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,

545

Donec longinquo frustratum duxit in arva

Diversa spatio procul a certamine pugnæ.

Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.

538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat. —539 sq. alti voti, magni. Cf. v. 535. —540. ferrata calce, ut VII, 696, ubi vid. V.L.

542. Quo fugis, oblitus, inmemor, te cedere, fugere ex nostris regnis, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg. Æn. X, 649.

545. frustratum, deceptum Hannibalem, duxit volans et falsus, similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba longinquo spatio, diversa, procul, languent. —546. Diversa arva, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.

Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco

Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem

550

Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?

548 seq. Fulmineus, vid. ad I, 421. —Composuit se nobis, vid. ad I, 39. —lumine cæco, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et fefellit, ut mox monstrum veluti larva, falsum Scipionis simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi Heyne monstra exponit terrores et phantasmata furentis animo objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud subito in nubila cesserat, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque itaque lumen (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) cæcum fuisse, h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel latuisse hunc deum in monstro, in forma insolita. Vid. ad II, 650. —550. tantumne obstat mea gloria Divis, num tantopere meam gloriam invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam inhonesta ipsisque indigna?

Sed non avelles unquam, quicumque secundus

Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem

Eripies verum nobis.» Frena inde citati

Convertit furibundus equi, campumque petebat,

555

Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore

Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo

Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.

551. secundus, propitius, stas, es (vel adstas, h.e. adjuvas) Ausoniæ, Italiæ, Romanis. —552. verum hostem, ipsum Scipionem, non imaginem ejus. —553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor, aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X, 680 sq.» —555. pestis, febris. —556. Cornipedis moles, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII, 108; XV, 337, et ad III, 46.

Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra

Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum

560

Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ.

Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,

Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens

Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum

Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit

565

Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una

Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.

558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se texissent scopuli, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq. —559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq. detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq.

561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq. —562. pugnæ auspicium, ut XIII, 154, ubi vid. not. —564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito: quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse, ut hæc talia in mentem recurrant; Ern. —delicta Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et calamitatis patriæ. —delicta piabit Tartareus torrens, cf. XIII, 869 sq. —565. hæc fundebat verba, ut XII, 292. —566. Spectabat dextram, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse conscisceret. Cf. II, 705 sq.

Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora

Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,

Atque his adloquitur versantem ingloria fata:

570

«Quænam te silvis adcedere caussa subegit

Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,

Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?

Si velox gaudes ire, et compendia grata

Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.»

567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X, 685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo abduceret, unde reverti non posset.» —569. versantem ingloria fata, agitantem consilia turpia mortis sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert, quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II, 705 sq., et III, 123. —572. Magnus Ausoniæ Hannibal Scipio præclare dicitur. Nemo non sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur, simul et superbiam moveat.

575

Adnuit, atque onerat promissis pectora largis

Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ

Magna repensuros, nec se leviora daturum.

Præcipitem et vasto superantem proxima saltu

Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,

580

Non gratam invito servat celata salutem.

575. onerat promissis, multa ac magna facit ei promissa. —577. repensuros, pensuros.

578 sq. Vid. Var. Lect. —580. celata Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris latens; Drak. Sic latet v. 549.

Interea Cadmea manus, deserta pavensque,

Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit

Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,

Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.

585

Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto

Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.

Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis

Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes

Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,

590

Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:

Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.

581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46, absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv. XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit. —Cadmea manus, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6. —deserta a duce. —584. damnasse aciem, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II, 595; III, 331; VIII, 494.

585. æquore, campo. —586. Rector, Scipio.

588. sine more ruentes, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect. —589. extrema ad litora Oceani occidentalis. —590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1. —591. Batti domos, cf. ad III, 252 sq. —flumina Lagi, Ægyptum. Vid. ad I, 196.

Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra

Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,

Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,

595

Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres

Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.

592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4; Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399; Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509. —vi cæca, vid. ad V, 3. —593. Vesbius, vid. ad VIII, 654. —594. pestis, vid. ad I, 174. De Eois Seribus eorumque lanigeris lucis, vid. ad VI, 4. —595. monstrum, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta hæc sit hyperbole.

At fessum tumuto tandem regina propinquo

Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ

Adparent admota oculis vestigia pugnæ.

600

Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem,

Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem

Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)

Prostratis facies aperitur dira maniplis.

Tum superas Juno sedes turbata revisit.

605

Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,

Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta

In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant,

Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;

597. regina deorum. —598. facies, adspectus.

600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum, sic nunc tristis Pœnorum stragem videt. —campum Gargani, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561. —601. Tyrrhena vada, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et 52. —Phaethontis amnem, vid. ad VII, 149.

604. turbata, ut turbidus I, 477, ubi vid. not. —turbata, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.

606 sq. Ernesti: «Poetæ hoc institutum est, quod etiamnum adroganter et cum minis loquitur Hannibal, qui ap. Liv. XXX, 35: fassus in curia est, non prælio modo se, sed bello victum, nec spem salutis alibi quam in pace inpetranda esse. Sed nec inepte fecit Silius, quod ex animo Hannibalis nunc ea veluti præmonstravit, quæ sequenti tempore contra Romanos moliebatur, postquam se ad Antiochum contulerat.» —Cælum... ruat, cf. Lucan. I, 73, et sup. ad XVI, 650. —in caput hoc, meum, δεικτικῶς. —608. Cannas, memoriam victoriæ Cannensis, abolebis, cf. ad I, 61.

Decedesque prius regnis, quam nomina gentes

610

Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo

Securam te, Roma, mei; patriæque superstes

Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna

Præcellis, resident hostes: mihi satque superque,

Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus,

615

Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.»

Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos

Inde petit retro montes tutasque latebras.

612 sq. vivam tibi, o Roma, ad spes armorum, ad metum armorum, i.e. dum vivam, habebis cur metuas arma mea: nam modo pugna præcellis, uno tantum prælio nos vicisti, et hostes tui resident, nunc quiescunt; at mihi satque, etc. h.e. semper tibi metuendus ero; Lenz. Sed Withof. emend. nam modo pugna Præcellis; sed adhuc hostes supersunt, scil. Philippus Macedoniæ et Antiochus Syriæ reges, quos Hannibal deinde adiit, vel inritavit infensos jam Romanis. Vid. Var. Lect.

616. «Hannibal cum paucis equitibus inter tumultum elapsus, Adrumetum perfugit: ... adcitus inde Carthaginem, etc.» Liv. XXX, 35. «Sunt qui Hannibalem ex acie ad mare pervenisse, inde præparata nave ad regem Antiochum extemplo profectum tradant;» ibid. cap. 37 extr. —Sic, ita animatus. —rapitur, raptim fugit.

Hic finis bello: reserantur protinus arces

Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,

620

Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis

Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.

618. Reserantur arces, ut I, 14. —619. De pacis conditionibus cf. Liv. XXX, 37; Polyb. XV, 18, et Appian. rer. Pun. cap. 54, qui inter illas etiam hanc fuisse tradunt, ut liberi legibus suis viverent Pœni. Hinc Silius ab iis in diversa abit, si jura ademta, vel incisas leges cum Drak. ad ademtam Pœnis αὐτονομίαν retuleris, ut incisæ leges eodem sensu dictæ sint, quo spes omnis reditus incisa ap. Liv. II, 15, et XXXV, 31. Sed inproba jura Dausq. interpretatur licentiam quidvis agendi per nefas, quo veluti jure, sed inprobo, grassati sint Pœni; Lefeb. potestatem quidvis nefarie moliendi, contra pacta et fœdera; Cell. jura in alienas civitates et regiones, ut Masinissæ, etiam in insulas, Siciliam et adjacentes. —jura, leges Pœnorum, inproba quia læsionem fœderum cum Romanis ictorum suasisse videri poterant; adempta jura et arma, quod contra tradunt historici; opibus vis fracta, opes imminutæ; Lenz. Vide Var. Lect. —620 sq. Leges incisas Dausq. Cell. et Lefeb. exponunt leges pacis, columnis aut tabulis ligneis, lapideis vel æreis incisas, de quo v. Aretin. de bello Punico primo p. 31. —Arma Drak. referebat ad naves rostratas, vel, ut Dausq. et Cell., ad quævis arma militaria, de quibus Hannibal ap. Liv. XXX, 44: «Tunc flesse decuit, quum ademta nobis arma, incensæ naves, interdictum externis bellis.» —Vis fracta opibus superbis: nam Pœni jubebantur «naves rostratas, præter decem triremes, tradere, elephantosque, quos haberent domitos, neque domare alios (unde mox posuit gestatas bellua turres); bellum neve in Africa, neve extra Africam, injussu populi Rom. gerere; frumentum stipendiumque auxiliis præstare; decem millia talentum argenti solvere.» Vid. Liv., Polyb. et Appian. ll.cc.

Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis

Flammiferam adcepere facem, subitaque procella

Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.

622 seq. Scipio naves a Pœnis traditas et «provectas in altum incendi jussit. Quingentas fuisse omnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt: quarum conspectum repente incendium tam lugubre fuisse Pœnis, quam si tum ipsa Carthago arderet;» Liv. XXX, 43 extr. —Ibid. Excelsæ rates, μακρὰ πλοῖα, Polyb. —623. procella, vi incendii; Lenz.

625

Mansuri compos decoris per secula rector,

Devictæ referens primus cognomina terræ,

Securus sceptri, repetit per cærula Romam,

Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.

625. «Scipio pace terra marique parta, in Siciliam Lilybæum trajecit: inde Romam pervenit, triumphoque omnium clarissimo urbem est invectus;» Liv. XXX, 45 pr. Cf. Polyb. XVI, 23, et Appian. rer. Pun. c. 65 et 66. —626. Ante Scipionem quidem duces Romanos, v.c. Coriolanum, Fidenatem et alios, a populis vel oppidis devictis cognomina adcepisse, sed primum Scipionem a devicta terra, jam monuit Dausq. Cf. Liv. XXX, 45 extr. —627. Securus sceptri, certus de summo imperio Romæ parto Pœnis devictis; Ern. et Lef. Male Dausq. et Cell. repudiato titulo regis, oblato illi in Africa, ut antea in Hispania, XVI, 278 sq. non autem h.l. securus, ut sæpe, negligens, spernens, significat. —cærula, v. ad I, 21.

Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat

630

Lumina, et auratæ servabant colla catenæ.

629... 650. Triumphus Scipionis, qualem Romani nondum viderant, ornate et per partes describitur. Cf. Appian. l.l. et similis triumphi pictura ap. Ovid. Trist. IV, 2. —629. Syphacem in triumpho ductum tradunt Polyb. XVI, 23; Appian. rer. Pun. c. 28; Val. Max. VI, 2; Corn. Severus ap. Senec. Suasor. VII, et ipse Silius sup. XVI, 272 sqq. Sed Tibure eum haud ita multo ante triumphum Scipionis mortuum esse, memorant Livius XXX, 45, et Mariana lib. II. Hos sequi Silium, regisque mortui imaginem in ferculo circumlatam esse, quoniam non feretro resederint, qui vivi in triumpho sint circumducti, sed pedibus currum triumphantis imperatoris præcesserint, suspicabantur Cell. Drak. et Lefeb. refragg. Dausq. et Ernesti, cujus hæc nota est: «Videntur mihi argutari et doctrina sua abuti, qui non vivum Syphacem, sed ejus effigiem a poeta describi existimant, in solo ferculo hærentes, quæ simulacrorum tantum machina fuerit. Quis probet poetam, et Silium inprimis, ita in ordinem cogi? Et cui non Syphax residens, premens lumina, catenis indutus, vivum potius, quam pictum persuadeat? Nec rara est consuetudo Silii a Liviana sententia discrepandi, ubi omnis historia dissentit.» Huic opinioni favet alius poetæ locus sup. XVI, 272 sq. nisi et ibi de picto, non vivo Syphace agi censeas. Neque tamen dissimulandum est, ita parum apta esse verba feretro residens. Poeta forte, vel suum ingenium, vel alios scriptores sequutus, putavit, Syphacem et animo et corpore ægrum in ferculo sedisse. —Captivi reges nonnunquam feretris seu ferculis elatis sub tropæis imponebantur; Lenz. collato Burm. ad Propert. III, iii (al. iv), 18, qui illud ex numis illustravit, et mox citra necessitatem signabant pro servabant reponendum censuit. —630. Lumina premebat, pudore subfusus, quia captivus erat. —colla, quæ plerumque mox frangebantur laqueo, aut securi feriebantur, auratæ servabant catenæ, vid. Broekhus. ad Prop. II, i, 33.

Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa,

Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,

Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,

Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.

631. Hannon, captus in Hispania. Vid. XVI, 72 sq. —clari κατὰ. genus Phœnissa juventus, Pœni. —632. Macetum, de quibus vid. sup. ad v. 414 —incocti, adusti sole, corpora, nigri, Mauri. Cf. II, 439, et VIII, 267. —633 sq. Nomades, Numidæ. —notus sacro, quum lustrat arenas, Hammoni Garamas, cf. ad I, 414, et III, 648 sq. —634. Syrtis, Nasamones aliique populi Syrtici, semper naufraga, cf. ad I, 408, et II, 63.

635

Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas

Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ,

Terrarum finis Gades, ac laudibus olim

Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare

Solis equos dulci consuetus fluminis unda:

635 sq. In ferculis simulacra devictorum oppidorum, montium, populorum, regum, fluviorumque portabantur. —Hic mos gestandi devictarum gentium regumque simulacra pulcherrimis versibus expresserunt Racine, Mithridate, act. III, sc. 1:

Tandis que l’ennemi, par ma fuite trompé,

Tenait après son char un vain peuple occupé;

Et, gravant en airain ses frêles avantages,

De mes états conquis enchaînait les images;

et Crébillon, Rhadamiste et Zénobie, act. II, sc. 2:

Ce peuple triomphant n’a point vu mes images

À la suite d’un char en butte à ses outrages:

La honte que sur lui répandent mes exploits

D’un airain orgueilleux a bien vengé les rois.

—victas tendens Carthago ad sidera palmas, feminæ habitu, ut solitum, depicta; Cell. Etiam mœsto vultu. Cf. Ovid. Trist. IV, ii, 2, et 43, 44, ad quæ loca vid. Burm. et Harles. Simulacra urbium eburnea quandoque, quandoque lignea; Dausq. coll. Quintil. VI, 4, et Plin. V, 5. —636. effigies ore jam lenis Hiberæ, veluti vultu declarans se victam et bello fractam; Ernest. —637 sq. Cf. ad I, 141, 142. —638 sq. Bætis lavare solis equos, etc. ut ultimus fere Hispaniæ Occid. fluvius in sinum Gaditanum influens. Cf. ad III, 399.

640

Frondosumque apicem subigens ad sidera mater

Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,

Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.

Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,

Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.

645

Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,

Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.

640 seq. subigens, agens, N. Heins. (cf. ad XIII, 610) sursum agens, ut subjicere et submittere, Drak. cf. ad I, 673. —mater bellorum fera Pyrene, quod bellicosissimi populi sub Pyrenæis habitant; Cell. Verbis non mitis Iberus Dausq. putabat Silium pinxisse fluvium velut indignabundum et captivitati obluctantem. Ernesto ambiguum videtur, utrum designaverit adcolas bellicosos et feroces, an fluvii ipsius amnibus multis aucti vim et inpetum, quo in mare Mediterr. inferatur. At posterior sententia non dubia est propter verba v. 642, quibus ratio continetur, cur non sit mitis, de qua voce vid. ad IV, 85. Omnia h.l. ad ornatum spectant. —642. Amnes sunt Sætabis, Turia, seu Turius, Sucro, Bilbilis, Sicoris aliique. Vid. Mela II, 6, et Mariana III, 18. —Vultus innuitur ferox Hiberi, aquam ex urna effusam in pontum impellentis; Lenz.

645. Ipse Scipio. —auro, corona aurea (vid. Gell. V, 6; Liv. XXX, 15), et veste auro sparsa (Plin. IX, 36; XXXIII, 3). —ostro, purpura, toga picta et tunica palmata (cf. Liv. l.l.). Ὁ στρατηγὸς ἔστεπται μὲν ἀπὸ χρυσοῦ καὶ λίθων πολυτίμων, ἔσταλται δ’ ἐς τὸν πάτριον τρόπον πορφύραν, ἀστέρων χρυσῶν ἐνυφασμένων· καὶ σκῆπτρον ἐξ ἐλέφαντος φέρει καὶ δάφνην, etc. Appian. rer. Pun. c. 66, in descriptione triumphi Scipionis.

Qualis odoratis descendens Liber ab Indis

Egit pampineos frenata tigride currus.

Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum,

650

Incessit campis tangens Tirynthius astra.

Salve, invicte parens, non concessure Quirino

Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.

Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,

Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.

647 sq. Cf. ad III, 615, et XV, 79 sq. Comparatio Scipionis cum Baccho et Hercule, qualis ap. Virg. Æn. VI, 802 seq., qui locus Silio haud dubie ante oculos obversabatur. Cf. ibi Heyne. —odoratis ab Indis, ob frutices bene olentes et aromata, quorum ferax est India, inpr. cinnamomum et nardos. Vid. Strab. XV, p. 695; Phot. c. 241; Ovid. Fast. III, 720. —648. currus pampineos, pampino inplexos.

649. De Gigantomachia, in qua præcipue Herculis partes fuere, et campis Phlegræis, vid. ad IV, 275. —confecta mole Gigantum, cæsis Gigantibus, monstris inmensi corporis. Cf. sup. ad v. 556. —650. tangens astra, summa conspicuus gloria, ut sublimi feriam sidera vertice ap. Hor. Od. I, i, 36, ubi vid. Jani.

651 sq. Silius Scipionem Romulo et Camillo æquat, qui ambo adpellantur urbis conditores; Barth. Adv. X, 13. —Salve, ut χαῖρε, voc. pietatis ac honoris, quo, quicumque eo dignissimus est, et cujus favorem expetimus, sive sit Deus, sive homo, sive adeo res, divino honore colenda, compellatur. Cf. Jani ad Hor. Od. I, xxxii, 15. —parens urbis, pater patriæ: cujus tituli honos notus est.

653 sq. Dignus es et dignum te præstas divinæ originis fama. Vid. ad IV, 475, 476.

FINIS.

Liber XVII: Variæ Lectiones

1. descenderet Put. —2. tulerant conj. N. Heins. —5. acciperet Oxon. et Cell. ut v. 14; XVI, 2, et ap. Ovid. Fast. IV, 260; Liv. XXIX, 14, et Cic. harusp. resp. c. 13. Sed vulgatum quoque bene se habet; conf. Gron. ad Liv. XXIX, 11. —6. degerit ex Oxon. et Put. recepit Cell. suadente Barth. Adv. X, 13, ut et ad præteritam Scipionis Nasicæ vitam pertineat. —8. petita aderant, scilicet sacra, reposuit Nicander et deinde alii. Pro vulg. Cybellen, vel Cybelen, Barth. Adv. XIII, 7, Cybele legendum putabat, quod edidere Cell. (qui tamen Cybelle scripsit) et Lefeb. Ego Cybebe edidi, prob. Drak. vid. ad VIII, 363. Cybeben emend. N. Heins. —9. Versus fœde a librariis corruptus; atque omnis, vel in omnis codd. scripti et priscæ edd. præter Mediol. in qua intrepidus legitur, pro quo Wolfius in Basil., Colin. et Dausq. in trepidis substituere. Deinde cedente Senatu Put. Gryph. aliæque edd. antt. accedente S. Ox. Parm. et al. sedente S. ed. Marsi. Hinc atque intrepidus, magno cedente Senatu, edidere Cell. (qui interpretatur, cedente S. id munus tamquam optimo) Drak. et Ernesti, (qui exponit, intrepidus, fretus et excitatus Patrum judicio, ac jussus, cedente Senatu) prob. Barth. Adv. X, 13, et XIII, 7. Sed ex verbis cedente Senatu non, nisi fidiculis adhibitis, commodam extorquebis sententiam: epitheton vero intrepidus non modo alienum est ab h.l. et a Scipione, cui nulla timendi vel trepidandi causa erat, sed etiam ab antiqua omnium fere librorum scriptura nimis abhorret, et haud dubie ex glossa vel emendatione inrepsit. atque ominibus, vel a. in numérum, vel a. in nomen magno cedente Senatu (h.e. concedente S. ut XI, 94), vel denique (quod non displicebat Drak. cui tamen ne sic quidem hic locus persanatus videbatur) a. intrepidus, magno censente Senatu, emend. N. Heins. a. innocuus magno censente S. (h.e. optimus judicio Senatus) reposuit Lefeb. Quæ conject. ceteris omnino præferenda est, judice etiam Ernesti, qui eam in contextum recepisset, nisi eadem sententia jam v. 5... 7, præoccupata esset. Enim vero supra oraculi verba expressit poeta, nunc docet, Scipionem virum optimum a Senatu judicatum esse. Neque tamen dissimulo, vocem innocuus nimis tenuem esse, et vix bene dici posse, innocuus obvius properabat. Quæ quum ita sint, ego levi mutatione antiquæ lect. scripsi, adque os amnis, magno censente Senatu nisi malis jubente Senatu, ut jussus apud Liv. conf. not. Possis etiam h.l. restituere: Puppe; equite en omni magnoque sequente Senatu, Obvius, etc. quibus verbis plane respondet locus Ovid. Fast. IV, 293; Omnis eques mixtaque gravis cum plebe Senatus Obvius ad Tusci fluminis ora venit. voc. intrepidus etiam displicuit Withof. quia obvius sequitur, et ille conj. atque ominibus magno adcedente Senatu, vel potius ex vett. libris, Puppe, atque ante omnes, magno cedente Senatu. —13. trementia Oxon. unde tranantia conj. Barth. Adv. X, 13. —14. sonoram puppim, h.e. cymbalis et tympanis perstrepentem, quod sequitur, corrig. N. Heins. Non male! —15. Vulgo Tibridis. Sed vid. ad VIII, 367.

22. movere, aut liquere, aut fovere (ut fovere nidum) emend. N. Heins. refragg. Burm. et Drak. quia nosse quis loca dicatur, quæ incolat, vel in quibus frequenter versetur, et noscere, quæ adeat; conf. Passerat. ad Prop. I, vi, 1. —23. nota Marsi Ven. sec. operarum lapsu, et hinc aliæ edd.

34. mala R. 1, et Med. probb. Barth. Adv. XIII, 7, Drak. Lefeb. Ern. Vulgo male credita, quod Barth. l.c. exponit, sinistro rumore dilata; non æquæ male credita famæ opinabatur N. Heins. de qua conject. idem valet, quod de simili sup. ad IV, 569, diximus: non æqua populo mala credita fama suspicabatur Hœfftius in Peric. crit. quæ lectio eumdem, quem nostra, sensum præbet, vid. not. —38. gubernant Ox. Put. Tell. R. 1, Parm. Med. prob. N. Heins. quum de omni prole Cybeles agatur. Vulgo gubernat, quod revocavit Lefeb. regno consorte malebat Barth. Adv. XIII, 7, ut simul jugis illa trium regnorum catena, et fratrum dominantium felix et bonarum rerum fecunda concordia indicaretur. —42. auris hoc est aures, Oxon. et Putean. æra conj. N. Heins. quem vide ad Prudent. hymn. Romani v. 200.

56. prægressos, et mox servent suspicabatur N. Heins.

67. Immemor hic Put. Immemoris Marsi Ven. poster. operarum errore, et inde aliæ edd.

77. missique minantur ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. missique minentur in Oxon. Putean. omnibusque edd. ante Juntinam, in qua Nicander primus hunc locum corrupit, et ex ingenio etiam addidit integrum versum, Ductori monuisse fuit, sit fidus, et ictum Observet fœdus, neu pacis jura resolvat, Stet regno, etc. Hanc scripturam falsam esse, vel sola vox Observet, quam mox sequitur servet, persuasit Drakenb. Nihil tamen mutare sustinuit, nec eo audacior esse voluit Ern. qui hac interpolatione expeditiorem reddi orationem monet. Recte: sed et languidior fit, præmissis potissimum vss. 67 seq. ubi poeta notionem rupti fœderis jam omnibus fere poetarum coloribus adumbravit; quumque exquisitior doctiorque esset, ab indocto et audaci Nicandro sententia ejus diluta est ac dilatata, adsutis laciniis, quibus sublatis bene procedit, vid. not. —78. pacta Oxon. et Put. Conf. Heins. ad Ovid. Met. VII, 700; XIV, 36, et Ep. Her. XX, 18. Vulgo facta.

83. at pro vulg. et scripsi, probb. Barth. Adv. XIII, 7, N. Heins. et Drakenb. Hæc Latius et sed cassa tacite edidit Lefeb. non inprob. Ern. Deinde monebat Put. Parm. et al. edd. ut et conj. Barth. l.c. Recte, opinor: et non modo monita mox sequuntur, unde vulgatum prætulere N. Heins. et Drak. sed et movet. —87. vafra arte corrig. N. Heins. ad Ovid. Epist. Her. XVI, 314, quoniam de una tantum arte castrorum incensorum h.l. mentio fit.

88. intecta pro vulg. intorta e Put. recepi non inprob. N. Heins. qui tamen malebat intexta, quod etiam adrisit Drak. Lefeb. (qui illud edidit) Cort. et nobis; confer Heins. ad Ovid. Met. V, 446. —90. furtum, non furtim, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Deinde nitentibus umbris, R. 1, Parm. Med. intentibus v. Put. invitantibus v. conj. N. Heins. et mox celerata incendia; quod posterius placere potest. Τὸ celata, hoc est clam inmissa, ex compendio forte scribendi ortum, et languet, quia cum tacita jungitur. Totum potius versum ejiciendum censerem, qui salvo sensu abesse potest, nisi in poeta luxuriantis ingenii versarer. —92. conjecti ex probabili conject. N. Heins. edidit Lefeb. —94. late exspatiantur emendat. N. Heins. et claræ, scilicet flammæ, Burm. prob. Drak. ut apud Virg. Æn. II, 569, dant clara incendia lucem; conf. sup. X, 557, 558. Sed τὸ clare eodem sensu et doctius dictum crediderim. —95. ramos pro frenos conj. Dausq. flumine (velut torrente) pro lumine Barth. Adv. X, 13; Et volucri effrenes p. l. flammas, scilicet ignes, vel Et se mox volucri p. l. flammæ emend. N. Heins. Et Pœnos volucri p. flamine (h.e. adflatu, vel vento, quo alitur incendium) flammæ tentabat Burm. Sed sanum esse locum recte existimant Lefeb. et Ern. tenebras pro frenos, et v. 96, ceu pro cum legendum videbatur Withof. ceu turbine, et v. 101, furit undique malebat N. Heins. —103. semustaque scripsere Drakenb. Lefeb. et Ern. Conf. ad III, 16. —104. Albenti favilla Oxon. Put. R. 2, ut cava f. apud Petron. c. 120, et forte candens f. apud Virgil. Æn. III, 573, unde probavit N. Heins. et recepit Lefeb. Vulgatam lect. defendit Drakenb. coll. Martial. I, 42, et recte jam monuit, candentem favillam in Virg. l.l. eodem sensu exponi posse, quo etiam illam ceperint ibi Cerda, et Scalig. ad Sever. Ætn. v. 509.

108. Et somno Put. Et summo Parm. Exsomnem, vel E sponda opinabatur N. Heins. De verbis multa precantem, quæ et me semper obfenderunt, Barth. Adv. XIII, 7, ita disputat: «Hæc captivitatem potius, quam liberationem ab inminentibus flammis, signant. Multa precari regem in suis castris, inter manus satellitum suorum, quam absonum est? potius dira precantem, fastu videlicet barbaro et regio in ausos tam inmane, et quidem furto, hostes. Nam regem minime mollem inducere alioqui vult, quum mox pugna commissa inter agmina adversa medium evolasse dicat.» Reliqui interpretes h.l. tacent. Poeta forte scripsit multa frementem; conf. inf. v. 116. —109. juncto agmine conj. N. Heins. qui tamen recte monuit, juncto aggere pro junctis castris dici posse. Idem malehat sociarunt. At sequitur mox lenierat. —115. Emend. ereptum ex morte, quoniam certe non hostibus Romanis, sed ignibus fuerit cinctus Syphax in castris adcensis, qui et mox jactet, Romanos timuisse claro die pugnæ potestatem facere. —118 sq. Barth. Adv. XIII, 7, et XV, 7, nota dignum dicit, quod poeta h.l. et v. 114, 212, 214, 225, 230, ac al. passim, pluribus spondeis vulgaribusque verbis compositis carmen perdat, quæ cursum orationis incidant, curamque illam, a Plinio indicatam, ingenio plane caruisse arguant.... Omnino studium poetæ in hoc libro et in fine carminis elanguisse videtur; conf. tamen Heyne in not. ad Virgil. Æn. VIII, 596. —120. propera͞nt, vel properarunt Put. properebant R. 2. properabant conj. N. Heins. vel properabat quod ex ed. Benessæ recepit Lefeb.

124. agmina prima Put. oculis librarii in v. 127, evagantibus; Ern. —125. vana manus Oxon. Putean. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. ed. unde nava m. ex emendat. N. Heins. edidi cum Lefeb. et Ern. prob. Drak. Conf. ad I, 549. Vulgo sana manus, ut sensus sit, Romani prudenter pugnantes tamquam sanæ mentis homines; Cell. Withof. conjicit: contra sana manus Rutuli, lætusque ruebat. —127. Ita hunc locum restituit N. Heins. vides ut agmine Oxon. Put. Tell. Parm. Med. Mart. Herbip. vides ut ab agmine Benessa. agmine primo Ox. et Ben. Mox volitet Put. Vulgo Videsne, vides, ait, agmine primus Massylus volitat. —130. Voc. casti suspectum et ex castris, quod versu proxime subsequenti obcurrit, prognatum videbatur N. Heins. At vid. not. —137. vectorem emend. N. Heins. ut ap. Ovid. A. A. III, 555. Sed Drak. bene monet, rectorem etiam equitem dici Tac. Ann. I, 65 (ubi confer Ernesti) Claud. in Eutrop. II, 423, et Lucan. VII, 530. —138. vanumque fugæ ex emend. Dausq. et N. Heins. recepi cum Lefeb., qui ita in duobus antiquis, nescio quibus, legi dicit. Vulgo vanamque fugam, ex qua lect. non facile commodam exsculpes sententiam. —139. e vulnere primus edidit Parisiis Colinæus, quem sequuti sunt pauci, sed et ipse Drak. qui toto fere h.l. tacet. —140. pudendum pro vulg. pudenda ex emend. N. Heins. edidi cum Lefeb. (qui nihil de ea re notavit) et Ernest. prob. Drak. Hunc loquendi modum Silius in deliciis habet; vid. App. manicæque pudendæ Additæ corrig. Dausq. manicæque pudendæ Addita scripsit Cellar. —141. o exemplum malebat Barth. Adv. XV, 7, ut magis erigeretur sententia. Male! tollenda potius major distinctio post lætis, quod jam vidit N. Heins. —142. strinxere malebat N. Heins. quia vincla præcesserunt: quod tamen eum non obfendit supra XVI, 72, 74.

147. at invisus conj. Barth. Adv. XV, 7, non male, judice etiam Drakenborch.

150. innixa corrig. N. Heins. et innisa tacite edidit Lefeb. —151. numine emend. Barth. l.c. coll. v. 154, 183, et sup. XVI, 16, 17, ut Hannibalem, ob rerum gestarum magnitudinem, nunc ruente pæne republ. ut Deum tutelarem suspexerint Pœni. —156. patrumque primus edidit Nicander, monentis est ex emend. N. Heins. moventes R. 2. Vulgo monentes. —157. videat, non videas, Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Mars. et Mart. Herbip. Post hunc versum Nicander duos alios inculcavit, Tolle moras, patriæque celer succurre cadenti, Hannibal, et nostris depelle a mœnibus hostem. Eos jam ejecit Drakenb. suadente N. Heins.

163. Destrictis R. 1, Parm. Med. Vulgo Districtis; vid. ad XVI, 528. —166. capiens Ox. Vulg. cupiens. —169. rapidis scripti, R. 2, Basil., Wolfii et quædam aliae. rapidum pleræque edd. priscæ. raptum conj. N. Heins.

175. agitarit, non agitabat, scripti et primæ edd. trepida conj. Livin. —178. celeratis opinabatur N. Heins. ut sup. v. 91. —180 sq. Ita legitur h.l. in MSS. et antt. edd. ante Junt., in qua Nic. pro referat reposuit referant, et iteram duos adjecit versus, detracturum ignibus atris Omnia, et excidium extremum Carthagini adesse. In quam se referant patriam, suaque inclita facta Commemorant, strages Italis quas fecerit oris. Pro detracturum N. Heins. conj. depasturum; recte, opinor; saltem ingeniose.

184. abtutu Ox. prob. Barth. Adv. X, 13, ut non adspexerit legatos, ob indignitatem rei, sed obliquis limisve oculis intuitus sit. Deinde et ægram Expendit tacite curam, secum, etc. ex cod. Tell. recepit Lefeb. Non male! —185. tacite Oxon. tacitus R. 1, ad marg. Vulgo tacito secum prob. Barth. Adv. l.l. nec inprob. N. Heins. ut tacito non sit adverb. sed a cum pendeat. —187. durum Put. R. 1, Parm. Med. et Mart. Herbip. Conf. Virg. Æn. XII, 924, ibique interpretes. —199. Vertantur ed. Basil. Wolfii, et inde Colin. D. Heins. Dausq. el Cell. —200. Vulg. Anno, vid. ad lib. II, v. 277. —202. fremens maluerit N. Heins. Sed vulgatum quoque bene se habere, jam monuit Drak. coll. Liv. XXX, 20 pr.

203. redeuntum, scilicet in patriam, Oxon. Put. R. 1, Parm. Ben. Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. nisi quod prætulerit terga vertentem, vel potius redeunti, vel cedenti, quum sermonem esse de solo Hannibale ex sequentibus adpareat. Sed cum Hannibale etiam milites ejus ex Italia decedebant. —211. reputat satis ex probabili emend. Scalig. et N. Heins. edidit Cell. —212. visu Gryph.

222. Sim dignus, vel Di, dignus castigabat N. Heins. At vid. not. —224. numen Parm. et totum cecidisset nomen E. vel potius cecidissent culmina E. opinabatur N. Heins. Vulgo Elisæ, vid. ad I, 81. —225. Quin! tunc sat reposuit Lefeb. Quid? tum sat compos? corrig. N. Heins. ut repetitio esset verborum v. 221. Ego legendum crediderim: Quid? tum sat compos, scilicet mentis fui, quum non, etc. Sed τὸ qui doctius pro vulg. quum positum videri potest. —231. Quid prohibet malebat N. Heins. quem vid. ad Ovid. Met. X, 88. gressus, non gressum Put. —234. ac vertite conj. Livin. age, vertite N. Heins. qui et v. 235 τὸ ut post faxo concinnius abesse monuit, idque firmavit multis poetarum exemplis, quibus alia adjecit in not. ad Ovid. Met. XIII, 875, et Drak. ad h.l.

240. et rupe Oxon. Put. R. 1, Parm. Med. Ben. et Mart. Herbip. in quibus etiam mox imbribus pro nubibus legitur, ut et in Marsi edd. Vulgo e rupe. Aliquid gravioris mendi subesse suspicabatur Barth. Adv. XV, 7, qui et h.l. alia perperam, alia nimis severe reprehendit.

249. acer Oxon. et Putean. Vulgo ater, quod præstiterit. —255. veniensque a puppe procella recte, puto, emend. N. Heins. et edidit Lefeb. prob. Drak. qui monet, vento, a puppi vel tergo spirante, Hannibalem longissime a finibus Italiæ rejectum esse, et similiter dixisse Virgil. Æneid. III, 130, surgens a puppi ventus, et Æn. I, 115, ingens a vertice (h.e. desuper, non, a prora, ut Drak. adcepit, nam sequitur) In puppim ferit; Stat. Theb. III, 29, ingens a puppe Notus, Hom. Odyss. δ, 357, ᾗ λιγὺς οὖρος ἐπιπνείῃσιν ὄπισθεν, et Eurip. Troad. 19, μένουσι δὲ Πρύμνηθεν οὖροι. Ernesti putat, hæc loca non satis convenire, inprimis ob sequentia antennæ inmugit: quod non satis adsequor. —257. migrante profundo corrig. Barth. Adv. XV, 7, ubi monet, perire omne videnti profundum (forte profunditatem, altitudinem), quum navis imo videatur subsessura, ipsumque mare migrare ad Superos. Sed vid. not. —258. frementia omnino legendum videbatur Drak. quia Silius ubique Hannibalem inpavidum finxisset. Sed cf. v. 268, ac sup. I, 530, 532, et II, 476, ibique nott.

264. ubi illæ Put. et R. 2. Vulg. et illæ. —267. Tarpeio, non Tarpeii, tres scripti cum R. 2, et Parm.

271. alte exundantis arenæ, ex imis barathri pontici cavernis ebullientis, vi ventorum subtus agente, emend. Barth. Adv. XV, 7, et edidit Cell. Recte, opinor. —278. It pro Hic conj. N. Heins. —280. Capuæ et gaza seposta Rom. 1, Med. Mart. Herbip. Capuæ et gaza et seposta ed. Basil. Wolfii, Colin. D. Heins. Dausq. Cell. —281. duci, h.e. a duce seposta, malebat Lefeb. —289. motoque præstiterit judice N. Heins. At Drak. putabat emphasin esse in voce toto: opus habuisse toto maris inpetu ad obprimendum Hannibalem.

291. transtris, vel rostris pro castris legendum censebat N. Heins. Barthius Adv. XV, 7, castra exponebat naves seu classem, de quo vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519, et V, 669. Sed castra adversa vulgari sensu capienda sunt, nec quidquam h.l. mutandum est, vel mutandum credidissent viri docti, nisi grandis h.l. lacunæ suspicione seducti essent, vid. not.

295. Quoniam Flaminii corpus nusquam inventum est post pugnam, neque adeo portari a quoquam vel adferri potuit, Lefeb. emendavit Tu mihi Flaminii portas te in ovantia cæsi Ora ducis, ut τὸ mihi eleganti hellenismo (vid. ad I, 46, in Var. Lect.), et te portas pro te fers vel inpetu ruis dictum sit, de qua vi intensa verbum portare occurrat apud Lucret. VI, 581. Sed præclara est nota Ernesti: «in hoc loco omni non necesse est, ut historiæ veritatem urgeamus, quam nec in ceteris partibus adcurate sequutus est poeta. Quomodo etiam quis ovat, qui cæsus est? et cur quis inpetum faciat in ora cæsi ducis? Vulgata tamen lectio levissima mutatione ita constitui potest, ut cum historia congruat Silius, et sensus sit expeditissimus, et, ni fallor, unice verus. Lego rorantia cæde Ora. Hæc autem Ora non sunt Flaminii, sed ejus militis, qui Flaminium interfecerat. Tu mihi portas, h.e. obfers ora sanguine Flaminii, quem olim cædebas, rorantia, ac veluti ex illa cæde adhuc inbuta, h.e. tu is es, qui olim Flaminium confecisti; eodem modo, quo mox alium adloquitur: Gracchus cadens tibi proluit ensem. Jam etiam sequentia optime cohærent, nosco dextram. Deinde recordemur oportet, supra V, 645. Ducarium quemdam diserte nominari a poeta, qui inprimis inpetum in Flaminium fecerit. Neque in verbis quidquam est, quod a consuetudine Silii abhorreat. Sic de militibus obviam euntibus et se ostendentibus sup. I, 312, obvia quisque Ora duci portat. Sic et rorantia IV, 447; V, 459; VII, 324.» —299. perluit malebat Drak. quia Burm. ad Petron. cap. CXX, docuerit, perluere majoris efficaciæ esse, et notare penitus madefacere, proluere autem leviter adspergere. —302. protulit Oxon. et Put. pertulit edd. Marsi, Junt. et Ald. perculit Gryph. et Nut. prob. Drakenb. —306. comitante libri veteres tam scripti quam editi. cecidit, me tum comitante per hostes, ed. Benessæ, prob. Lefeb.

317. si post veniant legitur in Putean. ed. Junt. et aliis inde expressis. Sed rectius sublntelligitur; vel, ut Drak. putabat, votum Hannibalis est, pugnam cum ipsis Diis exoptantis; cf. not. ad I, 58. —318 seq. Ita h.l. restituit ex vett. libris Lefeb. quem cum Ern. sequutus sum. Cum stetis turmæ Oxon. Tell. R. 2, et edd. Marsi, prob. N. Heins. quum ad plures sermonem esse, ex seqq. satis manifestum sit. Idem et conj. Cum stetit pro me, non inprob. Drak. Cum steteris turmæ Put. Cum steteris turma R. 1, Parm. Mediol. et Mart. Herbip. Cum steteris prope me primus edidit Nicander et deinde alii. Cum stetis prope me? vidi, etc. reposuit Drak. Deinde Quas juga calcantes Put. et R. 2. Vulgo vidi, certantia cælo Cum juga calcastis, s.v. per Alpes. —Dum juga calcatis emend. N. Heins. quoniam τὸ cum, quod præcesserit proxime, ac subsequatur diversa significatione, orationem hic nonnihil reddat perplexam. —323. docilis in comment. Marsi.

324. Ten’ vero, tene exstimulem legendum putabat N. Heins. —326. ac vana omnes libri et scripti et editi, hæc vana, vel ceu vana emend. N. Heins. et illud recepi cum Lefeb. et Ern. etsi ne ita quidem hic locus mihi satisfacit. perstare ferox ad vana conj. Livin. non inprob. Ern. Sed quis ita dicet Quum starem, perstare, etc. videbas pro jubebas R. 2, quod non displicebat Lefeb. Withof. suspicabatur tam vana, vel potius ea vana, ut designentur, quæ ante nominata sint. docebas scribendum putabat Dausq. coll. XII, 629. —328. deleta Saguntus ed. Basil. Wolfii et inde paucæ aliæ, quas sequutus est Lefeb. quia nomen hoc decies octies in Silio et semper in femin. gen. occurrat. Sed nostra lectio firmatur librorum auctoritate, et cur Silio non liceat semel alia vocis forma uti, quæ non minus recta est? conf. ad I, 271; Liv. XXI, 15, 18, al. —336. Libyæ priscæ edd. Abest hic versus a c. Putean. —339. quoties ex emendat. Dausq. Barth. et N. Heins. Vulgo quatiens, quæ lectio ex antiqua scriptura quotiens orta. —340. adfatus, non effatus, Oxon. et sic jam Cell. ex conj. Deinde petebant Oxon. et Putean. Vulgo petebat.

341. speculantem, non spectantem, Oxon. (tres scripti, teste Lefeb.) et Rom. 2; conf. ad VII, 123, et XIII, 163. —342. subacri unica voce scribendum videbatur N. Heins. —343. adfatus iterum corrig. idem et edidit Lefeb. —344. edant emend. N. Heins. —351. tuleris tu exercita gente Put. tulisti e gente Ox. tulisti excita gente Tell. ipsa tulisti exercita gente R. 1, Parm. Med. al. Quam pro te Cadmea tu exercita gente tulisti R. 2. Nostra lectio primum reperitur in edd. Marsi et Ben. Quam pro C. tolerasti exercita gente ex emend. N. Heins. edidit Lefeb. prob. Drak. quia in scriptis priscisque edd. postrema versus verba sint exercita gente, et verbum tulit modo præcesserit, cujus tamen repetitionem h.l. non inprobandam esse, jam recte monuit Ern. Withof. haud dubitabat, Silium scripsisse: quam pro Cadmea subiisti exercita gente. —356. claudenda ex R. 2, omisso τῷ et, recepere Lefeb. et Ern. Recte, opinor. occludenda putabat N. Heins.

357. ego hoc mutare Putean. ego hec mutare R. 2. ego inmutare, vel hæc mutare corrig. N. Heins. ne posterior syll. voc. ego producatur, quod tamen non præter exemplum antiquitatis, tam in cæsura, quam extra eam fieri, monuit Drak. et, quos laudavit, Broekhus. ad Propert. I, viii, 31; IV, ii, 3, et Voss. Art. Gram. I, 27. —358. pendenti in nube Tell. R. 1, Parm. Mediol. Pœno duce nube resedi audacissime castigabat Barth. Adv. X, 13, cui ineptum videbatur epitheton pendenti, quasi nova res esset, nubem pendere, aut Junonem in nube pendenti sedere. At inepta potius est hæc censura, vid. not. Withof. conj. speculatum pro pendenti, v. 427 florenti pro labenti, et v. 432 Latius, ut brevitur Lælii patria designetur, sicut aliorum, qui antea nominati sint. —359. bellumve Put. Teller. et R. 2, quod substitui pro vulg. bellumque. —362. Aut fusos posco conj. N. Heins. parum apte. —363. cineres Trojæ Putean. R. 2, et edd. Marsi, quod jam edidit Cell. Vulgo cineres Latii, quod Dausq. exponebat: «Scipionum duorum cineres, in quorum ultionem armis adcinctus Africanus eam oram debellavit, et regnare potuit, si fata tulissent; certe ejus virtute Africæ domina Roma facta est.» Ut placet, et curæ est, Latii C. regnent infeliciter tentabat Barth. Adv. X, 13.

366. vitæque Marsi Ven. poster. et inde aliæ.

370. e contra breviter Put. et contra breviter Oxon. at contra breviter conj. Drak. at breviter contra tacite reposuit Lefeb. Conf. ad III, 570. —372. percipe scripti, Rom. 2, et Med. præcipe R. 1, Parm. Mars. et Mart. Herbip. non inprob. N. Heins. ut dictum sit pro, prius percipe. —379. bello, non belli, Oxon. Put. et R. 2. —381. post hæc Oxon. et Put.

386. acres, vel potius alacres pro acies malebat N. Heins. At nil mutandum. —388. paria arma primus edidit Marsus. Non male! Paribus uterque vetis ac viribus imperium orbis agitabat; Flor. II, 2. —399. virorumque Oxon. Tell. Rom. 1, 2, Parm. Marsi Ven. prior, quod, quia sonantius est, recepi cum Lefeb. probb. Barth. Adv. X, 13; Cell. N. Heins. Drak. Conf. ad IV, 187. Vulgo virûmque. —401. Ita Oxon. et Put. Vulgo subigit favor ut plerumque. Cortius suspicabatur, inreptitium esse hunc versum. —403. credunt Oxon. Putean. R. 2, Parm. Vulgo essent, quod e censent corruptum esse non male suspicabatur Barth. Adv. X, 13.

407. æquora, h.e. campum, Tell. —412. bibit R. 2. Mars. Ben. vidit Oxon. videt Put. R. 1, Parm. Med. Deinde invita pro invisa ex emend. Heinsiorum reposuere Drak. et Ern. —414. Macedum primus edidit Nicander; vid. ad XIII, 878.

415. campos Put. —417. comino Put. R. 1, Med. camino Oxon. covinno Parm. ut plures libri scripti ap. Lucan. I, 426, unde hanc orthographiam prætulere N. Heins. et Drak. Quæ tamen ratio parum firma est. —419. Invitis nulli adstabat Put. Invitisque adstabat Oxon. Invixisque adstat R. 1. Inmissisque adstat Med non inprob. Ern. Innitis et Innictis in aliis antiquis, si fides habenda Lefeb. Vulgo Innixisque adstat, inepte. Innexisque ex emend Dausq. recepere Drak. et Ern. prob. N. Heins. Inmixtisque conj. Drak quia præcipuum phalangis Macedonicæ robur positum fuerit in hastatis, qui, ordinibus aliorum militum, rem telis gerentium, inmixti, hastas prælongas objiciendo suos ab inpetu adversariorum inmunes præstiterint. Intentisque reposuit Lefeb. quem sequutus sum. Nec tamen contemnenda videtur conject. Dausq. de qua Ernesti ita: «Innexæ hastæ sunt etiam intentæ, sed hac adjunctione, ut hastas, quo fortius resistant inruentibus hostibus, veluti oblique inter se junctas et nexas cogitare possis.» —420. facti quidam veteres teste Lefeb. hos malebat N. Heins. et vers. —422 laxatus funere, quod placebat Drak.

424. more ruinæ, h.e. ut solet ruina, conj. Burm. Male! —426. Rullus, nomen Romanum, ut Norbanus, Calenus, Selius, ex emend. N. Heins. Ruilus Mars. et Gryph. Vulgo Rutilus. Mox ambo, non ambos, scripti et R. 2; vid. ad IV, 175. —427. bibenti ævo Oxon. et Put. flaventi arvo (ob segetes, ut ap. Virg. Ge. I, 316; IV, 126; et Ecl. IV, 28, al. unde et flava Ceres) emend. N. Heins. prob. Drak. Conf. not. et ad XI, 325.

432. Latio Mars. late vastabat corrig. Heinsii et Livin. prob. Drak. At vid. not.

438. Hoc Put. —441. Sanus, Put. Satis Mars. Saris Parm. et Gryph. Sarnus opinabatur N. Heins. a fluvio Italiæ deductum nomen, more Silii, de quo vid. ad I, 306. —443. conscia pro consona R. 2, quod valde adridebat Lefeb. —444. nutantes scripti et edd. priscæ ante Basil. Wolfii, qui primus mutantes substituit. nudantes terga fugæ ex ingeniosa emend. Scalig. et N. Heins. recepere Cellar. Drak. Lefeb. Ern. Ego reposui nudantes terga fuga: nam fuga legitur in scriptis ac primis edd. præter Teller. R. 2, ac Ven. Marsi; et sic in Virg. Æn. V, 586, ubi vid. Heyne. Cf. ad I, 306. —449. Paræthonius male a quibusdam scriptum, etiam a Drak. Lefeb. Ern.

452. Inpetit conj. N. Heins. non inprob. Drak. Deinde Herum Ox. Hirium malebat Dausq. quod nomen notum est ex Plin. IX, 55. Sed Herium quoque in inscriptt. antt. memorari, jam monuit N. Heins. —454. Ilia enim magnum nitenti... manus incita fodit castigabat Withof. Ilia reposui pro vulg. incita, quo servato locus mendosus est, quoniam non dicitur, quam corporis partem foderit. Sic et sup. V, 255, subsidensque ilia nisu Conantis suspensa fodit. Possis et inguina castigare cum Livineio. Ilia huic vel quoi magnum nitenti... fodit emendat Barth. Adv. X, 13, quoniam, qui nitatur, ilia tendat, ut faciliora sint fodienti. Iliaque huic magnum nitenti... fodit legendum omnino videbatur N. Heins. manus incita sedit tacite scripsit Lefeb. quod probavit Hœft. Batavus in Peric. crit. et recepit etiam Ernesti, qui tamen jam recte monuit, hastam quidem vel cuspidem sedere passim dici (vid. ad I, 540) non vero manum, multo minus capuli ad finem. —455. Post hæc versum unum atque alterum excidisse suspicabatur N. Heins. —458. Fleminius Put. Flamminius et Flaminius in priscis edd. Vulgatam lect. quæ et in R. 2, ac Benessæ ed. reperitur, defendit Drak. quum nota figerit apud Romanos gens Plemina, etiam circa tempora belli Punici II.

460. Averno pro vero scribendum censebat N. Heins. quod edidit Lefeb. ut sensus sit: si Averno placet, fratrem tuum tibi reddere, per me licet. Ernesti contra miratur, τὸ vero displicuisse Heinsio, quum illud usurpetur, inpr. a respondentibus, non sine aliqua emphasi, quæ nunc potissimum in Hannibalis sermone requiratur, sed magis sensu interno percipi, quam verbis enuntiari possit. «Cogitabimus, ait, hæc Hannibalem cum acerbo risu respondisse, e quo mox sola acerbitas et furor relinqueretur.» —461. Nostrum Hasdrubalem revocari umbris malebat N. Heins. revocari tacite edidit Lefeb. revocate conj. Livin. —463. corde suspicabatur N. Heins. —465. Vulgata lectio, quam, etsi manifeste corruptam, retinuerunt Drak. et Ern. hæc est: Tum manes inimica sede repellat Æterna; nec libri variant, nisi quod Æternum reperitur in c. Tell. quod recepit Lefeb. et ex conj. jam reposuerat D. Heins. prob. ejus filio. At ne sic quidem omnis difficultas tollitur, et Avernum ab Hannibale parum apte sedem inimicam vocari, unde, si inimica esset, lætus pelleretur, jam monuit Drak. inimicus non male conj. Cell. et, quod eodem redit, inimicos Livineius, probb. Drak. et Ern. ut sensus sit: Si Italo vel Romano cuiquam pepercerim vel parcere possim, tum frater mihi inimicus fiat, quod ultionem ejus negligam, et repellat manes meos aliquando ab æterna sede vel Averno. Hæc sententia placere potest coll. simili loco Juvenal. II, 153... 158; sed æterna sedes recte, opinor, displicuit Ern. Ego levissima literarum mutatione inimicos, vel inimicus æde repellat Æterna reponendum crediderim, ut vetus scriptura, ede fuerit pro æde, quæ orthographia nota est iis, qui priscos libros, tam scriptos quam editos, lectitarunt. Ædes æterna dicitur, ut domus æterna Senec. Hippol. v. 1241, vel δῶμ’ Αΐδαο Hom. Iliad. ο, 251, et æterna, unde mortui numquam redeunt, vid. ad III, 36, et not. ad VII, 586, 741; XIII, 611. Succurrit etiam mihi hæc lectio, tum manes inimica mente repellat Æternum, quæ tamen a vulgata magis abhorret. —471. dolores Ox. —476. ob ora Rom. 1, Parm. Mediol. Benes. Confer. Heins. ad Virgil. Æneid. lib. XII, vers. 865. ab ora Ox. et ed. Ern. errore haud dubie operarum. ab hora Putean. ab orta al.

483. Is saxo Oxon. et Putean. —484. Ast hos ex Oxon. Tell. R. 2, Parm. Beness. recepi cum Lefeb. pro vulg. Atque hos. Deinde projecit tres scripti cum R. 2, et edd. Marsi. Vulgo dejecit. —489. actam, non auctam, Oxon. Put. et R. 2.

496. Quique tuos malebat Livin. —497. Polluerunt emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur tulit, et præcesserunt rapuere ac fecere. Probabilis etiam est fraus librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264. —499. mutantur Put. unde multantur opinabatur N. Heins. Sed vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur. —501. reserasse libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii, qui primus edidit pressere, quod male servavit Drak. temerata ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse, etc. scribendum censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof. corrig. Quis secreta Deum, et primis reseratæ n. —505. infundit e primis edd. recepi pro vulg. infudit, quia sequuntur ventilat, spargit, erumpit. —506. culmina, non nubila, tres scripti et R. 2. —507. rumpit R. 2.

509. diversa v. Prælia conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud Virgil. de Turno. —514. exercitus omnis Ox. et Put. Vulgo e. omnes contra metri leges; cf. ad XIII, 308. —515. Profectum est Latio primus scripsit Nicander. —516. juncta arma malebat N. Heins. Sed cuncta arma virosque obponi uni Hannibali, ut unum Hannibalem paulo ante omni exercitui, jam monuit Drak.

527. gressum Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed. Vulgo gressus contra legem carminis. —528. adjicit ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. addit, quod paulo ante v. 525, præcessit. adjicit R. 2. —533. similatus scripsi pro simulatus; vid. ad II, 553, et XV, 427. —534. At, non Ac, Oxon. et Put. —535. spirans ingentia corrig. N. Heins. Recte, puto, certe concinnius; conf. not. ad III, 240.

546. Diverso alii. Diversæ pugnæ conj. N. Heins. Sed vulgata lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618.

548. numine cæco, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not. ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not. —554. citati equi pro citatis equis (uno enim equo vehebatur Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. citato equo corrig. Livin. —555. subito occulta tres scripti. subita occulto priscæ edd. subito occultæ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum interest.

572. arma Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut v. 432, Latios, Bruttia signa, mutatione ad nobilius genus?» —573. audes Put. —576. Pastori Tell. et inde Lef. —578. superantem Tell. R. 2, Mars. Ben.; properantem Ox. et Put. præparantem R. 1, Parm. Med. proparantem ad marg. R. 1. vasti superantem proxima saltus emend. N. Heins. prob. Drak. ut ambiguitas vitaretur. Lef. saltu pro saltui, h.e. silvæ, positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi vasto superantem saltu, ut cursus præceps designetur: quam simplicem rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge. III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460, inmani per proxima motu Evolat Hannibal, et saltu tramittitur alite Ganges a tigride. vastos s. prox. saltus malebat Withof. —580. servat Dea læta salutem conj. N. Heins. cui τὸ celata hic prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not.

588. sine more, hoc est ἀκοσμως, edidi cum Lefeb. et Ernest. ex emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et Drakenb. probavit. sine morte Put. et Oxon. Vulgo sine Marte. —590. Hi reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak. Ac, ut libri antiqui.»

602. Strage vera Oxon. R. 1, Med. Strage fera Parm. et Beness. —613. Præcellis resides hostes legendum esse arbitrabatur N. Heins. Verba resident hostes mihi satque superque jungit Barth. Adv. X, 13, ut sensus sit: satis hostium mihi residuum est, licet Cannensi aliisque præliis innumeros conciderim. Lefeb. resident exponit, tranquilli ab armis abstinent victi. Sic quoque Ernesti, ut sententia cum acerbo contemtu dicta sit hæc: profecto hodie hostes tui resident, quiescunt, quum pugna præcellas, et devictos in fugam converteris: Sed mihi satis est, a Roma metui. Verum ne ita quidem satis concinnus est hic locus: nam nimis abrupte ac sine copula dicitur præcellis, resident; neque etiam omnia sic satis cohærent. Poeta forte scripsit: Dum modo pugna Præcellis, resident hostes mihi satque, etc. ut mens ejus fuerit: dum modo, hoc ipso momento, quo pugna p., hoc est vincis, mihi resident hostes, residui sunt hostes, quos sollicitabo ad bellum tibi inferendum, Antiochus et alii; et quidem hostium satis superque, ut Romani, dum vivam, me exspectent, adventum vel reditum meum perhorrescant, nec pacem pectore norint, nec unquam quieta mente consistant. Τὸ satis ita cum nominat. jungi, vel tironibus notum est; vid. Ernesti clav. Cic. —616. inmixtus malebat N. Heins. et vers. 620, Atque æri incisæ leges, vel Æraque et incisæ leges, h.e. senatusconsulta. Arvaque conj. Dausq.

620. Invisæ leges (ut paulo ante inproba jura) corrigit Withof. ut tollatur contradictio Livii, et de injustis tantum legibus sermo sit, non de tota αὐτονομια, Pœnis relicta. —624. fulmina opinabatur N. Heins. et —627 Securus cœpti, et —631 juventas, de quo vid. ad X, 641. Eodem v. 631, Hannon, non Hanno, vel Anno, Oxon. vid. sup. ad II, 277.

632. Macetum, non Macedum Put. Tell. R. 2, Mars. vid. ad XIII, 878.

637. et finis conj. N. Heins. —640. Frondosumque apicem surgens, h.e. surrigens, vel frondoso apice surgens, emend. nonnemo, quem refellit N. Heins. —644. subientis R. 2. —649. confecta lite Put.

Ad Lectorem Præmonitio.

Commentatio de Silii Vita et Carmine.

Sectio prima. De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici.

Sectio secunda. De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit.

Sectio tertia. De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda.

Sectio quarta. Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS.

Præfatio Drakenborchii.

Sectio quinta. Catalogus editionum C. Silii Italici.

Sectio sexta. De hujus editionis ratione et consilio.

C. Silii Italici Vita, auctore Crinito.

Testimonia veterum de Silio ejusque carmine.

Testimonia et judicia recentiorum.

Argumenta XVII librorum Silii Italici, auctore Hermanno Buschio Pasiphilo.

Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros Silii catalepses.

Præfatio Heynii.

Index

Diatribe de Stylo Poetico

AD LECTOREM

PRÆMONITIO.

Quum promissam in præfatione prioris voluminis operam de Silii textu, de variis lectionibus notisque ad finem feliciter perduxerim, restat nunc ut in cæteris præstandis fidem pariter exsolvam. Et quidem statim subjicietur Commentatio de Silii vita et carmine, cui paucas adjeci notas, prout quædam nobis aut non admittenda, aut probanda esse videbantur: confer præsertim in sect. V, ubi de edit. anni 1781 fit mentio, novas observationes e Codd. Regg. depromptas, quibus clarissimi Ruperti sententia confirmatur: dehinc Silii vita, auctore Crinito.

Testimoniis veterum a Goettingensi editore collatis adjiciam recentiorum judicia, Jo. Alb. Fabricii, Rollin, La Harpe, Schœll, Amar, quos prætermittere religioni mihi fuisset, et sequentur argumenta librorum Silii ab Hermanno Buschio Pasiphilo confecta, et Ambrosii Nicandri Catalepsis; tum præfatio Heynii, Index, et Appendix sive Diatribe de stylo poetico et potissimum Siliano. Sic absolvetur totum hoc opus, quod tibi satisfaciat, lector optime, vehementer opto. Vive et vale.

N. E. LEMAIRE.

COMMENTATIO

DE SILII VITA ET CARMINE.

SECTIO I.

De C. Silii Italici genere, nominibus, studiis, honoribus, vita et morte.

Quum hæc, quæ ad ipsum poetam nostrum pertinent, jam satis accurate tractaverit, et, quantum de iis constet, ex paucis, quæ huc spectant, veterum scriptorum locis testimoniisque diligenter eruerit Cellarius, ne hujus scrinia compilasse, vel operam perdidisse videar, dissertationem ejus de C. Silio Italico, poeta Consulari, a.Chr. MDCXCIV scriptam, et collectioni dissertationum illius Academicarum, Lips. 1712, in-8o, prelo excusæ, insertam, cum lectoribus communicare malo, quam easdem res aliis verbis exponere. Ut tamen chartæ parcerem, nonnulla recidi, quæ vel supervacanea, vel minus accurate dicta videri possint, nec nisi pauca in notis adjeci. Hæc itaque sunt verba Cellarii, in epitomen redacta:

Genus Siliorum ut antiquissimum, ita nobilissimum omnino fuit, quamvis non negemus, originem illorum, ut in aliis gentibus non paucis, quæ ad summam nobilitatem pervenerunt, plebeiam et humilem exstitisse, quod Fulvius Ursinus de familiis Romanis, pag. 264, ex Livii, lib. IV, cap. 54, probavit. Ibi enim quæstoriis comitiis plebem ait ita ultum ivisse injuriam in tribuniciis adceptam, ut inter quatuor quæstores unum tantummodo ex patricio ordine crearet, tres autem plebeios, Q. Silium, P. Ælium et P. Pium, clarissimarum familiarum juvenibus prætulerit. Sed quum semel huic familiæ ad honores, via patefacta fuit, clarum utique nomen consequuta progressu temporum, ad summæ nobilitatis gradum adscendit. Ut ex multis tantum unum exemplum adferamus, sub Augusto C. Silius tertium consul fuit, eo anno, quo is testamentum condidit, hoc est, proximo antequam ex vita demigraret, auctore Suetonio, c. CI(1).

Italici nomen plus negotii nobis facessit, ab aliis alia interpretatione expositum(2). Sunt qui fuisse Hispanum adfirment, ex Italica Bæticæ urbe(3), Trajani patria, oriundum, quam sententiam Petro Crinito et Ludovico Carrioni Dausqueius tribuit, quamquam prior dubitanter id retulerit. Nec vero peregrinitas inpedimento erat, quo minus Hispania elegantiores poetas proferret. Etsi enim Ciceronis et Luculli ætate, «Cordubæ nati poetæ pingue quiddam atque peregrinum sonarent,» ut Cicero pro Arch. c. 10 extr. tradit; tamen alia cultura provinciæ fuit post Augusti tempora, ut Lucani et utriusque Senecæ ingeniis manifestum est. Habet vero Dausqueius, quæ principio commentarii in Silium huic opinioni de Hispanica patria obponat. Qui ex Hispaniæ, inquit, Italica, ITALICESIUS audiebat, aut ITALICENSIS. Stephanus de Urbibus ἔστι καὶ Ἰταλικὴ πόλις Ἰβηρίας, τὸ ἐθνικὸν Ἰταλικήσιος. Gellius Noct. Att. XVI, 13: «D. Hadrianus in oratione, quam de Italicensibus, unde ipse ortus fuit, in Senatu habuit.» Addit antiquam inscriptionem, quam etiam Gruterus, pag. 385, no 1, exhibuit:

COLONIA ITALICENSIS IN PROV. BÆTICA(4).

Quod si ergo ex Hispania hoc nomen esset, Italicensem potius, quam Italicum, adpellandum Silium fuisse autumat.

Est quidem discrimen hujusmodi terminationum, ut alius Hispanus sit, alius Hispaniensis. Martialis epistola ad Priscum, quam libro XII præfixit, extrema: «ne Romam non Hispaniensem librum mittamus, sed Hispanum.» Sosipater Charisius, lib. I, p. 84, potest interpretis loco esse. «Quum dicimus, inquit, HISPANUS, nomen nationis ostendimus: quum autem HISPANIENSES, cognomen eorum, qui provinciam Hispaniam colunt, etsi non sunt Hispani.» Tacito etiam Hispanienses exercitus sunt Annal. I, 3, qui in Hispania militant, ex aliis nationibus conscripti. Festus Pompeius quoque in Corinthienses, non dissimiliter ait: «Romanenses, et Hispanienses, et Sicilienses negotiatores dicimus, qui in alienis civitatibus negotiantur:» nisi in voce alienis ambiguitas inest, quæ extra Hispaniam civitates significet. Nam quod Charisius discrimen docet, nequaquam est perpetuum, et Plinius quoque Hispaniensem Oceanum dixit lib. XXXVII, 10, qui Hispaniam adluit: et spumam (argenti) Hispaniensis, XXXIII, 6. Neglexit itaque Plinius, quam Grammatici inculcant, differentiam, ut adeo, si ceterum constet de origine ex Hispania, vix ex eo illa convelli possit, quod Italicus noster, non Italicensis adpelletur. Italicesii nominis, quod pure Græcum est, nulla habetur ratio. Si fuit autem in Hispania natus, non tamen et barbarus, aut ex antiquis Hispanis fuit, quia Italica colonia Romana erat, Scipionis opus, qui in illam debiles ac vulneratos exercitus sui milites collocavit, eamque ab Italia Italicam adpellavit, quia Itali erant, quos in coloniam illam deducebat(5). Huic de Silii ortu sententiæ et altera propius quodammodo adcedit, quam itidem Petrus Crinitus commemoravit. «Sunt alii, inquit, qui per suos majores Romanum fuisse dicant, sed generis initium traxisse ab Hispanis,» hoc est, majores Silii ex illa Hispaniensi colonia fuisse, ipsum vero vel Romæ, vel in alio Italico municipio et natum et educatum esse, ut ita nihilominus Itatici nomen ab Italica Hispaniæ habuerit(6).

Ab his sententiis, quae vel nostrum Silium, vel majores ejus, ex Hispaniensi colonia deducunt, discedit illorum opinio longius, qui ejusdem Italicum nomen ex Corfinio, Pelignorum in Italia urbe principe, eliciunt(7). Vossius et Dausqueius in primis illorum numerantur. Iste tam de Poetis, quam de Historicis Latinis (nam in horum etiam, quamvis poetam, censum refert) id clare profitetur, gemino argumento inductus, quæ antequam dispiciamus, de Corfinii nomine novo aliquid adferendum est. Quod sæpe ab Italiæ populis postulatum fuerat, ut in civitatis Romanæ societatem reciperentur, sæpius autem ab Romanis abnegatum, id Sex. Julio Cæsare et L. Marcio Philippo COSS. in bellum funestum erupit, quod Marsicum dicebatur, quia Marsi populi cum Picentibus et Pelignis præcipui et primi auctores erant; et Sociale, quia, qui Romam inpugnabant, societatis fœdus inter se inierant; et Italicum, quia universa Italia contra Romam arma ceperat. Qui itaque a Romæ commercio secessionem fecerant, Corfinium elegerunt, quod caput Italorum abdicata Roma, esset, qui nomen Italicæ inpositum voluere. Strabo lib. V, p. 167: Κορφίνιον, τὴν τῶν Πελιγνῶν μητρόπολιν, κοινὴν ἅπασι τοῖς Ἰταλιώταις ἀποδείξαντες πόλιν, ἀντὶ τῆς Ῥώμης, ὁρμητήριον τοῦ πολέμου, μετονομασθεῖσαν Ἰταλικήν, Corfinium, Pelignorum caput, communem omnibus Italis, loco Romæ, urbem designaverunt, bellique arcem, et ITALICÆ nomen indiderunt. Præter hunc et Velleium Paterculum, de quo postea dicemus, non habemus, qui hujus novæ adpellationis mentionem fecerint.(8).

Primum Vossii argumentum est idem, quod supra adtulimus, ab Hispanica urbe Italicensem potius, quam Italicum, dicendum fuisse, quod Gellius dicto loco Italicenses ejus colonos adpellaret. Salva tanti viri auctoritate inverti, quod objicit, et ab altera etiam parte usurpari posse videtur. Si enim ab Italica Hispaniæ non licet Italicus formare, sed tantummodo Italicensis; qua lege constitutum est, ut ab Italica Italiæ, quod plane idem nomen est, non Italicensis, sed Italicus dicamus? aut si alterum de Pelignorum urbe non inprobandum est, cur non idem liceat de urbe Bæticorum? At usum ita ferre inquiunt, qui instar legis ab omnibus censeatur. Est ita, ut a Bætica urbe Italicensis et Gellius d.l. et auctor belli Hispaniensis et Africani, sive Hirtius fuit, sive Oppius, quod malunt alii; et laudata inscriptione ipsi provinciales derivarint: an vero prohibitum fuerit alterum, id tribus exemplis, quæ contra sunt, non sufficit ostendisse. De Pelignorum autem urbe nullus usus, nullum exemplum adferri potest, utrum Italicus, an Italicensis ex ea deflexum fuerit: et si de Bætica probatum satis est, Italicenses suos, non Italicos adpellasse; idem etiam de Peligna urbe facilius, quam alteram formam, Italicus, crediderim.

Deinde urgetur a laudato Vossio, «si Hispanus fuisset Silius, non hoc nos ignorare sivisset Hispanus Martialis, qui sæpius ad eum scribit, ut peramicum, Non hoc reticuisset, quod ad Hispaniæ suæ decus magnopere pertineret.» Utique fatemur, non leviter hoc argumento probari, in Hispania non natum Silium nostrum fuisse: et credimus ipsi, Martialem, tot Italico epigrammata inscribentem, non præteriturum fuisse, quod sibi et suæ patriæ non vulgarem laudem adferre potuisset. Non autem exinde id sequi putamus, quod existimavit Vossius, Pelignum fuisse Italicum, quia non fuerit Hispanus. Potuit enim ex majoribus esse, qui in Hispanica illa urbe habitaverint, ipse forte in quovis Italiæ loco, extra Pelignorum agrum, in lucem editus: potuit etiam Italici nomen ex casu quodam vel suo vel majorum habuisse, ut solenne in aliis quam plurimis cognomentis est.

Sententiæ quoque clarissimorum virorum repugnat, cum brevitas illius Socialis belli, tum adpellationis novæ raritas, quæ tentata potius, quam conservata in urbe Pelignorum fuit. Strabo quidem μετονομασθεῖσαν ita vere adpellatam dixit: aliter Velleius Paterculus, qui propius res Italicas cognovit, quam Amasiensis Strabo, homo Asiaticus, quamvis diligentissimus in ceteris rebus. Is autem lib. II, c. 16, ait: «Caput imperii sui Corfinium legerant, quod adpellarent Italicum(9).» Quum dicit adpellarent, conatum et propositum significat, non quod in usum illud transductum receptumque fuerit, quod quidem nec potuit facile, si brevem moram belli seu tumultus intuemur. Eutropius, lib. V, c. 2: «Quadriennio, inquit, hoc bellum tractum est: quinto demum anno finem adcepit.» Quod ergo in tantillo spatio tentatum novum nomen fuit, vix receptum aut usu retentum post victoriam videtur, quum in eventus belli esset, ut Romani, non Itali, vicisse censerentur. Quis ergo crederet, invisum victoribus nomen et ad ignominiam illorum durante bello inventum, post victoriam a victis conservatum et in posteritatem fuisse traditum? præsertim quum statim, nondum finito bello, desierit esse rerum sedes urbs Corfinium, quod Diodorus Sic. lib. XXXVII, ut in excerptis ejus libri est, perspicue ostendit. Τὴν καινὴν ἐκλείπουσι πόλιν τὸ Κορφίνιον, «Novam, inquit, urbem Corfinium deserunt, translatis sedibus in Samnitum urbem Æserniam.» Unde est, quod Cæsar de Civili bello Corfinium sæpe numero memoravit, et Cicero in epistolis; sed cognomen Italicum ne semel quidem adtigerunt, quod nec posteriores Plinius, Seneca, Frontinus, Lucanus, Ptolemæus, et quotquot Corfinii meminerunt, agnoscunt, nec ipse, qui inde nomen suum habuisse fingitur, poeta noster Italicus, qui lib. VIII, 520, Corfinium laudat, sed quod patriam suam vel suorum proderet, nihil omnino adjicit, neque ullum vestigium ostendit Italici cognominis.

Quare ita sentimus atque ita animum inducimus, Silium poetam neque in Hispania natum fuisse, quia Martialis, ubi maxime poterat, nihil memoravit; neque in Pelignorum urbe Corfinio, cujus Italicum nomen incertum, quamdiu duraverit, aut an unquam devenerit in usum populorum: sed ex quocunque alio casu vel causa potuisse Italici cognomen habere ab Italia potius, quam a singulari aliquo oppido deductum: quamquam iis, qui majores poetæ ex Bætica derivant, nolimus repugnare, nec vero, quod dubium est, pro certo adfirmare(10).

Satis de ipso cognomine: faciliores in prænomine sumus, quo aliis Publius est, ut Modio in Novantiquis, et Glandorpio in Onomastico Hist. Romanæ; nobis Caius, quia hoc frequens in gente Siliorum fuit, quod Dausqueio etiam, ut certius, adprobatur, qui initio commentariorum potest consuli(11).

Studia ergo Italici nostri contemplamur, de quibus Martialis epigr. VII, 63.

Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis,

Inplevit magni quam Ciceronis opus.

Magna sane hæc laus est, non sibi sapere, aut artem ex suo confingere ingenio, spretis veterum tam præceptis, quam exemplis: sed ductorem optimum sequi, et quod aliis bene cessit, imitari, quia, etsi in philosophia ingenium valeat et novitas inventorum ametur, dispar tamen res oratoriæ est, nec in ea proficitur bene, nisi ex imitatione antiquorum. Silii ætate præstantes oratores non defuerunt, quos ita coluit æstimavitque, ut omnibus tamen Ciceronem, qui præcesserat, anteferret. Quo consequutus est, ut summus orator evaderet ipse, multum in foro, multum in centumvirali judicio cum gloria versatus. Martialis dicto epigr. de eodem:

Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum,

Hunc loquitur grato plurimus ore cliens.

Poeticen juvenis didicit: senior, defunctus consulatu, magis excoluit, Virgilium præ ceteris imitando, non minus principem in ligata oratione, quam Cicero fuit in soluta. Hic ergo etiam, qui optimus erat, quam alium, sectari maluit, egregio exemplo admonens, quales ad imitandum auctores eligere conveniens sit. An adsequutus Maronem fuerit, nostrum non est judicare. Plinius, lib. III, epist. 7. Scribebat, inquit, carmina majore cura quam ingenio. Nec vero idcirco ingeniosus parum fuit: sed Martiale judice epigr. XI, 51, Maronis villa coemta:

Silius et vatem, non minor ipse, colit.

Ut Lips. lib. I, Quæst. epistol. cap. 5, emendat, argutum sane præ illo vulgato: et valem non minus ipse tulit(12).

Honores et multos et amplos gessisse Silium, non est quod dubitemus, quia consul Romanus fuit, ad quam dignitatem ordinatim et per gradus adscendebatur. Plinius, lib. III, epist. 7: «Ut novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile: ultimus ex Neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.» Ex quo et annum satis aperte intelligimus(13). Semel an ter Consul fuerit, non levicula disputatione dubitatur. Petrus Crinitus de Silio: «Ter consul fuit(14): et in primum ejus consulatum (quod lætissimum fuit faustissimumque P.R.) sævissimi teterrimique Neronis mors auspicatissime incidit.» Adcinunt Justus Lipsius et Jo. Livineius, uterque in Plinii Panegyr. cap. 58, cujus verba, «Erat in senatu ter consul, quum tu tertium consulatum recusabas,» de Silio Italico interpretantur. Livineius haud dubitabundus: «Potius sit, ut C. Silium Italicum capiamus, qui tertium consul ex cal. Juliis subfectus cum Statilio Laterano. Adi fastos.» Quod ad Fastos adtinet, ipse Lipsius in h.l. fatetur: «Revera pars hæc Fastorum in subfectis consulibus tenebrosa, nec acie ingenii (absque monimentis sit) facile illustranda.» Variant enim, laceri, inconstantes sunt, et, quos vidimus, Laterano, ex cal. Jul. subfecto, Nonium Asprenatem, non Silium, collegam dant. Quod si ter fuisset consul, id Plinius, qui vitam et mortem ejus describit, nec quidquam laudis prætermittit, utique non tacuisset. Quin potius Martialis epigr. VII, 63, post consulatum, quem, quum Nero periret, gesserat, a republica recessisse, et otio se honesto dedisse adseverat. Verba sunt:

Postquam bis senis ingentem fascibus annum

Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit:

Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos,

Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

De quovis igitur alio, quam de Silio, Plinii panegyricum interpretandum ducimus. Causa vero, quæ doctissimos viros in illam opinionem adduxit, ex alio Martialis epigrammate natam esse existimamus, quod LXVI est, in lib. VIII, in quo trium consulatuum fit mentio, sed ita distributorum, ut primus patris Silii fuerit, alter filii majoris, quem Plinius quoque dicta epistola florentem et consularem dixit: tertius voto a poeta præsumitur pro minore filio, qui vero non consequutus est, sed ante patrem decessit. Hi maxime versus, opinamur, errorem induxerunt:

Bis senos jubet en redire fasces

Nato consule,

id est, filio consule; ubi quidam libri, sed minus castigati, noto consule, quasi de patre, non de filio intelligatur. Nos vero malumus Vincentio Collesso, nobilissimo juris consulto, quam Livineio aut Lipsio, adcedere, qui ante hos XIV annos ad hoc epigramma commentatus est: «Silius pater semel tantum consul fuit, eo anno, quo periit Nero.» Sic bene Martiali cum Plinio convenit, nec sine causa ille addidit ibidem;

. . . . . . . . . . . . . . . . Silius frequentes

Mavult sic numerare consulatus.

Mavult sic, hoc est, eodem Collesso interprete: «Mavult duos filios gerere consulatum, quam ipse ter esse consul.» Alter eorum adeptus est consulatum, de quo Martialis gratulatur patri: de altero, gaudenti supererat adhuc quod optet

Felix purpura, tertiusque consul.

Non statim a consulatu in otium literarium secessit, sed Romæ aliquamdiu substitit, et in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gessit, quod Plinius dicta epistola refert(15). Vere autem sapienter dixit, quia summæ prudentiæ est, cum malo principe versari ita, ut neque ille obfendatur, neque famam et conscientiam nostram lædamus. Erat enim Vitellius præcipue luxuriæ sævitiæque deditus, ut Suetonius cap. XIII, notavit, sive ut Eutropius, lib. VII, c. 13: «gravi sævitia notabilis, et qui Neroni similis esse vellet, atque id præ se ferret.» Caute ergo cum hujusmodi homine ac singulari prudentia vivendum erat: quumque moris apud Romanos fuerit, ut perfuncti urbano magistratu, ad regendas provincias mitterentur; nostro Asiam proconsularem obtigisse, idem Plinius d.l. enarravit. Ex proconsulatu, inquit, Asiæ gloriam reportaverat. Honor amplus, Asiam pro consule regere, hoc est, Attalicum regnum administrare, quod Romani in provinciæ formam, testamento nacti, redegerant. Fuit provincia senatus atque populi ex Augusti distributione(16), et prætoria primum, nisi belli ratio proconsulem postularet. Quod erudite Henr. Noris, Italorum facile doctissimus, in Cenotaph. Pisan. Dissert. II, cap. XI, demonstrat. Intra Asiaticam diœcesin erant Ionia, major ac minor Phrygia, Lydia, Mysia, Caria, ac Pergamus; de quibus terminis eorumque mutationibus Jac. Usserius, in libro de Asia proconsulari, planissime disseruit. Amplissima ergo provincia, ejusque populi Græca libertate antiquitus imbuti; ut sane prudentem fuisse oporteat, qui, ut noster Secundo teste, ex administratione illius gloriam reportavit.

Redux ex Asia videtur otium petiisse, annis quoque, ut Plinius ait, suadentibus, quod in more positum Romanis erat, ut, si senectutem adtigissent, e republ. in honestum otium secederent, quod ex multis ejusdem Plinii epistolis liquet, lib. II, 14; III, 1; IV, 23. Hanc quietem Noster in Campania invenit, ubi plures villas possidebat, et in singulis earum, quod Plinius addit, «multum librorum, multum statuarum, multum imaginum habebat,» quæ undique ornamenta coëmit, usque etiam ad reprehensionem emacitatis. Erat enim φιλόκαλος, hoc est, honestissimarum rerum sive dignæ supellectilis studiosus. Quid vero honestius, quam instruere bibliothecas, et quos alii in inanes res sumtus faciunt, optimis quibusque libris comparandis inrogare? quid dignius laude, quam illorum imagines atque signa amare, qui in laude vixerunt præclaris virtutibus conspicui? Pulchrum enim et magna laude dignum est, viros laudatos colere, et virtutem illorum, ut meruerunt, admirari, adeo, ut rursus Secundus epist. I, 17, ipsum plurimis virtutibus abundare judicet, qui alienas sic in statuis et imaginibus amat. Stimulant enim imagines et exhortantur, ut eorum virtutes æmulemur, quorum ipsæ memoriam externa facie præ se ferunt(17): quod etiam ædes, villæ aliæque clarorum virorum possessiones, si subimus aut inhabitamus, in nobis efficiunt.

Ex villis idcirco potissimum illas magnopere Silius amabat, quæ eos dominos quondam habuerant, quos ipse imitatus est plurimum: puto Ciceronis atque Virgilii; illius nempe Academiam, hujus, quæ sepulcrum domini continebat(18). De utraque ita cum laude Silii Martialis epigr. XI, 49, canit:

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis,

Jugera facundi qui Ciceronis habet.

Heredem dominumque sui tumulique larisque

Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

Sicut ergo, ante consulatum, Ciceronem in causis agendis doctissimisque orationibus æmulatus est; ita Maronem postea in primis habuit, quem imitaretur, quum in otio ad carmina scribenda se contulisset. Cujus memoria etiam ita ei sacrosancta fuit, ut «natalem illius religiosius, quam suum, celebraret, et monimentum ejus adire, ut templum, soleret,» quod itidem Secundus epistola sæpius laudata observavit(19). Nec ex Campania discessit postea, sed usque ad LXXV ætatis annum ibidem perseveravit, et in Neapolitano mortem obiit.

Hanc non fatalem habuit, quamlibet senex admodum, sed inedia vitam finivit, more illis temporibus recepto, ut, si insanabilem morbum sentirent, aut alio malo, quod superare desperarent, adfligerentur, ipsi homines sponte sua ex vita abirent. Hoc Pomponius Atticus fecit apud Corn. Nepotem; hoc Cornelius Rufus apud Plinium Ep. I, 12, procul dubio ita ex Stoicorum disciplina instituti, quibus dignum sapiente videbatur, quandocumque liberet, ex hac vita egredi, nec fatalem horam exspectare. Seneca epist. LXIX: «Exerce te, ut mortem et excipias, et, si ita res suadebit, arcessas. Interest nihil, an illa ad nos veniat, an ad illam nos.» At non perinde est, nec ejusdem juris, pati mortem, et eandem advocare.

Voluntarium ergo excessum perversæ philosophiæ, quæ illis temporibus vigebat, hoc est, errori inputamus, non excusamus, ut Cicero Catonem Uticensem Off. I, 31, alienus quamvis a Porticu, ex gravitate ejus excusat, quasi alius exitus illius virtutem dedecuisset. Aliud etiam est, quod gloriæ nostri poetæ videtur derogare. Nam quod Plinius refert, «læserat famam suam sub Nerone: credebatur sponte accusasse.» Omnis accusatio hominis, vel mediocri specie honesti, sub malo principe suspecta est, etiam imperata; magis, spontanea. Principes enim mali, quum aliquem perditum cupiunt, nec tamen aperte audent aggredi, ut declinent invidiam, subornant alios, qui accusent ac perdant. Qui accusatores eodem censu sunt, quo delatores, «genus hominum, ut Tacitus ait Ann. IV, 30, publico exitio repertum, et ponis quidem nunquam satis coërcitum:» quos nihilominus per præmia Tiberius eliciebat. Vir bonus autem et sapiens inhonesta et turpia jussus, abnuit, etiam cum periculo suo, si manifesta sit turpitudo, ut est innocentium accusatio. Exemplum v. ap. Tac. in Vita Agric. c. 4. Nec imperium in atroci scelere excusare potest, ut Grotius P. et B. lib. II, c. 26, no 3, demonstravit. Non autem certa erat Nostri accusatio, sed credebatur; et si fuit, maculam laudabili otio et optimis studiis abluit, quibus fama integratur, in tantum etiam, ut perpetui laudem promeritus sit, h.e. inmortalis memoriæ atque gloriæ, apuc Martial. epigr. VI, 64, et VII, 62, ubi Collessus ad interpretandum adhibeatur.

(1) Ejus quoque meminere Dio et Appianus, forte et Vellei. Pat. II, 83, ubi vid. Intpp. Noti præterea Silii P. et M. Tribuni plebis e Sext. Pompeii Fragm. Farnesiano; T. Silius, præfectus vel tribunus militum, ex Cæs. B. G. III, 7; A. Silius ex Cicer. ad Att. XII, 24 sqq. P. Silius, Prætor a.U. 694, et Proprætor Bithyniæ ac Ponti a.U. 702, ex Cicer. ad Div. VII, 21; IX, 16, XIII, 47, 61 sqq. ad quem forsan referenda etiam loca Vellei. II, 83 et 90; P. Silius Nerva consul a.U. 781; A.Chr. 28, ex Plin. VIII, 40; Solin. c. 15, et Tac. Ann. IV, 68 (ubi vid. Ernesti, et, quem hic laudat; Perizon. Epist. ad Heins. Coll. Burm. T. IV, pag. 760); Silius Nerva consul a.U. 819, a.Chr. 66, ex Tac. Ann. XV, 48 (ubi Perizonius, Lipsius et Norisius in ep. consulari e fastis et lapidibus Silanus reponere jubent); C. Silius, superioris Germaniæ legatus a.U. 767, a.Chr. 14, qui, propter Germanici amicitiam crimenque sibi a Sejano intentatum, a.U. 797, a.C. 44; inminentem damnationem voluntario fine prævertit, ex Tac. Ann. I, 31, 72; II, 6, 7, 25; III, 42, 45; IV, 18, 19; C. Silius, ejus filius, consul a.U. 801, a.Chr. 48, a Messalina amatus, et, quum in suspicionem regni adfectati caderet, occisus, ex Tac. Annal. lib. XI, 5, 12, 13, 26, 27, 32, 35.

(2) Non minus dubitanter de eo disputat, a Fabricio jam laudatus, Nic. Antonius Biblioth. Hisp. vet. lib. V, p. 85 sqq. Vide argumenta quo subsequuntur. Ed.

(3) Ἰτάλικα Ptol. et Strab. III, p. 141; Plin. III, 1; Cæs. B. C. II, 20. In numis Augusti, ITALICA: Tiberii, MUN. ITAL. et MUN. ITALIC. Posteriori ævo Talca dicta est (vid. Acta Eruditorum a. 1719, p. 178) nostro autem Sevilla la veja, Hispali vel recentiori Sevillæ proxima. Conf. not. 2, infra.

(4) Conf. etiam Hirt. Alex. 52.

(5) Appian. de rebus Hispanicis, c. 38, tom. I, p. 145, 146, ed. Cl. Schweighäus. Ὁ Σκιπίων ὀλίγην στρατιὰν, ὡς ἐπὶ εἰρήνῃ, καταλιπὼν, συνῴκισε τοὺς τραυματίας ἐς πόλιν, ἥν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας Ἰταλικὴν ἐκάλεσε· καὶ πατρὶς ἔστι Τραϊάνου τε καὶ Ἁδριανοῦ, τῶν ὕστερον Ῥωμαίοις· ἀρξάντων τὴν αὐτοκράτορα ἀρχὴν.

(6) Ælius Hadrianus Imperator, in eadem Hispaniæ Bæticæ urbe natus, stirpis Italicæ fuisse dicitur Sex. Aurelio Victori Epitom. c. 14; pr. ubi tamen Anna Fabri jam monuit, originem Hadriani Hispanicam a Victore dissimulari, ipsumque Italiæ adseri, ut ab Æl. Spartian. in vita Hadr. c. 1, qui eum Romæ natum tradat. Cf. Gruner. ad Victor. l.c.

(7) Conferatur ad Silium, libro VIII, 520.

(8) Mentio ejus etiam fit in Diodori Excerptis liv. XXXVII, apud Photium in Biblioth. p. 638, 639. Confer Sigon. de antiq. jur. Ital. III, 1.

(9) Fuerunt, qui Italicam emendarent. Sed vulgata lectio non sollici tanda videtur.

(10) «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes,» ait Spartian. vit. Hadr. cap. 12; quæ verba in Fabricii Bib. lat. tom. II, p. 172, jam laudata reperio.

(11) Ibi non graviora argumenta, sed hæc verba invenies: «Ego Silio Caii prænomen hæsisse autumno ex conjectura crebrioris usus, et quod plures eosque rerum veterum peritiores id tenuisse deprehenderim.» Sed confer supra not. 1, p. 399. Ceterum idem Dausqueius loco citato monet, Silos, Silios, Silones, Silunculos pernotuisse ex nasi figura aut superciliis, et credibile esse, a Silio aliquo Siliorum tribum (apud Livium et Festum) ortam atque propagatam.

(12) N. Heinsius ad Sabini Epist. II, 10, hunc et anteced. versum, qui non minus contaminatus est, ex codicum vetustorum vestigiis ita restituit et emendavit: «Silius Andinæ succurrere censuit umbræ: Silius en vatem, non minor ipse, colit.» Conf. mox not. 1, p. 409.

(13) Nero periit a.U. 821; A. Chr. 68.

(14) Ut quidam putant, A. Chr. 68, cum M. Galerio Turpiliano, A. Christ. 85, loco Domitiani cum T. Aurelio Fulvio, et A. Christ. 94, cum Sextilio (alii autem legunt Statilio) Laterano.

(15) Tacitus Hist. III, 65: «Sæpe, inquit, domi congressi (Flavius Sabinus ac Vitellius), postremo in æde Apollinis, ut fama fuit, pepigere. Verba vocesque duos testes habebant, Claudium Rufum et Silium Italicum.» In nostra edit. maluimus Cluvium Rufum. Ed.

(16) De ea vid. Strabon. XVII, extr. Dio lib. LIII, p. 503; Ernesti Excurs. VI, ad Sueton. Aug. cap. 47, et Lips. Excurs. ad Tac. Ann. I, 75.

(17) Sed magna librorum, statuarum imaginumque copia a multis etiam non nisi vanæ ambitionis et ostentationis causa colligitur, et eo respexisse putarem Plinium, qui Silium φιλόκαλον, elegantiae studiosum, usque ad emacitatis reprehensionem, fuisse tradit, nisi mox addidisset: «imagines non habebat modo, verum etiam venerabatur.» Plin. III, Ep. 7, 8.

(18) Idem præter alios putabat Rader. ad Martial. epigr. XI, 49, et 51. Ex his tamen locis, et ex Plin. Epist. III, 6, non colligi potest, Silium ipsam Maronis villam, quæ non longe a Nola fuit, possedisse; sed sæpius ejus monimentum, Neapoli proximum, adiisse. De quo vid. omnino Ill. Heyne ad Donati vitam Virgilii § 55, tom. VII, pag. 282, nostr. edit. Virg. Ed. Cf. etiam Voss. de histor. lat. I, 29, pag. 143, ubi hæc monet: «Ex Martial. XI, 49, non aliud colligere est, quam Silium fuisse dominum loci, in quo Maronis erat monimentum. Agelli tamen nomen locus is mereatur, si recte aliqui emendant epigr. LI: Silius Andino tandem succurrit agello. Saltem verisimilius illud, quam quod libri vulgati; ubi inepte est Arpinus, cum de Tullio sermo non sit. Sed utrique lectioni prætulerim, quod in MSS. Gruterus, Scriverius, alii repererunt: Silius optatæ succurrere censuit umbræ.» Conf. sup. not. 1, pag. 405.

(19) Similiter Statius, qui non minus Virgilium venerabatur, Silv. IV, iv, 52: «En egomet... Maroneique sedens in margine templi, Sumo animum, et magni tumulis adcanto magistri.»

SECTIO II.

De carminis indole; de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit.

Quæ communis hominum scriptorumque, qui magnis et virtutibus et vitiis excellunt, fortuna esse solet, eamdem quoque expertus est Silius noster, ut scilicet ab aliis ore pleniore ad cælum laudibus efferretur, ab aliis autem inmerito ac præter modum vituperaretur. Ut antiquis(1), ita et nostris temporibus non defuere, qui vel cum ipso Virgilio illum compararent, vel certe contenderent, eum puritate sermonisque Romani castimonia nulli illorum cedere, quos ea vel proxima viderit ætas, imo potius eos exsuperare universos(2), et, si quid desit antiqui nitoris, id majori utilitate in aliis rebus compensare, quippe qui historiam egregie illustret, et ad ejus fidem tantum non omnia scripserit, unde in historicis etiam a Vossio laudetur, quod sane utilius sit, quam fabulis lectorem, ut vulgus poetarum soleat, detinere(3). Alii contra poetæ reprehendendi ingenio suo, et, quam possint, acerbissime perstringendi certamen sibi sumserunt: quorum oratio huc potissimum redit. Silius historici magis partibus functus est, quam poetæ ingenio suo indulgentis, et recte Plinius majori eum cura, quam ingenio scripsisse adfirmat Ep. III, 7(4). Etsi ad Maronis se exemplum componeret, neutiquam ille divini vatis virtutes ac majestatem adsecutus est: imo etiam inferior non Lucano modo, sed etiam Papinio, Valerio Flacco, et juniorum aliis(5). Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promtioris utique videtur, sed Silius perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus(6). Stylus ejus adeo verbosus est, ut, si superflua et otiosa recidas, vix tertia operis pars restet: multa sunt humilia ac depressa, pleraque vero nimis turgida et elata. Maro illum tanto intervallo post se reliquit, ut ineptiant maxime, qui eos inter se componant. Ne poetæ quidem nomine dignus videtur, quum neque argumentum epico carmini consentaneum elegerit, neque heroico spiritu et limato vel judicio vel dicendi genere, sed ingenii luxurie, inanibus argutiis ac tumore conspicuus sit. Multas narravit res, a diversis gestas, quæ neque communi vinculo continentur, neque ad unum argumentum, ut in Homero ad placationem ultionemque irati Achillis omnia spectant. Nulla itaque rei gestæ unitas vel σύστασις, ut Aristotelis verbis utar(7), ἔχουσα ἀρχὴν καὶ μέσον καὶ τελευτὴν, nullus herois, qui ornetur, delectus reperitur, nec potest argumentum carminis uno comprehendi titulo. Nihil ineptius absurdiusque fingi potest, quam historiam a poeta componi, et acutis Scholasticorum sententiis, vana et umbratili eruditione vel subtilitate, perpetuis declamationibus, fabulis, episodiis, comparationibus, aliisque poeticæ orationis flosculis exornari. Hæc illi disputant, et alia, quæ, quoniam ad litem dirimendam summamque rei parum proficiunt, silentio nunc prætermitto(8).

Sed quorsum hæc moneo? ut scilicet intelligatur, de Siliani carminis natura et dignitate, si in universum tantum, nec ratione consilii, quod poeta secutus sit, habita, res in quæstionem vocetur, in utramque partem probabiliter disseri, nec quidquam prædicari posse ejusmodi, quod non, paribus propemodum argumentis, convelli atque redargui queat. Multa eorum, quæ viri docti poetæ vel laudi vel vitio dare ac vertere solent, vera esse, nemo facile infitiabitur. Sed non minus manifestum est, ab utraque parte rem, quæ in controversiam vocatur, verbis exaggerari, totamque disputationem vagam esse et fluctuantem. Cujus rei culpa postissimum in eo residet, quod, qui tantopere inter se discrepant, non distinctam consilii, quod sequutus sit Silius, notionem animo sibi informasse, et prius sententiam tulisse videntur, quam vel totum carmen diligenter legerint, vel ejus indolem satis cognitam habuerint, et certam constituerint formulam regulamque, ad quam judicia exigerentur. Hinc Silio idem contigit, quod Lucano, simili poetæ, ut nimis laudaretur ab his, et culparetur ab illis(9). Quemadmodum autem virorum doctorum sententia jam dudum eo inclinavit, ut persuasum sibi haberent, Pharsaliam non esse ἐποποιΐαν, sed carmen historicum, epico quasi habitu indutum, spirituque heroico conceptum(10): ita idem judicium semper putavi faciendum de nostro poemate, cujus non dissimilis ratio est, nisi quod magis ad indolem epicæ poeseos, ex qua deorum ministeria aliaque rerum orationisque ornamenta ac lenocinia videmus depromta, conformatum est, minusque adfectatum illud declamatoriæ vanitatis acumen, commune seculi illius vitium, redolet, quod tantopere displicet in Lucano, perpetuo declamatore, qui, quod recte jam Burmannus notavit, ubivis longas de vitiis aut virtutibus disputationes argutasque Scholasticorum sententias infercire, et, ubi paucis admodum verbis res, ab hoc vel illo gestas, commemoravit, statim, tamquam in Porticum aut Academiam sit translatus, Philosophum agere solet. Huic sententiæ et poematis nostri argumentum, et hujus tractatio respondet, quod ex solertiori lectione cuivis adparebit, et infra pluribus demonstrabitur. Quod si verum est, habemus regulam normamque, ad quam judicia nostra dirigamus, et facile intelligitur, nodum in scirpo quærere operamque ludere, qui comparationem inter Silium Virgiliumque instituunt, omniaque ea, quæ viri docti de poesi epica accurate ac copiose præceperunt, ad naturam præstantiamque carminis nostri rite æstimandam transferunt. Quo spectant inprimis ea, quæ de argumenti delectu, novitate, fictione, unitate et ambitu, de temporis spatio, quo illud comprehendatur, de carminis heroe, quem putant esse Hannibalem, de characterum vel epicarum personarum numero aut varietate, de actione, et de episodiorum cum narratione nexu, argute magis, quam vere, apte atque utiliter disputantur. Hæc omnia persequi et excutere nihil adtinet, quoniam a fine, quem poeta propositum sibi habuit, prorsus aliena sunt. Non enim epicum carmen scribere voluit, sed historicum, quale multi jam, iique antiquissimi poetæ ante eum condiderant: in quo nunc video mecum consentire Cel. Heyne in Annal. literar. Goetting. a. 1782. Additam. p. 261.

Ill. Ernesti, novissimus ingeniosissimusque poetæ nostri interpres et editor, in disquisitione de carmine Siliano, p. XXI monet, carmen nostrum non tam historicum esse, quæ adpellatio nimis ambigua sit atque incerta, quam μελέτην quamdam et ἐπίδειξιν, seu nomine ex Rhetorum latinorum palæstra petito, declamationem vel exercitationem poeticam, cujus argumentum auctor ex belli Punici secundi historia sibi delegerit(11). Hujus omnis nominis ac sententiæ vis et causa ut accuratius intelligatur, hæc disputat:

«Cum vetere historia, tum nostræ ætatis usu edocti scimus, literarum et artium, veluti ex naturæ universæ imitatione, hunc ordinem fuisse, ut quum primum ad summæ excellentiæ fastigium excultæ fuerint, sensim sensimque sive hominum desidia et negligentia, sive quadam emergendi ad altiora et superandi desperatione, sive denique rerum publicarum ea conversione, quæ pristinam ingeniorum vim frangeret, atque aliorsum studia traduceret, ad superioris formæ, quam exuerant, exilitatem quandam relaberentur. Hæc autem mutatio in nullo genere literarum magis quam in eloquentia et poesi adparuit. Apud Græcos quidem eloquentia quum inde a Solone et Pisistrato per tempora reipublicæ Atheniensis et libertatis usu et præstantissimorum ingeniorum ubertate felicissima, usque ad Demosthenis ætatem floruisset, non multo post, sublata libertate, morumque ac studiorum facta mutatione, a causarum veritate et lumine forensi ad scholarum gymnasiorumque umbram et fictarum causarum simulacra traducta paulatim degeneravit atque elanguit vitio rhetorum et sophistarum, qui omne eloquentiæ studium ad ostentationem quandam doctrinæ et artis affectationem conferrent. Apud Romanos autem eandem post Ciceronis ætatem eloquentiæ sortem fuisse, quis ita parum doctus est, ut ignoret? Hinc itaque Græcorum quidem μελέται, ἐπιδείξεις, Romanorum vero declamationes ortæ sunt, subtilitate, acumine, quæsitaque quadam elegantia refertæ, at robore et nervis destitutæ, eoque remotiores a naturæ pulchritudine et veritate, quo essent ab arte luxuriantius instructæ. In re poetica Romanorum (nam de his nobis nunc potissimum sermo est) quid simile acciderit, paucis poterit demonstrari. Felicissima poeseos Latinæ ætas, non dubium est, quin fuerit Horatii et Virgilii temporibus terminata. Hi enim, et quicunque ante eos poetæ celebrati sunt, quamvis ingenii felicitate inter se diversi, tamen illud omnes habebant præcipui, quod, quum primi Græcorum artem universam poeticam et ornatus latino sermone exprimerent, non solum rei novitate placerent, sed et alieni ab æmulationis certandique libidine, rectum ubique judicium sequerentur, et artis elegantis apud Latinos exempla existerent. Post illam ætatem, veluti usu pristino adtritis ingeniorum viribus, et fontibus exquisitioris artis, cujus exempla Græci præiverant, ita exhaustis, ut præter variationem ornatus veteris, et imitationis domesticæ curam prope nihil relinqueretur, inductum est quoddam luxuriosum poeseos genus, in quo tanto plus æmulatio atque externi splendoris adfectatio valebat, quanto minus ab inventionis novitate et ingenii nativa præstantia commendabatur. Vid. Petron. Satyr. cap. 118. Itaque etiam animadvertimus ea ætate majorem istius ornatus proferendi et variandi, qui in solis propemodum verbis erat, quam argumenti scite deligendi et recte tractandi curam exstitisse. Omnis vis poetica, quam ante hac ingenii admirabilis quædam venustas atque elegantia, imaginationisque felicissima ubertas et divina efficacia declarabat, tum maxime doctrinæ et artis vetustæ ostentatione quadam cernebatur. Cf. Quintil. X, 1. Cujus rei illud etiam manifestum judicium est, quod carminum argumenta, in quibus poetica arte exornandis elaborarent, maxime ex historia Romana repetebant. Neque enim profecto intelligo, quid sibi velint, qui historiam domesticam, ab aliis dudum eleganter et perspicue narratam, denuo carmine recanant, nisi velint specimen doctrinæ et artis proponere, in quo et sibi placeant, et suorum hominum admirationem captent. Hinc igitur poetarum illæ ἐπιδείξεις, seu exercitationes poeticæ natæ sunt, in quarum numerum non Silii modo, sed et æqualium, Statii, Lucani, Valerii Flacci, aliorumque similia carmina referre soleo. Quæ quum lego, videor mihi definire posse, quid illorum quisque scribendo consequi voluerit, Statius quidem, ut sublimitatis artem præ se ferret, Lucanus, ut sententiarum acumen probaret, Valerius et Silius, ut doctrinam expromerent; quamvis fatendum est, singulos cum diverso ingenii, judicii, artis et doctrinæ adparatu ad scribendum accessisse.»

Hæc sunt verba Viri doctissimi, cui quo minus omnia adsentiar, inpediunt nonnulla, quæ mihi ea legenti venerunt in mentem, et scrupulum injecerunt. Primum carminis historici nomen aptius mihi videtur, quam declamationis, quod Rhetorum potius scriptis scholisque relinquendum est, et quo Silii ejusque æqualium, inprimis Valerii Flacci, dignitas nimis elevatur: etsi non tam cæco poetæ mei amore captus sum, ut eum a seculi sui vitiis inmunem esse censeam. Deinde ad declamatoriam vanitatem potissimum refero longas sine nervis et succo orationes, inanes argutasque de vitiis atque virtutibus disputationes et præcepta philosophorum, quæ in nostro carmine vix reperiuntur, vel minus certe obvia sunt minusque nos offendunt, quam in Lucano aliisque ejus ætatis scriptoribus. Præterea si illa nominis ratio valeret, antiquissima etiam optimaque scripta in declamationibus numeranda essent. Nam, ut alios taceam, ne Maro quidem ab orationis luxurie et Rhetorum argutiis satis sibi cavit(12), et Polybius quoque narrationi suæ ubivis intexuit disputationes et digressiones, philosopho umbratili, quam historico pragmatico digniores, et scholasticorum rhetorumque loquacitatem redolentes. Denique argumenta carminum ex historia Romana repetendi consuetudo non Silii ævo propria fuit, vel post Horatii demum et Virgilii tempora invaluit, sed a primis inde literaturæ initiis constanter tenuit. Ita enim, ut alios omittam, Ennius, epicæ poeseos parens(13), L. Attius, seu Accius Pacuvii, qui Ennii ex sorore nepos fuit, æqualis(14), et A. Furius Antias, vel, quod alii putant, M. Furius Bibaculus(15) Annales Romanos, Cn. Nævius, antiquissimus poeta, Saturnio metro bellum Punicum primum, in quo ipse stipendia fecerat(16), et alii alia bella, v.c. Ovidius Actiacum, P. Terentius Varro Atacinus Sequanicum(17), Hostius Istricum(18), et Cornelius Severus Siculum(19), Cicero autem, præter consulatum ac tempora sua, res, a Mario, municipe suo, et Rabirius res, a M. Antonio Triumviro gestas(20), versibus comprehenderunt. Non defuisse etiam ante Silium, qui bellum Punicum secundum carmine persequerentur, ex Ovidio cognoscitur(21). Quantus vero præter illos, quos nominavi, numerus Romanorum fuerit, qui a primo bonarum artium initio historiam versibus expresserint, quorum hodie vix nomina, vel tituli et argumenta librorum nota sunt, docuerunt Stephani, Mættarius et alii, qui eorum fragmenta collegerunt. Eorum, quos recensui, alii non multo post bellum Punicum primum, alii vero Augusti ævo, adeoque iis temporibus, quibus prima poeseos latinæ, ejusdemque felicissima fuit ætas, vixere: eorumque exemplum et vestigia secuti sunt multi. Quos omnes in declamatorum ordinem detrudere, eorumque poemata in censum puerilium exercitationum referre, vel adeo ipsos ignorantia et jejunitate eorum, qui non ingenii et doctrinæ opibus, sed puerilibus carminum scribendorum subsidiis adjuti, versificare conantur, metiri velle, id vero est, tantorum virorum manibus injuriam facere. Non quidem is sum, qui negem, argumentum, ex heroicis temporibus petitum, ad animos et admiratione adficiendos, et voluptate perfundendos, adeoque ad id, quod poetæ, inprimis epico, propositum esse debet, perficiendum, præcipuam vim habere. Neque ignoro, quæ jam dudum præter alios monuerit Petronius Satyr. p.m. 213: «Cæteri post Virgilium aut non viderunt viam, qua iretur ad carmen, aut visam timuerunt calcare. Ecce, belli civilis ingens opus quisquis adtigerit, nisi plenus literis, sub onere labetur. Non enim res gestæ versibus comprehendendæ sunt, quod longe melius historici faciunt, sed per ambages deorumque ministeria, et fabulosum sententiarum tormentum praecipitandus est liber spiritus.» Sed minor, hujus præcepti ipsum auctorem tam parum memorem fuisse, ut civile bellum versibus expresserit. Neque video, quare non possit aliquis admodum vel delectari vel moveri lectione carminis, quod res, ex historia petitas, et ab aliis jam perspicue atque ordine expositas, contineat; modo rei gestæ et gravitas et narratio huic consilio satis congruat. Natura sic fert, ut animum adficiant atque delectent sensus et imagines vividæ, fortes colores, adfectuum vis et varietas, orationis sententiarumque copia, venustas, ornatus et gravitas, fabulæ, res antiquæ, conversiones exquisitiores, aliæque artes poetarum, qui in levibus quoque rebus semper insoliti quid habent, quod lectores, si non ferire ac movere, certe capere possit. Quod nisi ita esset comparatum, quî, quæso, fieri posset, ut libri de agricultura, versibus scripti, tantum delectationis haberent, quantum ex Virgilii Georgicis percipimus? Quæ vero causa est, cur res gestæ, Maroniano ingenio versibus comprehensæ, minus nobis placere possint? Quis non summam voluptatem ex celeberrimi Voltaire Henriade perceperit? et quodnam aliud hujus poetæ carmen illi anteferendum putabimus? Quid itaque obstat, quominus in deligendo carminis argumento Silius cum judicio versatus videri possit? An, quod recentior est historia et ab ætate heroica remotior? quodque a Græcis Latinisque scriptoribus tam eleganter atque accurate tradita est, ut, qui eamdem post illos scriptores retractet, non valde desiderari possit? Hæ sunt rationes, quibus motus argumenti delectum inprobat Ill. Ernesti(22), qui tamen concedit, fabulæ, quam proprie dicimus, non eam necessitatem esse, sine qua carminis ipsius ratio et consilium constare non possit, et præterea bello Punico secundo tantam a rebus gestis, ab hominibus, quibus in eo administrando præcipuæ partes fuerint, denique ab eventu gravitatem esse, ut apta ejus narratio facile admittat eam dignitatem, quæ carminis heroici propria sit. Quod ad prius viri doctissimi argumentum adtinet, non diffiteor quidem, materiem carmini epico aptissimam recte judicari eam, quæ ex ultima antiquitate et ex ævo heroum, proprie ita dictorum, desumta sit. Sed primum summa res non tam priscæ, quam magnæ et arduæ rei gestæ narratione perfecta, et ad animos admiratione imbuendos idonea, continetur. Deinde ad Silianum carmen transferri possunt, quæ Lucani defendendi causa disputavit Ill. Meiners(23). Denique Silius non hoc egit, ut heroicum carmen scriberet, sed potius historicum, etsi ad epicam formam compositum. Jam si quæras, quomodo historia, ab aliis jam eleganter, perspicue atque accurate tradita, magnopere nos delectare queat, respondeo, inter historicam et poeticam narrationem plurimum interesse, et easdem quoque res ab aliis alio modo, aliaque varietate et jucunditate, ornari, disponi, narrari (in quo potissimum poetæ ars ingeniumque cernitur), adeoque in pluribus, qui eas tractant, scriptoribus non sine voluptate legi posse. Quod ni ita se haberet, optimorum totius antiquitatis nostrique ævi librorum lectio parum jucunda et inutilis censenda esset. Quid enim? nonne, ut hoc exemplo utar, satis constat, omnem de Trojano excidio, de Æneæ erroribus deductaque Trojanorum in Latium colonia, narrationem, quæ nos in Æneide Virgilii tantopere delectat, in historiis, quam maxime inter veteres celebratis, et a magno tam Græcorum quam Romanorum scriptorum poetarumque numero ante Maronem expositis ornatisque numerandam, et ex iis haustam esse? Nonne multi jam bellum septenne et tricennale satis eleganter, perspicue atque accurate persecuti sunt, et nuper tamen historias, quas de Archenholtz et Schiller, Viri Illustres, scripserunt, magna cum voluptate legimus? Equidem nullus dubito, si quis etiamnum eadem bella ingenio poetico judicioque bene subacto versibus exponenda susciperet, quin multi unum ejusmodi carmen magno numero fetuum, quos hodierni versificatores procrearunt, mecum redimerent. Sed difficultas hujus rei, quam aliquot abhinc annis aliquem, cujus nomen ex animo meo effluxit, haud infeliciter adgredi memini, adhuc poetas nostros ab ejus modi conatu absterruit. Præstantissima contra Romanorum ingenia ab omni tempore se exercuerunt in scribendis carminibus historicis: quæ si tam parum idonea essent ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas, ridicula profecto et inanis illorum opera fuisset. Horum poetarum quum nulli fere, præter Silium et Lucanum, pro dolor! integri supersint, neque iis similes nostra ætas tulerit; non melius eorum dignitas æstimari potest, quam si quæramus, quid Romani de iis judicaverint, quidque illis statuerint pretii. Atque ejus rei documentum satis insigne habemus in Ennio, qui primus eorum hexametros versus composuit. Is quamquam temporum vitio durior erat, et multa obcurrebant in ejus carminibus, quæ Augustei seculi cultus et elegantia respuebat, tamen alter Homerus Horatio dicitur, et a Cicerone aliisque passim amplissimis verbis ornatur. Reliquis ejus scriptis longe præstabant XVIII libri Annalium Romanorum qui ad populum in theatro(24), et Virgilii adhuc temporibus tam cupide ab omnibus legebantur, ut Æneidem iis anteferendam esse vix in mentem veniret cuiquam(25).

Quæ quum ita sint, cur Silio id crimini vertamus, quod secutus sit exempla eorum poetarum, quorum lectione populares suos tantopere delectari videret? Nonne potius cum judicio egisse censendus est, quum ætas sua incideret in ea tempora, quibus Græcorum Romanorumque poetæ omnia fere, quæ vel epicis carminibus, vel tragœdiis comœdiisque materiam satis dignam subjicere poterant, v.c. Trojanum Thebanumque bellum, pugnas Gigantum vel Titanum, τοὺς Νόστους, resque a Theseo, Hercule, Amazonibus, Argonautis et tot aliis heroibus gestas, summa jam arte tractaverant? Hac itaque via ei quasi præclusa, satius ipsi videbatur, aliam ingredi, quæ largiorem laudis comparandæ messem promitteret, et exemplo poetarum Romanorum argumentum carminis, ex patria historia petitum, circumspicere, quod ad animos popularium inprimis movendos, et admiratione, sensibus generosis variisque adfectibus imbuendos satis momenti haberet. Ipsa rerum natura, poeticæ narrationi aptissima, invitabat eum ad bellum Punicum secundum versibus exponendum, cujus historiam a Sagunti obpugnatione usque ad Scipionis Africani triumphum pertexere conatus est. Quod poetæ consilium ipso carmine ejusque initio declaratur; ut taceam de inscriptione, Punicorum libri, quam codex Puteanus et vetustæ editiones præ se ferunt, quod testatur N. Heinsius et probat, quum similiter Καρχηδόνια Appianus Alexandrinus inscripserit librum, quo bellum hoc recensuerit cum reliquis duobus Punicis, etsi et ejus Ἀννιβαϊκὰ circumferantur. Quinam titulus carmini in ceteris membranis præfixus sit, nemo eorum, qui illas viderunt, notavit; neque magis constat, quo nomine ipse auctor opus suum inscripserit. Quod tamen scire non multum interest, quum ex ipso poemate ratio et indoles ejus satis cognoscatur. Gravioris momenti quæstio est, utrum omne argumentum carminis cum singulis ejus partibus ad mentes admiratione non sine voluptate tenendas accommodatum sit, adeoque consilio, quod cuilibet poetæ propositum esse debeat, respondere videatur, an judicium Silii in ejus delectu desiderari possit? Omnium vero temporum monimentis vix aliud celebratur bellum, quod cum Punico secundo conferri possit, sive terrarum, quæ illo arserunt, diversitatem, sive periculorum, pugnarum, facinorum, obsidionum, expugnationum, itinerum, strategematum, laborum, cladiumque multitudinem, varietatem atque magnitudinem, sive annorum, per quos tenuit, numerum, sive ducum virtutem et res, vel præclare, vel perperam ab iis gestas, sive eventuum denique copiam, miracula et gravitatem respicias. Hoc bello finito, res Romana ad tantas opes tantamque imperii, amplitudinem excreverat, ut jam mole laboraret sua. Quot itaque quantosque motus hæc tantarum rerum historia, et priscæ virtutis, disciplinæ, morumque imagines excitasse censendæ sunt in animis Romanorum, iis temporibus viventium, quibus avaritia, luxus omniaque tam publicæ, quam privatæ corruptelæ genera, mentis corporisque vires fregerant? quibus tot tamque varia mala libidinem pereundi perdendique omnia invexerant, et disciplinam, majorum instituta, leges, rempublicam pessumdederant? Silius autem his temporibus vivebat Romæ, et populares suos delectare cupiebat, quod nunquam ex animo dimittendum est.

Satis, opinor, declaravimus, quid de argumenti delectu statuendum sit. Videamus nunc, qua ratione poeta idem tractaverit. Quum vero illud et ex historia desumtum, et heroici carminis oratione vestitum sit, in quo Silii ingenio nihil præter ornatum debeatur; primum magni refert nosse, quos potissimum auctores in rebus tam tradendis, quam ornandis, secutus sit: quo perspecto demum tam de fide, quæ narrationibus ejus sit habenda, quam de doctrina judicioque ipsius, recte judicari potest.

Permagnus olim fuit numerus Græcorum Romanorumque poetarum et historicorum, qui ante Silium idem argumentum sibi tractandum ornandumque sumserant: quos adeo ille ante oculos habere potuit. Eos tamen omnes nunc recensere velle, neque operæ pretium, neque proposito nostro consentaneum est; inprimis quum pauci eorum ad nostram pervenerint ætatem, ut adeo, quantum et quaenam a singulis petita sint, nullo modo definiri possit. Sufficiat itaque, potiores paucis indicasse, et lectores, qui plura desiderant, ad Vossium, Fabricium aliosque, qui de Romanarum rerum auctoribus ex instituto egerunt, remisisse. Primum huc spectant, qui Annales Romanos vel carmine, ut, quos supra laudavi, Ennius, Attius et Furius, vel prosa oratione scripserunt, et quidem vel Græca, v.c. P. Rutilius Rufus, Polybius et alii, vel Latina, ut Q. Fabius Pictor, qui tempore b. Punici II, senator fuit et οἷς μὲν αὐτὸς ἔργοις παρεγένετο, διὰ τὴν ἐμπειρίαν ἀκριβῶς ἀνέγραψε(26), M. Porcius Cato, qui teste Cornelio Nepote in Originum libro quarto belli Punici I, in quinto secundi historiam pertexuit, C. Scribonius Libo, A. Postumius Albinus, L. Cassius Hemina, C. Fannius M. F., Sext. Gellius, Cn. Gellius, C. Licinius Macer, Q. Claudius Quadrigarius, Q. Valerius Antias, L. Calpurnius Piso Frugi seu Censorius, M. Terentius Varro, Q. Tullius Cicero, Q. Hortensius Ortalus, T. Pomponius Atticus, Æmilius Macer, L. Fenestella, Livius et alii. Præterea fuere etiam, qui bellum Punicum secundum exponerent seorsum, vel versibus, ut ignotus poeta, qui Ovidii ævo vixit(27), vel pedestri oratione, tam græca, v.c. Memnon(28), Cherea(29), Silenus Calatianus, Sosilus Lacedæmonius, et L. Cincius Alimentus seu Alimentius, quam latina, ut M. Terentius Varro, L. Cœlius Antipater et Arruntius. Silenus, quem Cœlius potissmum secutus dicitur, diligentissime res Hannibalis persecutus est, teste Cicerone(30), et nota sunt verba Corn. Nepotis(31): «Hannibalis bella gesta multi memoriæ prodiderunt: sed ex his duo, qui cum eo in castris fuerunt simulque vixerunt, quamdiu fortuna passa est, Silenus et Sosiius Lacedæmonius: atque hoc Sosilo Hannibal literarum Græcarum usus est doctore.» Cincius ille, qui diligens vetustorum monimentorum et maximus auctor Livio dicitur(32), et Ἑλληνικῇ διαλέκτῳ historiam Hannibalis rerumque, quibus ipse cum Fabio Pictore interfuerat, scripsit(33), prætor post Cannensem cladem Siciliam obtinuit, et postea ab Hannibale, ex quo multa se audisse ipse tradidit(34), captus est: si prætor ille, quæ Vossii sententia est, ipse historicus, non hujus filius fuit, quod Pighius suspicabatur(35). Varronis libros belli Punici secundi Priscianus laudat: Cœlii autem historiam ejusdem belli, quam alii Annales et historias vocant, quamque M. Brutus in compendium redegit, passim Livius, Gellius, Festus, Charisius, Servius, Nonius, Prisc. et inprimis Cicero, quo judice neque distinxit historiam varietate locorum, neque verborum collocatione, et tractu orationis leni et æquabili perpolivit illud opus, sed, ut homo, neque doctus, neque maxime aptus ad dicendum, sicut potuit, dolavit, primusque cœpit, paulum se erigere et historiæ majorem addere sonum, quum cæteri non exornatores rerum, sed tantummodo narratores fuissent(36). Floruit autem Gracchorum ævo, et Sileni historiam Græcam secutus esti(37). Arruntius denique, quem Vossius illum putabat esse L. Arruntium(38), qui A.U. 732, cum M. Claudio Marcello Æsernino consul fuit, cujusque passim Tacitus meminit(39), Augusti temporibus stylo Sallustiano historiam belli Punici scripsit(40).

Hos carminum, annalium historiarumque auctores, quorum, quam fieri potuit, brevissime mentionem intuli, una cum aliis, quos silentio prætermisi, temporis injuria intercidisse omnes, quis est, qui non mecum doleat? et quis dubitet, vel unius Ennii Annales Silii, Lucani, Statii aliorumque carminibus, et unam Punicarum rerum historiam magna Romanorum scriptorum multitudine redimere? Nobis eorum, quos recensui, non nisi fragmenta restant, et qui ex illis fontibus, pro suo quisque ingenio, hauserunt. Perpetuam vero et accuratam belli Punici secundi historiam non haberemus, nisi Livius superesset. Nam Polybius eam in primis quinque libris, qui quidem integri nobis servati sunt, non nisi usque ad pugnam Cannensem pertexuit: Florus autem, Appianus, Eutropius et alii illam in compendium redegerunt, et Plutarchus, Nepos aliique vitas tantum aliquot ducum, qui hoc bellum administrarunt, exponere conati sunt. Difficillimum itaque est, singulos enumerare, a quibus sua sumserit poeta noster: etsi non est, quod dubitemus, quin Livii potissimum vestigiis institerit, cujus et verba passim sua fecit, et auctoritatem plerumque in narrationis cum ordine, tum discrepantia secutus est; quod jam dudum alii observarunt, et ipse in commentario meo permultis exemplis demonstravi.

Quemadmodum vero Silius argumentum, quod tractavit, et pleraque eorum, quæ memorat, Livio debet: ita in rebus ornandis se totum ad imitationem Virgilii composuit; quod nunc pluribus evincere et declarare nihil adtinet, quum res notissima sit, et loca Maronis expressa vel adumbrata in quavis libri pagina diligenter adnotaverim. Sed præterea aliorum etiam poetarum vestigia, et Græcorum et Romanorum, quorum lectione ingenium Silii imbutum erat et subactum, passim adnoscas, v.c. Lucretii(41), Horatii(42), Ovidii(43), Lucani(44), Hesiodi(45), inprimis Homeri(46), aliorumque poetarum Græcorum, quos continuo ille legebat et meditato studio imitabatur, secutus judicium sensumque popularium suorum, et communem antiquioris suæque ætatis opinionem, qua ars et doctrina poetæ, carminisque suavitas potissimum fere ex hac Græcorum imitatione æstimabatur. Quin et inmiscet nonnunquam et in usum suum convertit, quæ in prosa scriptorum, vel Græcorum, vel Romanorum, oratione lecta et cognita in simili argumento memoria retinebat, inprimis ea, quæ animo obversabantur ex adsidua lectione Ciceronis, quem non minoris, quam Maronem, faciebat, ei sibi exemplar proposuerat, ad quod se conformaret(47). Quæ omnia doctissimum poetam produnt et decent.

Jam si quæras, qua ratione in argumento carminis tractando versatus sit poeta; facile intelligitur, eum res ipsas ex historia desumsisse, sed narrationem ad heroici carminis indolem formamque adcommodasse. Quum vero epica vis et dignitas magnitudine rerum, quæ animum vel admiratione detineat, vel virtutis, miserationis, gaudii indignationis aliorumque adfectuum sensu adficiat, adeoque magnis phantasmatibus, factis fatisque virorum, vel audacia ac fortitudine, vel virtutibus vitiisque conspicuorum, et ornato orationis genere contineatur; quumque præterea infinita esset multitudo rerum, quam belli Punici secundi historia suppeditaret; sapienter eam instituit viam, ut, quæcunque factorum periculorumque magnitudine eminerent, accurate ornateque exponeret, levia autem sine effectu certamina ac molimina, quæ neque ornatum poeticum admitterent, neque vel ad animos lectorum movendos et delectandos, vel ad utriusque populi atque belli fortunam mutandam quidquam momenti haberent, sive perquam leviter perstringeret, sive prorsus silentio præteriret. Quod quidem pluribus aut verbis, aut exemplis illustrare necesse non est, quum cuivis libro tam copiosum præfixerim argumentum, ut vel tironibus, Livium comparantibus, id confestim in oculos incurrere possit. Lectoribus itaque carminis nostri animo nunquam dimittendum est, se in poeta legendo versari, qui non tam rerum gestarum causas, ordinem et nexum curat, vel religionem, ἀκρίβειαν, perspicuitatem, reliquasque scriptoris historici, inprimis pragmatici, virtutes sectatur, quam id potius agit, ut veram exornet historiam, et omnibus sermonis poetici artificiis ac luminibus novam narrationi suavitatem adspergat. Quod Silii consilium qui vituperant, non reputasse videntur, quam absonum sit et jejunum ejusmodi carmen, quod notam recentioremque historiam incultis nec ulla arte distinctis versibus exponat, quantumque tædii pariat continua præliorum narratio. Neque satis respiciunt materiam, quam poeta sibi delegit; quippe quæ copiosa est, nec ignota ac rudis, sed ab aliis jam sermone, tam poetico quam pedestri, tractata, et ad epici quoque carminis indolem egregie comparata. Omni sic inventionis laude ipsi præcisa, quid aliud relinquebatur, quam ut ad artem et doctrinæ lectionisque multæ ac variæ præsidia confugeret? Et ne nuda historiæ versibus comprehensæ narratione fastidium legentibus moveret, qua alia ratione cavere poterat, quam ut ficta veris, ignota notis, vetera et prisca recentioribus, mira vulgaribus adnecteret, variisque rerum et verborum præstigiis animum lectoris ita deliniret atque inluderet, ut jam nova et inaudita legere et cognoscere sibi videretur? An sapientius fecisse censendus est Lucanus, qui pro machinationibus deorum aliisque epicæ poeseos artificiis declamatoria acumina longasque de vitiis aut virtutibus disputationes substituit? Quem si quis nostro poetæ anteferendum dixerit, fruatur judicio suo: nos multo magis delectamur lectione Silii, qui, quæcunque orationis pigmenta et lenocinia antiquiores poetæ, Homerus inprimis et Virgilius, carminibus suis intexuerant, omnia ex iis adoptavit, v.c. mythos, fabulas, episodia, comparationes, copiarum recensus, urbium origines, deorum ministeria, et quæ sunt alia poeticæ narrationis ornamenta. In quibus magis profecto nobis placeret, nisi fuissent jam alii, qui hæc ipsa quoque occupassent. Sed eo, quo vixit, ævo poetæ ingenii et acuminis laudem non tam in inveniendo vel rerum vel verborum ornatu vario atque exquisito, quam in inventis aliorum sapienter in rem suam convertendis, consequi poterant. Eo potissimum spectant Deorum interventus et ministeria, Junonis maxime et Veneris iræ, ac partes iis tributæ, quæ ab Homero et Virgilio jam præclare erant definitæ, et ex iis confestim legentibus succurrunt. Altera Dea, cujus odium in Trojanos, et ab his oriundos Romanos, vel tironibus notum est, tamquam Carthaginiensium, altera autem, tamquam Romanorum, tutela constanti et præcipua religione colebatur(48).

Sed ne cæco quodam poetæ mei amore captus nihil ab eo peccatum esse contendere, vel eam ob causam, quod ejus edendi consilium ceperim, vitia ejus dissimulasse videar, primum non diffiteor, ipsum argumenti delectum, non quidem propterea quod illud recens sit, vel historicum, et ab aliis jam perspicue, eleganter et accurate tractatum, sed quod nimis pateat nimisque late fusum sit, non satis mihi probandum videri. Deinde concedo, illam veterum poetarum, Virgilii inprimis, imitationem, illumque tam rerum, quam verborum ornatum ejusmodi esse, ut non dubitem Plinio suffragari, qui Silium majore cura, quam ingenio carmina scripsisse judicabat. Sæpe enim imitatio illa nimis servilis est vel adfectata, et magna pars eorum, quæ ex aliis poetis, Homero potissimum et Marone, expressa aut adumbrata reperimus, ita comparata est, ut non tam in eadem phantasmata, sive sententias et dicta incidisse censendus sit, ipsa rei similitudine memoriam eorum, quæ ex pristina lectione in mente hæserant, revocante, quam ut potius ex industria et imitandi studio parum subtili ea adscivisse atque adripuisse videri possit. Ubivis fere dedita opera seduloque ornamenta sectatur, et artis doctrinæque ostentandæ cupiditatem prodit. Passim

Purpureus, late qui splendeat, unus et alter

Adsuitur pannus . . . . .

Sed nunc non erat his locus . . . . .

Luxuriat, ut vitis, cujus frondes supervacuæ non compescuntur, et, ferocis equi instar, summo plerumque impetu fertur, neque habenas audit, sed ingenio indulgens, nec modum, nec rationem servat, quia semper elegantias adfectat, et doctrinæ copias, etiam ubi minime congruit, expromere conatur. Ab hoc nimio et perverso imitandi studio etiam profecta est inæqualitas varietasque sermonis poetici, quo plurimum Silio præstat Virgilius, in cujus Æneide omnia fere sunt limata, castigata et naturalia, mirabilisque cultus, nitor, ornatus, dignitas, gravitas, castitasque in summa proprietate et simplicitate servatur. In nostro contra carmine, oratio tam parum sibi constat, ut alia phantasmatum suavitate ac sublimitate delectent, et cum magno spiritu, ore vere poetico et exquisito ornatu elata sint; alia inmodico tumore turgescant, et otiosis versibus, tamquam laciniis, adsutis, multiplici verborum, sententiarum, imaginumque variatione, meris phrasibus poeticis et vano exaggerandi studio frigeant; alia denique nimis subtilia, arguta, ludicra, languida et tenuia videantur. Ut paucis rem absolvam, alia magnum poetam decent, alia sunt luxuriantis ingenii, cujus vires in aliorum verbis, modis, figuris, imaginibus et sententiis variandis turpiter adteruntur. Hæc est illa copia et ubertas verborum, illa orationis luxuries, quam sæpius quidem, nec tamen toties, quoties poteram, in Commentario notavi, quoniam eam deprehendere non adeo magnæ doctrinæ magnique acuminis est, et juvenum potius judicium ingeniumque in ea re exercere soleo. Quamquam vero sermonem ornatumque poeticum Silii universe nobis non satis probari concedimus; tamen aliis se virtutibus, iisque non exiguis, nobis commendat, quæ non sunt dissimulandæ, ne iniquiores in dijudicando videamur.

(1) Vid. Martial. epigram. infra landata, inprim. XI, 51, et Alex. Rossæi integer lib. I, Virgilii triumphantis.

(2) Hanc laudem ipsi tribuit Voss. de histor. lat. I, 29.

(3) Ita judicabat Cellar. in diss. de Silio Italico §. 12 et 13. Confer Præfat. Lefeb. cujus hæc verba sunt: «Dolebas quidem, eruditissime Villosoni, et ipse quoque dolebam, angebanturque, quibus non vapida mens, non obtusi hebetesque animi sensus, poetam consularem, cui sincerus sermo, superbissimisve non ingrata latinitas; grande, ornatum, copiosissimum dicendi genus, reconditissima doctrina; qui non, ut Virgilius, latrones, umbratilesque tantum pugnas, sed heroas totius orbis maximos, horrendas strages ipsiusque Romæ prope desperatæ et triumphantis fata digne canit, adhucdum mole errorum premi, obrui... Ipsum certe non minus amabis, quam Martialis, Pomponius, Jos. Scaliger, Muretus, Modius, Lernutius, Vossius, Heinsius, Huetius, Gronovius, Cellarius, Crusius; quibus non minimus accedit Cl. Brotier, cui Silius in deliciis. Quales autem, quantique in literis hi athletæ! quid contra tam insignes viros effutiet barbara hæc nostri ævi nasutorum trossulorum caterva, cui nil, nisi sua futilis levitas, risusque Sardonius, placere potuerit? Cum talibus ne sit tibi, ne sit mihi amplius bellum. Sinamus nugas blatiant blaterones, quibus indulgentior Plinius arborem suspendio eligendam permittebat. Ridebat quippe vir maximus, quum invidia secretis cuniculis vitalia petere, fodicare, suove livoris veneno optima quæque inficere intendebat.» En cor Xenodoti! jecur Cratetis! Conf. etiam Rapini, Réflexions sur la poétique p.m. 177, et, qui in Fabric. bibl. lat. T. II, pag. 173, laudantur, Gundling. in Gundlingianis P. XII, c. 1, p. 104 sqq. Nic. Antonius Bibl. vet. Hisp. I, 18, aliique.

(4) Cf. Fabric. Bibl. lat. l.c.

(5) Vid. Vossius in loco laudato.

(6) Hæc sunt verba Vulpii in Notis ad Catull. p. 113, quæ jam excitata reperies in Fabric. Bibliotheca latina, loco citato.

(7) Poet. c. 7. T. II, p.m. 796.

(8) Vid. Scalig. Poet. VI, 6, p.m. 841; Barth. Adv. VIII, 3, extr. X, 24, pr. XIII, 7, p. 723; XXXIII, 3, 4. Essais de critique sur la littérature ancienne et moderne, par M. Clément. T. I, c. 1.

(9) De Lucano, præter alios, vid. Petron. Sat. p.m. 213; Scalig. Epist. 3, et Poet. loc. citat. Burmanni Præfat. ad Lucan. et Val. Flacc. La Pharsale de Lucain, traduite par M. Marmontel; Ill. Meiners Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch. p. 64 sq. et Celeberrimum Meusel, Diss. de Lucani Pharsalia, Hal. 1767. Quos libros, ad similem causam spectantes, contulisse neminem pœnitebit.

(10) Conf. Ill. Meusel l.c.

(11) Vid. Casaub. ad Theophrast. Char. 5, et Ill. Wolf. Proleg. ad Demosth. orat. Lept. p. 34 sq. ubi monet, triplex fere declamationem genus fuisse, quum alii Rhetores se in fictis argumentis et quæstionibus infinitis exercerent, alii veras sibi res et causas sumerent, ex memoria antiquitatis plerumque petitas; quibus postea successerit nova Rhetorum natio, quæ non satis habens, discipulos ad universam imitationem veterum informare, auderet etiam ipsa argumenta, quæ ab illis celebritatem adcepissent, in certamen quoddam proponere. Vid. Epp. Pithœi et Ærodii ad Quintil. Declamat. Ed.

(12) Ill. Heyne T. III, p. 4, edit. Virgil. prior. «In Æneide, inquit, sunt passim notata a nobis nonnulla, in primis in deorum ministeriis, parum subtiliter digesta, alia inprimis in sermonibus, rhetorum argutiis inquinata, quæ displicere possunt: sed hæc profecto, quæ nostri ævi critici reprehendenda putarunt, ista ætate vix in vituperium venerunt.» Vide quoque Virg. nost. edit. T. III, p. 256. Ed.

(13) Vid. Gell. XVII, 21; Voss. de hist. lat. I, 2.

(14) Gell. III, 11; Macrob. I, 7; Priscian. lib. VI.

(15) Macrob. VI, 1.

(16) Gell. XVII, 21; Sueton. de III. Gram. c. 2.

(17) Priscian. lib. II.

(18) Macrob. VI, 3 et 5. Festus, voce Tesca et Serv. ad Virgil. Æn. XII, 121.

(19) Quintil. X, 1.

(20) Vid. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 5; Senec. de Ben. VI, 3; Crinitus de poetis III, 52, et Voss. de hist. lat. I, xvi, 21.

(21) Vid. nost. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. Ed.

(22) In Disquisit. de carm. Siliano supra p. 414.

(23) In d. Grundriss der Theorie und Gesch. der schönen Wissensch. p. 65: «Lucan nahm freylich weder ein erdichtetes Süjet, noch entlehnte er es aus dem entferntesten Alterthum; er verfuhr aber nichts desto weniger, wie Homer und noch mehr Ossian gethan haben. Er wählte nemlich einen Gegenstand, der seinem ganzen Volk allgemein bekannt, und auch interessant war, und der auch die späteste Nachwelt auf das lebhasteste interessiren wird.» Et pag. 59. «Fiction ist so wenig zum Süjet eines epischen Gedichts nothwendig, dass ein Süjet der Regel nach um desto mehr an innerm Werth verliert, je mehr es Erdichtung nothwendig macht... Es muss nur durchgehends Interesse und Action haben.» Cujus loci hic est sensus: «Etenim neque fictum neque ex remota prorsus antiquitate petitum argumentum sibi sumsit Lucanus, sed tamen egit eadem fere ratione qua Homerus et magis etiam Ossianus egerunt. Elegit materiam quam tractaret et uberrimam, et civium suorum omnium sermone celebratam, et quæ sempiternis sæculorum ætatibus continuo celebrabitur.» Et p. 59: «Commentitiæ fictæque fabulæ tantum abest ut necessariæ sint ad argumentum poematis epici constituendum, ut e contrario argumentum, quo magis fictionibus egeat, eo minus ad tractationem poeticam aptum esse videatur. Modo commoveatur animus: modo ad exitum quasi rapiatur: satisfactum erit lectori.» Cui sententiæ libenter et ego subscribo. Ed.

(24) Vid. Gell. XII, 5.

(25) Conf. Martial. V, 10, et Vitruv. IX, 3.

(26) Vid. Dionys. Halic. I, 6, et VII, pag. 415. Fabii fidem, nimis inminutam a Polyb. I, 14, 58, III, 9, defendit Ernesti in prolusione, Opusculis ejus philol. crit. p. 102 seqq. inserta.

(27) Vid. Nostr. Ovid. ex Ponto IV, xvi, 23, vol. VII, pag. 479. Ed.

(28) Ap. Phot. Biblioth. c. 224.

(29) Cf. Polyb. III, et al. passim.

(30) De divinat. I, 24.

(31) Vit. Hannib. cap. 13; Sosili mentionem fecere etiam Diodor. XXVI, et Polyb. III. Sileni vero Liv. XXVI, 49 et alii, quos laudat Voss. de hist. Græc. lib. III, p. 189.

(32) Liv. VII, 3; XXI, 38.

(33) Vid. Dionys. Hal. loca, pag. 422, not. 1 citata.

(34) Vid. Liv. XXI, 38; XXVI 23, 28; XXVII, 7, 29.

(35) Vid. Voss. de histor. lat. I, 4, et Pigh. Annal. ad a. CCCCXXXIV.

(36) Vid. Cicer. Or. II, 12, et de Legg. I, 2.

(37) Vid. Val. Max. I, vii, 6, et Cic. de divinat. I, 24.

(38) Voss. de hist. lat. I, 18, p. 83.

(39) Vid. Tac. Ann. I, 8, 13, 76, 79; VI, 5, 7, 27, 47, 48, et Hist. II, 65.

(40) Cf. inpr. Senec. Ep. CXIV.

(41) Vid. Sil. III, 669 seqq. XV, 340; XVI, 552 al.

(42) Cf. lib. XIV, 176; XV, 78 sqq.

(43) Vid. lib. VII, 173 seqq. VIII, 28... 201.

(44) Cf. lib. II, 58 seq. IX, 247, 251; XIV, 354 sq. 412 sq. 453 sq. 487, 491, 520, 539 seq. 548 seq. XVII, 212 sq.

(45) Verbi causa, lib. XV, 101 sq.

(46) Vid. lib. IV, 563... 699; V, 118 sqq. 395 sq. VII, 289 seq. IX, 282, 287 sq. 538 sq. X, 256; XII, 605; XIII, 404 seq. 434, 442 seq. 693; XVI, 361 sq. 421 al. In locis quoque ex Marone expressis, sæpe Homerum, huic præeuntem, simul ante oculos habuisse videtur.

(47) Lib. VII, 219 sq. et al.

(48) De Junone vid. Virg. Æn. I, 12... 33, et Selden. de Diis Syris Synt. II, 12, de Venere Lucret. I, pr. et alios.

SECTIO III.

De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda.

Non defuisse, qui de carmine nostro nimis humiliter sentirent, jam supra monui Sect. II pr. Eorum tamen judicia minus me movent, quam Ill. Ernesti, qui non modo in disquisitione de carmine Siliano, sed per totum etiam commentarium, tam severum se vehementemque in Silium præbuit, ut admodum pauca sint, quæ ipsi placeant, utque mireris, quid causæ fuerit, quare Vir doctissimus ad edendum illustrandumque poetam, de quo tam abjecte contemtimque judicaret, animum adjecerit, nec potius operam, in eo consumtam, ingeniique aciem ad alium scriptorem transtulerit. Ego quidem non is sum, qui non sæpe poetam propter nimium imitandi studium lapsum esse diffitear, et in Notis passim monui, quæ reprehensione digna videbantur. Sed idem ego plura, quæ probes, carmini inesse contendo. De argumenti delectu, et de ratione, qua illud Silius tractaverit, quid statuendum censeam, jam supra professus sum. Quod vero ad ipsam quoque Virgilii aliorumque imitationem, et poeticum ornatum adtinet, poeta magis excusandus, quam contemtu propterea dignus videtur. Satis enim confidenter adfirmare ausim, præstantiorem eum poetam futurum fuisse, si quum prius quam in senectute animum ad poesin adpulisset(1), tum feliciori ævo ei nasci contigisset. Quæcumque in eo vituperari possunt, e seculi vitio traxit, quod verborum ubertate, et amplificandis, exornandis, augendisque in miracula rebus maxime delectabatur. Eo justiorem quoque excusationem habet, quum ne præstantissimi quidem scriptores, Polybius, Maro et alii, orationis luxuriem Rhetorumque argutias et loquacitatem satis vitaverint. Huc adcedit, quod miserrima est conditio poetæ, cui ea imitatione exprimenda sunt, quæ jam alii ante eum tam ornate ac præclare dixerunt, ut a nemine alio melius dici possint; quique in nullas fere rerum ideas, imagines et sententias, in nulla phantasmata et dicta incidere potest, quæ non magnus aliquis poeta dudum occupaverit(2). Ipsa denique vitia, quæ carmini insunt, non obstant, quo minus illud pluris æstimandum sit, quam permulta alia antiquitatis nostrique ævi scripta, quæ subinde prelo excuduntur, et in manibus hominum versantur. Poeta enim pluribus ea virtutibus compensavit: quidni itaque in his adquiescas?

In carmine Siliano tot loca præclara, elegantia, ingeniosa et sublimia, tot melioris venæ vestigia reperiuntur, ut plurimum superent ea, quæ vituperamus. Elocutio oratioque poetica, si ubertatem verborum, quæ nec ipsa ubivis displicet, et ea, quæ ipsi ætas adspersit, quæque admonitu idonei præceptoris facile vitari possunt, exceperis, tersa est, casta, pura et elegans, prorsusque ad epicam gravitatem et Virgilii exemplar composita: unde et lectio ejus ad Maronem rectius intelligendum plurimum conferre potest(3). Narratio autem, si non in singulis partibus, universe tamen, majore non modo sermonis latini elegantia, sed etiam perspicuitate, ordine et nexu se commendat, quam tali ætate, et in tanta rerum varietate, tantoque imitationis et ornatus studio exspectes. Conferat aliquis Silium cum Statio, vel Lucano aliisque horum temporum poetis, neque dubito, quin eum his anteferendum censeat. Carmen ejus abundat pulcherrimis locis, comparationibus, sententiis, imaginibus, descriptionibus, quæ ne præstantissimos quidem poetas dedecerent. Multa, in quibus Homerum et Maronem adumbravit, felici imitatione expressit, suaviter variavit, novo rerum ornatu, novisque earum phantasmatibus, formis, generibus, conversionibus sua fecit, nec sine arte ac judicio vel amplificavit et ornatius extulit, vel, si desperaret, se Virgiliani Homericique loci præstantiam adsequi et in certamen quasi cum iis descendere posse, contraxit. Varios adfectus passim egregie expressit; et Deorum ministeria sæpe feliciter adhibuit. Characteres singularum personarum non male tuetur, orationumque fingendarum probus est artifex. Quæ omnia, cum varietate non minus quam jucunditate rerum conjuncta, lectorum animos mirifice delectant. Quo adcedit, quod, si verum est, de quo vix dubitare possis, Silium ex antiquioribus poetis historicisque, qui bellum Punicum II exposuerunt, non pauca hausisse, adeoque multa in eo vestigia deperditorum antiquitatis monimentorum superesse, id quoque plurimum ad carmen ejus commendandum facit.

Sed aliæ sunt utilitates, quas literarum inprimis elegantiorum humanitatisque studiosi ex carmine Siliano capere possunt. Primum enim juveniles animi maxime tenentur poetarum et historicorum lectione; nec facile etiam erit, qui negaverit, eam in juventutis institutione reliquorum scriptorum interpretationi anteferendam esse, quum non modo ad ingenium doctrina excolendum, ad judicium acuendum, ad sensum pulchri atque honesti alendum, et ad mentes admiratione ac voluptate perfundendas, sed etiam ad rerum magnarum amorem inspirandum, animosque paulatim ad eas virtutes, quarum illustria exempla passim consignata reperiunt, conformandos, maximam omnino vim habeat. Silius autem historiæ Romanæ partem, et quidem eam, qua non alia rerum gestarum multitudine, varietate et magnitudine insignior exstat, in carminis formam deflectere, et ita sensus, quos jam nuda et simplex rerum narratio excitare poterat, epicæ poeseos artificiis, picturis, vi et gravitate augere conatus est, nec minus poetæ, quam historici partes egit. Deinde nullum nec memorabilium rerum, in bello Punico quum primo, tum maxime secundo gestarum, nec ornatus poetici genus prætermisit; et carmen suum infinitæ fere lectionis copiis et quadam incredibili varietate rerum, ex antiqua historia, geographia et mythologia depromtarum, distinxit. Quis itaque dubitet, quin, si non viri, omni eruditionis genere instructi, certe juvenes ex lectione doctissimi poetæ, si recte et cum judicio instituatur, multarum utilissimarumque rerum cognitionem haurire possint? «Est et aliud, ut Cellarii verbis utar(4), quo Silius cæteros poetas fere omnes antecellit, locorum, gentium, antiquitatum tam illustris explicatio, ut nisi ille fuisset, multa sane in geographia, et in rerum et antiquitatum historicis obscura nobis et incognita essent. Sane Italiam, Siciliam, Africam, Hispaniam et alias regiones tam distincte, tam illuminate in singulis partibus ante oculos proponit, ut neque id clavius possint, quibus unicum hoc studium ac labor est, ut orbis terrarum descriptionem exhibeant(5).» Jam vero hæc geographica æque ac historica, a poeta versibus comprehensa, multo magis et tenebunt delectabuntque juvenum animos, et diutius in memoria eorum hærebunt, quam si ea ex geographico aliquo historicoque libro, tenuiter scripto, perceperint, vel magistrum ea tradentem et explicantem audiverint.

Sed longe maxima utilitas, quæ ad juvenilem ætatem e carminis nostri lectione redundat, eo continetur, quod plurimum conferre potest ad formandum acuendumque judicium, si duce magistro instituatur, qui satis ingenio valeat ad bona a malis præclara et sublimia a tenuibus et languidis discernenda. Quum itaque Silius totam fere carminis materiem e Livio, ornatumque tantum non omnem e Virgilio petierit; auctor sim, ut juvenes in ejus lectione hos ipsos, quorum vestigia ubivis persecutus est, semper ad manus habeant. Livii comparatio eos docebit, quantum inter historicam et poeticam rerum narrationem intersit, quique utriusque sunt termini, colores ac modi. Quod si vero Maronem, quoties adumbratur, contulerint cum nostro poeta, discent naturalem simplicitatem epicamque vim ac dignitatem ab argutiis atque inani verborum tumore et ubertate distinguere. Dici vix potest, quanti sit momenti ad judicium ingeniumque fingendum, et ad veram linguæ alicujus poeticique potissimum sermonis indolem rite percipiendam plurium, et diversæ ætatis, scriptorum comparatio. Quam ob causam omnia Livii et Virgilii loca, quæ Silius ante oculos habuit et imitatione expressit, diligentius a me, quam a quoquam reliquorum editorum, adnotata videbis. Ea tamen plerumque simpliciter tantum laudavi, non interposito judicio meo, nec ipsis Livii Maronisque verbis adscriptis. Nam non modo hi scriptores omnium manibus teruntur, cavendumque erat, ne præter necessitatem ad nimis magnam molem liber excresceret; sed etiam ea, quæ in hac comparatione opportune moneri poterant, juvenum, et, qui horum lectionem moderantur, magistrorum judicio relinquere, quam ipse occupare malui, quippe qui usu didici, quantum hæc exercitatio ad intelligentiam non minus et sagacitatem, quam ad industriam juventutis acuendam valeat.

(1) Vossius de histor. lat. I, 29: «Illud etiam, inquit, cogitare nos oportet, non a prima se adolescentia huic studio dedisse, sed jam annis gravem atque ætate languescentem: ita ut difficile omnino foret, tum demum discere, quo pacto liber præcipitandus sit spiritus, sic ut quodammodo furenti animo vaticinari videaris.»

(2) Conf. III. Wolf. ad Demosth. orat. adv. Leptinem, Proleg. pag. 38... 40.

(3) Cel. Heyne in Præf. ad Virg. T. I, p. 23, edit. nost. hæc optat: «Omnino velim mihi aliquem dari, qui a Silii Italici, Valerii Flacci, Statii et Lucani, Ausoniique et Claudiani lectione recens studium suum ad Virgilium convertat! non ut ille loca similia et parallela inani ac vana ambitione congerat; verum poetæ illi, quos ad Virgilium se composuisse totos manifestum est, dum non modo in carminum ratione et ordine, verum in ipsa quoque elocutione, in singulis versibus ac verbis, exprimere eum laborant, sæpe interpretationem locorum Virgilianorum suppeditant.» His adjicio verba Vossii de hist. lat. I, 29, p. 144: «Non plane Silio adulatur Martialis, quum os ei tribuit magnum facundumque. Quod si de puritate etiam, sermonisque Romani castimonia certare lubeat; nulli illorum cedat, quos ea, vel proxima, vidit æstas.»

(4) In Diss. de Silio. Ital. §. 13.

(5) Huc spectant inpr. lib. III, 222... 405, et VIII, 356... 616.

SECTIO IV.

Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS.

His universe de poeta nostro ejusque carmine præmissis, proximum est, ut quum de opera meritisque eorum, qui ante me ad Silium edendum adcesserunt, tum de Codicibus ejus MSS. paucis exponam. Quum vero Drakenborch. quantum ipse, et qui ante eum in poeta recensendo elaboraverunt, ad eum vel intelligendum, vel emendandum contulerint, quasque adhuc membranas excusserint, jam in Præfatione editionis suæ satis luculenter tradiderit; ejus verba liceat nunc mea facere, refectis tamen nonnullis, quæ repetere nihil adtinet, et notis aliqnot adspersis.

PRÆFATIO DRAKENBORCHII.

Mortuo et rebus humanis erepto Silio, sive id temporum, in fœdam barbariem ruentium inertia ac pessimo studiorum contemtu, sive quo alio casu adcidisse dicendum sit, unicus, quem nobis reliquit, ingenii fetus duriore fortuna conflictatus, et oblivione ac silentio tantum non sepultus esse videtur. Si enim solum Sidonium Apollinarem excipiamus, a tempore Plinii ac Martialis per tredecim ferme secula nullus fuit, qui ejus vel verbo meminisse reperiatur. Quin insuper constanti adeo fama et existimatione hominum seculo XIV volvente periisse credebatur, ut Franciscus Petrarcha, primus ille humaniorum literarum instaurator, damnum, quod Silii poema amittendo studia nostra fecisse existimabantur, resarcire cupiens, opus, cui Africæ nomen dedit, et quo belli Punici secundi historiam versibus complexus est, composuerit: quod minime facturus fuisse videtur, si poetæ nostri laborem alibi locorum delitescentem superesse suspicari potuisset(1). Depulsis tandem aut fugientibus, quæ orbi universo obfusæ fuerant, ignorantiæ tenebris, et felici auspicio renascentibus omnis generis studiis, quum monachalium bibliothecarum horridas latebras studiose excuterent viri eruditi, etiam Silius cum infinitis aliis prisci ævi scriptoribus ex squalido situ et pulvere protractus, et in lucem vindicatus est. Ne vero varias doctorum opiniones de auctore, loco et tempore, quo Silius repertus est, memorando patientia lectoris nimium abutar, dicam verisimillimum mihi videri, Punica hæc inventa fuisse per Poggium Florentinum prope Constantiam in monasterio Sancti Galli tempore concilii Constantiensis. Certe Poggium Silii inventorem esse agnoscit Hugolinus, seu Ugolinus Verinus, qui non longe post hæc tempora vixit, et scriptis inclaruit, lib. II de Viris Illustr. urbis Florent. ubi Poggium sic commendat:

Quin etiam sollers Germanis eruit antris

In Latium altiloqui divina volumina Sili.

Etiam Guarinus Veronensis, sive Franciscus Barbarus, sive alius quis eo tempore, in epistola, qua Poggio Quintiliani inventionem gratulatur, quam nuper ex bibliotheca Paullina Lipsiensi publici juris fecit Jo. Gottlieb Krause, ejusdem bibliothecæ præfectus, in vernacula librorum historia P. I, p. 46(2): «Tu Tertullianum, tu M. Fabium Quintilianum, tu Q. Asconium Pedianum, tu Lucretium, SILIUM ITALICUM, Marcellinum, tu Manilium astronomum, L. Septim. Valerium Flaccum, tu Caprum, Eutychium, Probum, grammaticos, tu complures alios, BARTHOLOMÆO COLLEGA TUO ADJUTORE, vel fato functos vita donasti, vel longo, ut aiunt, postliminio in Latium reduxisti.» Idem denique testatur ipse Poggius in orat. in funere Nicolai Nicoli, «Quod autem egregiam laudem meretur, summam operam curamque adhibuit ad pervestigandos auctores, qui culpa temporum perierant. Qua in re vere possumus dicere, omnes libros fere, qui noviter tum ab aliis reperti sunt, tum a me ipso, qui integrum Quintilianum, Ciceronis nostri orationes, SILIUM ITALICUM, Nonium Marcellum, Lucretii partem, permultosque præterea e Germanorum Gallorumque ergastulis mea diligentia eripui, atque in lucem extuli, Nicolai hujus suasu, impulsu, cohortatione, et pæne verborum molestia esse literis Latinis restitutos.» Locum vero et tempus, quo Silius ex squalidi carceris horrore ereptus est, memorat Marsus ad Silii lib. VIII, v. 125: «Hic plurima Silii carmina desiderantur illius incuria, qui hoc opus exscripsit apud Constantiam, urbem Galliæ, ubi hoc poema jam amissum a Poggio, viro id ætatis literatissimo, repertum fuit tempore divi Nicolai Pontificis Maximi: cujus felicissimi pontificatus auspiciis Latina lingua, quæ Vandalum Gothicumque sapiebat, proprium decus resumere cœpit.» Quamvis autem auctorem et locum recte designaverit Marsus, in definiendo tamen tempore erravit. Quum enim Lilius Gyraldus in dial. IV, de Poetar. Historia scribat, Silii Punicum bellum «eo tempore, quo Christianorum procerum conventus, quod Concilium nostri, Græci Σύνοδον vocant, in Germania haberetur, in quapiam ibi turri fuisse repertum, literis admodum obsoletis et pervetustis, et cum eo una cariosos quosdam aliorum scriptorum libros,» dubitandum minime puto, quin inventus sit Silius tempore concilii Constantiensis, quod habitum est anno post Christum natum CIↃCCCCXV et sequentibus, Johanne XXIV et Martino V Pontificibus Romanis; eodem nempe loco et tempore, quo etiam Quintilianus, quem male alii in salsamentarii taberna repertum tradunt. Asconius Pedianus, et Valerii Flacci Argonauticon priores libri, quos Gyraldus per cariosos aliorum scriptorum libros designat, inventi sunt. Paribus enim verbis Poggius ipse locum, unde hos codices extraxit, describit in epistola ad Guarinum Veronensem, cujus partem olim Mabill. ac Menag. ediderunt(3), sed quam integram nuper vulgavit supra laudatus Krause dicto loco, «Est autem monasterium Sancti Galli prope urbem hanc (scil. Constantiam) millia passuum XX. Itaque nonnulli animi laxandi et simul perquirendorum librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus. Ibi inter confertissimam librorum copiam, quos longum esset recensere, Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plenum tamen situ et pulvere squalentem. Erant enim non in bibliotheca libri illi, ut eorum dignitas postulabat, sed in teterrimo quodam et obscuro carcere, fundo scilicet unius turris, quo ne capital. quidem rei damnati retruderentur, etc. Reperimus præterea libros tres primos et dimidiatum quarti C. Valerii Flacci Argonauticon, et expositiones, tamquam thema quoddam, super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani, eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quintilianus. Hæc mea manu transcripsi, et quidem velociter, ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum, et Nicolaum Florentinum.» Scripta autem est hæc epistola Constantiæ XVII Kal. Jan. anno Christi CIↃCCCCXVII: altera vero, quæ Guarino Veronensi tribuitur, et Silium jam inventum dicit, cujusque particulam supra laudavimus, Venetiis pridie Nonas Julias anno Christi CIↃCCCCXVII. At Nicolaus V, cujus pontificatu Marsus Silium repertum tradit, ab anno Christi CIↃCCCCXLVII ad annum CIↃCCCCLV ecclesiæ Romanæ præfuit. Insuper Leonardus Aretinus ac Nicolaus Florentinus, seu Nicolaus Nicolus, ad quos se libros recens inventos misisse Poggius scribit, primus anno CIↃCCCCXLIII e vita excessit, alter anno CIↃCCCCXXX, si Vossio fides habenda, lib. III de Histor. latin. cap. V et VI, in quo posteriore tamen error typographicus irrepsisse videtur, quum ipse dicat, exstare Philelfi ad Nicolaum Nicolum epistolam (ea est lib. II, epist. 18), anno MCCCCXXXVIII (lege MCCCCXXXIII) scriptam. Non diu tamen post eum annum superfuisse ex ipsa eadem epistola patet, in qua vir decrepitus vocatur, quum mortuus fuisse dicatur anno ætatis LXXIII. Quidquid sit, ex ipsa Poggii orat, in funere Nicolai Nicoli, pag. 103 constat, mortuum esse Nicolum vivente adhuc Leonardo Aretino aliisque, quos verborum suorum testes laudat. Bartholomæus autem, quo collega et adjutore Silium inventum dicit Guarinus Veronensis in sæpius memorata epistola, amicus Poggii fuit, in cujus scriptis sæpius memoratur, nunc sub nomine Bartholomæi de monte Polliciano, nunc de monte Peliciano, nunc denique de monte Puliciano; neque alius est ab illo, quem Silii codicem, unde reliqua ejus poetæ per Italiam exemplaria descripta sunt, possedisse cognovimus ex Franc. Filelfo, lib. XVI, epist. 14: «Velim, quam diligentissime odoreris, apud quem hospitetur ille codex Silii Italici poetæ, quem Antonii Barbadori pater, quo tempore in monte Publiciano præturam gessit, ex bonis illis Bartholomæi venatus est, quem Martinus Pontifex Maximus primum secretarium habuit. Nam codices omnes, quotquot illo exemplari exscripti sunt, depravatos corruptosque invenio.» Per Poggium itaque hoc modo vitæ et luci restitutus Silius a doctis magno applausu exceptus, et jam sub ipsis inventæ artis typographicæ initiis sæpius Romæ, Parmæ ac Mediolani excusus est. Sed quum partim librariorum scribarum imperitia, partim operarum atque editorum negligentia deformatus adeo ac corruptus circumferretur, ut a nemine fere agnosci, aut cum fructu legi posset, in eo emendando atque interpretando certatim operam posuerunt viri illorum temporum eruditi. Primi autem, quos in hoc stadio decurrisse accepimus, fuerunt Petrus Montopolita, Pomponius, et Dominicus de Caldariis, sive, ut dici maluit, Domitius Calderinus, quorum memoria apud Petrum Marsum in Præfat. in Silium ad Illustr. Principem Virginium Ursinum exstat. Calderini autem commentarios Silianos memorat etiam Sabellicus in dial. de linguæ Lat. reparat. et ipse Calderinus in Præfat. ad Martial. Sed eorum labores lucem vidisse non videntur. His successit Petrus Marsus, Pomponii et Calderini discipulus, qui Silium commentariis illustratum edidit. Verum quum non corruptos solum et pessimæ notæ codices, qui vulgo exstabant, secutus fuerit, sed ipse etiam priora menda novo errorum cumulo adauxerit, nihil commodi Silium et humaniorum literarum studiosos ex ejus labore cepisse quisque facile judicare potest. Post Marsum anno CIↃIↃIV poetam nostrum edidit Martinus Herbipolensis, qui singulis libris argumenta Hermanni Buschii Pasiphili, natione Westphali, addidit. Ejusdem deinceps Buschii scholia margini editionum Basileensium ac Parisinæ Colinæi adjecta sunt; quæ, quamvis vice uberis commentarii esse posse dicantur, raro quidquam bonæ frugis præstant. Martinum Herbipolensem et Buschium proxime excepit Ambrosius Nicander Toletanus, qui editioni Juntinæ anni CIↃIↃXV præfuit. Magnifice hic in præfatione ad Laurentium Medicem testatur, Silium «sua arte faberrime politum, et pervigili cura serenitati pristinæ restitutum ope vetustissimi exemplaris Roma advecti, atque omnibus maculis detersum defecatumque esse.» Verum tantum abest, ut splendida hæc dicta factis æquaverit, ut potius omnia contraria præstitisse dicendus sit. Nulli enim scriptorum, qui ex miserrimo bonarum artium naufragio elapsi monumenta ingenii ad nostram memoriam propagarunt, plura ac scelestiora vulnera inflixit aut fœda priorum temporum barbaries, aut infausta librariorum inscientia, et audax Criticorum temeritas, quam Silio intulit inconsiderata hujus hominis mutandi prurigo et insania, ut passim ex adnotationibus nostris patebit. Utinam igitur imitari maluisset exemplum Damiani cujusdam Benessæ, quem reprehendit, quod Silium a se emendatum jactet, quum ex illo, qui vulgo circumferebatur, descripserit! Nam si ipse etiam id facere in animum induxisset, viri docti operæ et labori in tot ineptissimarum lectionum monstris exhauriendis, quæ passim invitis Musis et Apolline tersissimo poetæ obtrusit, parcere potuissent. Per Nicandri tamen vestigia incedere libuit postea Francisco Asulano, qui editionis Aldinæ anni CIↃIↃXXIII curam habuit; ut editionem Juntinam non vidisse existimandus sit Barthius, qui ad Statii Thebaid. IV, v. 717, Silium ab Aldo vel ejus correctore plane perditum dicit, quod de Nicandro meritissime prædicari potest. In eo tamen a Juntina discessit editio Aldina, quod initio libri octavi Asulanus ex Jacobi Constantii collectaneis criticis versus quatuor et octoginta, in Gallia, ut aiunt, repertos, primus inseruerit. Post hæc tempora, quæ renascentium literarum quasi infantia quædam aut pueritia censenda sunt, certior clariorque poetæ nostro lux obfulgere cœpit. Quum enim Ludovicus Carrion, dum bibliothecam Coloniensem diligentius lustraret, in venerandæ antiquitatis manuscriptum, hæc Punica continens, quod tempore Caroli Magni exaratum fuisse opinatur, incidisset, ejus auxilio sparsim nonnullis locis in Emendationibus suis opem ferre conatus est, ac Silium nobis multis partibus meliorem dedit(4). Quum vero idem codex per Melchiorem Hittorpium Theologum, ac bibliothecæ Coloniensis præfectum, etiam Francisco Modio innotuisset, integrum is poetam ad eum recensere instituit: quem quoniam cum Homero et Virgilio collatum, ac locis innumeris emendatum, ut ipse promisit, aliquando edere in animo haberet, plerumque veriores modo scripturas, ex Manuscripto depromtas, in Novantiquis Lectionibus proposuit(5), et uberiores earum adsertiones commentario, quem meditabatur, servavit; qui magno reipublicæ literariæ damno, sive ejus morte, sive quoquo alio casu interceptus, æternum latebit. Anno deinde CIↃIↃC Silium ad fidem ejusdem libri Agrippinatis ac mentem Modii emendatum edidit Daniel Heinsius, tum pæne adhuc puer, eique eruditissimas notas addidit, quas ob teneram ætatem, qua eas conscripsit, Crepundia Siliana vocavit, sed quarum ipsum nec senem unquam pœnituit. Post Danielem Heinsium memorandus est Claudius Dausqueius Sanctomarius, Canonicus Tornacensis, qui anno præteriti seculi quinto et decimo, non octavo et decimo, ut quædam exemplaria exhibent, solita typographis fraude, Silii Punica non contemnendo commentario illustravit. Optimam hic operam Silio navare potuisset, nisi insano Modium et Heinsium carpendi studio ut plurimum in pejora abreptus, ubique se typothetarum mancipium præstare, et non excusandos eorum errores patienter ferre ac patrocinio suo probare maluisset, quam verissimas lectiones ex Codice Coloniensi erutas, cujus ipse etiam excerpta ab Heriberto Rosweydo accepisse videtur, agnoscere: in quem gravius dicere abstinebo, quod postumam Modii ac parentis sui famam et nomen, justissima indignatione inflammatus, passim vindicaverit Nicolaus Heinsius. Eodem tempore, quo labor ille Dausqueii prodiit, Silio etiam medicas manus admovit vir infinitæ lectionis Caspar Barthius, qui per Janum Gruterum excerpta veterum membranarum, quæ Oxonii in Collegii Reginensis bibliotheca servantur, adeptus, eum omnem variis Adversariorum libris recensuit(6). Hic autem Codex, licet non ubique tantam, quantam Coloniensis, fidem mereatur, minime tamen negligendus est; tum quod innumeris locis verissimas Agrippinatium membranarum lectiones a Modio laudatas egregie firmet, tum inprimis quod integrum nobis Silium exhibeat, quum manuscriptum Coloniense, a barbara manu truncatum, dimidio libri sexti decimi et toto ultimo careat. Barthius vero, qui ceteroquin lumine mentis quam acerrimo præditus erat, dum Dausqueio, quem poetis enarrandis longe præcellere censebat, ac plures scriptores illustrasse optabat, contra Modium et Heinsium plus æquo favet, non raro, ut alter Ixion, pro Junone nubem amplexus est. Haud longe post Barthium Silii emendationi etiam animum intendere cœpit Joannes Fredericus Gronovius, qui in Observationibus et aliis scriptis egregiam lucem difficilioribus ac præ reliquis depositis et conclamatis locis ingenio et ope vetustissimarum editionum adfudit.—Ultimus denique nostra memoria Silium anno elapsi seculi quinto supra nonagesimum Lipsiæ in publicum emisit Cellarius, qui ex prioribus criticis, Modio, Barthio, Gronovio, Nic. Heinsio, aliisque, quæ præcipue ad poetæ nostri ornatum ac decus facere videbantur, conquirens, iisque notas suas addens, accuratam satis atque concinnam editionem dedit. Maxime vero in præfatione ad Lectorem laudat et prædicat Fridericum Benedictum Carpzovium, quod editionem Dan. Heinsii, cui filius Nicolaus Heinsius manu sua plures conjecturas et emendationes adscripserit, communicare voluerit, ut eas, tamquam pretiosissimas gemmas, adnotationibus suis inmisceret. Verum et Carpzovium et Cellarium opinionis hujus falsos fuisse haud ita pridem casu quodam didici. Adornandæ enim huic editioni subsidia circumspiciens incidi in Colomesii catalogum manuscriptorum Isaaci Vossii, in quo inter libros Latinos cum manuscriptis collatos num. CXXIX memoratum inveni Silium Italicum Heinsii cum manuscriptis collatum. Quum autem ingenti desiderio tenerer hujus libri videndi ac versandi, quem cum aliis omnibus ejus generis Vossianis Academiæ Lugduno-Batavæ Curatores Amplissimi maximis inpensis ac sumtibus bibliothecæ publicæ vindicaverant, humanitate tandem ac beneficio Wolferdi Senguerdii et Jacobi Gronovii voti compos factus in capite ejus hæc manu Vossii adnotata reperi, «Multa in Silio castigata, asteriscoque notata, et excerpta ex Illustrissimi Scaligeri exemplari, manu illius a mendis purgato.» Quum autem hæc omnia descripsissem, domum redux statim deprehendi, ea, quæ Cellarius a Carpzovio adceperat, Jos. Scaligero tribuenda esse, non vero N. Heinsio, qui, quod etiam Vossius fecit, quæ Scaliger ad oram sui exemplaris adscripserat, sua manu excerpserat: quare passim in notis vero auctori reddidi.Atque hæc ferme sunt, quæ ad hunc diem virorum doctorum labore et industria in Silio acta sunt: ut vero, quæ restant, absolvamus, videndum nunc superest, quid ipse in hac editione præstiti. Quum Petrus Burmannus munere fratris Caroli Crucii, Consulis Lugduno-Batavi, ineditas Nicolai Heinsii in poetam nostrum notas possideret, quas, detestatus eorum exempla, qui illaudando facinore his thesauris soli incubare consueverant, dudum cum orbe erudito communicare gestiebat (quod ut ipse exsequi posset, varia negotia semper inpediverant), auctor mihi fuit ac suasor, ut Silio manus admovere, et diutius, quam par erat, latentem hunc optimarum observationum thesaurum in lucem protrahere vellem. Auctoritate igitur et inpulsu tanti viri, qui, quod disciplina ejus fictus ac formatus eram, quid humeri mei ferre poterant, optime intelligebat, inductus et permotus Nicolai Heinsii primo adnotationes, quas margini editionis Dausqueianæ variis temporibus, ut quæque in mentem venerant, allevit, quanta fide potui, descripsi, et cum alio exemplari editionis Colinæi, cujus oræ, præter quam plurimas conjecturas, manuscriptorum varias lectiones commiserat, diligenter contuli. Adhibuit autem Vir Illustriss. et studiosius, quam priores fecerant, consuluit excerpta codicis Coloniensis, quo olim Carrion et Modius, membranarum Oxoniensium, quibus Barthius usi fuerunt; deinde illis quidem non visum manuscriptum Puteaneum, reliquis tamen, quod fatendum est, integritate ac fide inmensum quantum concedens, quod nunc in bibliotheca Regis Christianissimi servatur(7), vetustam insuper editionem Parmensem anni 1481 quam ab Edmundo Figrelio, quondam Historiarum in Regia Academia Ubsaliensi Professore, ex bibliotheca Regis Sueciæ utendam adcepit, nonnunquam denique Romanam editionem antiquissimam Aldinam, aliasque: unde multam observationum silvam nactus est, ac quam plurimas et egregias lectiones ab ipsius Silii manu profectas, quas posteriorum temporum librarii et literatores insigni scelere depravarant ac corruperant, felicissime auctori restituit. Quamvis autera magnam satis bonæ frugis copiam observationes Heinsianæ contineant, et solæ insigne decus præ aliis huic editioni addituræ sint; dubitandum tamen non est, quin multis partibus meliores ac politiores prodiissent, si auctor ultimam manum, quod acerba et luctuosa studiis nostris morte abreptus facere nequiit, inponere, et ipse earum editioni præesse potuisset. Hoc labore perfunctus alia mea conquisivi, quibus nova, quam moliebar, editio placeret, et lectorem alliceret. Modii itaque Novantiquas Lectiones et Barthii Adversaria perlegere, et omnia, quæ ad Silium ornandum faciebant, inde excerpere cœpi, ut, quod nunquam, nisi in hac nunc editione, præstitum erat, quæ ad emendationem aut illustrationem auctoris nostri passim ac variis locis adnotaverant; quorumque multiplex in notis Heinsianis mentio fiebat, in ordinem digererem, et contextui subjicerem. In quo quantum molestiæ mihi devorandum fuerit, nemo ex æquo æstimare potest, nisi qui, in simile quondam pistrinum detrusus, eumdem, quem ego, laborem exantlavit. Deinde quum Danielis Heinsii Crepundia Siliana, quæ paucis paginis ingentem reconditæ ac non protritæ eruditionis copiam continent, rarius non in his terris modo, sed ubique etiam, inveniri possent, aut, si casu invenirentur, quam animose, si molem libelli spectas, et insano pretio compararentur, non committendum censui, ut bonarum artium studiosi tam exquisitis bellariis, præsertim data hac occasione, ulterius carerent, aut sæpe aliquo census detrimento sibi comparare necesse haberent. Ut itaque recensita, et, quantum fieri potuit, a sordidis typographorum vitiis et erroribus expurgata, et editionem Lugduno-Batavam et Cantabrigiensem cum hac nostra comparanti patebit, hic denuo exprimerentur, curavi. Ne quis autem miretur vel culpet, nullam me rationem in hac editione habuisse adnotationum, quas in poetam nostrum conscripsit Dausqueius, æquum Lectorem monendum duxi, nie justissimas causas habuisse, cur hic repetitæ non sint. Nam quum solo modici voluminis instar esse possent, studiosorum sumtibus parcere debui, ne, si eas aliis, quas nunc dedi, adjecissem, mole libri, unde etiam pretium augeretur, emtorem deterrerem magis, quam allicerem: præterquam quod etiam longe plurima illis insint, quæ elegantiorum studiorum cultoribus non magnam utilitatem præstarent, quoniam Dausqueius multa iis admiscuerit, quæ, nisi infenso odio, quo, nescio quam ob causam, Modium ac Dan. Heinsium prosequebatur, obcæcatus atque in pejorem plerumque partem abreptus fuisset, ipse omittenda atque inducenda putasset.—Quum autem non aliorum modo curas in auctorem nostrum edere, sed ipse etiam aliquid conari, et in Silio studiorum tirocinium deponere constituissem, Burmannus, cui quantum hæc editio debeat, jam superius prædicavi, non contentus ea, quæ vidimus, præbuisse, gratiam etiam, qua valebat, apud Ezechielem Spanhemium interponere non dubitavit, ut excerpta codicis Oxoniensis, qui in bibliotheca Collegii Reginensis servatur, et quo Barthius et Nic. Heinsius usi fuerant, sed cujus variæ scripturæ Colinæi editioni Heinsianæ adscriptæ non sunt, transmitti curaret. Cujus beneficio etiam, facile id concedente Richardo Bentleio, Academiæ Oxoniensis Cancellarii vices agente, collationem ejus manuscripti ad Cellarii editionem institutam adcepi. Deinde Franciscus Hesselius, olim in Athenæo Rotterodamensi Historiarum et Eloquentiæ Professor, nunc vero apud Trajectinos nostros in Collegium Canonicorum ad D. Mariæ adscriptus, medio ac parario Davide Hoogstratano, ludo literario Amstelædami præfecto, ejusdem codicis Oxoniensis excerpta, editioni Raphelengii CIↃIↃCXI manu viri docti addita, ab eruditissimo viro Petro Ulaming impetravit: quod, si conjecturis indulgere liberet, idem exemplar fuisse, quod olim Barthio Silium recensenti ad manus fuit, gravissimas ob causas suspicarer. Quum vero quibusdam in locis duo hæc exemplaria, quæ tamen ex iisdem membranis propagata sunt, inter se dissentire deprehenderem, et ipsum codicem inspiciendi facultatem non haberem, aut quis fidelius manuscripti Anglicani lectionem expresserit, satis prospicere nequirem, bona fide tecum agere malui, Lector, eoque in casu utramque lectionem memorare; ut, quibus ipsas membranas consulere datur, nihil me in his incertis conjecturis dedisse intelligere queant. Insuper Jacobus Gronovius editionem Mediolanensem; G. Claramontius, in ecclesia Walonica apud Amstelædamenses divinorum oraculorum interpres, editionem Martini Herbipolensis, et Marsi Parisinam; egregius causarum patronus Gulielmus Best editionem Juntinam, cujus margini pauca adscripserat Ger. Vossius, liberaliter usui meo concesserunt. Deinde quum procedente tempore Silius aliquamdiu typographos exercere cœpisset, consilii mei certior factus Jacobus Perizonius primam omnium editionem, quæ Romæ anno CIↃCCCCLXXI excusa est, et nunc cum aliis nonnullis libris ac scriptis legato ejus in bibliothecam Lugduno-Batavam commigravit, ad me transmisit; quemadmodum etiam van der Kloot Marsi Venetam primam: quæ causa est, ut earum ante septimum aut octavum Punicorum librum in notis meminisse non potuerim. Jo. Herm. Schminckius, Historiarum atque Eloquentiæ Marpurgi Hassorum Professor ordinarius, quum ex Iselio, SS. Theologiæ apud Basileenses Professore, audivisse se meminisset, eum ante quatuordecim admodum annos per Helvetiam peregrinantem Tiguri in manuscriptum Silii forte fortuna incidisse, nihil apud amicum prætermisit, ut ejus opera codicis illius excerpta mihi impetrare posset. Quum vero Iselius ea de re cum Hottingero, Theologo Tigurino, egisset, isque non modo librum conferendi, verum insuper, quod raro concedi solet, ad Iselium mittendi potestatem et bibliothecæ curatoribus ac præfectis impetrasset; excussis omnibus angulis tandem præter spem codex Silii, quam diligentissime quæsitus, Tiguri non reperitur. Ut adeo persuadeat sibi Iselius, vel membranas illas interea temporis scelestis manibus ex bibliotheca Tigurina subreptas, aut in latebras infortunio quodam amotas fuisse, vel, quum id ob singularem eorum, quorum curæ hæc bibliotheca commissa est, diligentiam nullo modo verisimile videretur, Silium, quem se manuscriptum Tiguri vidisse, et manibus tractasse credebat, in quodam Helvetiæ monasterio, cujus nunc memoria non occurrebat (plura enim libris vetustis haudquaquam destituta eodem in itinere perlustraverat), adhucdum latere; sed cujus, si quam maxime meminisset, ob nuperos per Helvetiam motus et animorum dissidia videndi aut conferendi nulla spes supererat. Interim idem Schminckius, qui non minus meis, quam sui ipsius commodis inservire cupiebat, quum etiam in bibliotheca Guelferbytana Silii codicem servari intelligeret, non ante conquievit, quam Eccardus, Professor Helmæstadiensis, recepisset, se varias ejus lectiones excerpturum, et ad me missurum, qui tamen, quum ex illo tempore variis negotiis inpeditus fuerit, tum inprimis quoniam ei provincia historiam ac res gestas Georgii I, Regis Magnæ Britanniæ et Electoris Brunsvicensis conscribendi inposita sit, fidem datam adhuc solvere prohibitus est. Ea vero molestius tuli, utrumque hoc negotium in fumum abiisse, quod simul omnem spem codices aliis, qui Silio opem tulerunt, non visos nanciscendi penitus mihi præcisam cernerem. Nam præter manuscripta volumina, quorum modo memini, et ea, quæ Heinsius aliique Silii interpretes consuluerunt atque excusserunt, quorum integerrimum etiam atque optimæ notæ Coloniense dudum periisse est quod suspicemur, rari per Europam poetæ nostri Codices reperiuntur, et nescio, an plures, quam recentissimus ille, quem ante hoc biennium, quum Lutetiæ versarer, in bibliotheca Regis Christianissimi videre contigit, sed ob temporis brevitatem cum editis committere non potui, et sex alii in Italia, pariter nuper scripti, quorum quinque in bibliotheca Magni Ducis Etruriæ, unum in bibliotheca Eminentissimi Cardinalis Ottoboni exstare coram mihi adfirmavit testis oculatus vir eruditissimus, et non modo Benedictinorum, sed totius etiam Galliæ lumen ac singulare decus, Bernardus de Montfaucon(8). Codicem enim, quem testimonio Götzii in descriptione Bibliothecæ Senatus Lipsiensis Lipsiæ exstare credebam, dum in eum perquirerem, nullum esse, sed calami vitio pro Statio Silium positum audivi. Auxiliis igitur atque opibus, et quæ ipse habebam, et quæ amicorum benignitate consecutus sum, instructus Silii recensionem adorsus sum, illud inprimis adtendens, ut auctoris contextus, quantum fieri potuit (restant enim etiamnum plurimi nodi difficillimi, qui sine aliorum codicum auxilio vix solvi posse videntur), ex manuscriptorum ac vetustarum editionum præscripto quam emendatissimus ederetur: in quo passim secutus sum, nisi ubi genius linguæ Latinæ vel poetæ aliud mihi flagitare videbatur, quod tamen paucissimis in locis accidit, Illustrissimum Heinsium, qui oræ editionis Dausqueianæ, qua uti solitus fuit, non modo notas suas alleverat, sed etiam ipsum poema, quemadmodum a manu Silii profectum conjiciebat, antiquorum librorum fide diligenter atque accurate correxit. Deinde, quoniam codicibus manu exaratis destitutus forem, sine quibus parcissime conjecturis indulgendum censeo, illud præcipue in notis egi, tum ut a viris eruditis ex membranis revocatas lectiones aut ab ingenio profectas conjecturas vel optimorum auctorum testimonio probarem ac stabilirem, vel receptam lectionem, si ea præstare videretur, sine cujusquam offensione vindicarem: tum ut ex priscis editionibus, si fieri posset, ostenderem ac palam omnibus facerem, quibus gradibus veterum librariorum, typographorum aut criticorum ignorantia atque audacia Silii manus depravata, et ea, quæ vulgo, obtinebant, verba substituta fuerint: tum ut decantatam et omnibus notissimam Silii imitationem Maronianam accuratius demonstrarem: tum denique, ut loca obscuriora, quæ tirones facile morari possent (æque enim eorum, quam principum in his literis virorum rationem habendam esse arbitratus sum), clariori luce perfunderem.

Possem nunc, mi Lector, ad ipsum poetam evolvendum te dimittere, nisi data hac occasione, publici juris facienda censerem, quæ nuper ad difficilem Silii locum lib. III, v. 395, præsente Newtono, Annæ Magnæ Britanniæ Reginæ Legato, publice prælegit Antonius Maria Salvinius, Græcarum literarum Florentiæ Professor, mecum vero communicavit Henricus Brenkmannus, ex ore illius excepta, quibus, quæ Illustriss. Heinsius ad eumdem locum notavit, egregie confirmantur. Verba Silii hæc sunt,

At Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,

Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra

Nebride et Hortano Mænas nocturna Lyæo.

Ad quæ ita Salvinius: «Nebrissæ Hispanicæ urbis etymon ostentatione quadam eruditionis ingeniosa ac poetica Silius arcessit a Græcia, quasi, sicut omnium doctrinarum, illa quoque omnium linguarum parens atque altrix fuerit. Nebrissæ igitur nomen a Nebride h.e. hinnuli aut damæ maculosa pelle, derivat, qua Menades seu Bacchæ, tamquam animalis pelle Baccho dilecti, dorsum ac caput operiebant. Sacra Bacchi nocturna quis nescit? In iis, quæ Orgia (credo a numinis vi Bacchantiumque ira ac furore adpellabantur), multa arcana atque infanda perpetrabantur. Lampzacenum illum obscœnum deum, quem tamquam omnis genituræ præsidem venerata Priapum adpellavit antiquitas, eumdem cum Baccho esse putabant. Nec novum est, plura numina in unum conferri, ut videre est apud Macrobium, veterum superstitionis indagatorem sagacissimum. Priapum novitium esse Deum, Strabo ait, argumento ejus, quod apud Hesiodum, qui Theogoniam conscripsit, et de Deorum stirpe accurate verba fecit, de Priapo altum silentium est: quamobrem Geographus Orthanæ, Conissalo, Tychoni aliisque similibus apud Atticos diis similem esse pronunciat, ut aliquid, quod illum quoquo modo repræsentaret, in antiquitate reperiat. Verba Geographi sunt e libro XIII. Ἀπεδείχθη ὁ θεὸς οὗτος ἀπὸ τῶν νεωτέρων. Οὐδὲ γὰρ Ἡσίοδος οἷδε Πρίαπον, ἀλλ’ ἔοικε τοῖς Ἀττικοῖς Ὀρθάνῃ, καὶ Κονισσάλῳ, καὶ Τύχωνι, καὶ τοῖς τοιούτοις. Creatus deus hic a recentioribus; neque enim Hesiodus novit Priapum, verum similis est Atticis Orthanæ, Conissalo, Tychoni, similibusque numinibus. Qui indicem Latinum Strabonis confecit, Orthana, inquit, dea Attica. Imo ego, Orthana, inquam, deus Atticus. Non est enim Ὀρθάνῃ dandi casus apud Strabonem a recto feminino Ὀρθάνη, verum a recto masculino Ὀρθάνης, latine Orthana. Nam quod nomen vere masculum deum significat, non femininum, re ipsa constare videtur. Quippe procul dubio Ὀρθάνης ab erecta virilitate, qua ille deus insignis est, adpellabatur. Quid hoc ad deam? Ergo Lyæo cognomentum Orthanæ, quum Baccho Venus incalescat, æquissime tribuit Silius, et nihil mutandum, nisi quod varianda scriptura, et adspiratio, quæ initio obrepserat in Hortana, ab illo loco removenda, et post t ponenda, ut sit Orthana, ἀπὸ τοῦ ὀρθὸς, rectus, erectus, et retinendum, ut habetur in editione Genevensi,

. . . . . . Et Orthana Mænas nocturna Lyæo;

«quod male editores Amstelodamenses mutarunt in Hortano, ut concordarent, ut ita dicam, cum Lyæo. Nihil ad hunc locum Daniel Heinsius in Crepundiis suis ad Silium Italicum.»

(1) Eadem est sententia Fabricii et Ernesti in Biblioth. lat. Tom. II, p. 178; Vossii de histor. lat. I, 29, p. 144, et Apostoli Zeni Diss. Voss. I, p. 3. Sed refragatur Lefebvre in Præfat. Edit. Latino-Gallicae p. 10, cujus verba, ab Ill. Ernesti jam adposita, hæc sunt: «Je suis actuellement convaincu par la lecture du Poëme de Pétrarque, que ce Savant en avait un exemplaire. Drakenborch et M. le baron de la Bastie (Mém. de l’Académ. des Inscrip. Tom. XV) ont répété, d’aprés Lil. Girald, que si Pétrarque eût connu le Poëme de Silius il n’en eût pas fait un sur le même sujet. Je suis au contraire persuadé que Pétrarque n’a fait le sien, que parcequ’il avait un Silius, qu’il regardoit sans doute comme le seul exemplaire qui fût resté, et qu’il a laissé ignorer pour la gloire de son propre ouvrage.» Hanc suspicionem nimis injuriosam probat censor eruditus in Annal. literar. Gœtting. a. 1782. Additam. pag. 261, 262.

Videatur quoque Colomesius ad Gyraldi dialog. IV, de Historia poetarum pagin. 240. Ed.

(2) In der umständlichen Bücher-historie. Lips. 1715, in-8o.

(3) Mabillonius itineris Italici p. 211, et Menagius anti-Bailleti I, p. 46. Integram exhibet etiam Jac. Lenfant ad calcem Poggianorum. Amst. 1720, in-8o, pag. 309. Præter eum in Biblioth. lat. Fabricio-Ernestina T. II, p. 259, laudantur Poggii Opera Basileæ edita p. 272, 394; Menagiana T. I, pag. 97; T. IV, pag. 90, et Julii Nigri Historia scriptorum Florentinorum vulgata Italice p. 473.

(4) In Emendatt. et Antiqq. Lecti. libris, Antverp. 1576, in-8o, et Paris. 1583, editis, atque in Tomo III Lampadis artium Gruterianæ recusis Francof. 1604, in-8o.

(5) Editis Francof. 1584, in-8o, et in Gruteri Lampade artium T. V.

(6) Qui prelo excusi sunt Francof. 1624, fol. Cf. Crenii Animadverss. philol. XI, p. 15.

(7) Codex nunc Puteanus, antea Venetus, recentissimus et male a N. Heinsio collatus, si fides habenda fuerit diligentissimo Lefebvre, qui se accuratius eum excussisse gloriatur.

(8) A Lefeb. etiam collatus est Codex Tellerianus sive Tellieri, in Italia inchoatus anno 1413, absolutus anno 1417 bonæ notæ, non integer, varia manu scriptus, chartaceus. Præterea in Bibliotheca latina Fabricio-Ernestina Tom. II, pagin. 174, laudatur alius codex antiquus, de quo Philippus Rossius in libro, cui titulus est: Ritratto di Roma antica pagin. 83, ubi de Bibliotheca Vacana agitur: Fu portato di Spagna il libro di Silio, Italico con l’imagine di Annibale, il quale hoggi si ritrova nella predetta libraria.

SECTIO V.

Catalogus editionum C. Silii Italici.

1471.

Romæ per Conradum Suveynheym et Arnoldum Pannartz, in-folio, una cum C. Calpurnio et Hesiodo. In fine libri hæc addita: Anno Dñici Natalis MCCCCXXI die V mensis Aprilis, summo Pont. Paullo II. Veneto, anno Pont. VII, Jo. An. Epũs Alerieñ in insula Cyrno recognitionem absolvit diebus circiter XV. Lector Benivole vale perpetuo.

Aspicis, illustris Lector, quicumque libellos,

Si cupis artificum nomina nosse, lege.

Aspera ridebis cognomina Teutona; forsan

Mitiget ars Musis inscia verba virum.

Conradus Suveynheym Arnoldus Paĩ artzque magistri

Romæ impressere talia multa simul.

Petrus cum fratre Francisco Maximus ambo

Huic operi aptatam contribuere domum.

Principis hujus editionis volumina ducenta septuaginta quinque prelo exiisse, patet e Catalogo antiquissimo librorum, a duobus Germanis, Sweinhemio(1) et Pannarzo, qui primi typographicam artem in Italiam intulere, primum in monasterio Sublacensi et deinde Romæ excusorum ab ann. 1467 quem Joannes Andreas, Episcopus Aleriensis, exhibuit in nota illa epistola ad Xystum (Sixtum) IV, 20 Mart. 1472 scripta, et quinto tomo Bibliorum cum glossis Nicolai de Lyra, in edit. Rom. 1472, in-fol. præmissa: quæ in epitomen redacta reperitur in Maittarii Annal. typogr. tom. I, pag. 48, et in Fabricio-Ernestina Biblioth. lat. tom. III, p. 562 sqq. Memoravit hanc editionem Maittarius l.c. p. 303; sed accuratius de ea egit Card. Quirinus de optt. scriptt. edd. ad Paulli gesta II, pag. 174. Exemplar ejus, a Perizonio commodatum, et ab eodem deinde bibliothecæ Lugduno-Batavæ legatum, Drakenborch. inde ab initio Lib. VII contulit. A principio carminis Siliani hunc librum excussit Lefebvre, qui tamen non, quoties a vulgatis abhorret, varietatem lectionis adnotasse videtur, et pauca in eo bona inesse, multisque in locis unum et alterum versum desiderari monet.

1471.

Romana altera, edita a Pomponio Læto, sine nomine typographi.

Hanc cum vulgatis comparavit Lefebvre de Villebrune, qui eam his verbis laudat: «Minus elegans, quam præcedens: sed eodem tempore, e multo meliori codice excusa. Viginti sex diebus post editionem Andreæ prodiit. In fine legitur: Opus jam neglectum Pomponius recognovit anno Domini M.CCCC.LXXXI, VI Kal. Maii. Rome. Editio princeps est ut altera. Nullum exemplar tam sæpe adcedit ad optimum textum codicis Agrippinatis. Suas in tribus aut quatuor locis lacunas habet. In-fol. minori forma: auro contra cara; nec cuiquam Editori nota.» Eam tamen memorarunt Marsus in Præfat., de Bure Bibliographie instructive, Crevenna Catalogue raisonné de la collectíon des livres de M. Pierre Antoine Crevenna, négociant à Amsterdam, et, qui in Silii edit. Bipont. laudantur, Hamberger zuverlässige Nachr. von alten Schriftstellern, tom. II, pag. 203, 204, et Catal. de la Bibl. du Roi. Bell. Lettr. tom. I, pag. 316.

1474.

Romana III, in-folio.

Hanc editionem, cujus meminit Hamberger l.l. primam esse putabat Cellar. in Præf. Nemo editorum eam vel vidit, vel contulit, excepto forte Nic. Heinsio; nam editionem Romanam, ex qua varietatem lectionis exhibuit, non Romanam principem vel secundam, sed hanc tertiam, vel, quæ mox recensebitur, quartam fuisse suspicor, quoniam a superioribus illis, quarum lectiones Drakenb. et Lefeb. notarunt, quamplurimis in locis discedit. Hinc etiam in Varr. Lectt. eam editionem, qua Nic. Heinsius usus est, Rom. 3, vel R. 3 vocavi. Utrum vero tertiam, an quartam Romanam inspexerit, non habeo dicere. Explorent hoc ii, quibus libri ad manus sunt. Ceterum miror, hanc suspicionem meam nemini ante me incidisse, omnesque editionem, quam Heinsius manibus versaverit, pro Romana principe habuisse, quam propterea ab eo male collatam esse passim observat Lefebvre, qui alias in ea lectiones deprehenderat.

1480.

Romana IV, in-folio.

Hunc quoque librum neque a Drakenb. neque a quoquam alio editorum ad Silium emendandum in consilium vocatum esse, est quod doleamus. Vid. tamen notata ad edit. præced.

1481.

Parmæ, in-folio.

Editio præstantissima et rarissima, a solo Nic. Heinsio visa et collata. Vid. Drakenb. Præfat. Plerumque tamen cum Rom. pr. consentit, et ex ea forsan, vel ex eodem fonte fluxit.

1481.

Mediolani, in-folio. In fine ejus hæc leguntur: «Hic Syllii Italici codex, quamvis esset Romæ impressorum negligentia multis in locis depravatus, recognitus est ab eodem Petro Justino Philelfo, ut nonnullis amicis suis obtemperaret, septimo Idus Novembres. Impressit autem Mediolani Antonius Zarothus, opera et impendio Johannis Legnani: anno salutis M.CCCCLXXX. PRIMO. LECTOR. BENIVOLE. VALE. PERPETUO.»

Hanc editionem, quam itidem ex Rom. pr., ab qua raro discrepat, expressam suspicor(2), contulit Drakenborch.

1483(3).

Veneta I, in-folio. Sylius Italicus cum commentariis Petri Marsi. In fine hæc leguntur: «Venetiis per Baptistam de Tortis MCCCCLXXXIII, die VI Maii.»

Exemplari hujus editionis inde a lib. VII, usus est Drakenborch. qui tamen jam ab initio carminis Siliani lectiones Marsi cum Modio et Dausq. notavit. Petrus Marsus, Italus genere, ex Marsorum gente oriundus, copiosos more veterum scholiastarum commentarios scripsit, ter Venetiis editos et Parisiis recusos. Multa quidem poetæ loca bene illustravit, et, si Ill. Ernesti, recentissimum Silii interpretem, exceperis, nemo fere ei anteferendus est. Sed rudis scholiorum moles sæpissime etiam legentibus fastidium movet, et permulta vel male adcepta et prave exposita, vel plane neglecta sunt et omissa.

1492.

Veneta II, cum commentariis Petri Marsi, in-folio. In fine hæc leguntur: «Venetiis opera ingenioque Boneti Locatelli: instinctu vero ac sumtibus nobilis viri Octaviani Scoti Modœtiensis, anno salutiferæ incarnationis nonagesimo secundo supra millesimum ac quadringentesimum, quintodecimo Kalendas Junias.»

1493.

Veneta III, c. commentariis Petri Marsi, in-folio.

Hæc editio, a Drakenb. et Fabricio omissa, memoratur Cellario in Præfat. et Societ. Bipont. quæ eam in Bibl. quoque Francof. ad M. exstare docet, et laudat Cl. Lengnichii Beyträge Part. II, pag. 123. Vellem tamen, viri docti editiones Venetas accuratius inter se comparassent, criticaque cum cura et subtilitate excussissent.

Alia Veneta, ann. 1495, fol. cum commentariis Pii memoratur in Bibliothecæ Barberinæ Catalogo, quam tamen frustra quaeri monet Ernesti in Bibl. lat. Fabric. tom. II, pag. 177.

1504.

Lipsiæ (Venet. in Drakenb. Catal.) ex recensione Martini Herbipolensis, in-folio. In fine hæc leguntur: «Habes, candide Lector, divinum opus Silii Italici de secundo bello Punico, noviter et emaculate impressum cura et impensis Baccalaurii Martini Herbipolensis, cum argumentis Hermanni Buschii in singulos libros: ex quibus tibi, quid in unoquoque volumine continetur, statim apprehendere poteris.»

Eam consuluit Drakenb.

1508.

Parisina I, in-4o, sine notis. In fine hæc leguntur: «Silius Italicus finit, impressus Parhisii in Bellovisu pro Radulpho Laliseau, anno salutis millesimo quingentesimo octavo, die duodecima mensis Decembris.»

A nullo editore, quod sciam, conlata.

1512.

Parisina II, cum commentariis Petri Marsi, in-folio. In fine hæc reperiuntur: «Parrhisiis ex ædibus Nicolai de Pratis. XI Kalendas Maii anno Domini supra millesimum quingentesimum duodecimo, impensis vero honestissimorum virorum Poncii Probi, et Francisci Regnault, bibliopolarum.»

Consulta a Drakenb. et accuratior Venetis Marsi, judice Lefeb.

1514.

Lugduni in-8o, curante Damiano Benessa Ragusæo, apud Barthelemy Troth.

Post editionem Pomponii optima inter veteres, si fides habenda Lefeb. qui eam contulit. Critica certe cura et subtilitate Benessa omnes quum seculi XV, tum XVI, editores superavit. Cf. Præf. Drakenb.

1515.

Florentiæ apud Philippum Juntam, ex emendatione Ambrosii Nicandri, Toletani, in-8o.

Nicander inconsulta et temeraria mutandi corrigendique libidine Siliani carminis contextum quavis fere pagina fœde conrupit. Vid. Varr. Lectt. et Præfat. Drakenb. Nihilo secius ejus vestigia legit Aldus, quem deinde Nutius aliique sequuti sunt. Quo factum est, ut interpolatio grassaretur in omnes fere editiones, ante Drakenb. typis expressas, qui primus cuncta quasi vulnera, a Nicandro carmini inflicta, sanavit, totque maculas, ei adspersas, delevit: etsi jam ante eum opera Carrionis, Modii, Barthii et Dan. Heinsii non infeliciter in emaculando Silio stabuloque, ut ita dicam, Augiæ purgando versata est. Editiones itaque hujus et seq. seculi paucis recensuisse sufficiat, quoniam non magna inde ad nos et poetam nostrum utilitas redundat. Ceterum Drakenb. usus est exemplari edit. Juntinæ, cujus margini Ger. Vossius pauca adnotaverat.

1522.

Basileæ, apud Thomam Volfium, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii, in-8o.

In hac plura non in melius mutata, teste Lefeb.

1523.

Venetiis, apud Aldum et Andream Asulanum socerum, in-8o.

Asulanus Nicandri vestigiis institit, sed primus inseruit Silii lib. VIII, versus 145... 225, quos deinde reliqui editores in contextum receperunt. Nic. Heinsius ad Sil. VIII, 145 hæc notavit: «Versus octoginta et plures proxime sequentes usque ad versum 225 a vetustis absunt exemplaribus. Qui nunc leguntur, eos primus Andreas Asulanus, Aldi Manutii socer, in editionem suam, anno MDXXIII procusam, invexit, depromtos, ut opinor, ex collectaneis criticis Jacobi Constantii, editis Fani anno MDVIII qui eos ad Baptistam Guarinum e Galliis fuisse missos adfirmat cap. XCII. An Silii sint multum ambigo.» Cf. notæ nostræ in Varr. Lectt. ad l.c. et, qui in edit. Bipont. laudatur, Catal. Bibl. Bunav. T. I, Vol. I, p. 347; Lefeb. de hac editione ita judicat: «Pessima hæc, nec spectanda, nisi longum fragmentum, vere Silianum, reddidisset.»

1531.

Parisiis, apud Simonem Colinæum, cum argg. et scholiis Buschii, in-8o.

1543.

Basileæ, apud Henricum Petri, cum argumentis et scholiis in margine adjectis Hermanni Buschii, in-8o.

1547.

Lugduni, in-12, apud Sebastianum Gryphium.

Unum alterumque Silii locum in hac editione restitutum esse, monet Lefeb.

1551.

Lugduni, in-12, apud Seb. Gryphium.

1566.

Antverpiæ, in-12, apud Philippum Nutium.

Ducta et expressa ex ed. Aldina.

1568.

Antverpiæ, in-12.

1578.

Lugduni, in-12. (Edit. Bipont. addit: apud Antonium Candidum. Ed.)

1598.

Lugduni, in-12, apud Antonium Candidum (le Blanc), cum argumentis Buschii.

1600.

Lugduni Batavorum, in-24. Silius Italicus de secundo bello Punico: in quo ad codicis Modiani fidem versus spurii ejecti sunt, ac legitimi substituti; notæ uberiores sub Crepundiorum Silianorum titulo adjectæ opera Dan. Heinsii. Ex off. Plantin. Christophori Raphelengii.

Ratio et præstantia hujus editionis, quæ criticis usibus non parum inservit, vel ex ipso titulo cognoscitur. Crepundia Siliana Dan. Heinsii, tunc temporis nondum viginti annos nati, perrara sunt, etsi Cantabrigiæ a. 1646 recusa. Numquam satis commendabuntur, judice Lefeb., et in Præf. Drakenb. bis amplissimis ornantur verbis. Neque ego is sum, qui variæ ea et reconditæ doctrinæ copia abundare negem. Sed in emendando Silio non multum poetici ingenii produnt, et ad ipsam quoque ejus interpretationem parum inde profeceris. Primum enim, si quatuor vel quinque libros priores exceperis, in reliquis quidem Heinsius vix decem, et nonnumquam non nisi quinque sive sex locis notas adspersit. Deinde eruditioni expromendæ magis, quam par est, indulget, eaque passim vel minus accurata, vel nimis aliena est et copiosa. Nam plura Græcorum scriptorum, quam Silii verba et loca, vel emendare vel exponere conatur, et omnino id fere agit, ut vocabulum aliquod seu locum carminis adripiat, cui multa quidem docta et plerumque ex Græcorum fabulis, ritibus et grammaticis hausta, vel ad horum linguam totamque antiquitatem spectantia, sed vel hanc ob causam parum apta et ab ingenio juveniliter luxuriante, quod in Græcorum quoque poetarum versibus latine, vel in Romanorum locis græce reddendis sæpius exercetur, profecta adfundat.

1601.

Antverpiæ, in-12, apud Gislenum Jansenium.

1603.

Lugduni, in-12, apud Johannem Pillehotte.

1603.

Lugduni (Genevæ), in-4o, apud Sam. Crispinum, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum: Ed. I, Vol. II. (In edit. Bipont. inscribitur: Aureliæ Allobrogum. Ed.)

1607.

Genevæ, in-12, apud hæredes Jacobi Chouet, cum argumentis Buschii.

1611.

Lugduni Batavorum, in-24, apud Christoph. Raphelengium.

1611.

Genevæ, in-4o, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. II, Vol. II, pag. 146... 263.

1614.

Lugduni, in-8o, ap. Joh. Pillehotte.

1615.

Parisiis, in-4o, apud Davidem Douceur. In C. Silii Italici Viri Consularis Punica, seu de bello Punico secundo Libros XVII, Cl. Dausqueius Sanctomarius Canon. Tornac. Quædam hujus editionis exempla annum 1618 præ se ferunt. In Dausqueii commentario multa quidem insunt bona, et ipse erat homo omni doctrina ornatissimus, sed non satis digesta et subtili, unde parum feliciter plerumque et interpretis et critici partes agit. Præterea lectoribus sexcenties non tædium modo, sed bilem quoque movet, quoniam infesto in Modium et Dan. Heinsium animo cæcoque iis contradicendi studio incensus, omnia fere ab iis recte et egregie emendata respuit, et ubivis vulgatam lectionem, quamvis ineptam, tuetur et revocat. Hinc sæpius meliora vidit et probavit; sed nihilo secius frugibus inventis, glandibus vesci, et Nicandri somnia defendere maluit, quam veritati manus dare. Cf. Præf. Drak.

1616.

Lugduni Bat. in-4o, in corpore poetarum Latinorum, cura Alexandri Ficheti S.J. edito.

1618.

Antverpiæ, in-12, ex off. Plantin. Raphelengii.

Editio D. Heinsii repetita.

1620.

Amstelodami, in-24, apud Guil. Janssonium. Præmissa est Silii vita per Herm. Buschium.

1627.

Amstelodami, in-24. Eadem editio repetita.

1627.

Genevæ, in-4o, in corpore poetarum Latinor. Ed. III, Vol. II.

1631.

Amstelodami, in-24, apud Guil. Blaew.

1640.

Coloniæ Allobrogum (Genev.), in-4o, in corpore omnium veterum poetarum Latinorum. Ed. IV.

1646.

Cantabrigiæ, in-12, apud R. Daniel. Crepundia Siliana Danielis Heinsii. A Rogero Danieli addita est ejusdem Heinsii dissertatio de veræ Criticæ apud veteres ortu, progressu usuque, tum in ceteris disciplinis, tum in sacris: et de religione Ægyptiorum, Græcorum, Latinorumque ex Oriente repetenda origine.

1656 et 1672.

Lond. Fol. cum iconibus æri incisis. Cum Anglica metaphrasi Silium edendum curavit Thomas Ross, Eques et Regiæ Bibliothecæ præfectus: qui etiam Silianum carmen a Scipionis triumpho ad Hannibalis usque necem continuavit.

1695.

Lipsiæ, in-12, apud J. Thomam Fritsch. C. Silii Italici, Viri Consularis, de bello Punico secundo Libri XVII. Christophorus Cellarius recensuit, et notis, et tabulis geographicis, ac gemino indice, rerum et latinitatis, illustravit.

Conf. Præf. Drakenb.

1713.

Lond. Fol. in Maittarii corpore poetarum Latinorum.

1717.

Trajecti ad Rhenum, in-4o, apud Guilielmum Van de Water, Academ. Typogr. Caii Silii Itatici Punicorum libri septemdecim, cum excerptis ex Francisci Modii Novantiquis Lectionibus, et Casp. Barthii Adversariis, tum Danielis Heinsii crepundiis Silianis, et postumis notis Nicolai Heinsii, nunc primum editis, curante Arnoldo Drakenborch, cujus etiam annotationes passim additæ sunt.

Conf. ipsius Drakenb. Præf. Ad eum plane transferri potest judicium, quod Cel. Heyne in ed. Tibulli pag. XVIII, de Broukhusio tulit: «Drakenborch, elegantis ingenii vir et multarum literarum, haud dubie is est, cui Silius plurimum debet: si non interpretatione, tamen subsidiorum criticorum adparatu. Nam quæ boni interpretis munus postularet, parum exploratum habuisse videtur: pro more enim sui seculi nihil videt, quod illustrandum sit, nisi ubi in exquisitiorem loquendi formam inciderit aut varietatem lectionis offenderit: tum vero exemplorum nube involvit et lectorem et poetam; luce interdum, quam exspectabat, subducta magis quam inlata.»

1765.

Mediolani, III Vol. in-4o, cum versione Italica Monachi Maximiliani Buzii.

Pessima editio, judice Lefeb.

1775.

Mitaviæ, in-8o, apud Frider. Hinzium. C. Silii Italici Punicorum libri septemdecim e recensione Arnoldi Drakenborch curavit et Glossarium Latinitatis adjecit Jo. Petrus Schmidius.

Editor, præmissa Præf. Drakenb. et Cellarii Dissert. de C. Silio Italico, textum a Drakenb. datum repetiit, et magnam conjecturarum N. Heinsii partem quæque alia in animadverss. VV. DD. in editione Drakenb. ad intelligentiam poetæ apta viderentur, in Glossario breviter exhibuit, adspersis notis quibusdam et conjecturis: de quibus acre hoc judicium facit Lefeb. «In iis sæpe futilissimus nugator: cui satius fuisset, Silium nunquam adtigisse.»

1781.

Parisiis, in-8o, via et ædibus Serpentinis. C. Silii Italici de bello Punico secundo Poema, ad fidem veterum monimentorum (codicum) castigatum, fragmento auctum. Operis integri editio princeps. Curante Joan. Bapt. Lefebvre de Villebrune.

Lefebvre V. C. eodem tempore aliam poetæ nostri editionem, quæ tribus Voll. continetur, et præter carmen Silianum Gallicam ejus versionem exhibet, excudendam curavit, eique indicem subjunxit, cui titulus est: Nomenclature historique et géographique: in quo, ut et passim in Notis criticis, Latinæ editioni subjectis (Part. II, pag. 1... 148), permulta consarcinavit, quæ vel tironibus nota sunt, et, quum Celticæ, Punicæ aliarumque Orientis linguarum aliquam sibi cognitionem habere videretur, ubivis etymologias, ex iis petitas, intexuit. Rerum trivialium multitudinem ipsi condonaremus, si Germanos, non populares suos, eas docere in animum induxisset. Nam ipse profitetur: Si j’avais écrit pour les Allemands, j’aurais tout dit, sans passer le moindre mot; parceque, en qualité d’Allemand, j’aurais eu droit de supposer tous mes lecteurs ignorants. Mais nous avons plus d’honnêteté en France. Præf. pag. XXXV. Quam docte autem et ingeniose originem vel populorum, urbium et fluviorum a Scythis, Celtis et Slavis, vel singulorum verborum et loquendi formularum ex Græca, Punica, Ebræa, aliisque Orientis linguis sibi deducere videatur, cognoscitur vel ex notis ad lib. I, 25, 235; III, 26, 338, 395, 682; IV, 534, 786 (Domus, a δέμω, ædifico); VI, 609, 632; VIII, 362, 472, 473 (Barbare harundo, harena in Drak. Melius arundo a voce Celtica rod, rud, id est, canna, juncus; inserto n ut sæpe, et præposito a, spiritu leni. Ita arena ab areo, aresco, ut aridus), 492, 520; X, 414; XI, 265 (Capitolium, vox composita binis vocibus Celticis et Punicis cap, petra, et tol, vel tal, alta), 551; XIV, 40, 634; XV, 672, 721. Quod ad criticum ejus adparatum adtinet, præter tres membranas, a Carrione, Modio, Barthio et Nic. Heinsio conlatas, usus est codice Tellieri (v. sup. not. 1, p. 444) omnibusque editionibus priscis, et inter eas Romana II et illa Damiani Benessæ, quas reliquis longe anteferendas censet. Quibus præsidiis ad poetam recensendum instructus omnino bene de eo meritus est, multa quum ingeniose conjecit, tum recte emendavit, et sive conjecturas, correctiones et explicationes aliorum novis argumentis pluriumque librorum auctoritate, sive lectiones, ab iis frustra sollicitatas et temere rejectas meliore interpretatione stabilivit. Sed multo plura ipse vel citra necessitatem, vel perperam et invita Minerva immutavit, sæpiusque ea, quæ a solo ingenio profecta sunt, ne admonito quidem lectore, nec addicentibus libris in contextum recipere nulla ipsi religio est. Nec mirum; nam ipse præcipit; Que les bonnes leçons soient dans le texte, ou marquées séparément, il n’importe. Nonnunquam adeo, quasi inter lectiones, quæ ipsi in mentem venerint, et quæ codicum auctoritate firmentur, nihil intersit, ad librorum MSS. fidem provocat, dum ingenii sui fetus nobis propinat; v.c. lib. VI, 609, ubi nulla lectionis varietas in libris, quotquot adhuc innotuerunt, deprehenditur, hæc notavit: «Sensu loci nil clarius, nihilque minus perspectum omnibus editoribus. Æternus forem, si eorum nugas hic ventilarem. Pro tandem legit Drakenb. mentem contra fidem scriptorum. Non dixit poeta dat mentem, sed dat deponere, ut dat habere, ne alia sexcenta adferam: hebraismus est.» Ib. v. seq. «gentem. Absurde Drak. tandem.» (Drakenb. servavit lectionem omnium librorum, et in notis eamdem fere medicinam, sed timide, loco adtulit.) «Non male fuit affectus hic locus, nisi ab ipsis editoribus; legendi erant scripti.» Quanta autem humanitate, modestia et urbanitate (honnêteté française) vir doctus, qui omne Gallorum ληκύθους exsorbuisse sibi videtur, vel suas conjecturas venditet, vel aliorum conatus refellat, ex qualibet fere Notarum pagina intelligitur. Sufficiat hæc ejus verba laudasse: II, 345, Absurdissimus est Drak. II, 467, Absurde venis in Drak. II, 614, Ineptiunt hic Heynsii, qui volunt paventem aut paventum. V, 410, Miror omnium editorum oscitantiam. Putidus est hic more suo Barthius. VI, 160, Ineptit H. qui vult saniem. Prope assentit incautus Drak. in notis. VI, 276, Nullus hic Drak. cui pessima quæque placuerunt. VI, 360, Absurde H. durum ad tempum opem: non intellexit. VI, 413, Absurde Heynsius arceri. Fucum sibi facit Drak. VI, 649, Absurdissimus est hic Drak. in textu, ubi dives scribit; delirat prope in notis. VI, 689, Mira est hic oscitantia Drak. et aliorum. VII, 153, Absurdissimus est hic Drak. qui vult discussit, vel diffinxit: vox diffinxit barbara est. VII, 184. Delirant prope hic Heynsius et Drak. dum obtrudunt decerpsit. VII, 280, 283, Dormiunt H. et D. VII, 382, Fungum vult H. qui offert celebranda. VII, 421, Inepte H. despectat. Non capit; fucum sibi facit Drak. qui hanc emendationem probat. VII, 435, Ineptissime evolvens H. VIII, 107, Putide ineptit hic Barthius, quem incauti Heyns. et Drak. audiunt. VIII, 263, Nil non absurdi promunt hic H. et D. ut petulantia intrudant. VIII, 315, Ineptit hic Drak. qui vult inserere te ante fer, duce malesuado H. VIII, 425, Ineptit doctissime hic Heynsius, quum vult verno. VIII, 428, Iterum ineptit Heyns. VIII, 547, Ineptit docte hic H. IX, 645, Sapit importune hic D. qui alibi sapere ita debuerat. Fucum ipsi fecit H. XI, 163, Ineptit hic ineptissime, et, fas sit dixisse, ignarissime D. cum H. Similia sexcenties obvia, quæ quum legimus, videbimur nobis Gallicæ elegantiæ imaginem expressam cernere, cui si nostrorum hominum elegantiam comparamus, magnopere nos ejus pœniteat necesse est(4). Ceterum si quis miretur, quid sit, quod nos operis integri editionem principem sibi debere glorietur Lefebvre, sciat, eum lib. VIII, versus 145... 225 (quos tamen Andreas Asulanus jam a. 1523 et post eum alii in contextum receperant), inseruisse, et lib. XVI, inde a v. 27, fragmentum, ut putat, egregium, cujus etiam in titulo mentionem fecit, in editionem invexisse. Id e codice Biblioth. Reg. Paris. (qualis ille sit... nam Puteanum, a Nic. Heinsio jam excussum, innui vix crediderim... non habeo dicere, quum vir doctus nec pluribus, nec, quod sciam, aliis locis(5) ejus meminerit) depromtum esse monet, et in Præfat. inverecundiæ adcusat Fr. Petrarcham, qui illud, quibusdam mutatis, sibi vindicaverit, suoque poemati Africæ lib. VI, non modo totum adsuere, sed etiam in oratione Syphacis, a Lælio Romam abducti, paraphrastice imitari non veritus sit. Quoniam nondum mihi persuadere potui, hoc fragmentum ab ipso Silii ingenio profectum, et olim a me quoque recipiendum esse; liceat mihi, totam hanc morientis Magonis declamationem una cum notis editoris nunc cum levioribus communicare:

Sed postquam medio juvenis stetit æquore pronus,

Vulneris increscens dolor, et vicinia diræ

30

Mortis agens, stimulis ardentibus urget anhelum.

Ille, videns propius supremi temporis horam,

Incipit: «Heu! qualis fortunæ terminus altæ!

Quam lætis mens cæca bonis! furor ecce Potentum

Præcipiti gaudere loco: status ille procellis

35

Subjacet innumeris; sed finis ad alta levatis

En, ruere. Heu! tremulum magnorum culmen honorum,

Spesque hominum fallax, et inanis gloria fictis

Illita blanditiis! heu! vita incauta, labori

Didita perpetuo, semperque incerta, nec unquam

40

Sat mortis prævisa dies! heu! sortis iniquæ

Natus homo in terris! animantia cuncta quiescunt:

Inrequietus homo, perque omnes anxius annos

Ad mortem festinat iter! Mors, optima rerum,

Tu retegis sola errores, et somnia vitæ

45

Discutis exactæ: video nunc quanta paravi,

Ah! miser incassum: subii quot sponte labores,

Quos licuit transire mihi! moriturus ad astra

Scandere quærit homo; sed mors docet omnia quo sint

Nostra loco. Latio, quid profuit, arma potenti

50

Et tectis inferre faces? quid fœdera mundo

Turbare, atque urbes tristi miscere tumultu?

Aurea marmoreis quidve alta palatia muris

Erexisse juvat, postquam sic sidere lævo

Sic diro periturus eram! carissime frater,

55

Quanta paras animis! heu! fati ignarus acerbi,

Ignarusque mei.» Dixit: tum liber in auras

Spiritus egreditur, spatiis unde altior æquis

Despiceret Romam simul et Carthaginis urbem:

Ante diem felix abiens, ne summa videret

60

Excidia, et claris quod restat dedecus annis,

Fraternosque suosque simul Patriæque dolores.

Ecce aliud decus, etc.

(Notæ editoris: v. 28. Fraudulenter Fr. Petrarcha Hic postquam, et frustra Pœnus pro pronus.—32. Male Petr. alte est, secutus vitiosam lectionem altee.—35. Male Petr. et finis.—38. Incauta. In codice et Petr. incerta; sed e sequenti versu, a Librario, ut sæpe errarunt.—39. incerta. Sic codex. Male Petr. heu certa.—40. Sat. In cod. et Petr. Stat. Quæ sæpe alternant, ut lib. XII, 589, occurrunt stant in c. P. Stat in R. 2, c. T. pro sat: et lib. VIII, 493, not.—Ib. Heu! sortis. Nota elegantem hellenismum, ignotum in toto poemate Petrarchæ.—41. Animantia. In cod. ajatia. Petr. animalia.—44. somnia. Absurde Petr. lumina.—47. Quos. In cod. quot, a Librario. Quos recte in Petr. Ibid. transire. Vox Ciceroniana pro omittere.—48. quo... loco. Vide lib. I, v. 598; Virg. IX, 723.—49. potenti. Sic recte Petr. In cod. petenti; quod falsum. Bellum ipse Hannibal intulit.—50. mundo. Recte codex. Turbare fœdera mundo, ut in Virg. totis turbatur agris, et terraque marique movebunt lib. XIII, 865. Vide not. ad I, 37. Male Petr. mundi.—53. sic diro. Vide lib. VI, v. 302. Hæc obscure in codice, ubi quasi sub dino, vel duio. Male Petr. in pelago, mutavit.—55. Quanta paras animis. In cod. quantas parax ais. Sic aios pro animos in c. T. lib. IV, 36. Cf. Sil. XII, 555; lib. III, 59; lib. I, 136. Antea frater: similem prosphonesim habes lib. XVII, 260.—57. æquis. Sic recte Petr. In c. aquis.—58. Despiceret. Recte Petr. In c. dispiceret: sed vide lib. XII, 488.—59. Ante diem. Nempe violenta morte, non fato concedens, ut loquitur Tacitus. Vide insignem locum Virgilii, IV, 620.—60. Excidia C. Absurde in Petr. excitata. Ibid. annis. Sic c. In Petr. armis, quod placebat. Hæc enim sæpissime alternant in scriptis.—61. suosque simul. Omittitur que in cod. ut sæpe in scriptis. Sic lib. XIV, vers. ultimo legitur in c. T. terras fretum: requiritur terrasque fretum. Errorem hic emendavit Petr. in quo recte suosque simul).

Hos versus Silianos esse, quum Petrarchæ potius latinitatem et temporis, quo is vixerit, philosophiam redoleant, magnopere dubitat Vir summus in ephemerid. litterar. Goett. a. 1782. Additam. scid. XVII, p. 262, in qua doctissima ejusdem libri censura (pag. 257... 266) pleraque eorum, quæ notavimus, jam occupata videmus.

1784.

Biponti, ex typographia Societatis, in-8o. Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim ad optimas editiones collati. Præmittitur notitia literaria studiis Societatis Bipontinæ. Editio accurata.

Silii vita auctore Crinito præmittitur notitiæ literariæ e Fabricii Bibl. lat. a Jo. Aug. Ernesti auctius edita T. II, lib. II, c. 12, p. 172... 174. Eam index editionum Silii Drakenborchiano et Fabricio-Ernestino auctior (p. X... XVIII), in quatuor ætates digestus; quæ sunt: I. Ætas natalis, 1471... 1514. II. Ætas Juntino-Aldina, 1515... 1600. III. Ætas Modio-Heinsiana, 1600... 1695. IV. Ætas Cellario-Drakenborchiana, 1695... 1781. Pag. XIX... XXVII, repetita sunt Herm. Buschii argumenta, et pag. 1... 426, poeta ipse ex Drakenborchi recensione expressus est: in fine autem adjectæ variæ lectiones editionis Parisinæ Jo. Bapt. Lefebvre de Villebrune.

1791.

Lipsiæ, in libraria Weidmannia, in-8o. Caii Silii Italici Punicorum libri septemdecim. Varietate lectionis et commentario perpetuo illustravit Jo. Chr. Theoph. Ernesti, Prof. Lipsiens. Accedit index uberrimus. Volumen I, quod decem priores poetæ libros complectitur. Brevi præfationi subjuncta disquisitio de carmine Siliano pag. X... XXXII, præfatio Drakenb. p. XXXIII... LIII. Silii vita, auctore Crinito p. LIV, LV, notitia literaria de Silio ex Fabricii Biblioth. lat. pag. LVI... LVIII, index editionum Silii, ex edit. Bipontina repetitus p. LIX... LXV, et testimonia veterum de Silio p. LXVI... LXVIII. Textus editionis Drakenb. prælis adcommodatus, neque (ut ipsis V. Cl. verbis utar), præter aliquot loca, quorum emendatio et necessaria esset, et novis editoris Francogallici curis, hoc est, codicum et librorum nondum collatorum auctoritate vel consensu firmaretur, quidquam in illo mutatum est. Substratæ autem sunt ei brevissimæ notæ criticæ, a commentario sejunctæ.

Quemadmodum Drakenborch adparatu critico optime de Silio ejusque textu promeruit; ita, si interpretationem respicias, plurimum poeta debet Ill. Ernestio, qui primus eum commentariis perpetuis illustravit, omniumque ipsius interpretum haud dubie princeps est censendus. Vir Cel. id consilii secutus est, ut de explicatione potius obscurorum laboraret, quam de emendatione corruptorum. Ipse enim vix tribus vel quatuor locis, stupore et incuria librariorum depravatis, mederi conatus est, et ex omni copia tam variarum lectionum, quam conjecturarum emendationumque, ab ingeniis virorum doctorum, etiam N. Heinsii, profectarum, non nisi paucas easque graviores excerpsit, quoniam in hac quidem re nimis pauca quam nimis multa dicendo peccare maluit, nec utilem operam esse putat, quæ in conjecturis sive faciendis sive dijudicandis collocari solet. In commentario autem omnia loca, in quibus lectores hærere possent, interpretari studuit, et non modo totam poetæ doctrinam et artem, singularumque partium venustatem et ornatum, magna judicii acie rectoque elegantiæ sensu explicavit, sed etiam ingenii luxuriem vel verborum ubertatem, et quæ alia in Silio vituperanda videntur, diligenter, sed nimis forsan acerbe, notavit. Quamobrem ipse profecto ad Silianum carmen edendum numquam animum adjecissem, si novam ejus editionem a tanto Viro parari ante comperissem, quam priores operis mei plagulas jam typis exprimendas curassem. Dimidiam autem libri partem jam ejus redemtori tradideram, quum hæc Lipsiensis editio ad me mitteretur, quæ causa est, quare ejus in fine demum quarti Punicorum libri aut initio quinti mentionem in notis facere, nec nisi raptim illam perlustrare potuerim. Quod etsi magnopere doleo, tamen quæ in ea, et quidem in prioribus potissimum libris, melius forte exposita aut observata deprehendero, olim Addendis et Corrigendis inserere constitui, si Cl. Editor, quod spero, hanc mihi veniam perhumaniter dederit. Ut contra, quantum equidem possim, ad summam hujus editionis perfectionem conferam, et auctor ejus, quos ego reperisse mihi videor, ipse egregio inspersos deprendat corpore nævos: præter ea loca, quæ jam in notis meis inde a Lib. V passim excitavi, plura aliquando forte alibi (in d. Magazin für öffentliche Schulen und Schullehrer) indicabo, in quibus Virum Summum vel non satis acute vidisse, vel etiam errasse arbitror. Quis enim est ita lynceus, ut quavis hora, et in rebus tam multis, tam variis et sæpe tam minutis, semper vera cernat, et in tot tantisque tenebris nihil obfendat, nusquam incurrat?

1792.

Londini, 2 vol in-8o (in-12). C. Silius cum notis criticis. Ed.

1797.

Londini, 2 vol. in-12. Eadem editio repetita. Ed.

(1) Hoc nomen apud Fabricium in Biblioth. lat. Tom. II, pag. 174, invenio scriptum, Schweinheim. Ed.

(2) Et hoc innuit Fabricius Biblioth. T. II, p. 174. Ed.

(3) Fabricius, l.l. ante hunc annum ea notat: «quæ in Silium elucubrarunt P. Mantopolita, Pomponius et Domitius Calderinus, neminem novi, qui typis exscripta viderit.» Ed.

(4) Ea acerbius et iniquius dicta sunt. Non enim locum hic habent ea poetæ verba: Et crimine ab uno Disce omnes. Quod si Lefebvre, omni exuta urbanitate, Germaniæ Doctos indigne et injuriose insectatus est, eum clarissimo Ruperti castigandum trado; sed non æquum est omnes Gallos unius ob noxam eadem pœna teneri. Neque in uno homine sita et circumclusa est Gallica elegantia; immo Nostri omnes qui rei literariæ student, modeste et vere fatentur maximam sibi lucem affulgere a Germanis, quorum summam eruditionem, acumen ingenii subtilissimum, et acrem in laboribus patientiam nunquam satis admirari possum. Ed.

(5) Nullus Silii e Biblioth. Regia Paris. codex, quem viderim, habet hos versus. Leguntur tantum modo in parvo libro (no 8206), qui non Silium continet, sed multa e diversis scriptoribus loca excerpta. Immo qui illo loco præmittitur titulus, opinionem Cl. Lefebvre nullo modo confirmat; ea enim, quantum oculi mei valent, verba sunt: «Oratio hæc in Africa dicta fuit primo, et fuit Magonis, fratris Hannibalis, qui tempore belli Punici secundi, dum cum Liguribus bellum gereret, fuit apud Gemeam vulneratus, in Africam rediens, dum esset apud Saguntum (sic), vicinus morti sic locutus est, in fine VI Lybiæ Africæ.» Extrema hæc verba plane Petrarcham indicant, non vero Silium; hinc tamen fragmentum hoc a Cl. Lefebvre desumptum patet, quum in charta quam ipse juxta apposuit et signavit, propria manu exscriptum sit, et Silio attributum. Ed.

SECTIO VI.

De hujus editionis ratione et consilio.

Superest, ut de opera mea totaque ratione, quam in Silio edendo sequendam duxerim, nonnulla adjiciam. Prima utique et perpetua cura fuit hæc, ut, quicumque mea editione uteretur, aliam non magnopere desideraret, sed in ea reperiret, quidquid boni et præclari ad poetam emendandum illustrandumque docti homines contulissent. Semper enim mihi displicuit mos et consuetudo eorum, qui ubivis lectores, etiam obscuris in rebus ac locis, ad alias editiones remittunt, adeoque hanc iis necessitatem imponunt, ut, quot sunt unius scriptoris editiones a viris doctis curatæ, tot habeant et coemant, si, quæcumque ad eum explicandum adlata sint, cognoscere cupiant. Quod profecto non minus fere incommodi habet, quam si, superiorum temporum vitio, Variorum notas, vel excerptas vel integras, tuis adjungas, quo fit, ut præter recta, bona et utilia, etiam permulta, sive falsa, a posterioribus interpp. confutata, sive vulgaria et aliena, non semel sed sæpius legenda sint, et ipse auctor in notarum mole, tamquam cymba in Oceano, natare videatur. Ego mediam ingressus viam, quæ bona alii habent, non omnia quidem compilanda, sed cum delectu tamen excerpenda, et, laudatis ubique eorum nominibus, quæcumque ad poetæ vel lectionem vel interpretationem adjuvandam contulerunt, in rem meam convertenda censui, a refellendis vero et notandis eorum erroribus plerumque abstinui, et, quæ dubia videri poterant, vel modeste examinavi, vel lectorum judicio submisi, quibus suas ubivis sententias, tamquam unice veras, obtrudere velle, magnæ profecto arrogantiæ est. Ad alios editores eos tantum ablegavi, qui plura alicujus verbi, vel dictionis, vel etiam aberrationis librariorum exempla, quæ passim, a Drakenb. inprimis, congeruntur, sed e vulgaribus etiam lexicis peti possunt, et passim occurrunt, desiderarent.

Præterea operam dedi, ut non modo editio mea juvenibus, bonarum literarum studiosis, quibus eam potissimum destinavi, plus, quam ulla alia, ad poetam legendum intelligendumque proficeret, nec quidquam in ea omitteretur, quod crucem iis figere posset; sed doctiores etiam, in locis certe obscurioribus illam consuluisse haud omnino pœniteret, iique opera mea quodammodo sublevarentur, universa lectionis varietate adjecta. Duobus itaque animadversionum generibus hanc editionem adornandam putavi; quorum alterum ad veram Siliani carminis lectionem investigandam, alterum vero ad rerum verborumque difficultates removendas spectaret. Etenim neque eorum ratio institutumque probandum videtur, qui non nisi in textu auctoris corrigendo laborant, et variarum lectionum farraginem undique in unum locum congerunt; neque eorum, qui res tantum et verba scriptorum illustrare instituunt. Illud per se quidem bonum, non sufficit tamen ad librum cum fructu legendum: hoc autem, nisi legitimam crisin adhibeas, qua de vera lectione constet, sæpissime ne locum quidem habet; nam frustra interpretari conaberis ante, quam corrupta emendaveris. Neque vero criticæ notæ ab hac editione alienæ propterea censendæ sunt, quod juventuti ea inprimis consultum volui. Primum enim ad Silium cum fructu legendum ii demum admittuntur, qui mentem jam aliquantum literarum latinarum studiis excoluerunt, adeoque criticam rationem et subtilitatem animis adsequi possunt. Tum adolescentes quoque, generosioris saltem indolis, criticæ alicujus facultatis copiam, qua nemo quidem, qui ad ingenuæ doctrinæ gloriam solidamque eruditionem adspirat, sine insigni et suo et cujuscumque disciplinæ, cui operam dat, damno carebit, sibi comparare et ad hanc judicandi rationem sensim institui, formari et acui debent. Deinde id egi, ut non solis juvenum, sed doctorum quoque virorum usibus qualicumque opera mea inservirem. Denique Silianum carmen nondum neque librorum subsidiis, neque doctorum ingeniorum studiis ita expolitum est, ut critica in eo opera supersedere possimus. Si vero quis ad auctorem aliquem edendum adcedit, id primum contendat necesse est, ut contextum ejus quam emendatissime exhibeat, et labes maculasque, librariorum vel stupore vel socordia ei adspersas, una cum laciniis et pannis, ab inepto interpolatore illi adsutis, deleat.

Fortasse tamen viri docti jure meritoque nimiam meam in ea re vituperandam judicabunt industriam: nam quovis propemodum pignore posito contendere et profiteri possum, meam editionem continere omnes lectiones variantes, a Drakenb. et Villebrunio notatas, si paucissimas forte prorsus inutiles exceperis. Quum vero varietas illa lectionis magnam, ne dicam majorem, partem ad inanes quisquilias et librariorum vel stuporem vel negligentiam redeat, quem inde fructum vel Silius, vel lector percipere potest? Nonne consideratius egisse viderer, si harum lectionum aliquem delectum fecissem, et ita summum, quod in iis excerpendis mihi devorandum fuit, tædium levassem? Id quidem ab initio mihi propositum fuisse et constitutum non diffiteor. Sed varias consilii mutandi rationes habui, quæ si ad causam meam defendendam non sufficiunt, veniæ tamen spem, aliquam certe, mihi ostendunt. Nam primum ejusmodi delectum cum judicio subtili adhibere omnino plurimum difficultatis habet, et facilius est, ut in omni re, ita et in hac, utiles egregiasque leges ferre, quam servare et ad usum transferre. Deinde, quod jam supra professus sum, id curare et volui et debui, ut, qui hanc sibi pararet editionem, reliquis omnibus carere posset. Præterea non deerunt certe viri docti, qui omnem adparatum criticum desiderent: oppido pauci autem erunt, qui ipsam Drakenb. editionem, quæ et rara est, et carissime constat, consulere possint et ad manum habeant. Atqui non adolescentibus tantum, sed eorum etiam magistris, aut omnino eruditioribus longiusque in his literis provectis, sive prodesse, sive gratum facere et operam meam diligentiamque probare cupiebam, Quin juvenum quoque, eorum inprimis, qui jam aliquantum in literis profecere, et ad animum potius poliendum, quam ad victum quærendum, studia referunt, omnino interest, aliquam de variarum lectionum ratione, origine, usu et dignitate, judicandi facultatem consequi, et medicinæ corruptis locis adhibendæ sagacitatem, criseosque faciendæ gustum sibi parare. Huc adcedit, quod manifesta operarum vitia enotavi quam brevissime potui, nec nisi unam aut duas ad summum plagulas iis compleri crediderim: nisi vulgatam lectionem, quia sæpe inde orta est, eodem retuleris, quam tamen silentio prætermittere non potui, sed eadem brevitate indicavi, et quidem voce vulgo, vel vulg. vel non; v.c. oculis est vulgaris lectio lib. VIII, 73, ubi hæc pauca notavi: «oculos, non oculis, scripti» scil. exhibent libri. Denique ipsæ librariorum corruptelæ multum valent ad veram lectionem, cujus vestigia in iis latent, vel eruendam vel confirmandam. Conf. Ernesti Præf. Taciti pag. v sqq.

Præter varias lectiones etiam conjecturas et emendationes, ab interpretum et editorum Silii ingeniis profectas, memoravi omnes, sed plerumque vel nullo, vel brevissimo tantum judicio interposito, ut virorum doctorum veniam, si non diligentia et studio, tamen brevitate redimerem, et editio mea cunctas quidem aliarum opes contineret, nec tamen ejus moles et pretium nimis augeretur. De textu Silii, ut aliorum poetarum, optime meritus est Nic. Heinsius, cujus emendationes omnium haud dubie doctissimæ sunt atque ingeniosissimæ; sæpius etiam, si ad rectas criticae artis leges exigantur, pro unice veris lectionibus habendæ et amplectendæ: permulta quidem loca vel frustra sollicitavit, vel nimia, etsi non ea, qua Lefebvre, correxit audacia. Sed ingenii doctrinæque magnitudo, etiam ubi errat, digna est quam admiremur, et in eum transferri potest, quod Clarke ad Homerum de Bentleio dixit, meliorem esse ejus elegantem audaciam, quam aliorum vel timidam in eo genere modestiam vel inscitiam.

In codd. MSS. et editionum, quem supra egi, recensu me viris eruditis reique criticæ peritis minime satisfecisse, facile prævideo. Nondum enim quisquam editorum hoc sibi laboris sumsit, ut in librorum vel scriptorum vel typis expressorum auctoritatem diligenter inquireret, ut, accurata omnium, certe antiquarum, editionum comparatione instituta, earum ordines et classes, cognationes et stemmata, stirpes et familias, origines et propagines describeret, quodque adeo pretium cuivis statuendum, quidve ex ea vel ad crisin vel ad interpretationem præsidii exspectandum sit et petendum, dispiceret; ut ita totam textus Siliani rationem, ortum ac propagationem, omniaque ejus fata et vicissitudines cognosceret, utque, ex quo fonte lectio quæque nata et ducta, quousque progressa esset, quandoque cursum mutasset, indagaret. Sed opera eorum in eo fere substitit, ut editionum titulos memorarent, totamque lectionum varietatem excerperent: unde vere dixit Ernesti, qui (in Præf. Taciti pag. XLII) homines plerumque nescire dixit, quid sibi velint, quum de vulgata sive recepta lectione loquantur. Recentiores tamen Silii editores tum fere intelligere videntur lectiones edit. Juntinæ, quas per omnia pæne reliqua Sæc. XVI et XVII prælis excusa Siliani carminis exemplaria temere propagatas fuisse constat. Neque etiam diffitendum est et dissimulandum, Drakenborchium sæpissime textus lectionumque originem et propagationem indicasse. Ego vero omnia, a superioribus editoribus notata, quæ ad hanc rem spectant, quam fieri potuit studiosissime conquisivi, et ex copia atque indole lectionum, ab aliis excerptarum, de iis quoque editionibus, quas mihi videre non contigit, judicium vel ipse feci, vel aliis faciendum reliqui: nec plura a me desiderabunt æqui harum rerum judices. Quod ad codd. MSS. adtinet, pauci quidem adhuc collati sunt, a Drakenb. in Præf. et a me in notis ad eam laudati, pluresque haud dubie passim in bibliothecis latent, ex quibus novam variarum lectionum farraginem congeri posse, non est quod dubitemus. Sed multum inde ad poetam nostrum fructus rediturum esse vix crediderim.

Ipsum carmen Silianum ex emendatissima Drakenborchi recensione typis exscribendum curavi, nec, præter interpunctionem, quæ passim parum apta videbatur (v.c. in solo libro quinto v. 126, 157, 159, 167, 176 et al.), quidquam fere mutare sustinui, nisi ubi criticæ rationes id omnino suadere, vel potius jubere videbantur. In quo quidem ita versatus sum, ut omnes lectiones, in quibus varietas esset, ad vera artis et linguæ præcepta diligenter excuterem, et salvis modestiæ criticæ regulis, certas et exploratas correctiones in locum depravationum reponerem. Illam enim Dausqueii morositatem et quasi superstitionem, quæ religioni sibi ducit, verba manifesto corrupta et idoneo sensu carentia cum sanis, aptis et poeta dignis permutare, non minus probandam puto, quam Nicandri et Villebrunii in hoc conatu temeritatem. Qui vero in Silio recensendo et castigando elaboraverunt viri docti, nondum omnia sanasse et recte constituisse censendi sunt. Drakenborchius permultas Heinsii conjecturas, etiam eas, quas nulla librorum auctoritate nituntur, in contextum recepit, ubi vel vulgata lectio quasi jure postliminii revocanda, vel alia potius, quam unus alterque liber exhibet, aptior rectiorque videtur: multa post eum Lefebvre melius vel sanavit et conjecit, vel restituit et firmavit: ipse etiam non modo centies sive vulgatas sive optimorum librorum lectiones defendere conatus sum, sed etiam passim vitiosa si non recte correxisse, saltem sensisse et indicasse arbitror, ubi nemo ea animadvertit. Quotusquisque enim est tam lynceus, ut omnia vitia ipse sua sponte deprehendat, omnibusque horis satis acute videat, neque pro veris et sanis nonnumquam probet, quæ falsa sint et corrupta, aut tamquam perspicua et facilia prætermittat, quæ vel alii non satis intelligant, vel ipse difficilia explicatu esse tum demum sentiat, quum aliis ea accurate et perspicue interpretari conetur. Nullus itaque dubito, si quis criticæ artis peritus, et tam ingenio poetico, quam judicio, adsidua Silii aliorumque poetarum lectione formato atque subacto, ornatus, carmen nostrum novis curis castigandum suscipiat, neque, ut ego, operas tantum subsecivas et tumultuarias huic rei inpendere cogatur, sed quantum satis est otii habeat, quin larga adhuc laudis comparandæ messis ei proposita sit. Non desunt etiam loca, quæ, quoniam librorum ope sanari non poterant, qualicumque ingenio meo emendandi periculum feci. In quo tamen conatu eam, uti fas erat, moderationem adhibui, ut conjecturas meas non in textum reciperem, nisi vel lectio, quo in vulgatis libris circumferretur, plane inepta et absurda esset, et recentiores jam editores aliam in ejus locum si non substituissent, certe substituendam docuissent, vel etiam evidentia esset tanta, ut cuivis hanc correctionem probatum iri confiderem, qui usum rei criticæ haberet, et non linguam modo latinam probe nosset, sed poeticam quoque, et potissimum Silianam orationem sibi familiarem reddidisset. Quo magis autem virium mearum tenuitatem sentio, eo magis vereor, ne vix quidquam eorum omnium, quæ ad criticam carminis nostri tractationem spectant, recte præstiterim. Ut itaque de iis, quæ corrigenda, et de ratione, qua ea emendanda censuerim, facilius ii, quorum est sententiam dicere de his rebus, judicare, meque, si lapsus fuero, meliora docere possint; oro et obsecro, ut ad hæc potismum loca animum intendant: lib. I, 335, 425, 443; II, 161, 298 sqq., 310, 383, 392; III, 20, 42, 55, 161, 229, 278, 329, 384, 395; IV, 266, 578, 722, 727; V, 58, 105, 137, 191, 199, 284, 499; VI, 307, 313, 319, 363, 413, 604, 609 sqq., 689; VII, 148 sqq., 234, 299, 551; VIII, 20, 121, 313 sqq., 388; 402, 503, 518, 532 sqq., 539, 540, 564, 615. Emendationes meas et criticas animadversiones ad hæc loca non tam mea, quam Silii causa, quamvis timide, lectorum judicio submitto: quod si æquum fuerit et benevolum, gaudio mihi erit et incitamento ad majora olim audenda et maturiora melioraque forte danda; sin iniquum et nimis severum, neque hujus me pœnitebit, dummodo in veritatem ipsumque poetam meum aliqua inde utilitas redundet.

Quum in eo fere adquieverint editores Silii, si Ernesti V. C. excipiatur (qui tamen et ipse permulta loca, sententias et verba, iis, quæ explicuit, multo obscuriora, silentio prætermisit, et sæpius corrupta utcumque interpretari, quam corrigere conatus est), ut vel textum ejus emendarent, vel notulas passim adspergerent, quæ plerumque in iis ipsis locis, quæ alieni auxilii desiderium nobis faciunt, nos eo destituunt et spem penitus fallunt, in aliis vero, in quibus nemo earum opem desideret, ad fastidium copiosæ sunt et doctæ: his finibus qualemcumque operam meam circumscribi haud passus, sed perpetuis poetam commentariis illustrare conatus sum. Unicuique libro satis amplum præmisi Argumentum, ut non solum, quæ summa ejus esset, quæ series rerum narratarum confestim in oculos incurreret, neque opus haberem, quoties Silius ad alia progrederetur, in notis id indicare (unde tot observationes Ernesti ortæ sunt); sed etiam magnum historicæ et poeticæ narrationis discrimen planissime cognosceretur. In ipso autem commentario hoc potissimum egi, ut, quæcumque nondum ab aliis aut recte, aut satis perspicue exposita et illustrata essent, pro facultate mea accuratius enuclearem, nec quidquam omnino inexplicatum relinquerem, in quo hærere possent ii, qui ad Silium legendum admitterentur, hoc est, jam aliquantum in hoc literarum genere versati et provecti, neque tamen eruditi. Atque in obscurioribus locis eam fere rationem secutus sum, ut unde difficultas intelligendi nata sit, et quomodo nodus expediri possit, ostenderem. In universum vero id operam dedi, ut non modo poetam ex historia, mythologia, antiquitatis scientia, et geographia illustrarem, sed etiam in ea, quæ sive pulchra, præclara et sublimia, sive prava, tenuia et languida essent, in Silii artem et doctrinam, in orationis poeticæ ornatum, in verborum ubertatem (quam tamen, quod supra jam monui, non omnibus, quibus poteram, locis notavi, ne magistris commodissimam ingenii judiciique juvenilis acuendi occasionem præriperem), in sententiarum et phantasmatum suavitatem ac dignitatem, in rerum verborumque ornamenta, ex Livio, Virgilio, Homero aliisque poetis vel egregia, vel perversa et jejuna imitatione adumbrata, lectorum mentem sensumque intenderem. In quo eum servavi modum, ut poeticum sermonem ad vulgarem pedestremque revocarem, loca vero aliorum auctorum, a Silio expressa, plerumque nullo judicio interposito, indicarem, ipsamque comparationem legentium judicio permitterem. Ceterum in omni labore meo hac ratione usus sum, ut aliquam carminis partem ipse ad sensum meum explicare conarer ante, quam interpretes et veteres et recensiores consulerem. In quo quidem mihi eadem profuerunt, quæ sibi adjumento fuisse Cl. Ernesti in Præf. pag. VI, profitetur his verbis: «Primum in tanta penuria et raritate interpretum, de qua supra dixi, quum neminem haberem, cujus vel auctoritate moverer, vel doctrina conturbarer, profecto melius sensum meum consiliumque persequi, et singula luculentius videre, et rectius explicare poteram: deinde quum Silius ad Virgilii imitationem se ita composuisset, ut, si ab argumenti varietate recesseris, nullum esset tam in rebus, quam in verbis ornatus poetici genus, cujus non in illo vel exemplum vel vestigium aliquod expressum esset, Heynii inprimis, Viri Summi, elegantissima doctrina in Virgilio declarata effecit, ut brevitatem sine obscuritatis vel negligentiæ periculo tueri possem.» Quoties vero, quæ alii jam occupaverant, notavi, semper, quibus ea deberem et accepta referrem, monui: nam aliorum scrinia compilare, et instar graculi superbi, pennis pavonis exornati, alienis bonis gloriari, longe a moribus sensibusque meis abhorret. Sed furti invidia mihi deprecanda est, si quis forte obfenderit nonnulla, vel vulgaria et eruditis certe hominibus notissima, quæ igitur facile pluribus sponte in mentem incidere possunt et hinc a pluribus quoque notata sunt, vel minus obvia, quæ ab aliis jam alicubi observata meminerit: omnes enim virorum doctorum libros et commentarios, qui ad loca quædam poetæ nostri illustranda aliquid conferre possint, legere negotiorum, quibus distineor, multitudo, et mihi comparare, rei familiaris angustia prohibet.

Non dubito tamen, fore permultos, qui in opera mea brevitatem, insignem interpretis virtutem, potissimum desiderent, et eamdem fere verborum ubertatem, de qua poetam meum adcusavi, mihi exprobrent. Neque diffiteor, me passim monuisse, quæ tenuia et vulgaria videri possint viris doctis, harum rerum intelligentibus. Sed primum mihi ita constitutum erat, ut quam plurimis prodessem, ut omnibus satisfacerem; et ut quædam non adeo necessaria inrepere mallem, quam omitti ac negligi necessaria, et huic vel illi sive obscura sive ignota, quæ illustrari non omnium quidem, sed quorumdam tamen lectorum interesset. Deinde hac ætate nostra, qua in tanta, quæ jactatur, literarum luce summa rerum utilium ignorantia in dies longius serpit et diffunditur, infinitarum autem rerum notitiæ vel crudæ vel inutiles et noxiæ latius sparguntur, qua, qui disciplinas tradunt, ab omni subtilitate desciscunt, et, qui iis addiscendis operam dare videri volunt, angustioribus quotannis terminis studia circumscribunt, et utilitatem præstantiamque omnis doctrinæ liberalis unice quæstu et lucro, quod ex ea facere possint, metiuntur, qua in locum accuratæ et solidæ eruditionis, ad quam majores nostri adspirabant, jejuna et insipiens sapientia succedere cœpit, et ingenia luxu enervata vel otio, nugis, rebus ludicris deliciisque pascuntur, et præstigiis, pigmentis lenociniisque blandiri seque insinuare amant, vel ab iis, quæ cognosci possunt ac debent, ad puerilia deliramenta seu rerum portenta ac monstra, quæ intelligi nec licet nec prodest, deflectunt; hac, inquam, ætate sexcenties mihi usu venit, ut non juvenes tantum, sed ipsos etiam eorum magistros in iis hærere, eaque vel ignorare, vel non satis perspicue et accurate explicare viderem, quæ tamen facilia iisque notissima putaram. Itaque quid illi scirent et intelligerent, non quid scire et intelligere deberent, respiciendum duxi, memor verborum Servatoris nostri, οὐ χρείαν ἔχουσιν οἱ ἰσχύοντες ἰατροῦ, ἀλλ’ οἱ κακῶς ἔχοντες. Præterea permultis, etiam satis doctis, adcidere solet, id quod sibi adcidisse sæpenumero Casaubonus et Ernesti fatebantur, ut, dum ipsi sibi legunt verba auctoris, facillima sibi videantur, quæ difficilia explicatu et obscura esse intelligant tum demum, quum aliis eorum vim ac sensum distincte planisque verbis interpretandi periculum faciant. Huc adcedit (ut verba Ill. Heynii in Præfat. Virgil. T. I, p. VI; T. II, p. IX, et T. III, p. III, mea faciam), quod multa mihi monenda fuere, quum interpretum aliquem et virum doctum, quamvis a me non nominatum, in hoc vel ipso loco et verbo hæsisse aut lapsum esse viderem; quæ tamen monui fere verbo tantum, plerumque nulla alia re, quam vera interpretatione subjecta, ut adolescens, qui in similem errorem aut difficultatem aut in eumdem interpretem incideret, statim haberet, quo eum redargueret: tum formula loquendi per se forte erat satis nota, quum cumulassent alii exempla, sed causa et ratio talis elegantiæ, ut in plerisque fieri solet, minus erat seu observata seu perspecta; hanc digito monstrare volui: tandem et multa in hoc genere esse solent satis obvia, si semel ab aliquo observata et explicata fuerint, non raro tamen evenit, ut illa ipsa facillima ratio, antequam monstrata esset, plerorumque oculos fugeret. Ceterum pro certo polliceor hoc benevolis lectoribus et confirmo, me in operæ processu omni ope atque studio enisurum esse, ut brevior sim, utque alterum volumen, etsi novem carminis Siliani libros(1), indicem uberrimum brevemque de stilo et idiotismis Silii diatriben vel adpendicem complectetur, hujus prioris modum ne æquet quidem, nedum excedat. Etenim non verbis tantum quam paucissimis, quæ dicenda erunt, exprimere studebo, sed reliqua etiam poematis pars minus difficultatis habet, et præterea lectores secundi Tomi, quod jam in hoc ipso sæpissime factum videbunt, permultis locis ad ea, quæ de iisdem vel verbis vel rebus alicubi jam nunc dixi ac disputavi, remittere licebit.

Enimvero satis diu lectores tenui, quos nunc quam fieri potest observantissime studiosissimeque rogo, et universam hanc operam meam, quam eorum favori et indulgentiæ timidis precibus commendo, æqui bonique consulant, et, si quid a me alicubi peccatum deprehenderint, quod passim ne factum sit vereor, veniam mihi dare, vel, secundum Ennii præceptum, erranti comiter monstrare viam ne dedignentur. Quod si a viris eruditis laborem meum non prorsus inprobari cognovero, satis amplum ejus præmium cepisse me existimabo, et non modo, quantum per magnam, qua laboro, præsidiorum inopiam ingeniique tenuitatem licuerit, ad cursum acriter et felicius persequendum, sed etiam ad majora aliquando ac forte meliora conanda, et ad bene de literis pro viribus merendum incitabor. Scrib. Stadæ, Cal. Febr. A.R.S. MDCCXCII.

Ge. Alex. RUPERTI
Gymn. Stad. Rector.

(1) Plures ego libros, undecim scilicet, in priori meo volumine coegi, quum omnem hanc de Silio commentationem judiciumque post absolutum tandem opus rejicere satius videretur. Cæterum quæcumque scripsit cl. Ruperti, religiose intacta reliqui. Ed.

C. SILII ITALICI

VITA

AUCTORE CRINITO.

C. Silius Italicus, Heroicus, ex Hispania oriundus traditur, deducto genere ab Italica urbe nobili, unde cognomen reportavit. Sed Romæ natus est, ut creditur, atque etiam educatus, neque obscura fama est. Principio adolescentiæ præ se tulisse optimam indolem capiendis literis fertur; quumque studio et diligentia vehementer præstaret, brevi consecutus est, ut Romæ haberetur inter præcipuos oratores; nam magna solertia et incredibili cura conatus est exprimere M. Tullii eloquentiam, quem præ cæteris omnibus sibi proposuerat imitandum. Sub imperatore Nerone dicitur famam suam læsisse, accusatis atque insimulatis nonnullis apud sævissimum principem. Cum Vitellio gessit se prudenter, et egregia vitæ honestate: mox factus est Asiæ proconsul, in quo manifesto apparuit quanta modestia præstaret, ut qui eam dignitatem gesserit singulari continentia et integritate maxima. Domitiano Augusto gratissimus fuit, eoque auctore perductus est ad tertium consulatum honestissimis suffragiis: de quo leguntur adhuc versiculi poetæ Martialis, quibus venerationem suam profitetur. (Vide in Testim. veterum infra, p. 476, ex Martialis lib. VIII, epigr. 66.)

C. Plinius permulta refert de poeta Silio in epistolis; quare minime alienum fuerit particulam subjicere, quo facilius atque cumulatius percipiatur, quam eleganti ingenio fuerit, atque studio in prosequendis optimis exemplis. (Vide, quæ sequitur, Plinii epistolam.) Opus composuit libris XVII, de bello Punico secundo, non vulgari, neque absurdo carmine; etsi illud majore cura quam ingenio perfecit. Præcipue Maronem imitatus est, cujus ingenium atque felicissimam majestatem admirabatur in describendis carminibus: de hoc poemate Silii sic Martialis refert: (vide infra pag. 476; ex Mart. lib. IV, epigr. 14.)

Complura leguntur apud eumdem Martialem de laude ingenii atque optimæ eruditionis Silii (quæ infra referuntur). In agro Neapolitano prædium habuit, in quo quum frequenter secederet, maxima animi voluptate consuevit suum otium transigere; neque dubium est eumdem ad extremam pæne senectutem devenisse, ut qui major septuagenario vitam finierit: nam morbo detentus insanabilis clavi, singulari constantia obitum præposuit: felix propemodum, et beatus usque ad extremum diem, ut copiose relatum est a Plinio.

TESTIMONIA VETERUM

DE SILIO EJUSQUE CARMINE.

PLINIUS, lib. iii, epist. vii.

Modo nuntiatus est Silius Italicus in Neapolitano suo inedia vitam finisse. Causa mortis valetudo. Erat illi natus insanabilis clavus, cujus tædio ad mortem irrevocabili constantia decucurrit: usque ad supremum diem beatus et felix, nisi quod minorem e liberis duobus amisit, sed majorem melioremque florentem atque etiam consularem reliquit. Læserat famam suam sub Nerone; credebatur sponte adcusasse: sed in Vitellii amicitia sapienter se et comiter gesserat: ex proconsulatu Asiæ gloriam reportaverat: maculam veteris industriæ laudabili otio abluerat. Fuit inter principes civitatis sine potentia, sine invidia. Salutabatur, colebatur, multumque in lectulo jacens, cubiculo semper, non ex fortuna frequenti. Doctissimis sermonibus dies transigebat, quam a scribendo vacaret. Scribebat carmina majore cura quam ingenio; nonnumquam judicia hominum recitationibus experiebatur. Novissime, ita suadentibus annis, ab urbe secessit, seque in Campania tenuit: ac ne adventu quidem novi principis inde commotus est. Magna Cæsaris laus, sub quo hoc liberum fuit: magna illius, qui hac libertate ausus uti. Erat φιλόκαλος usque ad emacitatis reprehensionem. Plures iisdem in locis villas possidebat, adamatisque novis, priores negligebat. Multum ubique librorum, multum statuarum, multum imaginum, quas non habebat modo, verum etiam venerabatur: Virgilii ante omnes, cujus natalem religiosius, quam suum, celebrabat; Neapoli maxime, ubi monimentum ejus adire, ut templum, solebat. In hac tranquillitate annum quintum et seþtuagesimum excessit, delicato magis corpore, quam infirmo. Utque novissimus a Nerone factus est consul, ita postremus ex omnibus, quos Nero consules fecerat, decessit. Illud etiam notabile, ultimus ex neronianis consularibus obiit, quo consule Nero periit.

M. VAL. MARTIALIS ad Silium, lib. iv, ep. xiv.

Sili, Castalidum decus sororum,

Qui perjuria barbari furoris

Ingenti premis ore, perfidosque

Astus Hannibalis, levesque Pœnos

Magnis cedere cogis Africanis:

Paulum seposita severitate,

Dum blanda vagus alea december

Incertis sonat hinc et hinc fritillis,

Et ludit popa nequiore talo,

Nostris otia commoda Camenis,

Nec torva lege fronte, sed remissa

Lascivis madidos jocis libellos.

Sic forsan tener ausus est Catullus

Magno mittere passerem Maroni.

lib. vi, epigr. lxiv, in detractorem.

Emendare meos, quos novit fama, libellos,

Et tibi permittis felices carpere nugas:

Has, inquam, nugas, quibus aurem advertere totam

Non adspernantur proceres urbisque forique,

Quas et perpetui dignantur scrinia Sili,

Et repetit toties facundo Regulus ore.

lib. vii, epigr. lxiii.

Perpetui numquam moritura volumina Sili

Qui legis, et Latia carmina digna toga,

Pierios tantum vati placuisse recessus

Credis, et Aoniæ Bacchica serta comæ.

Sacra cothurnati non adtigit ante Maronis,

Inplevit magni quam Ciceronis opus.

Hunc miratur adhuc centum gravis hasta virorum,

Hunc loquitur grato plurimus ore cliens.

Postquam bis senis ingentem fascibus annum

Rexerat, adserto qui sacer orbe fuit:

Emeritos Musis et Phœbo tradidit annos,

Proque suo celebrat nunc Helicona foro.

lib. viii, epigr. lxvi.

Augusto pia tura victimasque

Pro nostro date Silio, Camenæ.

Bissenos jubet en redire fasces

Nato consule, nobilique virga

Vatis Castaliam domum sonare.

Rerum prima salus et una, Cæsar,

Gaudenti superest adhuc, quod optet

Felix purpura tertiusque consul.

Pompeio dederit licet Senatus

Et Cæsar genero sacros honores,

Quorum Pacificus ter ampliavit

Janus nomina: Silius frequentes

Mavult sic numerare consulatus.

lib. ix, epigr. lxxxvii.

Festinata sui gemeret quum fata Severi

Silius, Ausonio non semel ore potens;

Cum grege Pierio mæstus Phœboque querebar.

Ipse meum flevi, dixit Apollo, Linon:

Respexitque suam, quæ stabat proxima fratri,

Calliopen, et ait: Tu quoque vulnus habes.

Adspice Tarpeium Pallatinumque Tonantem:

Ausa nefas Lachesis læsit utrumque Jovem.

Numina quum videas duris obnoxia fatis,

Invidia possis exonerare Deos.

lib. xi, epigr. xlviii.

Silius hæc magni celebrat monimenta Maronis,

Jugera facundi qui Ciceronis habet.

Heredem dominumque sui tumulique Larisque

Non alium mallet nec Maro, nec Cicero.

lib. xi, epigr. xlix.

Jam prope desertos cineres et sancta Maronis

Nomina qui coleret, pauper et unus erat.

Silius Andinæ succurrere censuit umbræ:

Silius en vatem, non minor ipse, colit.

Cf. sup. pag. 407, not. 1 ad comment. de Silio.

SIDONIUS APOLLINARIS
excusatorio ad felicem v. 260.

Non Gætulicus hic tibi legetur,

Non Marsus, Pedo, Silius, Tibullus:

Non quod Sulpiciæ jocus Thaliæ

Scripsit blandiloquum suo Celeno;

Non Persi rigor, aut lepos Properti.

TESTIMONIA ET JUDICIA

RECENTIORUM.

JO. ALB. FABRICIUS,

In Bibliotheca latina, rectius a Jo. Aug. Ernesti digesta et aucta Tom. II, lib. II, cap. XII.

C. Silius Italicus, ex italica civitate Pelignorum, consulatum(1) Romæ gessit anno fatali Neronis Imp. a.C. 67: quo honore an deinde bis iterum functus sit, incertum est, aliis adfirmantibus, aliis negantibus. Ciceronis et præsertim Virgilii ingens cultor fuit, et in utroque scribendi genere, etsi passibus non æquis, imitator, in Campania quum morbi lentitudinem inedia prævertisset, annos natus 75 decessit, primis annis Trajani imperatoris. Prænomen ejus apud Modium in novantiquis lectionibus et Glandorpium in Onomastico, non Caius est, sed Publius: illud verius. Italici cognomen consecutus est vel quacunque alia(2) de causa vel quo ipsius aut unius e majoribus ipsius patria fuit Italica Pelignorum, aut Italica Bæticæ (sequioribus sæculis Talca(3)); dubium enim illud est viris doctissimis Nic. Antonio Bibliothecæ Hispanæ vet. lib. V, pag 85 seq., et Christophoro Cellario in dissertatione de Silio Italico, edita Halæ Sax. 1694, in-4o, et in dissertationibus ejus Academicis junctis excusis Lips. 1712, in-8o, dissert. IV, et in prolegomenis Arnoldi Drakenb. ad Silium recusa.

Alia de Silio et ad ejus defensionem Nic. Hieronymus Gundlingius in Gundlingianis parte XII, cap. 1, et Nic. Antonius in Bibliotheca vetere Hispana, lib. I, cap. 18. Eruditissimum poetam appellat Thomas de Pinedo, pag. 262, ad Stephanum Byz. non sine causa ille quidem(4), sed fallitur Claudius Dausqueius, qui in notis ad Silium pag. 641, in descriptione Virtutis et Voluptatis Philostratum Silii oculis obversatum esse, quum scriberet, stilique imitatione sibi expressum persuasit: nam Philostratus ille post Silium scripsit. Jo. Antonio Vulpio judice, pag. 113, notis ad Catullum, ubi Statium cum Silio conferre placuit, Statius acrioris ingenii et ad excogitandum promptioris utique videtur, sed «alter ille perpetuo languidus, Virgiliani poematis compilator, et plane ad aliorum imitationem compositus.»

Exstat ejus Poema Heroicum sub Punicorum nomine, de bello punico secundo, quod ætate provectus(5), sub Domitiano imp. usque ad Scipionis Africani triumphum descripsit libris XVII; historici magis partibus functus, quam poetæ ingenio suo indulgentis: unde majori cura quam ingenio scripsisse affirmat Plinius junior, lib. III, ep. 7.

(Cætera de codd. et editt. vide supra. Ed.)

ROLLIN,

Histoire ancienne, livre XXVII, chap. 1, §. 3.

C. Silius Italicus s’est rendu célèbre par son poëme de la Guerre punique.

Il n’était pas né poëte, et l’étude ne suppléa pas entièrement à ce qui lui manquait du côté de la nature. D’ailleurs il ne s’appliqua à faire des vers qu’après avoir long-temps exercé dans le barreau la fonction d’avocat, et avoir été consul, c’est-à-dire dans un âge déja fort avancé et languissant.

Quelque éloge que lui donne Martial, il n’est pas fort estimé en qualité de poëte; mais on trouve qu’il surpasse tous ceux de son temps pour la pureté de la langue. Il suit avec assez d’exactitude la vérité de l’histoire, et l’on peut tirer de son poëme des lumières pour les temps mêmes qui ne sont pas de son principal dessein, y ayant des faits qui ne se trouvent point ailleurs.

Ce qu’il y dit de Domitien fait assez voir qu’il le composait sous ce prince, après la guerre des Sarmates, sous laquelle il peut comprendre celle des Daces.

On croit que sa mort arriva sous Trajan, l’an 100. Il se laissa mourir, ne pouvant plus souffrir la douleur d’un clou que les médecins ne pouvaient guérir. Pline remarque que Silius, s’étant retiré dans la Campanie à cause de sa vieillesse, ne quitta point sa retraite pour venir à Rome feliciter Trajan sur son avènement à l’empire. On estima Trajan de n’avoir point été offensé de cette liberté, et lui d’avoir osé la prendre.

Si notre poëte n’a pu arriver à une parfaite imitation de Virgile, du moins son respect pour lui ne pouvait pas aller plus loin. Il était devenu maître du lieu où était le tombeau de Virgile. C’était pour lui un lieu sacré, et qu’il respectait comme un temple. Il célébrait tous les ans le jour natal de Virgile avec plus de joie et de solennité que le sien propre. Il ne put souffrir qu’un monument si respectable demeurât négligé entre les mains d’un pauvre paysan, et il en fit l’acquisition. Martial, liv. XI, épigr. 49:

Jam prope desertos cineres, et sancta Maronis

Nomina qui coleret, pauper et unus erat.

Silius optatæ succurrere censuit umbræ:

Silius et vatem, non minor ipse, colit(6).

L’ouvrage de Silius était demeuré enseveli depuis plusieurs siècles dans la poussière de la bibliothèque de Saint-Gall. Pogge l’y trouva pendant le concile de Constance, avec plusieurs autres manuscrits.

LA HARPE,

Cours de Littérature, Ire partie, livre Ier, chap. IV, sect. 2.

Silius Italicus, qui fut consul l’année de la mort de Néron, et qui mourut sous Trajan, a imité Virgile, comme Duché et Lafosse ont imité Racine. Nous avons de lui un poëme, non pas épique, mais historique, en dix-sept livres, dont le sujet est la seconde guerre punique. Il y suit scrupuleusement l’ordre et le détail des faits depuis le siège de Sagonte jusqu’à la défaite d’Annibal et la soumission de Carthage. Il n’y a d’ailleurs aucune espèce d’invention ni de fable, si ce n’est qu’il fait quelquefois intervenir très gratuitement Junon avec sa vieille haine contre les descendants d’Énée, et son ancien amour pour Carthage. Mais comme tout cela ne produit que quelques discours inutiles, la présence de Junon n’empêche pas que l’ouvrage ne soit une gazette en vers. La diction passe pour être assez pure, mais elle est faible et habituellement médiocre. Les amateurs n’y ont remarqué qu’un petit nombre de vers dignes d’être retenus; encore les plus beaux sont-ils empruntés de la prose de Tite-Live. Silius possédait une des maisons de campagne de Cicéron, et une autre près de Naples où était le tombeau de Virgile; ce qui était plus aisé que de ressembler à l’un ou à l’autre.

Liv. II, chap. V, au commencement.

Cependant, lors même que l’éloquence et la poésie étaient déja fort dégénérées, plusieurs hommes de mérite leur conservèrent encore quelque gloire, et formèrent comme le troisième âge des lettres chez les Romains: en vers, Perse, Juvénal, Silius Italicus, Stace, Martial, et sur-tout Lucain, etc.

F. SCHOELL,

Histoire abrégée de la Littérature romaine, tome II, période IV, 14... 117 après J. C.

Après Valérius Flaccus, l’ordre chronologique nous conduit à C. Silius Italicus. On ignore le pays où il naquit. Le surnom d’Italicus a fait supposer qu’il vit le jour à Italica, ville de l’Espagne bétique, au nom de laquelle une mosaïque, récemment découverte et expliquée par un membre de l’Institut, a donné parmi nous quelque célébrité. D’autres font naître ce poëte à Corfinium, ville des Péligniens, qui, d’après Strabon, fut appelée Italica dans la guerre des alliés; mais Velléius Paterculus dit seulement qu’on eut le projet de changer ainsi le nom de Corfinium; et il n’est pas probable que ce projet ait été exécuté. Dans tous les cas, que Silius soit natif d’Italica en Espagne, ou de Corfinium, le nom d’Italicus ne pourrait pas indiquer cette origine; il aurait fallu l’appeler Italicensis. Il est donc à supposer que le nom d’Italicus était porté par la famille dont Silius était issu; ce nom aura été donné à un de ses ancêtres, originaire de l’Italie, et qui se sera établi, dans une des provinces de l’empire, pour y exercer une magistrature ou le commerce.

On croit que Silius naquit l’an 25 après J. C. sous le règne de Tibère. Il étudia avec beaucoup de succès l’éloquence et la poésie; dans la première, il prit Cicéron pour modèle, et acquit au barreau la réputation de grand orateur. Dans la poésie, Virgile fut l’auteur sur lequel il se forma de préférence. Sa prédilection pour ces deux grands écrivains le porta à acheter deux campagnes qui leur avaient appartenu, celle de Cicéron, à Tusculanum, et celle de Virgile, près de Naples, où ce poëte était enterré. Silius visitait souvent le tombeau de ce dernier, dont il célébrait aussi tous les ans avec solennité le jour de naissance. Si l’on peut ajouter foi à la tradition qui appelle tombeau de Virgile les ruines d’un petit monument qu’on voit près de Naples, on peut désigner la place où fut située la campagne des deux poëtes. Ce monument se voit sur le revers de la côte qui forme une espèce d’amphithéâtre autour de Naples; il est placé du côté de la ville, à l’endroit même où commence le fameux chemin, creusé dans le roc, qui conduit à Pouzzole.

Silius passa par tous les emplois publics qui conduisaient au consulat: il s’insinua, dit-on, dans la faveur de Néron, en faisant le vil métier de délateur. Pline le jeune, qui nous a conservé ce fait, que, pour l’honneur des lettres, on voudrait pouvoir révoquer en doute, ajoute que, s’il est vrai que Silius s’en rendit coupable, il répara cette faute par une longue suite de vertus, et qu’il jouit à Rome d’une grande considération.

Le premier consulat de Silius (car on croit, sans preuve suffisante, qu’il exerça trois fois cette magistrature) est de la fameuse année 68, où périt Néron. Silius jouit de la faveur de Vitellius et de Vespasien: sous le dernier, il fut proconsul en Asie. Comblé d’honneurs et de richesses acquises avec probité, il se retira, dans sa vieillesse, en Campanie, et y passa le reste de ses jours dans la société des Muses. Attaqué, à l’âge de 75 ans, d’une maladie incurable, il se laissa mourir de faim, dans la 100e année après J. C., sous le règne de Trajan.

Silius aima toute sa vie la poésie et les lettres, et leur donna tous les instants que lui laissaient ses fonctions publiques; mais ce ne fut que dans sa vieillesse et dans sa retraite près de Naples qu’il s’avisa lui-même de se placer au rang des poëtes. Il composa alors un grand poëme épique, ou plutôt historique, en dix-sept chants, sur la seconde guerre punique. Ce poëme, intitulé Punica, nous a été conservé. Il confirme le jugement que Pline porte sur Silius, en disant que ce fut moins son génie que le travail qui le rendit poëte(7). Il paraît que Silius fut un de ces hommes auxquels la nature a donné une certaine facilité qui les fait réussir en tout ce qu’ils entreprennent, et qui, lorsqu’elle est secondée par de l’instruction et du goût, peut, jusqu’à un certain point, tenir lieu de génie. Le sujet que Silius choisit pour son poëme offrait le plus grand intérêt aux Romains; il convenait même à l’épopée. Trois siècles s’étaient écoulés depuis cet événement mémorable; et quoique tous les détails de cette guerre fussent connus, parceque plusieurs historiens grecs et latins les avaient consignés avec soin dans leurs ouvrages, cependant il restait un champ libre à l’imagination du poëte, qui pouvait se permettre des fictions et employer toutes les machines dont le poëme épique ne saurait se passer. Silius ne dédaigna pas ce moyen d’intéresser et de plaire; mais, ainsi que Lucain, il choisit un plan défectueux, préférant la méthode historique, qui fait connaître toute la suite d’un événement, à la manière poétique qui choisit, dans une série de faits, un fait unique pour en faire l’action principale et le but vers lequel tout doit tendre. En se transportant tout-à-coup dans les dernières années de cette guerre, le poëte pouvait prendre pour sujet la tentative d’Annibal sur Rome: elle lui offrait les différentes parties qui sont jugées nécessaires pour une action épique aussi bien que pour une action dramatique, un commencement, un nœud et une catastrophe. En suivant un autre plan, en préférant à l’épopée la marche de l’histoire, Silius devait, comme Lucain, s’abstenir des fictions mythologiques, qui sont très déplacées dans un récit historique. Le mélange des deux genres a donné naissance à une production informe, à laquelle on ne sait quelle place assigner. Est-ce une épopée? elle manque d’unité. Silius veut-il se renfermer dans le genre historique? ses fictions deviennent des invraisemblances, et ses machines sont déplacées.

Silius a tiré le sujet de son poëme des histoires de Tite-Live et de Polybe; ses ornements poétiques sont empruntés de Virgile; mais il ne possède pas le talent de se les approprier, de manière que ses imitations sont trop manifestes. Elles ne se bornent pourtant pas à Virgile: Silius a aussi pillé Lucrèce, Horace, Hésiode et Homère; ce qui donne à sa diction une inégalité désagréable. Ainsi que Valerius Flaccus, il cache sa médiocrité sous une apparence d’érudition, et sous une pompe affectée qui répand de la froideur sur sa composition.

Pour peindre le caractère de Silius en peu de mots, on peut dire qu’il avait une partie des talents dont la réunion forme le grand poëte; il possédait des connaissances historiques, géographiques et physiques, qui donnent à son poëme un prix d’autant plus grand aux yeux des antiquaires, qu’il renferme divers faits omis par Tite-Live. Il sut choisir un sujet grand et intéressant; les caractères de ses personnages ont la vérité historique, mais il leur manque l’élévation que la poésie pourrait leur donner; les sentiments qu’il exprime sont grands et nobles. Parmi les descriptions dont son poëme est rempli, celles des batailles sont surtout admirées. Silius manque d’enthousiasme; son style se compose de phrases empruntées qu’il n’a pas su s’approprier, qu’il n’a pas, si l’on peut ainsi parler, su marquer de son cachet. Qu’il exprime la colère ou la tendresse, son froid glace le lecteur.

Quelle qu’eût été la réputation de Silius parmi ses contemporains, il tomba bientôt dans l’oubli; aucun grammairien ancien ne le cite, et Sidoine Apollinaire seul le nomme parmi les poëtes illustres. A la renaissance des lettres, on était si bien persuadé de la perte de son poëme, que le célèbre Pétrarque, dans l’idée de le remplacer, composa son Afrique, dont le sujet est la seconde guerre Punique(8). Enfin, pendant le concile de Constance, le Pogge trouva un exemplaire de Silius, probablement à Saint-Gall, où il avait aussi fait la découverte des premiers livres de Valérius Flaccus. Le Pogge, et son ami Bartolomeo di Montepulciano, en firent une copie qui devint l’original de toutes celles dont les premiers éditeurs se servirent, jusqu’à ce que Louis Carrion découvrit vers 1575, à Cologne, un manuscrit de Silius, qu’il crut pouvoir dater de l’époque de Charlemagne. Un troisième fut trouvé à Oxford: il est plus moderne que celui de Cologne. Lefebvre de Villebrune, qui, en 1781, publia une édition de Silius, qu’il prétendit être la première complète, a inséré dans le seizième chant, après le vingt-septième vers, trente-trois autres vers qu’il-dit avoir trouvés dans un manuscrit de Paris, et qui existent, avec quelques changements, dans le sixième chant de l’Afrique de Pétrarque. Les connaisseurs, et surtout le célèbre Heyne, dans la critique(9) qu’il a faite de l’édition de Villebrune, ont jugé que les trente-trois vers en question sont plutôt de Pétrarque que de Silius.

M. J. A. AMAR.

Conciones et Orationes Poeticæ, à l’article Silius Italicus, p. 190.

Une lettre de Pline, L, iii, 7, nous donne du talent et de la personne de Silius une idée assez juste, et qui ne paraît pas flattée, quoique ce soit l’amitié qui tienne la plume. Le spirituel écrivain rend hommage et justice à l’admiration passionnée de son ami pour les grands modeles de l’éloquence et de la poésie latines. Il applaudit à ses efforts pour se rapprocher des objets d’un culte, qui serait du fanatisme, si l’on pouvait jamais porter trop loin, exalter trop haut le sentiment d’une admiration aussi noble dans son principe, qu’heureuse quelquefois dans ses conséquences.

Il ne nous est rien resté qui puisse nous faire juger s’il fut plus heureux en prose qu’en vers, et imitateur plus adroit de Cicéron que de Virgile. Il s’était fait, dit-on, au barreau la réputation de grand orateur; ce qui était facile alors, même sans un grand talent. La prédilection de Silius pour le prince des orateurs et pour celui des poètes romains était telle, qu’il se procura à grands frais la maison de campagne, illustrée à Tuscule par le séjour de Cicéron, et celle que Virgile avait habitée près de Naples. Ce fut dans cette retraite, et presque sur le tombeau même de Virgile, dont il avait fait un monument religieux, qu’il consacra les dernières années de sa vie, et le loisir que Trajan lui accordait, à la composition de son épopée sur la seconde guerre Punique: sujet du plus grand intérêt pour les Romains, et qui en a tant acquis pour toutes les générations, sous la plume éloquente de Tite-Live.

Voltaire traite quelque part Silius Italicus d’imitateur maladroit de Virgile; et Voltaire a raison: mais il y avait long-temps déjà qu’un savant Écossais (Dempster) l’avait appelé nimius interdumque ridiculus Virgilii imitator. Il a sur ses contemporains, Stace et Lucain, le mérite d’un style moins roide, moins tendu que le premier, et moins inégal que le second de ces poëtes. Sa diction est, en général, pure et correcte; sa latinité, bien supérieure à son siècle. Mais cette pureté devient essentiellement monotone; cette correction reste toujours froide et inanimée. Si, au lieu de s’en tenir à cette imitation pénible et fatigante du tour et de l’expression de Virgile, il eût vu et étudié dans ce grand poëte autre chose que le choix des termes, et l’artifice de la période poétique; si son admiration, plus éclairée, eût franchi ces bornes timides pour embrasser dans son ensemble cette magnifique composition de l’Énéide, et l’ordonnance imposante de toutes ses parties, peut-être nous eût-il laissé un véritable poëme, au lieu d’un ouvrage équivoque, qui n’offre ni l’intérêt de l’histoire, ni le charme et les graces de la poésie.

N.B. Plures etiam alii præstantes ingenio viri, Silium paucis obiter attigerunt; quorum primus Voltaire, Essai sur la Poésie épique, cap. IV: «Je passerai sous silence Statius et Silius Italicus, l’un faible, l’autre monstrueux imitateur de l’Iliade et de l’Énéide.» Ipse quoque H. Blair, quem satis laudare non possum, in præclarissimo opere de Rhetorica, cap. XLIV, Silium cum Statio tantum memorat, in quorum carmine recognoscendo immorari operæ pretium non existimat. Ed.

(1) Vide supra p. 475, Epist. Plinii. «Est res rara quidem poeta consul,» inquit Jac. Duportus de Silio agens pag. 264, poematum.

(2) Spartianus in Hadriani vita cap. 12: «Italici sunt Itali genere, in provinciis negotiantes, vel fixa etiam sede ibi commorantes.» Alius Silius proprætor, ad quem Ciceronis Epistolæ libro XIII.

(3) Acta Eruditorum 1719, pag. 178.

(4) «Ubique in Silio Græcæ eruditionis vestigia, ubique elegantiæ,» Dan. Heinsius ad II, 626.

(5) Martial. VII, 62.

(6) Ea sic memoravit Vir. Clar. sed vide quæ supra notantur pag. 407, not. 1. Ed.

(7) Majore cura quam ingenio scripsit. Plin. ep. III, vii, 5.

(8) Vide tamen quæ notantur sect. IV, ad præfat. Drakenb. supra pag. 433. Ed.

(9) Gœtt. Auz. vid. gel. Sachen, 1782.

FINIS TESTIMONIORUM
DE SILIO ITALICO.

ARGUMENTA

XVII LIBRORUM SILII ITALICI

AUCTORE

HERMANNO BUSCHIO PASIPHILO.

LIBRI I.

Principio Libycæ describitur urbis origo.

Junonis stimulis furit hic puer Hannibal actus,

Et jurat medio per Punica numina templo,

Se fore Romanis hostem patientibus annis.

Adcipit imperium post hæc successor iniqui

Hasdrubalis: dura premit obsidione Saguntum,

In qua Dulichii virtus interrita Murri

Spectatur, donec rigido cadit ense ferocis

Hannibalis. Romam cives clam milite pauci

Sarrano missi; Sicoris quos inter acerbam

Exponit sortem Patribus fatumque suorum.

Nec mora, legati pacis pactique jubentur

Poscere ruptorem: et spreti de more vetusto

Tristia fœdifragis indicere prælia Pœnis.

Hoc argumentum, quod in edit, a. 1504, invenitur, in sequentibus omnibus omissum est: unde Dan. Heinsius, qui libris Silii argumenta Buschii præposuit, hujus libri nullum esse credens, novum illud verbis Silii composuit.

Hannibal, exsuperans astu, sed devius æqui,

Tangit Elissæas palmis juvenilibus aras,

Et patrio jurat cineri Laurentia bella.

Inde, ubi flore novo pubescit firmior ætas,

Emicat in Martem, et, calcato fœdere, tandem

Prima Saguntinas turbarunt classica portas,

Bellaque sumta viro belli majoris amore.

Pandere jamdudum portas, et cedere vallo

Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe

Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis.

Tum Patribus clarisque senum sua munia curæ.

Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,

Defessis subeant rebus muroque ruenti.

Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,

Et fugiunt tumido per spumea cærula velo,

Donec Laurentes puppis defertur ad oras.

Concilium vocat augustum, castaque beatos

Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis

Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.

Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

LIBRI II.

Hannibal, ut cernit Latiam per cærula velis

Adventare ratem, et mandata adferre Senatus,

Obstrepere Ausoniis lituos jubet: ocius illi

Ad muros vertunt iter infelicis Elissæ.

Adjuvat arma Libys, Garamantum prædita sceptro,

Asbyte: hanc Theron clava deturbat ab alto

Bellantem curru: Tyrius quem ductor ovantem

Virginis exstinctæ spoliis, præturbidus ira,

Occupat, et leto damnat, mittitque vicissim.

Interea Libycis indicit bella profanis

Cum socio Fabius: clipeum fulvo ære micantem

Callaici donant Regi: delapsa Saguntum

Alma Fides populi penetrando pectora firmat:

Qui se mox sævo per flammas eximit hoste.

LIBRI III.

Postquam clara fide, Pœno sub Marte, Saguntus

Arsit, ad Hammonis scitatum oracula Bostar

Mittitur, ut Superis quænam sit fixa voluntas

Imperio super, et rerum novitate reportet.

Ipse ad vicinos ductor cum conjuge Gades

Navigat, et spoliis onerat feralibus aras

Herculeas: post hæc caram seponit ab armis

Cum puero, nondum bis seni mensis, Imilcen:

Et nova mox petitur Carthago classe per undas.

Atque hic nocturna specie mirabile monstrum

Vidit, in Italicam stimulans fera pectora gentem.

Quocirca innumeris Romana in prælia turmis

Conlectis, propere trans Alpes signa ferebat,

Lætaque Taurinis statuit tentoria campis.

LIBRI IV.

Fama volat, Pœnum signis hostilibus Alpes

Transcendisse ducem; totis trepidatur in agris.

Consultant Patres de bello, intactaque rursum

Tela novant. Libycis ostendens Hannibal urbem

Militibus, prædæ cupidos acuebat amore

Ad pugnam. Interea volucri rate Scipio consul

Massiliæ fidis aderat delatus ab oris:

Obcurritque hosti Ticini ad fluminis undam.

Atque ibi tunc prima caluerunt litora pugna.

Sed consul Trebiæ vicinum Scipio collem

Cedere compulsus petiit: quo venit et ipse

Consulis adcitus Siculo collega Peloro.

Hostis sed rursus victor, spumantia captum

Post Apenninum Trasymeni stagna petebat.

LIBRI V.

Adparat hic pugnani Superisque vetantibus audax

Flaminius Tyrio Trasymeni ad stagna tyranno

Congreditur, quamvis, prudens Corvine futuri,

Orares dominæ per Dardana mœnia Romæ,

Gederet ut fatis paulum ominibusque sinistris.

Sed pœnam meruit, proque his temerarius ausis

Obcubuit, diro telorum obpressus in arvo

Agmine: multa tamen leto dedit ante virorum

Corpora, et inferias nigrum sibi misit ad Orcum.

Inter quos stricto cecidit mucrone Sychæus,

Filius Hasdrubalis. At postquam pugna quievit

Funere Flaminii, victor Magone sequente

Exiit ad cæsos; armisque minisque retentis

Pectoribusque solum sternentes repperit omnes.

LIBRI VI.

Hinc, quibus hæc belli et pugnæ fortuna pepercit,

Elapsi furtim diversa per avia cæcis

Conduntur tenebris piceæ et caligine noctis.

Hos inter fugiens Serranus, vulnere tardus,

Ad patris quondam comitem devertit, et ipsa

Tecta Mari armigeri pulsabat fida paterni:

Adceptusque domo recreatur paupere mensa,

Infusoque sinit tractari vulnera succo.

Discit et inde Maro clari narrante parentis

Facta, sed et pœnam, qua illum Carthago peremit,

Ob sanctam non æqua fidem, rapit aure dolenti.

At Fabium Patres adlata ad munera belli

Clade legunt: hostis raptas agit undique prædas,

Donec eum inlecebra mollit Campana furentem.

LIBRI VII.

Electus dubiis dictator et ancora rebus,

Non facilis vinci Fabius virtute nec astu.

Mox Superis Romæ per templa indicit honores;

Ædibus et votis Divum sibi mitigat iram.

Exin Sidonium cautus contendit ad hostem,

Non commissurus pugnam, nisi Marte coacto.

Quem quum non astu solito, terrore nec ullo

Hannibal eliceret, Dauni tellure relicta,

Clauditur in tumulis a dictatore Falernis.

Hinc patriis ad sacra Deis peragenda profectus

Præposuit castris equitum de more magistrum:

Sed vetitum conferre manus. Fabio tamen ille

Absente in pugnam ruit, æquaturque vetanti.

Moxque, errasse pigens, illi jus omne remisit.

LIBRI VIII.

Hic jam Varro, loquax medio in discrimine rerum,

Consul Romanas capit, indignante Senatu,

Insanæ plebis stultæque favore secures

Cum Paulo Æmilio. Noscens nova vulnera Juno,

Præscia Cannarum, stagnis Laurentibus Annam

Adloquitur, Pœnum ut jubeat nunc tendere regem,

Explicat arentes ubi fervida Apulia campos,

Fataque promittant ibi prosperiora peractis.

Anna audita facit, grates agit Hannibal Annæ,

Et movet in campos Diomedis nomine dictos.

Hinc toto e Latio funebria miles in arma

Cogitur: at liquido variis prodentia monstris

Numina vicinam cladem ostendere, sed amens

Prodigiis Varro spretis sese objicit hosti.

LIBRI IX.

Demens in pugnam furit hic et vulnera Varro,

Quamvis infelix Solimus monuisset abunde

Varronem, proprio signatis sanguine fatis.

Concurrunt igitur Pœni fortesque Latini

Ingenti fremitu, summoque ardore virorum.

Stat pro Sarranis obtendens ægida Pallas,

Mars pro Romanis infesta fulgurat hasta,

Scipiadæque manu fabricatum porrigit ensem

Incude Ætnæa; magis ardet Gorgone Pallas.

Donec cæruleam demittit Jupiter Irim,

Ut cum fulminea revocet Tritonide Martem.

Vulturnum emittit rapidum, Junone volente,

Æolus, adversos ruit acer Paulus in hostes,

Fœde laxatis at Varro fugit habenis.

LIBRI X.

Inter funestæ non prospera tempora pugnæ,

Cannarumque altos et latos stragis acervos

Obruitur Paulus, coeuntibus undique telis.

Sedibus hinc tacitis placitum Saturnia somnum

Evocat, ut juvenem victorem a mœnibus urbis

Arceat. At fugiens Canusinum miles in agrum

Conligitur: placet exsilio mutare labantem

Ausoniam pubi, pavido suadente Metello.

Sed quatiens gladium flammata Scipio dextra,

Non deserturos patriam jurare coegit.

Interea celebrat laudato funera Paulo

Hannibal, et Marti scutorum incendit acervos.

Fama mali tanti tristem levis advolat urbem,

Et redit amisso jactatus milite Varro.

LIBRI XI.

Adcepta ad Cannas ferali clade cruentas,

Mox sequitur populi defectio fœda Latini

Ad Tyrii tam fausta ducis memorandaque castra.

At Capua inprimis, rebus sufflata secundis,

Ausa fuit partem summi sibi poscere juris,

Et rejecta suas victori pandere portas,

Invito et frustra Decio prohibente furorem.

Hic quum inter mensas Campanaque pocula victor

Desidet, invisum regem obtruncare parabat

Confidens animi juvenis, cœptumque minaci

Ense patrasset opus, ni se tenuisset euntem

Pactulo genitor. Dehinc natus Hamilcare fratrem

Mittit, ut ad patriæ cupidas hæc nuntiet aures,

Pugnatum, et Cannas hostili cæde repletas.

LIBRI XII.

Jam Zephyro in terras flatu redeunte tepenti,

Hostis Parthenopes ad muros agmina ducit.

Inritus hinc cœpti Cumas petit: inde profectus

Marte Dicarchæam parat exagitare juventam.

Hinc movet ad trepidam belli molimina Nolam

Marcello sed tum fractus pulsusque recessit.

Strenuus et Sardos tutatur ab hoste Libysso

Torquatus: miseras ardens incendit Acerras

Hannibal: inde tuos, peritura Petilia, muros,

Et demta madidum luxu capit arce Tarentum.

Nec non et Capuam totis jam viribus urguet

Dardanus obsessam: quam quum recreare soluta

Obsidione nequit, Romam ruit acer ad altam

Hostis, ut armorum facto premat orbe vicissim.

LIBRI XIII.

Mœnia vix hostis defensa versus ab urbe

Cernere desierat, subito quum signa movendi

Incidit ad muros iterum calor. Isset et illuc

Propter Palladium, ni sacram Agrippa negasset

Posse capi Romam. Rapit ergo inde inpius arma,

Et te cum pleno spoliat, Feronia, luco;

Litoreosque petit, quos vertit Bruttius, agros.

Fulvius hinc Capuam rediens, tandemque subactam

Intrat, et infidi punit commissa Senatus.

Tristis sed geminos (quando hæc ita aguntur) Ibera

Scipiadas terra Fors abstulit. Infera mæstus

Scipio regna subit, caras ubi convenit umbras

Et Patris, et Patrui, et Matris loca læta tenentes.

Discit et eximios, quos spondent fata, triumphos.

LIBRI XIV.

Nascitur hinc bellum juvenis post fata tyranni,

Hispano veniens ubi terris nomen ab amne

Inposuit pubes; nam rege Gelone creatus,

Oblitus monitus, artesque oblitus avitas,

Incepit luxu, spreta virtute, cruento

Flagrare, et rigidis delicta tuentibus armis,

Cingere se ferro, et regnum terrore fovere.

Hoc igitur (neque enim longum violentia durat)

A conjuratis tota cum stirpe peremto,

Marcellus propere Siculis adnavigat oris;

Mutatasque videns, trepidos mox spargit in agros

Signa: Leontini senserunt prima coloni.

Pugnaturque mari, Pœnoque per alta fugato

Arma Syracosios capiunt victricia muros.

LIBRI XV.

Quem, ducibus cæsis, iterum jam Bætis ad oras

Mittat, Romulei quærit dum cura Senatus,

Scipiadæ juveni lauro tum forte sub ampla

Adstitit hinc subito Virtus, hinc blanda Voluptas,

Et sibi promissis avet utraque jungere magnis.

Ille sed amplexus Virtutem, crudaque Martis

Munera suscipiens, volitansque per æquora classe,

Arma novæ subito Carthaginis horrida muris

Inpulit, et victor ferro sibi mœnia pandit.

Interea Hemathius conflat nova bella Philippus,

Herculeoque senex Fabius dat jura Tarento,

Marcellusque cadit, Nomadum circumdatus astu.

Hasdrubalisque caput, tumidi regione Metauri

Abscissum, Hannibali monstrat Nero lætus atroci.

LIBRI XVI.

Hannibalem adcepit miserandos Bruttia tellus

Mærentem patriæ casus, fratrisque, suosque.

Non tamen audebat concurrere Roma gementi.

Tantus erat Libyci metus et formido tyranni.

Omnia in auriferis jam Marte subegerat arvis

Scipio, jam dederat fugientia carbasa ventis

Exutus castris Mago, jam captus et Hanno

Præbebat Latiis infelix colla catenis.

Hasdrubal huic cladis dum nescius addere sese

Festinat, latebras victus certamine spectat.

Dein Masinissa novo contingit fœdere dextram

Scipiadæ, sociumque sibi dux ipse Syphacem

Conciliat: facit hinc ludos Patruoque Patrique,

Et repetit Latium fama spargente triumphum.

LIBRI XVII.

Postremo Idæis Divorum Mater ab oris

Advehitur Romam, Phrygiam Nasica Cybellen

Excipit, et toto censetur ab ordine Patrum

Optimus, ipse alacer Libyam dux Scipio classe

Navigat, et Sicula lætus discedit ab Ætna.

Castra ducum adgressus ferro flammisque duorum

Conficit, Hasdrubalis victor Numidæque Syphacis,

Verterat ad Pœnos qui fœderis inmemor arma.

At, quum post idem vires reparasset et enses,

Vincitur, et Latiis oneratur colla catenis.

Hannibalem hinc revocant Patres, sed fulmina vimque

Ferre nequit Latii rectoris: jura jugumque

Romanum Carthago capit: dux ipse reversus

Alta triumphanti scandit Capitolia curru.

AMBROSII NICANDRI TOLETANI

IN SINGULOS LIBROS SILII CATALEPSES.

CATALEPSIS LIBRI I.

Bellorum hic causæ, Pœnoque obsessa Saguntos

Est duce, legatos Latias quæ mittit ad oras.

LIBRI II.

Romanam prohibet navem contingere portus

Hannibal: huic clipeus datur, et ruit alta Saguntos.

LIBRI III.

Gades Pœnus adit, sortes petit æquore Bostar,

Dux Alpes superat, Taurinis qui sedet arvis.

LIBRI IV.

Ticini clades canitur, Trebiæque ruina,

Hic Apenninum transit cum milite Pœnus.

LIBRI V.

Insidias Tyrius ductor struit; hinc Trasymenus

Romanam indoluit stragem; tremit Itala tellus.

LIBRI VI.

Romam quisque petit: prima audit Punica bella

Serranus, referente Maro; et movet agmina Pœnus.

LIBRI VII.

Obvius Hannibali Fabius venit, isque cadentem

Collegam eripuit nato, cui reddit honores.

LIBRI VIII.

Conveniunt, Varrone duce, ad fera bella cohortes,

Italiæ et cladis signa infelicia surgunt.

LIBRI IX.

Collega invito Cannarum prælia Varro

Stultus init; portenta vetant; fugitque cruentus.

LIBRI X.

Cannis obcumbit Paulus, quem Pœnus honorat;

Spes Italas Fabius renovat, Varrone recepto.

LIBRI XI.

Ad Tyrios socii desciscunt; pectine Teuthras

Gesta virum canit; et Mago Carthagine certat.

LIBRI XII.

Parthenopen dux Pœnus adit Nolamque, resedit

Ad Capuam, trepidæ tenditque ad mœnia Romæ.

LIBRI XIII.

Pœnus ab urbe redit Capuam; tellure et Hibera

Scipiadæ obcumbunt: natus descendit Avernum.

LIBRI XIV.

Arte Syracosiam expugnat terraque marique

Urbem Marcellus, fœdat late omnia pestis.

LIBRI XV.

Scipio ad Hispanas juvenis tunc navigat oras,

Marcellusque cadit; cadit Hasdrubal ense Neronis.

LIBRI XVI.

Hispanos vicit dux Scipio; tecta Syphacis

Hospes adit, patrio celebratque in funere ludos.

LIBRI XVII.

Advehitur Romam Cybeles: hinc Scipio Pœnum

Dejicit Hasdrubalem, prostratoque hoste triumphat.

PRÆFATIO HEYNII.

Silium Italicum poetam commentario docto illustrare quum, quod ex Commentatione de Silii vita et carmine ad me missa intellexi, meo potissimum suasu se aggressum esse professus sit cl. editor, Vir modestia et virtute non minus quam doctrina accurata et varia conspicuus: ne mihi aut aliquid, quod mei ordinis homini haud conveniat, arrogasse aut judicii mei auctoritatem affectasse videar, non alienum videri poterit, si in ipsa libri fronte consilii mei et hortatus rationes paucis reddidero. Et primo consilium illud referendum est ad tempus istud, quo vir doctissimus ante hos XV annos inter disciplinæ Gottingensis alumnos esset, Seminarii autem Regii philologici sodalitio et necessitudine teneretur; cujus equidem eam semper habui, et inter juvenes ingenuæ indolis haberi vidi, religionem, ut, qui ei adscriptus esset, præcipua aliqua cura, fide et benevolentia mihi videretur esse amplectendus, ille autem ad studiorum suorum ac vitæ rationes, non modo in ipso studiorum cursu, verum etiam decursu academico facto, quum jam ad publicæ vitæ munerumque tirocinia procederet, consiliis meis utendum sibi esse existimaret. Necdum facile vidi aut mihi moris mei aut illis pietatis erga me suæ fuisse pœnitendum. Ex dictis itaque apparet, ad multos retro annos consilium hoc meum esse revocandum, quum de viri docti, qui aliquot annis post Lipsiæ ad Silium edendum se accinxit, consilio simili nondum mihi aliquid innotescere posset. A familiaribus autem meis eo, quo dixi modo consultus, quum multos viderim ad majora natos relicta academia in desidiam et veternum incidere, soleo fere, ad excitanda modo et acuenda, modo ad alenda et ornanda ingenia, pro uniuscujusque studiis, profectibus, facultatibus, ostendere et commendare argumentum aliquod operæ et studii certum, in quo vires ingenii et industriam experiri possint; quando quidem fluctuando et aliud ex alio tentando infringi plerumque primos animi impetus, mox retusos jacere, usus et experientia doceat. Quem operæ dilectum etsi effectu sæpe suo carere et conatus operosos in cassum recidere haud abnuerim: omni tamen utilitate eum carere non usquam intellexi; contra ad multa præclara deductos esse alios lætus cognovi; inque his quum maxime doctissimum virum Ge. Alex. Ruperti. Præclaro ille operæ suæ in carmine Siliano positæ specimine sub annum LXXXVIII emisso, virorum doctorum suffragiis confirmatus strenue in tela pertexenda perrexit; mox de consilio V.C. Jo. Chr. Theoph. Ernesti certior factus, qui a. XCI Silium docte et intelligenter illustratum edidit, non tamen animo concidit, aut consilium omne sibi abjiciendum esse putavit. Neque pro humanitate sua optimus vir Ernesti, aut postulavit aut expectavit, ut alter idem stadium ingressus sibi de omni curriculo decederet. Omnino enim a tali contentione et studiorum tanquam concursu et conflictu, si modo liberali et ingenuo homine digna instituatur concertatio, malevolentia et obtrectatione remota, utilitates multas magnasque proficisci necesse est. Interea laudi ducendum fuit Ruperti nostro, quod is constanter rationes suas sequutus non temere opus maturavit; etsi nec ejus culpa evenit, ut illud, jam ante hos tres annos, quod ex subscriptione Commentationis intelligo, redemtori traditum, nunc demum prelo liberatum est et emissum.

Ut autem inter reliquos poetas Silio potissimum illustrando operam suam, etiam me non auctore, addiceret, suaserant viro clarissimo multa, quæ ipse melius, quam a me fieri posset, in Commentatione sua exposuit. Inprimis Silius singulare haberi debet adjumentum ad ornandum infinitarum rerum notitiis ingenium, ad copiam doctrinæ poeticæ, et orationis facultatem parandam; ita ut ad locupletandum juvenile ingenium aliquantum profecisse putem eum, qui Virgilio diligenter lecto Silii lectionem adjecerit. Accedit quod cum studio in rebus Romanis earumque scriptoribus occupato mirifice conspirat carminis argumentum; ut taceam, quod Carthaginis opulentia ac luxus cum asperitate et paupertate Romanorum in conflictum adductus multa habet, quæ ad cogitationem similium nostræ ætatis casuum, consiliorum, eventorumque, invitare animos possint.

Omnino autem poetarum lectionem juvenili ætati esse accommodatam et ad omne studiorum liberalium genus viam munire, recte judicarunt majores nostri, nec aliter sensit antiquitas, optima magistra eorum, quæ aut recta ratione et sensu communi aut experientia et usu continentur. Meminerimus modo Horatianum illud: Os tenerum pueri balbumque poeta figurat, ... mox etiam pectus præceptis format amicis, et quæ sequuntur plura. Cujus tamen asserti quum non videam inter omnes in promtu haberi caussas et rationes explicitas et apertas: ne sicco prorsus pede hinc discessisse videar, agedum, paucis attingere liceat ipsas caussas, quibus utilitas lectionis poetarum in juvenili maxime institutione continetur et efficitur.

Quum scilicet post multas variasque virorum doctorum disputationes satis constet, institutionem puerilem a philosophico aliquo systemate enucleando, aut a notionum subtilium molestia judiciive acuendi sola molitione, haud consulto procedere; quando quidem in ea ætate ipsa natura non rationem et judicium satis firmum finxit, sed ingenii vires ad recipiendas variarum rerum notiones, mente recondendas et asservandas, fingendas alias ex aliis et oratione reddendas attemperavit: occupandum utique illud esse videtur primo loco omnis generis, naturæ artisque, notionibus undique colligendis et memoriæ infigendis; ut adsit aliquando materies idonea et satis magna notionum copia, quando ad generaliores notiones institutio processerit, et perpetua et systematica jam disciplina mens sit imbuenda; ne abhorreat ea a notionum abstractarum asperitate, quum, a quibus illæ ductæ sint, nondum assequutus sit tiro, nec sine veris singularum rerum exemplis oculi animique sensui subjectis recte assequi possit. Est porro ingenii vis excitanda et ipso usu subigenda, ut notiones undique arreptas comparare inter se et componere, quidque inter eas conveniat nec ne, observare et notare, assuescat tenellus animus; primo quidem in rebus sensibus subjectis, tum in iis quæ animum voluntatemque movent, et sensum veri recti pulchrique cient ac fingunt: quod nisi mature fiat quum monitis tum exemplis propositis, nulla facile disciplina seriore, multo minus academica, aut rerum divinarum humanarumque subtili præceptione, potest id aut emendari aut suppleri. Regnat in his, ut de historia nunc nihil dicam, poetarum lectio et interpretatio, quæ juvenilem indolem ad multarum magnarumque rerum species animo concipiendas erigit, præclara phantasmata objicit, sensus liberales, generosos, excelsos gignit, morum ferociam emollit, sententiis utilibus ac præceptis animos ingenuos imbuit, et ad humanitatem, benevolentiam, fortitudinem, laborumque tolerantiam instruit. Hæc enim illa sunt, propter quæ omnino juvenili ætati proposita est auctorum classicorum lectio, ut ingenia, mores, animos, quasi aliud agendo juvenes inde fingant, bonos sensus et habitus induant et ad exempla, quæ ante oculos quotidie tanquam posita habent, sensim se sensimque componant; tantum abest, ut sola latinæ ac græcæ linguæ cognitione illa disciplina contineatur, ut potius hæc ipsa cognitio non tam per se appetatur, quam potius, ut partim ad legendos præclaros scriptores via muniatur, partim sermonis omnis ratio grammatica in linguis jam ad magnam subtilitatem elaboratis, et ex usu vitæ sublatis adeoque nulli vicissitudini obnoxiis, animo infigatur, simulque prima logices elementa una cum præceptis grammaticis ac rhetoricis instillentur. Verum de his et alias multa dicta sunt, et plura dici possunt, quæ ad hunc locum haud spectant.

Maneamus in eo, quod epici maxime et dramatici generis poetæ fingendis juvenilibus animis sunt idonei; est enim in illis multarum variarumque rerum copia, inprimis earum, quas aut obvia sensibus natura, aut sensus animi interior suppeditat; est in iis magna affectionum et movendarum et purgandarum ac regendarum opportunitas; est ornatior oratio. Nec obstat, quod, ubi ad vitam veram aliquando processeris, generosis istis sensibus, quos poetæ nobiliores aluerunt, multum detrahit vitæ veritas; est enim vel sic facilius et utilius, descendere ad deteriora, quam ab humilibus et projectis assurgere ad meliora, ab ignavis ad strenua et animosa. In lucro quoque ponendum est, quod poetæ veteres ad diversa tempora, mores diversos, sensus, judicia, revocant, quodque ipsas rerum notiones variant; quæ res incredibiles habet utilitates ad judicium animi informandum et constituendum; quum in magno malo habendum sit, si non nisi unius ætatis, unius populi, provinciæ, sectæ notiones et opiniones imbiberis; enecat enim hæc judicii imbecillitas omnes sensus et affectus liberales, tollit facilitatem, indulgentiam, integritatem, provocat iras et odia in alios, qui locupletioribus rerum notitiis instructi, de iis, quæ alii pro exploratis habent, aut dubitant aut aliter statuunt. Hoc est etiam illud, quod viros interdum acutissimos fecit proclives, ut ea, quæ aut ipsi excogitaverant aut ex prævalentibus cujusque sæculi placitis et assertis arripuerant, aut in novum ordinem redegerant, subtilia per se ac præclara, toti generi humano obtrudere, et quidquid est mortalium in suas partes obtorto collo pertrahere vellent: quum non pensitarent, quæ ipsi acute cogitassent, acutius etiam verbis extulissent, non convenire nisi iis qui ab eadem disciplina essent progressi; ad sensum communem esse revocanda ea, quæ omnibus ordinibus, quæ non tuis modo popularibus aut æqualibus, sed aliis quoque ætatibus ac populis probari, quæ publice ac vulgo utilia et haberi et esse velis. Ab ista opinionis imbecillitate liberari nemo facile potest, qui non diversorum temporum, inprimisque antiquiorum, judicia, opiniones, mores, cognoverit ac reputaverit. Et ea est præcipua aliqua utilitas, quam ex veterum scriptorum lectione colligere licebit, si recto cum judicio aut ductu illa instituta fuerit. Nemini ita facile in animum veniet, si ea exceperis, quæ sensus omnes homines communis docet, excogitari posse aliquid, multo minus subtilius aliquod placitum, quod toti generi humano, ne omnibus quidem per litteras suas expolitis populis, assensum et suffragationem extorqueat. Quamobrem præstare videtur, si, qui publice utilia tradere voluerit, intra eam societatem, in qua vivit, se contineat, et videat, quam ingeniorum, et multo magis morum, emendationem bonis præceptis, recta institutione et sensus communis confirmatione efficere ac perficere possit; quæ autem publice utilia esse viderit, populari præceptione popularibus suis proponat, docta autem ac subtilia doctis et subtilibus ingeniis propinanda esse intelligat. Itaque nec hoc sibi aut sumserit aut fieri posse putaverit, ut ad eam, quam facile aliquis animo sibi fingere potest, perfectionem omnis gens humana adducatur: quandoquidem ea, quibus hoc effici possit, caussis continentur externis, quas nusquam terrarum adesse videmus; hoc est, præsidia, opes, facultates, sine quibus in longe maxima hominum parte, quæ ad viles curas, timores, ærumnas; omnium rerum honarum inopiam, depressa est, ne sensus quidem communis excitari aut erigi potest. Verum ad ea redeundum est, a quibus ætatis nostræ opinandi facilitas nos abduxerat.

Lectione poetarum omnino vindicata, restat, ut de recta eorum lectione et interpretatione pauca moneamus. A verborum autem interpretatione omnem lectionem procedere, et quidem accurata et sermonis indoli consentanea, nemo non intelligit; in poeta autem ita porro ea instituta esto, ut, quæ orationi poeticæ propria sint, quæ ornatum constituant, quæ sensus moveant et impellant, sententiæ, verba et formæ loquendi, notentur. Optandum sane est, ut is, qui interpretatur, poetico quodam calore et ipse incalescat, et, quoties ad insignia loca accesserit, sensus sui vigore ac vi imbuat alios; saltem ad ea loca observanda et enucleanda diligentior ejus erit opera; ut reddat caussas, cur hoc vel illud insigniter placeat, cur alia narrata sint simpliciter, alia copiose et ornate; quod melius intelligitur, si ad vulgares loquendi modos ac formas ea revocaveris; ita enim orationis lumina et ornamenta, ingenii copiæ et poetæ inventa, melius elucescunt. Fingitur sic per singula hæc observata sensus pulchri, veri, recti; acuitur ad dijudicandum id, quod recte minusve inventum aut enuntiatum sit, judicium; præparaturque animus ad institutionem disciplinæ, qua ille aliquando erit imbuendus, inprimis philosophicæ; præluditur facultati recte cogitandi, bene dicendi ac scribendi, quam majores nostri logices ac rhetorices nomine insigniebant. Etsi et illi, qui jam disciplinis mature imbuti sunt, ex poetarum lectione et voluptatem et utilitatem haud contemnendam capient, quando quidem illi judicio jam firmato in rerum et ornamentorum caussas altius descendere et subtiliorem judicationem facere possunt. Paratur inter hæc major notitiarum doctarum copia, ornatur ingenium et oratio, et ad eloquendum, quod velis, facultas major ac parata suppetit. Quæ si quis aut assequutus fuerit, aut animo reputaverit: non sane ille poetarum, generosiorum utique, lectionem juventuti aut propositam temere, aut parum utilem judicabit; deberique adeo laudem nostro quoque Ruperti, Viro cl. qui in Silio interpretando operam posuit tam doctam et accuratam, ut æqui judices inter meliores eum habituri sint interpretes, qui criticam sollertiam cum interpretandi subtilitate præclare conjunxerit. Scr. Gottingæ M. Mart. CIↃIↃCCXCV.

C. G. HEYNE.

Ad Lectorem Præmonitio.

Commentatio de Silii Vita et Carmine.

Sectio prima. De genere, studiis, honoribus, vita et morte C. Silii Italici.

Sectio secunda. De Carminis indole, de argumenti tam delectu, quam tractatione; et de auctoribus, quos poeta secutus sit.

Sectio tertia. De præstantia carminis Siliani, et de utilitate ex eo capienda.

Sectio quarta. Historia literaria carminis Siliani, et recensus Codicum MSS.

Præfatio Drakenborchii.

Sectio quinta. Catalogus editionum C. Silii Italici.

Sectio sexta. De hujus editionis ratione et consilio.

C. Silii Italici Vita, auctore Crinito.

Testimonia veterum de Silio ejusque carmine.

Testimonia et judicia recentiorum.

Argumenta XVII librorum Silii Italici, auctore Hermanno Buschio Pasiphilo.

Ambrosii Nicandri Toletani in singulos libros Silii catalepses.

Præfatio Heynii.

INDEX UNIVERSUS

RERUM ET VERBORUM

IN SILIUM ITALICUM.

Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in Notis et Variis Lectionibus illustrata esse.

A B C D E F

A

A Belo numerare avos, I, 73.

a duro haud inbellis aratro, VIII, 398 N.

Dextera a curvis capulo non segnis aratris, I, 614 N.

squalent a pulvere crines, IV, 251.

a sanguine tætros rores, IV, 165.

a litore Ibero Atlas, V, 271 V.L.

a sanguine Clausi Nero, VIII, 412 N.

Ab ira movit arcus, II, 139 N.

longi laboris ait, IX, 535.

proclamat, VI, 699 N.

exclamat, XI, 99.

asper, XII, 551 N.

sævus, XVI, 520 N.

in se versus, XVI, 435.

ab arte falcatus ensis, III, 278 V.L.

ab litore Hesperidum Temisus, I, 431 V.L.

ab alto Tullo, etc. sanguis, VIII, 405 N., 439 N.

Abaris, X, 135.

Abdiderant piceæ umbris templum, I, 84.

abdere, quid propr. significet, VI, 21 V.L.

Abduxere gradus in terga relatos, X, 18.

Abella pauper sulci Cerealis, VIII, 543 N. et V.L.

Abest ille haud laude nostra VII, 248 N.

votis, XVI, 260.

Abiere doli, XII, 505.

minæ in cineres, XIV, 315.

montes in nubila, III, 493.

abiit mens, X, 264.

abeunte favore Deorum, II, 206 N.

Abies fata ferens, IV, 255 N.

Abigere menti, VIII, 124.

Abjicere vitam V, 226 N.

Abjuncti agri VIII, 640 V.L.

Abnuere fortem, IV, 805.

inceptis comitem, III, 110.

descendere, XIV, 600 N.

Abolere Ægates, I, 61 N.

Cannas, XVII, 608 N.

tristia dicta, VII, 549 N.

Aborigines prisci incolæ Latii, eorumque rex Faunus, VIII, 356 N.

Abripi cædum amore, V, 229 N.

gloria, VI, 332.

Abrumpere fœdus, I, 296.

vocem turbando, II, 330.

galeam, XII, 242.

cuncta cum luce, IX, 649.

vitam, II, 597 N.

primordia rerum, III, 79 N.

fas omne armis, II, 293 N.

somnos buccina, VII, 156 N.; XV, 48 N.

spes e medio, VIII, 51.

agmen, XIII, 682.

abruptum cælum, VI, 608 N.

antrum, VII, 419 N.

ingenium, VII, 219 N.

ponti latus, XVII, 249 N.

Abscedit Auster, XVII, 209.

vitæ tempus, XII, 560.

Abscidere, vel abcidere differt ab abscindere, III, 552 V.L.; X, 52, 148; XV, 470 V.L.

Abscondere campos cæde virorum, XI, 519 N.

ora galeis, XIV, 636.

æquor puppibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N.

telum in aere, I, 316.

annos secretis ruris, XV, 597.

Absentia corpora mandere ut præsentia, IV, 335 N.

Absistit bello, II, 325.

ponto, II, 371.

gemitu, VI, 342.

cura, XIII, 512.

labore XV, 190.

damnare, VI, 448.

nec adhuc oculis imago, II, 568.

vani cœpti, XVI, 223.

Absolvere manum, IX, 150 N.

factum victoria, XV, 656 N.

Absorbet flamma vorax latices, IV, 686 N.

Abstinere ire, XII, 44.

irarum, X, 84 N.

Abstrahere arboris molem, VI, 195 V.L.

Absumere aliquem votis, IV, 798 N.

Acarnan amnis, III, 42 N.

dextras jungebat Philippo, XV, 288 N.

Acca, IX, 117 V.L.

Accersere, I, 264 V.L.

Accipiter columbas exagitans, et ab aquila fugatus, IV, 105 sq. N.

Acer Flaminius, VI, 22.

hinnitus equorum, IV, 96.

ruis in enses, III, 120.

axis, II, 186 V.L.

metiri juga venatibus, III, 338.

metus, II, 231.

labor, III, 92.

acris Rhodanus, grex, moles, III, 463 N.

pugna, IX, 488.

acres tubas exercere, IX, 6 N.

Acerba hasta, VI, 60.

lues, XII, 184.

palus Cocyti, XIII, 425.

acerbis fessus, XIV, 559.

Acerbare questu, VI, 117 N. et V.L.

Acerræ, VIII, 535 N.; XII, 422 sq. N.

Acervare questu, VI, 117 V.L.

Acesta urbs, XIV, 220 N.

Acestes, Helymus et Entellus ante Trojæ excidium profugi in Sicilia condidere Ægestam, Helyma et Entellam, XIV, 45 N., 205 N., 220.

Achæmenius ritus, VII, 647 N.

odor, XV, 23 N.

arcus, XV, 570 N.

Achætus, XIV, 268 V.L.

Achaia rura, XIV, 5.

mœnia, XV, 306 N.

Achates fl. et gemma, XIV, 228 N.

Acheloias, XII, 34.

Achelous fl. ejusque lucta cum Hercule, III, 42 N.

Achemorus, XVII, 426.

Acheron tristior, XIII, 571 N.

Acherontis portæ, XIII, 465.

Acheronta videbo liber II, 367 N. et V.L.

vocat, I, 94 N.

movet, II, 536 N.

Conf. Acherusius.

Acherras, III, 299 V.L.; VII, 338.

Acherusius humor, XIII, 398.

Acherusia pestis, XIV, 613 N.

palus, Cumis vicina, ubi iter ad undas Acherontis, seu inferos, XII, 116 N., 126 sq. N.

Achilles æternus carmine, XIV, 95.

ejus clipeus et Vulcania arma, VII, 120 seq. N.

præceptor Chiron, XI, 450 N.

Acies inmobilis, IX, 317 seq. N.

densa, IX, 321 sq. N.

Acis fl. et puer formosus, XIV, 221 seq. N.

Acithius fluvius, XIV, 268 V.L.

Aclys et aclis, III, 363 V.L.; VIII, 550 N.

Aconteus venator, XVI, 564.

Acræ, XIV, 206 N.

Acragas, XIV, 210 V.L.

Acrilla, seu Acrillæ, XIV, 271 V.L.

Acrisionei muri, I, 661 N.

Acrius parcere nato, VI, 624.

Actæon ejusque mors, XII, 365 N.

pater Aristæus, XII, 368 N.

Actia templa Phœbi, XV, 302 N.

Actus rerum, I, 581.

tantos incidit Deus, III, 78.

in actus comes ibat, X, 136 N.

actus ingentes deserit, I, 459 N.

Actutum adsit vindex, XV, 802.

Acuere stimulis, I, 113 N.

homines, V, 228.

spicula veneno, I, 325 N.

enses fraudibus, XII, 52 N.

dentem, I, 425 V.L.

mentes labsas, X, 605.

acuunt extrema pericli, I, 559 N.

Acus comatoria, XV, 26 N.

acu scribere, XIV, 660 N.

Acuta pinus, XIII, 331.

Adæquare Marcellum decori Martis, XII, 278.

Adcedere collem, VI, 604 V.L.

silvis, XVII, 570.

secundis, VIII, 326 N.

Adcendit mentem, I, 493.

pectora donis, XVI, 459.

corda laudibus, XVII, 292.

dextras pugnæ, XII, 351 V.L.

mentes in prælia, I, 345; IV, 170.

dextras ad funera, V, 258.

collem Tarpeium Jupiter, VI, 604 V.L.

Martem, XV, 594.

pugnas ære, VIII, 488 N.

hortando in hostem, VIII, 608.

telum in aere, I, 316 V.L.

invidiam, VIII, 258.

studia, I, 185 N.

curas, VII, 526.

lucem Eoi fulgentibus armis, XI, 515 N.

galeam gemmis clipeumque auro, XV, 678 N.

ira hostem, IV, 272.

hos nobile nomen, XVI, 329.

belua flammas, IX, 614.

Titan tempora autumni rapido igni fulminis, XIV, 589 N.

Sirius ignes, XVI, 99.

sol Olympum, III, 671 N.

Adcensa ira, IV, 642; V, 105.

armenta, VII, 333 V.L.

venena sole, I, 285.

unda fervore V, 605 N.

in iram, V, 558.

adcensus scopulus, III, 641.

adcenderet Sidonia virgo aras, XIII, 620 N.

Adceptare jugum, VII, 41.

Adcidit vox aures Æneadum, XIII, 153 V.L.

Adcipit verba, IX, 479; XVII, 563.

eum Pœnus, V, 573 N.

ferrum lateri et pectoribus, VII, 626; X, 7.

mortem in viscera manantem, V, 529.

mores indomitos, XIV, 87.

spatium tuba, XVI, 480 N.

adcepere rates facem, XVII, 623.

adcepit tellus freta, XIV, 13.

tellus ossa sepulcro, XI, 384.

Bruttia Hannibalem, XVI, 2 N.

cornus cædem ab hoste, IV, 141 N.

Scipio numen, XVII, 2 V.L.

Adcisæ gentes, II, 392 V.L.; VIII, 588 N.

adcisa ornus lacertis, X, 531.

Adcola lucis, I, 414.

Adcommodare ensem lateri, V, 146 N.

aciem ripis, V, 219.

Adcumulare præconia leto, II, 336 N.

clades, IV, 598.

primordia factis, XI, 255.

cœpta dextra, XV, 654 N.

Adcusator manus injectat et trahit, III, 183 N.

Addere se clausis, II, 20.

sese castris, VI, 21.

nomina genti, XVI, 633.

se socium casibus, VI, 372.

crimen mensis, II, 523.

dextram bello, X, 232.

quos umbris, IV, 396.

modum dextræ, IV, 666.

vincla viro, XVII, 141.

spem miseris, XII, 330.

fatis patriæ, XV, 548 N.

cursum fatis, XII, 45 N.

iras mentibus, IX, 454 N.

viris pila, VIII, 547 N.; X, 105 N.

hastas tergo, XV, 719.

puero rabiem in fines Italum, I, 71 N.

in spatia, et in spatio, XVI, 373 N.

propiorem Martem, V, 442 N.

incendia ramis, VII, 161.

semina sulco, III, 350 V.L.

Addita Erinnys, II, 595 V.L.

fata nascenti, II, 224 N.

Addicere populum inermem, XV, 247 N.

Adducere nervos arcus, I, 334 V.L.

mare cantu, XI, 472.

tonsas ad pectora, XI, 489.

frena, XIII, 834.

gressus, cutem, artus, IV, 391 V.L.; X, 18 V.L.

Adeo, I, 20 N.; XIV, 487 N.

Adesi plutei, I, 363.

montis fragmina, III, 470.

cladibus, XIII, 679 N.

Adesse alicui, I, 301 N., 514 N.

Adfecta hiems, XV, 502 N.

Adferri... adlatum, fervere partem, etc., I, 456 N.

Adfigere corpora terræ, I, 674 V.L.

hastam ripæ, IV, 588.

dextram plectro, XIV, 403.

transtro hasta nitentem, XIV, 536.

ferrum in robora, XIV, 328.

cornum campis, VII, 616.

adfixus cælo navita, VII, 363 N.

Adfirmare pro obfirmare, XII, 668 V.L.

Adflare montes hinnitibus, I, 578 N.

adflatus ductor fallente Cupidine, XI, 420.

peste premebat catervas, VI, 240
tabe, VI, 159 N.

adflata ora flammis, XVII, 113.

Cynthia rotis fraternis, IV, 481.

Adflatus cornipedum I, 436 N.

Adfligere corpora terræ, I, 674 V.L.

telluri miserum Mincium, IX, 631.

membra solo, VII, 614.

saxo, XI, 83.

patriam, VIII, 317.

adflictis rebus opem ferre, XIV, 440.

Adfluit manus, Teucri, etc., XII, 361 N.; XIV, 208 N.

Adfremit Boreas alis, XIV, 124.

Adfulget Venus, VII, 467 N.

Adfusa moles, V, 66 V.L.; VI, 572 V.L.

carina, XV, 219 N.

adfusus pulvis, IV, 251 V.L.

adfusi Pœni, XIII, 695 N.

venti, XVII, 218 N.

Adglomerare arma, V, 238.

Adherbes, VII, 601.

Adimitur tibi cecidisse, IX, 425.

adimit terras victoria, II, 565.

Adire lingua ad decus dextræ, VIII, 261.

arma obvia, IX, 272 N.

voce domos æthereas, VI, 253.

usque ad sidera, XV, 511.

diem, XIV, 243 N.

Adjungere sera ad laudes arma, V, 115.

astus ferro, VI, 307.

dextras Pœno, XI, 4.

sua nomina Latiis fatis, XVI, 131.

adjuncti agri, VIII, 640 N.

adjuncta Venere, IV, 667.

Adjuvare hastam nodo cursuque, IV, 289 N.; IX, 509.

adjuta pice flamma, VII, 354.

hasta vires, VI, 250.

crescit, XI, 611.

Adlabi terris, IX, 473.

genibus, VIII, 74.

per tacitum, X, 354.

per auras, XV, 21.

Adlatrat invidia nigro ore victorem, VIII, 290 N.

vitium, XI, 426 N.

Adligat vallata mœnia corona, XIII, 141.

Admiscere aspera telis dicta quo non alter solertior, I, 443.

Admittere voces et vota precantis, IV, 696 V.L.

Admordere hastam, V, 332.

Admovere castra, I, 296.

ora, XI, 344.

fata urbi, VIII, 245.

ferrum palato, VII, 651.

genus Superis, VIII, 293 N.

oculis, XVII, 599.

admota bella, XVI, 93.

ripa perstringere mœnia, VIII, 455.

admotum sidus lunæ, XIII, 557.

Adnabat classis, XIV, 354.

Adnectere plura, XI, 601.

cupiens, XV, 805.

Adniti viribus doloris, II, 123.

Adnoscere visu, VII, 729.

dextros deos in alite, XIII, 820.

Adnuit Deus, III, 115 N.

Adnumerare patriæ pubem, VI, 621 N.

Adolere focos, XI, 276 N.

Adorare effigiem aquilæ, VI, 37.

vulnera, IX, 350.

adorata puppis, XIV, 437 N.

dextra XVII, 183 N.

Adpetere ore tellurem, V, 526 N.

arva morsu, IX, 384.

Adplaudere cervicem equi, IV, 264 N.; XVI, 357 N.

Adplicat portus undas muris XIV, 318.

sopor sua munera, VI, 96.

aggerem silvis, XV, 410.

Adpositus agger, XIV, 335 V.L.

Adprendere tuta, IV, 585.

primos equos, XVI, 373 N.

tellurem morsu, XVII, 263 N.

Adranum, XIV, 250 N.

Adrectæ mentes, II, 295; XV, 133.

laudibus, XVII, 455 N.

plantis, XVI, 478 N.

comæ furentis, II, 668 N. et V.L.

spes, VII, 98 N.

Adridens sævum, I, 398 N.

dulce XI, 390 N.

læto vultu Victoria, V, 228 N.

Adscendunt turribus hastæ, XIII, 182 N.

adscendere videtur equus currum præcedentem, XVI, 375 N.

Adsciscere reges, XVI, 663 N.

nomen, XIV, 36.

Adsidere arces, IX, 624 V.L.

muros, XII, 453.

Adsignare nervo sagittam, XIV, 398 N.

Adsilit in ferrum, X, 3.

lues mœnibus, XVI, 623.

adsiliunt manipli, IV, 314 N.

adsiliens incutit, XVI, 63; cf. IV, 381; XV, 692.

Adsimilare faciem, II, 553 V.L.

adsimulat abitum fictosque timores, VII, 137.

Adspergine inrorat cristas, IV, 654.

lacus lavit silvas, V, 621.

Adspergit Titan terras ortu, XV, 223 N.

aras floribus, XVI, 309.

adspersus clipeus cædibus, V, 142.

malas lanugine, XVI, 468 N.

limina tabo, I, 102.

somno, VIII, 121 V.L.

Adspicit Libye Arctos, I, 198 N.

quos mitis Jupiter, VI, 105; VII, 240 N.

resonare solum, VI, 179 N. et V.L.

adspicite tantum, IV, 406 N.

adspici solo sexu, III, 114 N.

adspiceres pavitantem, V, 279 V.L.

Adspirat viro, et vigor nulli, V, 270 N., 442 N.

muris, VI, 605 N.

aura, seu fortuna, VIII, 325 N.; XV, 163.

Adstabat nulla res loco, XII, 480 N.

Adstringere ensem lateri, XVI, 242.

Niphaten ponte, XIII, 765.

conjunctas nodis ferroque trabes, XIII, 106.

adstrictus intortos amictus, V, 367.

Adstruit auditis pavor, IV, 8.

Adsuetæ leænæ, II, 440 N.

Adsultans ruenti, II, 256.

æthera lambit, VI, 223.

vallo, VII, 401.

Adsurgere in hastam, ensem, gladium, IV, 610 N.

Adtactu herili gaudet cerva, XIII, 121.

Adtentare dapes, II, 523.

vias, XII, 97.

Adteri, VII, 151 N.; II, 392 V.L.

adtrita opes Africa, VI, 301.

res, XV, 3.

mens secundis, XII, 83.

adtritum nomen, IX, 76.

Adtingere summum per altos avos cælum, VIII, 294.

adtigit vox aures, XIII, 153.

adtactus nullis telis, XI, 148.

Adtollit lumina cælo, I, 508.

se Auster, XVII, 246.

rictum, II, 156.

effigiem cristis, XVII, 525 N.

se in equos, XV, 352.

mollia crura superbi gressus, XVI, 444 N.

se facto, XIII, 224 N.; XIV, 208 N.

muros ad, æthera, III, 384; IX, 241.

animos hortando, I, 105.

socios voce, XIII, 301.

frontem, III, 105.

dextram cæde cruentam, IX, 211.

Apenninus caput, II, 314.

lux arces, XV, 215 N.

adtollunt facta viros, I, 613 N.

adtolluntur et crescunt res propius adcedentibus, ut contra decrescere, recedere, diffugere, discedere dicuntur, III, 157. V.L.

colles, I, 585 N.

Adtonitus serpentis equus, VI, 231 V.L.

visus, seu visis, X, 369 V.L.; XIV, 246 V.L.

adtonitis ululatibus, IV, 692.

curis, III, 132 N.

Aduri corpora, VIII, 267 N.

Advehere Mæoniam in Latias oras, V, 10.

Advenerari euntes, XIII, 704 N.

Adversa moles, IV, 651.

unda, XVII, 45.

pectora et vulnera, V, 594 N.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 485.

adversus ensis, IV, 207 N.

adversa non tam fugisse cavendo egregium, quam perdomuisse ferendo, VII, 376 N.

Advertit oculos procellis, VI, 106.

mentem prædæ, V, 426.

sensus, XVI, 212.

aures, XV, 63; XVI, 294.

aliquem ad incensas patriæ sedes, XVI, 691.

advertunt coloni, scilicet se, seu navem, et mentem, I, 288 V.L.

vultus ac mentes huc, IV, 822.

Advocare enses, XVII, 86.

noctem ad conamina, IX, 82.

Advolat muris, XV, 243.

Adyrmachidæ, III, 279 N.; IX, 224 N. et V.L.

Æacides, I, 627 N.; XIV, 95 N.; XV, 292 N.

Æacida, XIII, 796 N.

Ædes æterna Manium, XVII, 465 V.L.

Æetæ proles, VIII, 498 N.

Ægæum mare procellosum, I, 468 sq. N.; IV, 245 N.

unde dictum sit, I, 408 V.L.

Ægates ins. ubi Hannon a Lutatio victus, I, 61 N.; II, 310 N.; IV, 80, 800; VI, 684 seq.

geminæ vel tres, VI, 684 N.

Æger fugit, VII, 722 N.

visis, XVII, 170.

stimulis, III, 214 N.

periclis, XV, 135.

ægra Ausonia vulneribus, VI, 77; VII, 2 N.

ægri animi, VIII, 108.

curis, XII, 691.

delicti, XIII, 52.

nisus ad prælia, I, 495; II, 518.

ægra fides, II, 392.

spina, VI, 270 N. et V.L.

timoris Roma, III, 72.

mens bonis, VII, 726.

res, VII, 395.

spes, IX, 543.

servitia, XIII, 883.

castra amore pugnæ, IX, 36.

nox, VII, 305.

cura, IV, 724 N.

ægri mortales, I, 85 V.L.; IV, 792 N.

equi, XVI, 512 N.

Ægesta, vid. Acestes.

Ægis Minervæ, VII, 460 N.; IX, 441 seq. N.

Jovis, XII, 336 N.

sibila torquet, IX, 443 N.

vomit nimbos flammasque, XII, 720 N.

Ægrescit cura, VIII, 212.

Æmilius Paullus oriundus ab Amulio et Jove, VIII, 293 seq. N.

Consul olim cum L. Livio bellum Illyricum confecerat, sed adcusatus damnatione prope ambustus evaserat, VIII, 286... 296 N.

Consul iterum cum Varrone creatur, VIII, 278 seq.

proficiscentem hortatur Fabius, ut saluti reipubl. consulat, VIII, 298... 348.

invitus, at fortissime pugnat in prælio Cannensi ac perit, IX, 38 sq.; X, 1... 308.

Æmula virtus, I, 510.

barba crinibus, V, 439.

facta Herculei laboris, IV, 4; conf. Hammon.

Æneadæ, XVII, 289 N. Cf. II, 55, 295, 428; III, 70; IV, 817; V, 187; VIII, 2; XII, 734.

Æneas Dardaniam intulit Latio et sceptra Lavinia fundavit Teucris, I, 42 seq. N.

ensem dono dat Didoni, I, 91 N.

ab ea supplex excipitur, et speluncam eam illa intrat, II, 412 seq. N.

eam deserit, II, 420 sq.

deus indiges Latii, VIII, 39 N.

hospitio excipit Annam, VIII, 70... 201.

ejus equi, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N.

Æneia regna, VII, 562; X, 50; X, 643.

Aenis Gætulis fucare vellus, XVI, 176 N.

Agenoreis saturare purpuram, VII, 642 N.

Æolii Austri, I, 193.

tyranni, XV, 424 N.

Æolius furor, IX, 525.

Æolio nomine regnatæ terræ, XIV, 70 N.

Æolius pontus, XIV, 234 N.

Æoliæ procellæ, XVII, 241 N.

Æolus Vulturnum inmittit Romanis, precibus Junonis motus, IX, 491 seq.

custos ventorum IX, 491 N.; XIV, 71.

Æquævo corpore, XIII, 191.

Æqualis pugna, XV, 780 N.

Æquana juga felicia Baccho, V, 465 N.

Æquanus, V, 176.

Æquat arenas palmis, VI, 38 N.

ora, IV, 237.

noctes somno, VII, 340 N.

domus rura, XIV, 646 N.

merita donis, XV, 254; XVI, 581.

Superis, IV, 810 N.; XI, 326.

Superos virtute, I, 611.

senium corde sagaci, VIII, 465.

Gradivum passibus, IV, 460.

dextras, XIII, 184.

eos nulla ætas, II, 696 N.

sensus humanos pectore, X, 472.

visus currum volantem, XV, 213.

gradus, XVI, 396.

tenebras, XIII, 420.

ritus ferarum, XI, 181.

æquare videtur, aut etiam æquavit, XVI, 424 N.

æquari funere, IX, 424.

munere simulacri, VIII, 232.

æquatum munus, II, 7.

caput Alpibus, et imperio, II, 314; III, 605.

æquata fronte currere, XVI, 355 N.

Æqui Falisci, VIII, 489 N.

Æquicula rura, VIII, 369 N.

Æquor maris, XIV, 253 N., 361 N.

campi XVI, 389 N., 510; cf. III, 378; V, 328, 376 N.

æquora revomere, X, 325 N.

Æquorea tropæa, XIV, 32.

puppis, XII, 446.

æquorei juvenci, V, 132 N.

fremitus, XVI, 314 N.

æquoreæ viæ, XVII, 54.

Æquus... non æquus Jupiter, II, 364 N.; III, 2 N.; XII, 21; XVI, 257.

puppibus, III, 473 N.

regione loci, XII, 498.

fluctus, III, 260 N.

Mulciber, XIV, 55.

æqui oculi, VI, 106 V.L.

non æqua vita, XI, 188.

fors, II, 5 N.

fama, XVII, 34 N.

victoria, II, 699 N.

umbra, XVI, 39 N.

Arctos, III, 192 N.

Cf. metus.

Aera flammare hinnitibus, XIV, 209 N.

Ærata carina, XI, 586 V.L.

in bella bipennis, V, 499 V.L.

æratæ turmæ, VIII, 404 N.

ærati luminis umbo, II, 211 N.

Æreus fulgor, VI, 357.

Æripes cerva, III, 39 N.

Ærisona antra Curetum, II, 93 N.

Aerius vertex, I, 128.

mons, IV, 740.

aeria rupes, I, 371.

Æs et æra cassidis, I, 401; VIII, 375.

cavum, scilicet clipei, II, 246 N.

ære ciere pugnas, VII, 605 N.; VIII, 488 N.; XIII, 361.

Æsculus annosa, V, 481 sq. V.L.

Æsernia, VIII, 566 N.

Æsis, VIII, 444 N. et V.L.

Æstas septima, III, 383 V.L.

Æstifer cancer, I, 194.

axis, I, 657 N.

campus, XVII, 447.

Æstus formidinis, II, 360.

vulneris, VI, 98.

laudum, XVI, 479.

Stygii, VI, 219.

alterni maris, III, 46 sq. N., 392 N.; XV, 226 N.

marini causa creditur luna, III, 58 sq. N.

effundere, XIV, 349.

Æternus cursus, Eridani IV, 690 N.

carmine, XIV, 95.

regnator noctis, VII, 688.

fluctus, XV, 229.

æterna gens, I, 28.

Megæra, XIII, 611 N.

domus, seu ædes Manium, seu Plutonis, XVII, 465 V.L.

divortia, III, 419 N.

dona, IX, 118.

æternæ umbræ, VII, 741 V.L.

tenebræ, VII, 586.

æternum antrum, III, 36 V.L.

pectus, VII, 554 N.

æterna cuncta grandine tecta, III, 479; XIV, 67.

Æther levis, II, 513 V.L.

igneus, I, 135.

Ætherea flamma, V, 73.

lux, XIII, 497
domus, VI, 253.

ora, III, 137.

æthereus mons, III, 480.

cursus, XVI, 501.

æthereum sulfur, X, 168.

æthereas auras trahere, XVII, 376 N.

Æthiopum tellure remeans, XII, 605 N.

Æthiopes occidentales et orientales, III, 265 sq. N.

Æthra picea, XIV, 593 N.

liquida, XIII, 18 N.

Ætna, XIV, 58 seq.

inposita Typhœo, XIV, 196 N.

inposita Encelado, XIV, 579 N.

ejus cineres, XVII, 592 sq. N.

Ætnæi triumphi, IX, 196.

Ætnæa incendia et ensis, IX, 448 N., 459.

Ætnæum antrum, XIV, 527 N.

Ætola tellus, XV, 286.

Ætolæ umbra, VII, 484 N.

Ætolus rex, XI, 505; III, 707.

Ætoli campi, I, 125 N.; VIII, 351.

Ævum rude, XV, 17.

extendere, III, 95 N.

sentire, II, 143.

ævi glacies, III, 460 N.

ævi plus redimere virtute, VI, 21 N.

Afer vagus, II, 441 seq. N.; XV, 538 N.

leones mulcet, et serpentes domat, vid. Mauri.

Africa bella, XVI, 179 N.; XVII, 11.

terra geograph. describitur, I, 193 sq.

olim vel ad Europam, vel ad Asiam referebatur, I, 195 N.

exundat Medusæis chelydris III, 314 sq. N.

Africus et Corus, seu Boreas venti contrarii, III, 659; VII, 571 N.

fuscis alis, XII, 617.

Agamemnonia Mycene, I, 27 N.

Agathoclea tropæa, XIV, 652.

Agathocles Pœnos vicit, XIV, 651 N.

Agathyrna, seu Agathyrnum, XIV, 259 N.

Agenor, I, 88 N.

ejus urbs, VI, 387; XVII, 421.

Agenorea nubes, XII, 167 N.

aena et purpura, VII, 642 N.

Agenorei nepotes, XVII, 403.

Agenoreæ arces, I, 15 N.; XVII, 421.

Agenoreus ductor, III, 631; XV, 741; XVII, 391.

Agenorea dextra, XVI, 692 N.

terra, XVII, 58.

Agenoreæ portæ, XVII, 196.

Agenorei, XVII, 516 N. Cf. VI, 303; XV, 343.

Agenorides, VIII, 1.

Agger muri, I, 265 N., 308 N.; XIV, 322, 335.

ripæ, III, 462; VI, 281 N., 396.

aquarum, IV, 649; XVII, 270 N.

montis, IV, 740.

mobilis, IX, 240.

arduus, I, 348.

Alpinus, III, 447.

flumineus, X, 92.

Aggerare incendia belli, II, 359.

Agit Erinnys, II, 595 N.

ardor Pœnos, II, 39 N.

arte sedendi, ut, etc., VIII, 14 N.

se navis, XIV, 390.

sese metis, XVI, 440.

aliquem, scilicet in triumpho, VIII, 277 N.

se lætus Dardanidis Mars, XVI, 23.

corpus vigore animi, XVI, 495.

præ se, IV, 602.

quadrupedem, I, 161.

currum, VII, 690.

flammam ignis, IV, 677.

Gradivus fluctus in castra, IX, 528.

Apenninus astris scopulos, II, 354.

exitio superbia, XI, 37.

telum costis, XII, 240.

pectora ad consulta, X, 422.

palantes, II, 163 N.

tempora obscura sedendo, III, 579.

clamor bellum, IX, 333 N.

agitur famulatum, II, 571 N.

præceps, IV, 718.

pelago, VIII, 65.

per medios, X, 42.

acies in cædes, X, 190.

in adversos, V, 240.

sudor per membra, I, 526.

aper latratibus, I, 421 N.

desuper chalybs, XIV, 326.

pestis medullis, II, 462 N.

tempestas procellis, III, 228.

trabs tormentis, VI, 280.

auspiciis, VIII, 388 V.L.

silva bipenni, X, 529.

glacies aquilonibus, XVII, 489 N.

suspirium faucibus, XI, 220.

testudo, I, 365 V.L.

secundis XI, 391 N.

acta dextræ, VI, 701.

age, adeste, XI, 169.

Agitare bella feris, I, 394 N.

saltus, II, 95 N.

agmina ferarum, II, 437.

simulacra pugnæ, VII, 119.

bella, X, 306.

habenas rerum, XVII, 175.

Mavortem, XIII, 18; XIV, 9.

viros furiis, I, 146 N.

manes verbere, II, 530.

domos Tyrias, XVI, 682 N.

bello, III, 700 N.

domos, XVI, 682 N.

hortatibus, XII, 68.

festa gaudia, XV, 420 V.L.

otia, XII, 689.

convivia, XV, 273.

mentes, III, 5 N.

consulta, I, 675.

primas acies, IX, 330.

vertendas arces, XVI, 169.

agitant flamina culmos, IX, 358.

agitabat gloria, XI, 544.

Agmine cornipedum, VIII, 353.

aquarum, XII, 619 N.

tanto coli mensas, XI, 284 N.

tremulo cornus venit, XIV, 442 N.

Agni noscentes matrem, XV, 708 N.

Agragas, XIV, 210 N. et V.L.

Agrestis ira, XIV, 224.

Agricolarum laus, XIII, 535 sq. N.

Agylle, V, 17 N.

Agyrena, Agyrina, Agyrium, XIV, 207 V.L.

Ajax Oiliades, fulmen jaculante Minerva, in mari periit, XIV, 479 N.

Alæ ventorum stridentes, nigrantes, fuscæ, I, 589 N.; III, 524 N.; VII, 257; IX, 515; XIV, 124; XVII, 248.

fulminis, VIII, 476 N.

cursorum, XVI, 506 N.

equitum, II, 84; III, 378.

venantum et indaginum, II, 419 N.

alas sibi facit equus, XVI, 351 N.

Alabis, seu Alabus flumen, XIV, 227 N. et V.L.

Alba Fucentia, Longa et Pompeia, VIII, 507 N.

Albunus mons Jovi sacer, VI, 598 N.

Albens æthra, V, 283.

conus, II, 399 N.

rictus spuma, IV, 251 N.

campus ossibus, IX, 190 N.

Albescit facies salis, XIV, 361.

fluctus, VIII, 427 N., 451 N.

Albula, VI, 391 N.; VIII, 455.

Piceni fl. sulfureus, XII, 539 N.

Albus dies, XV, 53 N.

alba coma populi, X, 530 N.

Alcides, I, 276 N.

Alcmena satus, II, 493.

Alcyone, vid. Halcyone.

Alecto pœnis adficit Manes, II, 671 seq. N.

ei sacrum facit Scipio, XIII, 432.

Alere fortunam X, 598.

alebant tenebræ silentia, XV, 613.

alebat favor animos, XI, 553 N.

Ales imago volat, XVII, 538.

saltus, XII, 460.

jaculum, XVII, 415.

equus, XII, 67.

plumbum, III, 365; IX, 622 N.

planta, IV, 338.

Alexandri M. victoriæ et conloquium cum Scipione in inferis, XIII, 762 seq.

Alexandriæ textura, seu polymita, XIV, 660 N.

Algida amœna, XII, 537 N.

Aliena penna in auras se tollit Dædalus, II, 92 N.

Aliger, III, 169; XIV, 507.

aligerum ferrum, II, 92 N.

Alipes turma, currus, etc.; III, 292; VII, 700; XV, 554.

Allia, I, 547 N.; VI, 555.

Allifæ, VIII, 535 N. et V.L.

Allifanum vinum, XII, 526 N.

Allius venator, IV, 554 sq.

Alma Cyllene, III, 203 N.

Fides, VI, 132.

tellus, IX, 300 N.

Almo seu Almon tepidus, seu trepidus, in quo Cybeles simulacrum abluitur, VIII, 363 N. et V.L.

Alnus, navis, III, 458 N.; XIV, 379, 481 N; XVII, 17.

Alpheus Arethusæ jungitur, XIV, 53 seq. N.

Alpina manus, III, 544.

domus, III, 492.

gæsa, I, 629 N.

Alpium incolæ, III, 541 seq.

Alpes certantes cælo, XI, 136, XVII, 318 N.

geminæ, II, 333 N.

subpostæ cælo, III, 90 N.

eas transiere Hercules, Galli et Hannibal, XI, 218 N.

Alsium, VIII, 475 N.

Alter Flaminius, VIII, 310 N.

Alternat Mars casibus, V, 531.

excubias, IX, 93.

alternata fortuna, IX, 355.

vestigia, I, 555 N.

fasces, X, 60.

Alternus animæ Pollux, IX, 295.

clangor resonat, I, 338.

consul, XIII, 102.

æstus, III, 392 N.

fluctus, XV, 229 V.L.

alternos casus volutare, I, 596 N.

alterno sermone serere hæc, XV, 283 N.

verbere pedis percussa terra, III, 347 N.

Alto mergi, VI, 665.

Altor equorum Acragas, XIV, 208 N.

Altrix bellorum terra, I, 218 N.

Bruti Collatia, VIII, 361 N.

Altus Iertes, V, 259.

Tullus, VIII, 405 N.

Saturnus, VIII, 439 N.

titulus, XV, 259.

cruor, IV, 162.

error, VII, 517.

dolor, seu gemitus, VI, 415 N.

altum solium, XIV, 89.

imperium consulis, X, 392.

Privernum, VI, 42 N.

spolium, VIII, 254.

decus, III, 144 N.; VI, 124.

votum, XVII, 539 N.

vulnus, VI, 580.

pectus, I, 685; IV, 292 N.

alta Roma III, 182 N.

merces discriminis, XVII, 389.

virtus patrum, X, 68.

silentia noctis, V, 2.

prudentia Circi, XVI, 339.

vox, XVI, 397.

vetustas, I, 26.

vallis sanguine, V, 667.

silva jugis, X, 530.

maria, I, 208.

nox, III, 198 N.

murmura, III, 698.

alti avi, VIII, 293.

altior it equus, XVI, 374 N.

Alumna noctis, II, 531.

Libyæ, IX, 532.

Alumnus stirpis, I, 106, 514.

largus, I, 292.

Marmaricus, XI, 182.

telluris, IV, 275.

terræ dominantis, IV, 228.

Alveus, navis, XII, 522 V.L.; XIV, 541.

Alvus navis, XII, 522 V.L.

obscœna, XV, 87 N.

Amabat stravisse feras, II, 72.

amata Mænala, XIII, 345.

amantes Martis, XVI, 106.

Amastra, XIV, 267 N.

Amazonum peltæ, exercitationes et sedes in Thracia et ad Thermodontem fluvium, II, 73 sq. N.; VIII, 428 seq. N.

Ambages ævi, VIII, 44.

Ambigua arma, XI, 10.

dicat, II, 385.

ambiguæ mentes, XIV, 115.

causæ, VII, 265.

ambigui nati, II, 649.

ambiguus Mars, II, 393.

vates, VII, 436 N.

Ambit fluctus, XIV, 367.

telis, XIII, 141.

Ambitus malum exitiale Cannas fovebat, VIII, 257 N.

Ambracii sinus, XV, 300 N.

Ambrosii succi, VII, 210 N.

Ambrosiæ comæ, XII, 245 N.; XV, 23, 24 N.

Ambusta abies comas, IV, 682.

nivosis cautibus, seu frigore, IV, 68 N.

hasta sine cuspide, VIII, 549 N.

Amentat Notus, XIV, 422 N.

Amenti ope hastæ vibrantur, I, 318 N.; IV, 15 N.; IX, 509.

ope indignatus, XIII, 159.

Ameria, VIII, 460 N.

Amicitiæ imago, IX, 406 sq. N.

inconstantia, XI, 3 N.

Amicitur mons, III, 640 N.

Amictus noctis, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284.

superius corporis tegumentum, VII, 447 N.

Amicum numen, I, 512.

auro, XIII, 723.

amicæ auræ, XVII, 209 N.

Amisere ictus spatium, IX, 321 N.

ora calcibus, IV, 242 N.

laudem, XI, 365.

tenebræ requiem, VI, 563.

Alpes primas, VI, 106 N.; XV, 731 N.

Amiternum, VIII, 414 N.

Ammon, vid. Hammon.

Ammonii, I, 414 N.

Amomum Assyrium, XI, 402 N.; XV, 117.

Amor primus fortior secundo, III, 64 N.; XVII, 73 N., 361 N.

Amorum agmen, VII, 446 N.; XI, 388 N.

Amorgus, X, 200.

Amovere se finibus, XVII, 223.

Amphinomus, vid. Pii fratres.

Amphion lyræ ope Thebas exstruit, I, 96 N.; XI, 441 sq. N.

Amphitryoniades, II, 582; IV, 64; IX, 293.

Amplectitur clipeo terram cælumque, VII, 121.

fides mentem, VI, 132.

auxilium loci, XV, 232.

dextra dextram, XVI, 155.

Amplexus pro inlicito amore, XI, 397 N.

amplexu perenni non fovet Fortuna, VII, 245.

Amplius decoris, XVI, 254.

Amplustria non aplustria, X, 324 V.L.

Amulius, VIII, 295 N.

Amyclæ Ledææ, seu Laconia, II, 434; IV, 358; XIII, 45.

Italicæ, silentio perditæ, VIII, 528 N.

Amyclæus ductor, VI, 504 N.

Canopus, XI, 431 N.

nepos, XV, 543 N.

Anactorium, XV, 299 N.

Anagnia, V, 543 N.; VIII, 392 N.; XII, 533.

Anapis, seu Anapus et Anapias, vid. Pii Fratres.

Anapus fl. XIV, 515 N.

Ancipites Superi, XV, 572.

anceps timor, III, 557.

ferrum, securis, IV, 188 N.

Ancon, seu Ancona ejusque purpura, VIII, 436 N.

Ancora ultima, VII, 23, 24 N. et V.L.

in prora, VI, 354 N.

Andinus cantus, VIII, 592 V.L.

Anfractus aggeris, XII, 54.

silvarum, V, 3.

sinuati pelagi, XV, 174 N.

Angens sua guttura livor, XIII, 584.

unda, IX, 230 V.L.

Angitia, vel Anguitia, Æetæ f. VIII, 498 N. et V.L.

Angusta spes, X, 278.

pectora malis, XI, 171 N.

res, XVI, 631 N.

Anhela certamina, II, 430.

ilia, IV, 179.

anhelus nisus, I, 531.

fervor, IX, 627.

gurges, III, 452.

pondere, XIII, 227.

equus, I, 209, 298.

longi laboris, XV, 718 N.

turbo, XIII, 564.

anhelum guttur, IV, 171.

Anhelant venti ac fluctus, I, 592 N.; III, 471 N.

campi sulfure, XII, 134 N.

vulnere, X, 239.

clade, VIII, 658.

Garamantes, III, 10 N.

anhelat orbis ardoribus, XVI, 100.

murmur, V, 604; XIII, 428.

ictus, XIV, 379 N.

Anien, seu Anio in Tiberim fluens, I, 606 N.; X, 363; XII, 539 N.

præceps et taciturnus, IV, 224 N. et V.L.; XII, 539 N.

Anienicolæ Nymphæ, XII, 751.

Catilli, IV, 225 V.L.

Animæ Diis similes, XI, 170.

redeunt post purgationem et mille lustra in corpora, XIII, 558 sq. N.

hominum olim viventium ex Orco redeuntes, XIII, 851 seq. N.

anima corporis insepulti vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 465; XVI, 293 N.

cum homine moritur, XV, 45 N.

pars animæ mundi et hinc vel ætherea vel ignea, XV, 71 sq. N.

ejus duplex via post mortem corporis, XV, 76 sq. N.

animam restantem auferre, XV, 580 N.

vel animalis vel rationalis, I, 96, 97 N.

interfecti hostiliter persequitur eum, cujus scelere periit, II, 704 N.

in cælum subvolat rogo incenso, X, 577 N.

Animo movere arma, II, 352 N.

animos alere, XI, 553 N.

Anna, Didonis soror, confusa cum Anna Perenna, quæ facta inde Nympha Numicii fluminis, VIII, 28... 201 N.

quo die culta sit a Romanis, VIII, 200 N.

Annius Campanus, XI, 77 sq. N.

Annos transcendere viribus, seu factis, I, 226; II, 348 N.; IV, 426 N.

superare astu, VIII, 465.

Annuli equitum in sinistra manu, VIII, 675 N.; XI, 532 seq. N.

Annus, V, 7 V.L.

Annuum tempus poetice designatur, VIII, 61 N.

Antæus, III, 40 N., 264.

Ante Argos optavit, etc., I, 26 N.

tubas, IX, 52.

alios ingenio, XIV, 342.

exspectatum, II, 31 N.

diem, III, 13 N.

ante mihi sit Stygios intravisse penates, quam talia videam, VI, 488 N.

Anteire annos labore, II, 348 N.

olores candore, XIII, 116.

ventos lacerto, XVI, 561.

cetera, IX, 437.

insidias, XIII, 617.

cunctos exigere ferrum e vulnere, V, 355.

quid velit Auster, XIV, 456 N.

Antemna, VIII, 365 N.

Antenor, VIII, 603 N.

Antenorea stirps, XII, 214 N.

Antenorides, XII, 258 N.

Antestare verbum juris proprium, X, 440 V.L.

Antevolans, XII, 600; XVII, 452.

Antiphates, VII, 276 N.; VIII, 530 N.; XIV, 33.

Antiqua Hesperia, terra, urbs, I, 4 N.

dies, V, 619 N.

Antistare cunctis, IX, 538; XI, 65; XIV, 142.

legatis, XI, 65 N.

Anxius favor, XV, 137 N.

fati, IX, 349.

Anxur, IV, 532 N.; VIII, 390.

Aonidæ sorores, XI, 463 N.; XII, 409 N.

Aonius cantus, VIII, 594 N.

Aonia testudo, XI, 436 N.

Aonium plectrum, XII, 220 N.

Apenninus, II, 314; IV, 742 sq.

Aperire diem in sæcula, II, 511 N.; IX, 341 N.

causas, I, 19 N.; XIII, 636.

meditata, XI, 314.

fessis regna Latini, III, 644 N.

locum ruinæ, VIII, 245.

aperitur cælum luce, sole, calore, XII, 613 N., 665.

Apes, earumque uva, examina, labores, etc., II, 217 sq. N., 221 V.L.; VIII, 635 N.

Apex igneus hastæ, I, 467 N.

fulget vertice, XVI, 120 N.

galeæ, I, 467 N.

flammæ, II, 631 N.; X, 557.

stelliger Cæsaris, XIII, 863 N.

Aplustria, X, 324 N. et V.L.; XIV, 422 N.

Apollinis cultus in Soracte monte, V, 175 sq. N.

favor in Trojanos, XII, 331 N.

Apollo tuetur Ennium, XII, 405 seq. N.

Palatinus, XII, 709 sq. N.

Aponus fluvius, XII, 218 N.

Apotheosis, vid. Cæsares.

Appius Italæ pars magna ruinæ ad Trasymenum, V, 292 seq., 328 seq. N.

alius Hieronem et Pœnos vicit, VI, 660 seq. N.

alius ex vulnere, ad Capuam adcepto, mortuus, XIII, 445... 487 N.; XVII, 299 N.

Cæcus pacem cum Pyrrho dissuasit, XIII, 725 N.

Aptare arma, V, 131.

tegmina humeris, II, 454; V, 139.

carbasa vento, III, 130.

clavum carinæ, VI, 357.

robora clavæ dextris, VIII, 584.

tædas flammis, XIII, 199.

lacertos tonsis, XIV, 358.

arma lacertis, XIV, 496.

jubas, V, 166 N.

Aquila fugans accipitrem, et Scipionis galeam rostro perstringens, IV, 113 sq.

signum legionum numinis instar in principiis castrorum coli et jurari solebat, VI, 25 N.

ex auro, et sacello inclusa, VI, 37 N.

cogit pullos suos adversos intueri solis radios, etc., X, 107 sq. N.

armiger Jovis, X, 107 N.

ales Jovis fulva, XII, 56 N.

rostro incessit serpentem, XII, 58 N.

rostro tondet præcordia Tarpeiæ virginis in inferis, XIII, 839 sq. N., 873 N.

Aquileia, VIII, 604 N.

Aquinas et Aquinum, IV, 544 V.L.; VIII, 403 N.; XII, 528 N.

Aquosa nubes, II, 217.

Ara sepulcri, XV, 388 N.

graminea, IV, 701 N.; VII, 747; XV, 434.

Maxima Herculis, VII, 50 N.

aras tangunt, qui precantur et jurant, III, 82 N.

aræ raræ fumant felicibus, VII, 89 N.

Arabum telæ, III, 374 N.

Arabus, XV, 693 V.L.

Aradus, I, 380 V.L.

Arar, seu Araris piger undæ, III, 451 N.; XV, 501 N.

Arare fluvium, II, 74 N.

colles, litus, etc., VIII, 564.

Aratro signare mœnia, XIII, 118 N.

Arauricus, III, 402 V.L.; V, 557.

Arbacus, Arbace, III, 362 V.L.

Arbela, XIV, 271 V.L.

Arbiter pensati auri ensis, I, 625 N.

fati, VIII, 251.

Arbor numen habet, III, 691 N.

instar nemoris, V, 482.

Arbusta palmæ Selinus, XIV, 200 V.L.

Arcadius Evander, VI, 631.

Arcana stagna, I, 666 N.

arcanum pectus, I, 140.

cubile, XII, 8 N.

sulfur, XIV, 27.

arcanus cruor, II, 427 N.

usus vitæ, XII, 316.

Lyæus, III, 395 N.

lucus, VI, 173 N.

Arcanis læta dea, II, 481 N.

Arcas mater, VI, 636 N.

Arcet templum lumine, I, 84.

remeare piscem, V, 51.

solem infervescere fronti, XIII, 341.

Arcessere, non accersere, I, 264 V.L.

fata, I, 572.

mortem, IV, 674.

vires mensa, VI, 95.

vires nodo, XIII, 160.

Archimedis artes, XIV, 301 sq. N., 341 sq. N.

mors, XIV, 676 sq. N.

Arcitenens, V, 177.

Arcti diversæ, I, 198 N.

non æquæ, III, 192 N.

Arctus glacialis, I, 590.

Arctoa glacies, XV, 49.

Arctous axis, III, 614.

Arctus, vid. Artus.

Arcus laxos submittere alicui, III, 612.

Ardea, I, 293 N., 667; VIII, 359 N.

Ardescit Lyæo, XI, 302.

galea flictu, IX, 323.

Ardet aliquo, in aliquo, aliquem, in aliquem, V, 15 N.

extrema malis, VII, 33 N.

non flagrantius ullis curis, quam juveni permittere bellum, XVI, 595.

vestis gemma, XV, 676 N.

purpura, aurum, arma, I, 126 N.; IV, 268 N.; XI, 679; XVII, 395.

ardent oculi, I, 126 N.; V, 276 N.; IX, 65.

campi ferro, sanguine, XVII, 321 N.

rigore, XIV, 68 N.

Furiis, XVII, 236.

animi, IX, 262.

ardet lingua in peste, XIV, 598 V.L.

ardentem Italiam restinguere, XVI, 619 N.

Ardor est adpellare, XIII, 719.

purpuræ, IV, 268 N.

Arduus insurgens, X, 259 N.

præmia petit, XVI, 442 N.

ardua via ad virtutem, II, 578.

arduus Hannibal, VI, 61 N.

jacit, hoc est, redacta manu, VIII, 557 N.

Area pelagi, XIV, 378 N.

Arenæ possessor, XV, 700 N.

fatidicæ Hammonis, XV, 672.

Arethusa, V, 490 N.; XIV, 53 sq. N., 117, 181 N., 515 N.

Arethusia pubes, XIV, 356 N.

Areva et Arevaci, III, 362 V.L.

Arganthonius longævus, III, 396 seq. N.

Argi, seu Argos, urbs sacra Junoni, I, 26 N.

Argo navis sacra et fatidica, XI, 471 sq. N.

Argolici populi, XI, 440.

Argonautæ pugnant cum Cyzico, XII, 399 N.

ope et consiliis Minervæ utuntur, XI, 471 sq. N.

Argus, custos Ius, sopitus, X, 345 sq. N.

ejus mille oculi, X, 345 N.

Arguta canna, VII, 439 N.

tinnitibus æra, XVII, 18.

arguti cantus volucrum, IV, 86.

calami, XIII, 346.

Argyripa al. Arpi, IV, 554 N.; VIII, 242; XIII, 30 V.L.; XVII, 321 N.

Aricia, ubi nemus lucusque Dianæ, et fons Egeriæ, IV, 367 sq. N.

Arida Barce, II, 62 N.; III, 251.

vox, XI, 415 N.

Arietare in primos, IV, 149 N.

Ariete pulsare turres, XVI, 696 N.

resolvere muros, V, 554.

Arionis lyra, XI, 446 sq. N.

Aris, seu Arin dux Pœnorum, XV, 232 V.L.

Arisbas, III, 668.

Aristæus exsul, Apollinis et Cyrenes filius XII, 365 sq. N.

Ariusia pocula, VII, 210 N.

Arma supersunt nobis, XVI, 686 N.

ordiri, canere, etc. I, 1 N.; XVIII, 36.

cremantur Marti, X, 526 seq. N., 547 seq. N.

cum cadavere mortui comburuntur, X, 560 sq. N.

pro membris, XII, 24 N.

subita circumveniunt, h.e. armati, VII, 61 N.

navis, VI, 365 N.

Armat mentem contemtu, IV, 249; XIII, 91.

tres corpore dextras, I, 279.

suos urbs, XIV, 233.

majestas ducem, XI, 343.

se naufragio, XIV, 545.

armatus veneno, XV, 682.

armata mens dolis, I, 183.

pinus igni, XIV, 303.

armatum pectus fide, XI, 206.

ratis, VI, 365 N.

armatos annos prorogare, XI, 588.

Armenta elephantorum, IX, 574.

Armiferæ gentes, IV, 45 N.

oræ Geticæ telluris, I, 324.

armifer Quirinus, XVI, 76 N.

Armiger Jovis, IV, 126; X, 107 N.

heroum, X, 134 N.

Armipotens ductor, XIII, 711.

Armisona Diva, XIII, 42.

procella, XV, 39.

Armo inflexo equus effundit equitem, X, 255.

Arna, VIII, 456 N.

Arnus fl. et heros ἐγχώριος Etruriæ, V, 7 V.L.; VI, 109.

Arpi, vid. Argyripa.

Arpinum et Arpinates, VIII, 401 N.

Arquare cærula gyro, XIV, 370 V.L.

Arrebaci, III, 362 V.L.

Arretium, V, 123 N.; VII, 29 V.L.

Arrotrebæ, III, 362 V.L.

Ars ei est sentire, etc., III, 237; IV, 121.

sævitiæ, I, 175.

vetusta, haruspicina, I, 123 N.

refuga, IV, 320.

dira, XIV, 216 N.

per artem tractare pontum, etc., I, 474; IV, 713 N.; XI, 130, 428; XIV, 453.

Arsacidum monile, VIII, 467 N.

Arses, VII, 598.

Artabrus, III, 362 V.L.

Artæ catenæ, II, 340.

artus victus, VIII, 318.

arta copia, VII, 246.

fames, VII, 280 N.

arbor, VI, 194.

res, II, 103 N. et V.L.; XIV, 425.

arta, XV, 232 N.

millia, V, 565.

Artare cærula gyro, XIV, 370 N.

Arundo, vid. Harundo.

Arx, I, 7 N.

Herculea, IV, 71 N.

Pyrenes, XV, 477.

verticis, III, 417.

arces summæ laudum, XIII, 771 N.

inexpertæ Alpium, III, 496.

arces Carthaginis, I, 693; IX, 539; XVI, 210; XVII, 157.

septem (Romæ), XII, 608; XVI, 620.

Asbytæ, seu Asbystæ, II, 58 V.L.

Asbyte proles Iarbæ, II, 58 V.L.

Ascanius, XIII, 244.

Asclum hirsutum, VIII, 438 N.

Asconius Pedianus, XII, 212 sq. N.

Ascræus senex, XII, 413 N.

Asculum hirsutum, VIII, 438 N.

Asellus, vid. Taurea.

Asili, Asisi, Asisium, VIII, 445 V.L.

Asilus, XIV, 149 sq.

Asper amore sanguinis, I, 148 N.

mensis et victu populus, III, 280 N.

ruit in hostes, IX, 643.

eventu exitus, V, 478.

ense, VI, 19 N.

paci, XII, 348 N.

ab ira, XII, 551 N.

Gestar, II, 327 N.

Ornytos, XIV, 477 N.

frena pati, III, 387.

aspera virtus, VII, 51.

virgo pectus, X, 434.

cœpta, III, 701.

verba, X, 272.

hortamenta, V, 154
pondera cælati auri, XI, 277 N.

signis, II, 432 N.

pectora ferro, VI, 480.

tussis, XIV, 601 N.

ponti, V, 359.

vis Dolopum, XV, 314 N.

asper equus, XVII, 136 N.

horror, VIII, 121 V.L.

Scipio, XVII, 86.

Pœnus quatit habenas, XVII, 541.

Asperare iram, ignes, metum, IV, 774 N.

hamos loricæ auro, V, 141 N.

saxo ensem, IV, 19 N.

Aspis, seu Clupea et Clypea, III, 243, 244 N.

Assaraci lar, III, 566 N.

alumnus, V, 145.

proles, III, 701 N.

gens, VIII, 347 N.

Assyria purpura, XI, 40 N.

Assyrium amomum, XI, 402 N.

Astra tangere, XVII, 650 N.

Astur exercitus, I, 252 V.L.

Astures oriundi ab Astyre, Memnonis armigero, III, 332 seq. N.

pernices, XV, 413.

Asturiæ aurum, I, 231 N.

equi gradarii, seu tolutarii, Asturcones, III, 335 sq. N.

Astus adjungere ferro, VI, 307 N.

Tyrii, XIV, 291.

Astyr, armiger, vide Astur.

Asylo crevit Roma, XV, 91.

Atabus, XV, 693 V.L.

Atavus consul, II, 10.

Atella, XI, 14 N.

Ater stragibus Eridanus, VI, 107.

axis, II, 186 V.L.

serpens, VII, 423.

cruor, juba, vinum, formido, ignis, ira, fulmen, IV, 431 N.; V, 165 N.

planctus, II, 549.

fervor, VII, 364.

atra dies, V, 591; XV, 53 N.

ripa, I, 154 N.

pyra, VIII, 51.

pugna, XVII, 598.

fera, elephas, III, 463 V.L.; IX, 570.

mens, II, 355 N.

lues, VII, 366.

palus, III, 484; V, 619 N.

vestis, XI, 257.

mors, VII, 633 N.

fax cometæ, I, 462 N.

atrum vulnus, VI, 68 N.

flagellum Bellonæ, IV, 439 N.

venenum, III, 312.

bellum, dies, cura, III, 211 N.

sulfur, I, 355.

æquor, XVII, 258 N., 269.

atræ fauces, VI, 198.

pennæ, XV, 96.

sedes, VII, 229.

atra, nigra, furva sunt, quæ ad inferos spectant, et ibi sunt, I, 119 N.

Athenæ, XIV, 286.

Athenienses bellum gerunt cum Syracusanis, XIV, 281 sq. N.

Athesis fluv. Rhætiæ, VIII, 595 N.

Athos, III, 494.

Athyr, I, 412.

Atina, VIII, 397 N.

Allantiacum litus, XIII, 201 N.

regna, XV, 37 N.

Atlantiades sorores, XVI, 136 N.

Atlas mons describitur, I, 201 seq. N.

cælifer, I, 202 seq. N.; XV, 142.

ad Atlanta extremæ viæ, XVI, 659.

Atque pro atqui, II, 134 N.

pro continuo, seu statim, V, 592 V.L.

bis repetitum, I, 93.

Atrides gemini, XIII, 802 N.

Atrium locus convivii, XI, 312 N.

Atropos claudebat flatus, etc., XVII, 120 N.

Atrox fides, I, 58 N.; VI, 378 N.

virtus, XIII, 369 N.

ignis vibrabat ab ore, XI, 328.

Attalica aulæa per artem variata, XIV, 659 N.

Aucupis ars, VII, 674 sq. N.

Audere jaculis, IX, 612.

scilicet egregia, VI, 209 V.L.; IX, 452 N.; XIII, 773.

ausit certare Tonanti, X, 54 N.

quis hoc vobis credere, VII, 451.

ausis secundis tumere, VII, 73.

Audit manum regentis puppis, XIV, 393 N.

Aufert se oculis, II, 173; XII, 739.

Pœno necem parentis, II, 634 N.

equum calcaribus, X, 279.

dolor artes, II, 140.

una dies Fabios, II, 5.

ardor mentem, XVI, 323.

nox cælum, IX, 327 N.

pavor vos vobis, IV, 403 N.

terras Hesperus, XII, 647 N.

auferri (fuga), V, 633 N.; VI, 257 N.

silvis, VI, 57.

in hostes, X, 72; XV, 752 N.

amore cædum, V, 229 N.

ablatus vultus viro, IX, 398 N.

Aufidus, I, 52 N.; VII, 482; X, 170, 319.

reicit cadavera, VIII, 670 N.

sinuat flexibus undam, IX, 227 sq.; XI, 508 seq.

Augere avos, III, 708 N.

tumultu latus fluvii, IX, 230 N.

Auguria spernuntur ac ridentur, V, 118 seq. N.

inania, XI, 571.

salutare clamore, II, 411 N.

dextra ac sinistra, IV, 115 V.L.

Confer Omina.

Augustus ritus, XI, 300 N.

Aula lacrimosa, II, 552.

feralis serpentis, VI, 216 N.

Stygiæ formidinis, XIII, 522.

Aulocrene, VIII, 503 N.

Aunus, V, 7 V.L.; VI, 109.

Aura popularis, VII, 512 N.; VIII, 291 N.

invitat, VIII, 325 N.

amica, XVII, 209 N.

auras æthereas trahere, XVII, 376 N.

prævehi, XVI, 499.

auræ eripiunt oculos, IX, 501 N.

Aurea galea, II, 399 N.

Auricomi Batavi, Germani, Galli, III, 608 N.

Aurifera terra, III, 401 N.

Aurigæ proni, VIII, 281 sq. N.; XVI, 320 seq. N.

inperiti initio certaminis omnibus viribus utuntur, VIII, 278 sq. N.; XVI, 338 sq. N.

eorum artes, XVI, 372 seq. N., 395 sq. N.

Auroræ ortus, primum limen et axis, V, 24 sq.; N. 55 sq. N.; VII, 206; XVI, 136 sq.; 229 seq. N.

labores, XII, 575.

perfusus lacrimis, III, 332 N.

equi et roseæ habenæ, I, 576 sq. N.; IV, 482 N.

Aurora quarta devexit ratem Dauni oras, XVII, 158.

Auri facti pondera cælata, XIII, 357 N.

Aurunca cassis, IV, 516 V.L.

Ausonia, I, 302 N.

dives, IV, 220 N.

Ausonides, XIII, 348.

Ausonii, XIV, 84
fastus, II, 10 N.

Ausonia Saguntus, I, 332 N. Conf. II, 7, 455; III, 119.

Ausonius ductor, XVII, 76 N.

Auspicium pugnæ et jus dare in certamina, XIII, 154 N.; XVII, 562 N.

auspiciis agi, VIII, 388 V.L.

Austri strident, VI, 321.

nubili, a Nasamonum sedibus se adtollentes, XVII, 246.

Autololes, II, 63 N.; III, 306; XV, 674 N.

Autonoe sacerdos Phœbi, quæ Scipionem ad inferos ducit, XIII, 400 sq. N.

Aveia, VIII, 518 N.

Avellæ, VIII, 518 V.L.

Avellere globo, I, 450.

prædas ponto, III, 321.

Pœnum Italia, VII, 489 N.; XVI, 637 N.

Tyriis, XVI, 141.

cervicem hosti, V, 417.

caput, XI, 319.

simulacrum e sedibus, XIII, 42.

Avena Castalia, XIV, 467.

Avens, VI, 167.

Aventinus, XII, 713.

Averni lucus, VI, 154 N.

tristis, XI, 455.

socius, XVII, 466 N.

lucus olim Styx dictus, formidatusque volucri, ubi necyomantia fuit et nemus triste, ab Agrippa excisum, XII, 120 seq. N.

tenebræ, XV, 76.

Averrere prædas ponto, III, 321 V.L.

Avertere fata, IX, 482.

ferrum, IX, 520.

sitim fluvio, VIII, 572.

amorem, III, 158.

se magnis ausis, IX, 344 N.

prædas, III, 321 V.L.

ad patriam, XVI, 691 N.

arma populis, IX, 548.

pœnas leto, XIII, 303.

avertit fuga agmina, XVI, 69.

lux equos Phaethontis, XIII, 458.

aversos Phœbi equos ab urbe, XV, 334 N.

ductores, XV, 198 N.

aversa mens, II, 618 V.L.

Avia cœpto consilia, XII, 493 N.

certamina moliri, XVI, 5.

Avis pollens, nec indignus avorum dextra VIII, 383 N.

avos vetustos numerare, I, 73.

augere, III, 708 N.

avus multus præfulget titulis, IV, 497 N.

Axis Hesperius, I, 130 N.; XVI, 290.

æstifer, I, 657 N.

medius, VIII, 650 N.

serenatus, XII, 637 N.

extremus, XV, 638 N.

effusus, XVI, 360 N.

Eleus, I, 224 N.

Arctous, III, 614.

cæli, XIII, 553.

B

Babylonicæ vestes et texturæ, XIV, 658 N.

Baca et bacca, III, 596 V.L.

Baccatum monile, VIII, 134.

Bacchæ, III, 393 seq.; IV, 776 seq. N.

Bacchantur semiviri chori in antro Dictæo, XVII, 21.

Bacchi expeditio Indica, III, 615 N.; XV, 79 seq. N.; XVII, 647 N.

tigres currui juncti, XV, 81 N.; XVII, 648 N.

currus pampineus, XVII, 648 N.

iter in Hispaniam, quæ a Pane, ut Lusitania a Luso, altero ejus comite, nomen adcepit, III, 10 seq.; VII, 172 N.

orgia nocturna et arcana, mystica vannus et cistæ, nebris, III, 393 seq. N.; IV, 776 seq. N.

Bacchus vini usum docuit, Œneum, Icarium aliosque, VII, 162... 211 N.

signa præsentiæ dat, VII, 194 seq. N.

ejus corona, corymbi, VII, 195 N.

purpureus vultus, fusæ per colla comæ, cantharus et thyrsus, VII, 195 sq. N.

munera, seu dona, VII, 748 N.; XI, 414.

Baccifero gens nutrita Sabino, III, 596 N. et V.L.

Bactra, III, 613 N.; XIII, 764.

Baculum et baculus, XIII, 334 N.

Bæticolæ, I, 146 N.

Bætigenæ, IX, 234.

Bætis, I, 146 N.; XIII, 676 N.; XV, 750.

lavat Solis equos, XVII, 638 N.

umbratus cornua Palladio ramo, III, 405 N.

Bagas, V, 235 V.L.

Bagrada, non Bragada, I, 407; VI, 140 sq. N. et V.L.

Baiæ, VIII, 539 N.; XII, 114 N.

Baiuræ, III, 303 N.

Baius, seu Bæus, Ulyssis gubernator, VIII, 539 N.

Balant ei mille lanigeræ sub altis stabulis, XV, 703.

Balarus, III, 378.

Baliares, I, 314 V.L.; III, 365 N. et V.L.; V, 193.

Baliari verbere, I, 314 N.

telo, VII, 297.

Ballista, VI, 214, 269.

Phocais et Phœnissa, I, 335 N. et V.L.

Balteus sinuatur imo tergo, X, 180 N.

Baniuræ, III, 303 N.

Barathrum Ætnæ, IX, 497.

Barbam alebant prisci Romani, I, 613 V.L.

vellebant molles, II, 111 N.

barba æmula crinibus umbrat rictum, V, 439 N.

squalet cruore, X, 511.

propexa, XIII, 310.

hispida, XIII, 333.

Barbari populi quomodo prælium ineant, vid. Hispani.

tela veneno imbuunt, vid. Venenum.

mortuos male tractant, vid. Heroes.

Barbaricum decus, IV, 269 N.

gemens, XII, 418 N.

Barcæus juvenis, XII, 200 N.

Barcas, I, 72 N.; XVII, 460.

Barce arida, II, 62 N.; III, 251.

Sidonia, IV, 356 N.

Barcina factio Hannoni infesta, vid. Hannon.

Bassareus, III, 395 N.

Batavi auricomi, III, 608 N.

Battiadæ, II, 61 N.; III, 253 N.

Battus, II, 61 N; III, 253 N. et V.L.; VIII, 57 sq.; XI, 380; XVII, 591.

Batulum, VIII, 564 N.

Batus, IV, 239.

Bauli Herculei, XII, 156 N.

Beatus, I, 609 N.

Bebryces et Bebryx rex, III, 420 sq. N.; XV, 494.

Belgicus canis, X, 77 V.L.

Belides, I, 75; III, 650.

Bellans somnus, VII, 329 N.

Latinis, XVI, 564.

Bellator equus, II, 411.

ensis, XIII, 376.

Bellax Ilerda, XVI, 475.

Belliger currus, I, 434.

axis, XVII, 490.

campus, IV, 471.

belligerum æs, XIII, 362.

pondus, XVI, 65.

belligera fera, XI, 564.

Bellona, comes Martis, IV, 436 seq. N.

ejus flagellum atrum et hasta, IV, 439 N.

figura, tuba et fax, V, 220 seq. N.

Conf. Enyo.

Belli janua claudenda, XVII, 356 N.

bella pro prælia, I, 621 N.

Belua victrix, VIII, 670 N.

Belus, I, 73 N., 87 N.; II, 49; XV, 745.

Benignus victus, III, 280 N.

benigna Ceres, XI, 266 N.

Berecyntus et Berecyntia mater, XVII, 20 N.

Berenice et Berenicis undosa, III, 249 N.

Beryas, XIV, 152.

Bibit hasta cruorem, VI, 293 N.; XV, 629.

tellus cruorem, X, 268; XVI, 216; XVII, 412.

oculis, seu auribus, VIII, 135 N.

luxum, XI, 400 N.

Gangem, VIII, 367 N.; XIII, 765 N.

Bibulus, VII, 623.

Bilingues Libyes, II, 56 N.

socii, XVI, 156.

Bimembres Centauri, III, 41 N.

Binominis Histri ripas, I, 326 N.

Bipennis pro securi, XVI, 263 N.

argento cælata, XVI, 445 N.

species armorum, II, 189 N.

Bis conatus, bis, etc., IV, 457 N.

intonuit, I, 537; XV, 143.

Bistones, I, 433; II, 76.

Bistonius vates, XI, 473 N.

Bistoniæ oræ, I, 432 N.

Bitias, II, 409 N.

Blandum venenum desidiæ, III, 380 N.

venenum telorum, VII, 453 N.

lumen cæli, II, 223 N.

blandus fucus, VI, 614.

sonitus cervicis adplausæ, XVI, 357 N.

Bocchus, III, 285.

Bogus, IV, 429.

Boii victi a Flaminio, IV, 704 sq. N.; V, 107 seq.

monstra hominum, irata tellure sata, et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 108 sq. N.

Cf. IV, 148, 159; XI, 29.

Bona virtus, I, 342 N.; XIII, 280.

bone janitor, II, 240 N.

dictator, VIII, 269 N.

melior Gradivus, XV, 15.

pietate, IX, 437.

plantæ et planta, X, 76 V.L.

remo, XIV, 499.

melius ævum h.e. aureum, VII, 166 N.

meliores parere, XVI, 359.

Divi, VI, 24 N.

Bononia, VIII, 599 N.

Boreas Thracius, Odrysius, Hæmonius, Edonus, Geticus, I, 587 seq. N.; IV, 244 V.L.; VII, 570; X, 11 N.; XII, 187; XIV, 121 seq.

Bos, seu boves census priscus, præmium et mulcta, XV, 259 N.

Bostar, III, 6, 649.

Bovianum et Boviania lustra, VIII, 564 N.

Brachia diversa relaxare, XIV, 399 N.

connectit chorus, III, 414 N.

Bragada, VI, 141 V.L.

Brenni, Breuni, Brenci, Breuci, Breones, Briones, IV, 233 N. et V.L.

Brenni populus, IV, 280.

Brennus Capitolia cepit, IV, 150.

Brettii, seu Bruttii, VI, 15 V.L.

Breucus, IV, 233.

Briareus, XIII, 588 N.

Britanni se tingunt fuco cæruleo, vitro, seu glasso, glasto, XVII, 416 N.

auricomi, III, 608 V.L.

covino falcifero turbant agmina, XVII, 417 N.

Bruma Rhipæa conditur serpens, XII, 6 N.

Brundisium, VIII, 574 N. et V.L.

Bruttii et Brutii, VI, 15 N. et V.L.; VIII, 568 N.; X, 9; XVI, 1.

Brutus, XIII, 721 N.

castus, VIII, 361 N.

maxima tot populis fiducia ibat, VIII, 608 sq. N. etc.

Buca, V, 540 V.L.; VIII, 564 V.L.

Buccina dividit somnum, seu vigilias, VII, 154 N.; XV, 605.

Busta Trasymena, XI, 345.

inhonora, XIV, 632 N.

Gallorum, VIII, 642 N.

Buta et Butes, V, 540 V.L.

Buten dat leto, VII, 598.

Buxentum, VIII, 583 N.

Byrsa, I, 24 N.; II, 363 N.

Byrsæ arces, III, 242.

Byzacia rura fertilissima, IX, 204 N. et V.L.

Byzantes, Byzantium, oppidum, IX, 204 V.L.

C

Cacumen, V, 50 N.; IX, 584.

Cadit barba mento, XIII, 333.

Carthalo, XV, 449.

nomen Elissæ, XVII, 224.

primus amor, XVII, 361.

huic hasta, IV, 392.

spes virtusque, IV, 328.

victima, XI, 250; XII, 333.

taurus Neptuno, XV, 252.

oculus fessus, VII, 471.

sorti, VII, 368 N.

casura arma, VIII, 590 N.

Cadmei, Pœni, I, 6 N., 106.

Cadmea Sidon, XIV, 579 N.

manus, XVII, 581 N.

gens, XVII, 351.

Cæcus fati, II, 206 N.

ictus, IX, 105 N.

turbo ventorum, I, 538 N.

fons, III, 51.

error, XV, 619 N.

astus, XII, 477.

ignis e nubibus, XII, 628.

fragor, XIV, 60.

amictus noctis, XII, 613.

cæcum lumen, XVII, 548.

exitium, XI, 386 N.

murmur, IX, 281.

cæca manus, X, 236.

moles, XI, 453.

plebs, X, 284 N.

caligo, V, 34
caligo regni, II, 299 N.

mens, II, 28.

fraus paludis, IV, 580.

latebra, I, 366 N.; XV, 369 N.

silva, VI, 56.

nubes, IX, 501.

arma, V, 2 N.

suffragia, VII, 540 N.

silentia, VII, 350.

feruntur, II, 222.

cæcæ fauces, XII, 127.

procellæ, IV, 295.

Cæde perfusus, I, 419 N., 525.

calentia arma, II, 21.

rubentia tela, II, 17.

rubent stagna, IV, 605.

sternere valles, VI, 603; XI, 137 N., 516 N.

cædis cumuli, I, 453 N.; V, 665 N.

in cæde telum relinquere, VII, 614.

Cædes cognatorum ob famem, II, 617 sq.

cædem adcepit ab hoste cornus, IV, 141 N.

Cælare, I, 407; III, 34 N.; X, 175; XVI, 445.

radio telas, XIV, 658 N.

clipeum imagine, VIII, 384.

vasa aurea, XI, 277 N.

Cæli porta patet, XV, 78 N.

lumen, I, 84 N.

cælum alicui eripere, V, 212 N.

mutare, X, 419 N.

ei caput inserere, VII, 19 N.

adtingere per altos avos, VIII, 294.

tenebris clauditur, luce, seu sole ac calore aperitur, recluditur, resolvitur, XII, 613 N.

Cælicolum voluntas, XVI, 288.

Cære, olim Agyllæ, VIII, 472 N.

Cærula, I, 21 N., 575; VII, 421; XIV, 355, 370; XVII, 627.

Cærulea vada, II, 1.

aqua, IV, 82.

cæruleus anguis, II, 585.

cæruleæ sorores, VIII, 198.

cærulei campi, XIV, 253 N.

cærulea antra, III, 49.

cæruleum caput, XVII, 238.

Cæsar et Pompeius Magnus, XIII, 861 sq.

Cæsares eorumque filii post apotheosin sidera fiunt, et corona, seu caput radiatum consecrationis signum est, III, 629 N.; XIII, 863 N.

Cæsernia, Cesernia, Æsernia, VIII, 566 V.L.

Cæso, III, 377.

Cætra et cetra, III, 278 N. et V.L.

cætras plaudere, III, 348 N.; X, 230 sq.; XVI, 30 N.

Cætrata juventus, IX, 231 N.

Caicus, I, 306 V.L.

Caieta, VII, 410 N.; VIII, 529 N.

Calabri saltus, VII, 365 N.

Calaber, VIII, 573.

Calabria, VIII, 573 N., 632 N.

Calacte, XIV, 251 V.L.

Calætia, III, 345.

Calais filius Boreæ et Orithyiæ, VIII, 513 N.

Calamus volans, II, 118.

calami fusi fluxere, II, 131.

Calathis mollita manus, II, 70 N.

Calatia, VIII, 542 N.; XI, 14.

Calcata fata, VI, 550 N.

calcatum fœdus, III, 85 N.

calcati luci Jovi, III, 676 N.

calcata mihi cuncta tellus, XIII, 673.

Calchas, XIII, 41.

Caledonii luci, III, 598 N.

Calenus, XIII, 219.

Calere e sole, II, 60 V.L.

cæde, II, 21.

vigore, X, 520.

amore virtutis, XV, 130.

cupidine, XIII, 770.

calens Pœnus, XIII, 33.

Cales, VIII, 512 N.; XII, 525.

Calidi sanguinis ætas, VII, 66.

calidus Mars, Pœnus, consilium, XIII, 33 N.; XV, 337 N.

Caligat obtutus, III, 493 N.

in hoste, I, 499 N.

in solio alto, XIV, 89 N.

domus, XII, 130.

Caligine fata latent XI, 122.

Callæcia, III, 345 N. et V.L.

Callaici, seu Callæci, II, 397 N., 417, 602; III, 353; IV, 326; X, 118; XVI, 334.

Callere bellis, VI, 91 N.

Calliope pro omnibus Musis, III, 222 V.L.; XII, 390.

Callipotis, XIV, 249 N.

Calores primi in Marte, I, 549 N.

bellantum, XII, 389.

amoris, XIV, 223 N.

Calpe, I, 141 N., 644 N.; V, 395; X, 174; XVII, 639.

Calx ferrata, VII, 696 V.L.; XVII, 540.

Calydon tristis Dianæ, XV, 307 N.

Camarina palus, XIV, 198 N.

Camena Syracosia, XIV, 30 N.

prisca Himeræ, XIV, 232 N.

Camerinum, seu Camers, Camerini, seu Camertes, IV, 157 N.; VIII, 461 V.L.

Camillus, I, 626 N.; VII, 557 sq. N.; XIII, 722.

Campani postulant a Romanis, ut alter consul ex se creetur, XI, 65 seq. N.

jus Latii postea consequuti, XI, 122 sq. N.

Campanum supercilium, seu superbia, XI, 127 N.

Campania mitis, VI, 651 N.

ejus potentia, divitiæ, fertilitas, ambitus, urbes, VIII, 524... 561 N.

oppida parva, VIII, 512 V.L.

Campi cærulei, humentes, liquentes, XIV, 253 N., 368 N.

campus medius in circo, XVI, 372 N.

Campus, scilicet Martius, VIII, 257 N., 284.

ademtus et restitutus, IX, 416 N.

campos damnare, XII, 421 N.

Cancro subdita Libye, I, 194.

cancri furentis ardor, XV, 50.

Candentes globi, IX, 502.

arenæ, X, 205.

Austri, I, 194.

laminæ, I, 171 N.

Candore anteire nivem et olores, XIII, 116.

Canet barba gelu, I, 205.

cruor, I, 424 V.L.

oliva, XIII, 69.

æquor, IV, 247.

facies pruinæ, III, 534.

vertex, V, 486 N.

crinibus, VI, 560.

pulvere, XV, 740.

Canere responsa, III, 687.

diros motus, IV, 5.

omina, IV, 131.

signum belli, XI, 131 N.

canit exitium Siren, XII, 36.

fata, IX, 548.

Canina verba, seu eloquentia, VIII, 290 N.

Canis venaticus et Belgicus, X, 77 sq. N. et V.L.

Molossus, II, 689 N.

Lacon et Umber, III, 295 N.

Cannæ, olim urbs, postea vicus, I, 50 N.; VIII, 622 N.

tumulus Hesperiæ, I, 50 N.

Cannas pensare, XV, 814 N.

quot ibi perierunt, X, 586 sq. N.

Cannensis pugna et acies, IX, 217 sq. N.

Canopus ejusque luxus, XI, 431 N. et V.L.

Menelai gubernator, a quo urbem dixere Spartani, XI, 431 N.

Cantabri bellicosissimi, III, 326 sq. N.; V, 195 sq.

Cantatus ignis, I, 430 N.

sopor chelydris, VIII, 496.

cantatæ turres, XI, 445 N.

Cantharus Bacchi et Sileni, VII, 197 N.

Canthus, XV, 700.

Cantus vis, XIV, 469 sq. N. et V.L.

magicus, III, 301; V, 353 N.

Canus cruor, aqua, I, 424 V.L.

canis insignis, XV, 658 N.

Capax velum, XIV, 388.

moles, XIII, 760.

campus, XVII, 320 N.

laudum cladumque, VI, 617 N.

Capenas sacer, XIII, 85 N.

Capessere arma, I, 35.

prælia, I, 424.

bella, V, 608; VII, 325.

vota, I, 504.

nubila et æthera, IV, 478.

cursum, XII, 267.

bella animo, XVI, 179.

castra gradu, XIII, 302.

Caphareus prom. infame naufragiis, XIV, 143 N.

Capillaris, seu capillata arbor, IV, 200 N.

Capital, XIII, 155.

Capitolia aurea, III, 623 N.

restitutu a Vespasiano et Domitiano, III, 622 N.

in iis præcipue colebantur Jupiter, Juno et Minerva, sed diversis cellis, X, 432 seq. N.

Capuæ h.e. arx, templa, XI, 265 N.

Capiunt Cannas, XI, 171 N.

non cadavera ripæ, I, 46.

capit campus prælia, III, 660.

capiunt postes volentem, VII, 174 N.

capit profundum molem, IX, 619.

capi ad majus imperiam, XIII, 511.

capta bis numina Penates, I, 43 N.

Capreæ insulæ VII, 418 N.

Captiva vincla, VII, 71 N.

volucris, XI, 468.

captivus vultus, VI, 83.

alveus Eridani, IX, 188 N.

Eurus, XV, 80.

Capua ejusque origo, divitiæ et luxus, VIII, 544 N.; XI, 28... 54 N.; XVII, 280.

alta, seu sublimis, XVI, 626; XVII, 301.

a Samnitibus occupata et a Romanis restituta, I, 663 N.

dicta a Capye, XI, 30 N.

expugnatur a Fulvio, et sontes securi percutiuntur, XIII, 94... 380.

Capulo tenus ferrum inpellere, IX, 382; XVII, 455.

Caput imperiumque Nealces, IX, 226.

terrarum, I, 8.

exitiale, II, 287.

inviolabile, III, 127.

gratum terris, XIII, 862.

capitis spes, I, 484 N.

pretium, IX, 26.

caput exserere, I, 29 N.

efferre, VIII, 251 N.

inserere cælo, VII, 19 N.

unum, XIV, 620.

Capys, IV, 381.

ab eo dicta Capua, XI, 30 N., 179 N., 291 sq.

Caralis, IX, 380 V.L.

Carbasa inania nullos inveniunt ventos, III, 130.

aptare vento, III, 130.

pandere magnis fatis, II, 425 N.

componere malo erecto, VI, 354 N.

Confer Vela.

Carceres rumpunt equi, seu reserantur, VIII, 279 N.; XVI, 315 N.

ventorum, XII, 188.

Carchesia, XI, 300 N.

Cardo mundi, III, 3 N.; IV, 779 N.

vitæ, IX, 140.

Carmelus, VII, 662.

Carmen clipei, XV, 491.

sanguine signatum, IX, 266 N.

quo audito flammæ surgunt, I, 103 N.

Carmenta, seu Carmentis, VII, 18 N.; XIII, 816 seq.

Carnifices manus, I, 173 N.

Carpathium mare et Carpathus insula, III, 681 N.

Carpit somnos, XVI, 119.

quietem, XVII, 160.

decus, IV, 138 N.

superas auras, III, 712 N.

e multis hæc, XI, 439 N.

dies urbem, II, 458 N.

cura Senatum, XV, 1.

dies te funere, V, 591 N.; XIII, 627.

vultur membra, III, 343.

agmen Fregellas, XII, 530.

iter, campum, fugam, gradum, I, 243, 570 N.; III, 467; V, 28; X, 62; XII, 353.

galeis decus cristarum, X, 398 N.

velamina palmis, XV, 697.

Cartama, III, 384 V.L.

Carteia armat nepotes, III, 396 N.

Carthago, non Karthago, I, 3 V.L.

ejus origo, I, 21 sq. N., 444 seq.; II, 406 seq.

natales celebrantur, XV, 416 sq. N.

arx Byrsa, I, 24 N.

sacra et gratissima Junoni, I, 26 N.

condita eo loco, quo caput equi effossum est, II, 410 N.

ibi sacrificia humana in usu, IV, 765 sq. N.

Carthago Nova, seu Spartaria, vel a Teucro, vel ab Hasdrubale condita, III, 368 N.

ejus situs et portus, XV, 220 seq. N.

expugnatur a Scipione, XV, 180... 285.

Casca, VII, 649.

Casilinum, XII, 426 N.

Casinum, IV, 227 N.; VIII, 402 V.L.; XII, 527 N.

Casinæ Nymphæ, XII, 527 N.

Casperia, VIII, 415 N.

Cassinates, Casinates et Cassinum, VIII, 402 V.L.

Cassis Aurunca, Sidonia, Ætola, IV, 516 V.L.

dira, minax, torva, VII, 295 N.

Cassiterides, III, 362 V.L.

Cassus labor, II, 470.

ictus, X, 117.

cassa fides, I, 481 V.L.; III, 17.

flamma sine robore, V, 572 N.

umbra, VII, 698 N. et V.L.

ausa, XV, 298 N.

ira, VII, 123.

monere, XVII, 84.

Castalius fons, III, 97, 98 N. et V.L.

Castalium carmen, XI, 482 N.

Castalia avena, XIV, 468.

Castigari aquis, XII, 356 V.L.

Castor, conferatur Fiber, Ledæus et Pollux.

Castra, classis, XVII, 291 V.L.

Castrum, scil. Inui, VIII, 359 N.

Castulo, III, 97 sq. N., 391.

Castus ductor, XVII, 130 N.

casta paupertas, I, 609 N.

fides, I, 481 N.; II, 525.

Saguntus, III, 1.

jura servare, XIV, 84.

secula Saturni, XI, 458 N.

sedes piorum, II, 698 N.

cervice juvenca, XIII, 431 N.

Dindyma, XVII, 21 N.

ara, XVII, 87.

castus labor, XVII, 29 N.

castum penetrale Palladium, XIII, 62 N.

Catanæi fratres Pii, XIV, 197 N.

Catane, XIV, 196 N.

Cateia panda, III, 277 N.

Catillus, IV, 187 V.L., 225; VIII, 364.

Cato Major, VII, 691 sq. N.

Catus, IV, 139.

Caucasiis antris se protulit tigris, IV, 331 N.; V, 148 N.; XV, 81.

Caudinæ fauces, VIII, 565 N.

Caunus, IV, 233 V.L.

Caurus, I, 469; II, 290 N.

cauri furentes XIV, 74.

Cavare humum ferro refossam, XIII, 427.

cavata pinus, VI, 522.

alnus, XII, 521.

Cavea concionis in circo, XVI, 472 N., 535.

Cavere capiti cudone, VIII, 494.

suis civibus, IX, 141 N.

cauta, IV, 804 N.

cauta virtute domandus rector, XV, 186.

Cava nubes, III, 656; IX, 438.

tempora, I, 206.

cavæ turres, IV, 21.

umbræ, XIII, 894.

cavus tinnitus, XVII, 18.

cavum æs, scilicet clipei, II, 246 N.

Caystri olores, XIV, 189 N.

Cecropidæ, XIII, 484.

Cecropius Hymettos, II, 218 N.

Cecropiæ ceræ, XIV, 26 N.

Cedit lupatis, I, 217.

nocti, V, 677.

nox Eoo, IX, 180.

honos inperfectus, XV, 438.

in nubila, XVII, 547.

imperio tantum terræ, I, 192.

letum hastæ, IV, 569 N.

labori, malis, etc., III, 161 V.L.

tantum Latio Lyæo, III, 370.

Celata deam, XIII, 57 N.; XVII, 580 N.

Celebrare aliquem obcursu, VI, 398 N.

gaudia, XI, 493.

cineres, XVI, 578.

tumulos, XVI, 292 N.

Celeritatis notio expressa, I, 224; III, 306 sq. N.; IV, 145 sq. N.; XII, 185 sq.; XIII, 240 sq., 328, 337 sq.; XIV, 507 sq.; XV, 208 sq., 569 sq.; XVI, 485 N., 501.

Celeusma, VI, 360 seq. N.; XI, 487 N.

Celsus profatur, II, 454 N.

mente, XVI, 187.

Senatus, XII, 313, 551.

exercitus, XVII, 125 N.

provocat hostem, XVII, 520 N.

librat tela, XII, 622 V.L.

Celtæ leves corde, IV, 49 sq. N., 706; VIII, 16 sq.

non nisi primo impetu feroces, IV, 311 seq. N.; VIII, 16.

monstra hominum, Gigantum posteri et Terræ filii, V, 108 sq. N.

deficiunt a Romanis ob vetus odium, XI, 25 seq. N.

pavidi et laboris longi anheli, XV, 717 sq. N.

Italiam invaserunt et expugnarunt Romam, IV, 45 sq. N.

Conf. Galli, Senones, Boii.

Celtiberorum nomen et origo, III, 340 N.

Conf. Hispani.

Celtica rura, I, 46 N.

Celticus cruor, V, 143.

Cenchrea, Pirenes et Neptuni filia cenchreis, cenchrites, serpentis genus, III, 426 V.L.

Cenotaphia, III, 86 N.; XVI, 304 N.

signis armisque mortuorum exornata, IX, 118 N.

in Ceramico et in campo Martio, XIII, 484 N., 659 N.

Censent Patres, I, 684 N.; II, 375; XVII, 19.

Census ignoti olim, VII, 167 V.L.

Centauri bimembres, victi ab Hercule, III, 41, 42 N.

Centenius, XII, 463 N.

Centum aræ, I, 91 N.; XII, 333 N.

ora, seu linguas exoptant sibi poetæ, IV, 526 N.

Centuripæ, XIV, 204 N.

Cephallenia insula, XV, 305 N.

Cephalœdis, seu Cephalœdium, XIV, 252 N.

Ceræ Cecropiæ, XIV, 26 N.

Ceramicus locus Athenarum, XIII, 484 N.

Cerastis incocta spicula, XV, 681 N.

Ceratæ carinæ, XI, 587.

Ceraunia mixta cælo, V, 386 N.; VIII, 631.

Cerbereus stridor, VI, 178 N.

Cerberus, II, 538 N.; XIII, 572.

janitor Stygius et aulæ lacrimosæ, II, 552 N.; III, 35 N.

forma trifauci personat insomnis, II, 551 N.

ab Hercule tractus ex inferis, III, 35 sq. N.

ruptis vinculis etiam Furiis terribilis, XIII, 591 sq.

Cerealia dona, VII, 183 N.

cerealis sulcus, VIII, 543 N.

Anagnia, XII, 533 N.

Ceres Hennæa, I, 214 N.

Cereris propensæ favore nutrita, XII, 375 N.

ea fraudare cohortes, XVII, 194.

benigna, XI, 266.

Ceretani, III, 357 V.L.

Cerillæ, VIII, 579 V.L.

Cernere ferro, XVI, 531 N.

Cernuus, X, 255; XVI, 412.

Cerretani, III, 357 N. et V.L.

Certa sagitta, II, 112 N.; XIV, 441.

membra ferre, X, 155.

Certamine gressum tendere, XII, 268 N.

subito, VI, 327 N.

pro certatim, VII, 719 N.

pugnæ, IX, 136; XII, 297.

certamen curule, XVI, 317 seq. N.

certamina campi cursu transigere, X, 471 N.

ad certamen favis vocat Hybla Hymetton, XIV, 199.

Certare alicui, I, 234 N., 248; II, 101; III, 308; IV, 202, 707; V, 16; VII, 199; XIV, 374, 645, 656; XVII, 318.

Tonanti ausit, X, 54 N.

certat sistere, X, 211, 487; XI, 5, 429; XIII, 654.

certatus nobis orbis, XVII, 337 N.

Cerva alba numen, XIII, 115... 137 N.

Cerynitis æripes, III, 39 N.

cervæ cornigeræ, III, 39 V.L.

Cervi et cervæ synonyma, III, 39 V.L.

vitæ tenaces, III, 126 N.

Conf. Stili.

Cervix adplausa equi, XVI, 357 N.

Cessare fletu, II, 653.

culpa, XIII, 518.

Latio, XV, 733 N.

cessata tempora, V, 533 N.

Cestus Veneris, VII, 447 V.L.

Cethegus, VIII, 575 N.

Cetra, vid. Cætra.

Chalcidica Nola, XII, 161 N.

Chalybs volucer, II, 107.

candens tortoris instrumentum, I, 171 N.

chalybem pati, VI, 255.

Chaonia, III, 679 N.

Chaos origo rerum, XI, 453 seq. N.; XIII, 439.

Charon umbris tot laxat sedem, IX, 251 N.

capaci mole vectat agmina, XIII, 761.

Charybdis, II, 308 N; XIV, 254 sq.

atra, XIV, 474 N.

Chelæ devexæ, XIV, 75 N.

Chelydri, I, 412; II, 536; V, 354.

Chelys grata, XI, 408 N.

Chimæra, XIV, 497 N.

Chironis sedes, lyra et institutio heroum, XI, 449 sq. N.

Choaspes, III, 317 V.L.

Chremes, seu Chremetes, I, 403 V.L.

Chromis, I, 403 V.L., 439 V.L.

Chrysas flumen, XIV, 229 N.

Cibo parco vires restituere, VI, 95 N.; XV, 810 N.

Cicatrix mente signata, VIII, 287 N.

Ciceronis patria, villa, genus et laus, VIII, 404 sq. N.

Cicones, II, 75 N.; XI, 475.

Ciere clamore, III, 437.

cunctos nomine, I, 455 N.

in vota Gradivum, X, 550.

belli simulacra, XVI, 528 N.

in pugnam, IV, 270 N.

pugnas æris stridore, VII, 605 N.

bella, XII, 218; XIV, 31.

suspiria, XVII, 215.

Cilnius et Cilnia gens Etrusca, e qua Mæcenas, VII, 29 V.L.

Cimini lacus, VIII, 491 N.

Cimmeriæ domus, XII, 130 sq. N.

Cineres Trojæ, III, 565 N.; XVII, 363 N.

cinis restat de tanto nomine, I, 600.

Libyæ, VII, 493 N.

cinerem ad pectora pressare, VIII, 129 N.

Cingere sinus inadsuetum Pœnis, III, 236 N.

Cingula saxa, X, 34 N.

Cinyphium coccum, XVI, 354 N.

Cinyphus, seu Cinyps flumen, II, 60 N.; III, 275; V, 185; XII, 226.

Circæa mœnia, dorsum, juga, VII, 692 N.; VIII, 390 N.

Circe Picum sparsit plumis, VIII, 440 sq. N.

ejus artes magicæ et veneficia, VIII, 498 sq. N.

Circumflua insula et urbs I, 289; VIII, 595; XV, 221.

Circumfundere signum, V, 200 N.

Circumligat anguis sidus, III, 193 N.

Tethys orbem undis, XIV, 347.

Circumspecta arma, VI, 619 N.

Circumspectare medicamina, XV, 8.

Circumstant discrimina et fraudes, VIII, 170.

Circumtonare armis, IV, 253.

strepitu aulam, VI, 216.

Circumvallata insula profundo, XII, 355.

urbs castello, I, 328.

Circumvolitat campum jaculo, XVII, 415.

Circus, XVI, 323.

Cirrha, Delphi, et antra Cirrhæa, III, 9 N., 97 N.

Parnasia, XII, 320 N.

Citare hastam, IV, 536 N.

citatum dorsum, X, 468 V.L.

Clades venientes, I, 41 N.

Clamat unda et ventus, IV, 524 N.

procella, IX, 516.

orator malus, VII, 220 N.

oraculum, XII, 337 N.

imago clamoris, XIV, 365 N.

Clamor nauticus, XI, 487 N.

Clamosus Helorus, XIV, 269 N.

Clanis, VIII, 453 N. et V.L., 538 N.

Clanius, IV, 188 V.L.; VIII, 453 N., 535 N.

Clara petere, I, 570 N.

flamma, XVII, 94.

Clasius, VIII, 453 V.L.

Clathris clausa, I, 569 V.L.

Clauda fides, XIII, 33.

Claudia navem Cybeles trahens, XVII, 33 sq. N.

Claudia gens antiquissima et nobilissima, V, 330 N.

Claudit vada ruina, IV, 621 N.; XI, 138 N.

orbem flexibus, II, 450 N.

muros aggere, I, 331.

portus molibus, II, 408.

vultus casside, X, 649.

pontum, VIII, 482 N.

ora cassis, XIV, 158 N.

thorax latus, IX, 588.

bellum pectore, I, 140.

metus sub corde, VI, 381.

Alpes, I, 546.

nox thalamos, XV, 542.

murmur vulnere, IV, 172.

cælum tenebris, XII, 613 N.

ferrum, I, 681; XVI, 357.

labores belli, XV, 652 N.

Claudere, includere et excludere pro finire et desinere, VI, 327 V.L.; XIII, 686 N.

cludere, VI, 451 V.L.

Claudius, vid. Appius, Clausus, Nero, Taurea.

Claustra undæ, V, 44 N.

claustris, XII, 442.

Clausus auctor gentis Claudiæ, VIII, 412 N.; XIII, 466 N.; XV, 547; XVII, 33.

Clava heroum et Herculis, II, 155 N.

nodosa, II, 246.

Clavigerum numen, III, 14 V.L.

Clavus latus, insigne sacerdotum Herculis, inventum a Baliaribus, III, 27 N.

clavum regendæ patriæ, IV, 711.

Cleadas, VII, 637.

Clementer crescit jugum, I, 274 N.; IV, 489 N.

Clementior Libyæ pars, I, 198 N.

Cleonæ et Cleonæus leo, III, 34 N.

Clipei septemplices, V, 318 N.

in iis origo et imago, seu historia majorum rerumque ab iis gestarum expressa, I, 407 N., 415 N.

aliæ imagines, V, 142 sq. N.

clipeus Hannibalis, II, 395... 452 N.

pericli, II, 576 N.

rudis, purus, albus, I, 629 N.

ex sinistro suspendebatur humero, et dextra hastam tenebat, unde ἐπ’ ἀσπίδα et ἐπὶ δόρυ, IV, 387 N.

in eo portatur mortuus ex acie, V, 584 N.

substernebatur dormienti militi, VII, 322 N.

quatitur ab heroe, IX, 423 N.

pro tutela, II, 576 N.

Clitumnus fl. cujus aqua pota candidos boves facit, IV, 545 N.

Clivosus trames vitæ, VI, 120 N.

Clœlia, X, 492 seq. N.; XIII, 828 sq.

Clœlius ejusque equus post Cannensem cladem, X, 454... 502.

Clotho, IV, 369.

longa, V, 404 N.

Cludere, vid. Claudere.

Clupea urbs, III, 243 N.

Clusium, V, 124 N.; VIII, 478 N.; X, 483.

Clypea, III, 243 N.

Clytius Pellæus ad nomen patriæ vana tumens, XVII, 429.

Cocali filiæ Minoa occidunt, XIV, 39 sq. N.

Coccum Cinyphium, XVI, 354 N.

purpuræ species, diversa ab ostro, XVII, 395 N.

Cocles, X, 484; XIII, 726 sq.

Cocytos, XIII, 566 N.; XIV, 586 N.

Cocyti vocabula mansere Lucrino, XII, 116 N.

Cœnare de die, XI, 41 N.

Cœptare magna, II, 275 V.L.

Cogit aquas in arva, VIII, 382.

coactis humeris ferre, III, 638 N.

coactas sedes ponere, XII, 361.

coacti Numidæ, X, 185 V.L.

Cognominis haud parvi vir, X, 421 N.

Cognitus bene Latio micat ensis, XVII, 394.

Cohæret infixum terræ, XVI, 587.

Cohibet se, VII, 151 N.

fugam, XV, 742.

se Libya, XVI, 219.

Coire ripas, I, 52.

Colla submissus dolori, VI, 414 N.

subdere fortunæ, X, 215 N.

dare victa catenis, XV, 247.

Collatia, VIII, 361 N.

Collinus, IV, 344.

Color mortis, VI, 409.

Columbæ Veneris aves, III, 683 N.; IV, 106.

conditrices oraculorum, III, 679 sq. N.

Columen regni, XV, 385.

Columnæ Herculeæ, I, 142 N.

domus liberi, II, 65 N.

Coma flammæ, I, 358 N.; VI, 183 N.

arborum IV, 682 N.

composita, XV, 29 N.

votiva, XV, 671 N.

erecta furentis, II, 668 N.

Comantes cristæ, IV, 515 N.

rami auro, VI, 183 N.

pinus flamma, XIV, 420 N.

crines, XVI, 59.

comans galea, XVI, 167.

Combibere luxus, XI, 400 N.

Comes dictis hasta, IV, 134 N.; IX, 568.

Cometes pestem aliaque mala portendit, I, 461 seq. N.; VIII, 637 N.

Commendat vulnus membra, V, 278 N.

semina sulcis, XV, 539.

iter, XII, 118 N.

Commercia culpæ servant pacem, II, 506 N.

Compages ætherea, I, 204; XI, 456 N.

telluris, XII, 146.

carinæ rupta, XVII, 277.

cæli soluta, XVII, 607.

Comparare gladiatores, etc., I, 39 N.

Comparationes petitæ a celeritate cursus equorum in Olympiis, I, 224 N.; XV, 210 sq. N.

a Dacis, sagittas veneno infectas jacientibus, I, 324 seq.

stellis transcurrentibus, I, 358, 359 N.

revulsis Alpium scopulis, I, 370 seq.

apro, I, 421 sq. N.

Marte, I, 433 sq. N.; XVII, 487 sq. N.

comete, I, 461 sq. N.

fluctibus vento tumescentibus, I, 468 seq. N.; VIII, 426 sq.; XV, 154 seq. N.

gubernatore navis, I, 687 sq. N.; II, 289 sq. N.; IV, 713 sq. N.

Amazonibus, II, 73 sq. N.; VIII, 428 sq. N.

avibus vesperi catervatim ad nota cubilia redeuntibus, II, 215, 216 N.

apibus inminente tempestate ad alvearia catervatim properantibus, II, 217 seq. N.

Furiis, II, 671 sq.

leone, II, 683 sq. N.

angue cælesti, III, 192 sq. N.

canibus venaticis, III, 294 seq.

Neptuno et Nereidum choro, III, 410 seq. N.

Tartari altitudine, III, 483 sq. N.

navita, oculos æquoribus fessos adspectu cæli renovante, III, 535 seq. N.

Borea, IV, 244 seq.; X, 11; XIV, 121 seq.

Mimante, gigante, IV, 275 seq. N.

pila et molibus in mare Tyrrhenum jactis, IV, 295 seq. N.

feris armentisque, incendio diffuso trepide decurrentibus monte, IV, 302 sq. N.

pugna ventorum, IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N.

a tigride valles pererrante, et in pecora absentia, tamquam præsentia, sæviente, IV, 331 seq. N.

leonibus secum pugnantibus, IV, 372 sq. N., 563 sq. N.

torrente, IV, 520 sq. N.; XII, 185 sq.; XVII, 121 sq.

duobus ursis taurum invadentibus, IV, 563 sq. N.

avulsa parte montis, IV, 600 N.

Bacchis, IV, 776 seq. N.

piscatore, esca et nassa pisces incautos capiente, V, 47 sq. N.; VII, 500 seq.

cerva, V, 280.

columba, V, 282.

lepore, V, 284.

leone subsidente, conspecto tauro, qui pugnas meditatur, V, 309 seq. N.

tempestate, seu fulmine, V, 384 seq. N.

fragore ventorum et undarum, V, 393 sq. N.; XII, 186 sq.

volucri vix haærente in arbore nutante et a Zephyro agitata, V, 504 sq. N.

igni languido, qui stipula inani crepitat, V, 571 sq. N.

aqua ebulliente in aheno, V, 605 sq. N.

anguibus, Gigantum pedibus, VI, 181 N.

hydra Lernæa, VI, 182 N.

dracone, horti Hesperidum custode, VI, 184 N.

turbine ac tempestate, ruinam terris minante, VI, 321 sq. N.

arte capiendi lupos fovea, virgultis tecta, et agnæ balatibus, VI, 329 seq. N.

Achille, VII, 120 seq. N.

pastore munitis stabulis secure dormiente, lupisque frustra sævientibus, VII, 126 seq. N.

flexibus Mæandri VII, 139 sq. N.

a rebus sub sensus cadentibus cum adfectionibus animi, VII, 141 seq. N.

splendore solis, in aquæ superficiem incidente et ab ea repercusso VII, 143 sq. N.

subita tranquillitate maris, VII, 254 sq. N.

multitudine ac fulgore astrorum, VII, 362 sq.

copia sparsorum ignium, quibus saltus uruntur, VII, 364 sq. N.; IX, 605 seq. N.

ventis inter se pugnantibus, VII, 569 sq. N.

vigore ac virtute Nestoris, VII, 596 sq. N.

fulgore Luciferi, Oceani unda renovati, VII, 639 sq. N.; XII, 247 seq.

aucupe, aves capiente viscatis arundinibus, VII, 674 seq. N.

Plutone nigro curru rapiente Proserpinam, VII, 688 seq. N.

pastore, agnam eripiente lupo, VII, 717 seq. N.

hominibus cumulo cæsorum pressis, qui redditam deinde lucem solemque intueri pavent et connivent, VII, 727 sq. N.

auriga indocili, qui confestim totas effundit habenas, VIII, 279 sq. N.

fulgore gemmæ, VIII, 467 N.

mille navibus Trojam petentibus, VIII, 619 seq.

matre, cui certa nati mors obversatur animo et oculis, IX, 41 seq. N.

sonitu maris, ventis agitati, IX, 282 seq. N., 354 sq. N.

clamore strepituque Gigantum, IX, 305 seq. N.

aristis a vento agitatis, IX, 358 sq.

fera in hostes inruente, etsi undique vulnera ei infligantur, X, 2 sq. N.

sagitta, X, 11, 12.

venatore, qui conspecto leone non amplius capream insectatur, X, 18 sq. N.

cane venatico, X, 77 seq. N.

aquila, quæ pullos suos cogit adversos intueri solis radios, X, 107 sq. N.

catulis leænæ, venatores pro matre adgredientibus, X, 124 seq. N.

arboribus magnis, vento, securi vel fulmine eversis, X, 164 seq. N.

leone vulnerato, X, 241 sq. N.

tigride vulnerata, et languentem hiatum in vanos morsus pandente, X, 295 sq. N.

navi vasta instar insulæ, ac naufraga, cujus arma ac partes sparguntur, X, 321 seq. N.

gubernatore navis, qui facto naufragio solus litori adnatat, X, 608 sq. N.

leone, in juvencum inruente ejusque tergo inhærente, XI, 243 sq. N.

serpentibus vere ineunte exuvias ponentibus et e latibulis prodeuntibus, XII, 6 sq. N.; XVII, 448 sq.

aquila, serpentem coercente a nido et rostro unguibusque incessente, XII, 55 sq. N.

torrente, æquore et ventis, XII, 186 seq. N.

ebore et margarita, XII, 229 sq. N.

splendore Luciferi nubibus hebetato, XII, 247 sq.

velocitate tigridis, quæ amissos fetus quærit, XII, 458 sq. N.

aqua, cujus circuli, seu gyri, ex lapide injecto orti, sensim expanduntur, XIII, 24 seq. N.

Geryone, tribus dextris pugnante, XIII, 200 sq.

celeritate liburnæ navis, quæ se ipsam uno remorum ictu præterit, XIII, 240 seq. N.

flammis Phlegethontis, XIV, 61 seq.

olore, qui inmobili corpore, at pedibus sub aqua agitatis remigat, XIV, 189 seq. N.

Ajace Oiliade, qui nave percussa fulmine Minervæ periit, XIV, 479 seq. N.

piscatore, qui cessante tempestate navem conscendit, XIV, 623 seq.

castore, testiculos, seu inguen, cujus causa capitur, avulsum sibi abjiciente, ut ipse incolumis effugiat, XV, 485 seq. N.

Diana, ingentem ferarum stragem edente, XV, 769 sq.

belua ponti famelica, quæ piscem conspectum avide deglutit, XV, 784 sq.

tauro, qui solus in silva relictus mugit furitque, XVI, 4 sq. N.

sole stellas, Nilo flumina, Atlante montes, Oceano maria reliqua superante, XVI, 35 sq. N.

ventis, omnia rapientibus, XVI, 96 seq.

Sirio, causa pestis, qua permulti absumuntur, XVI, 99 seq.

Mercurii celeritate nexis talaribus, XVI, 500 N.

fluvio, qui disruptis ripis exspatiatur, XVII, 121 seq. N.

navita, qui, furore Austri ac tempestatis cessante, non ventum confestim secundum efflagitat, contentus mare tranquillum esse, XVII, 207 sq. N.

impetu Britannorum, covino agmina turbantium, XVII, 416 seq.

serpente, qui virus effundit, XVII, 447 seq. N.

fulmine, omnia prosternente, XVII, 474 seq. N.

metu, quo ruunt homines, incendio in urbe sæviente, XVII, 504 sq. N.

triumphis Bacchi et Herculis, XVII, 647 sq. N.

Compendia leti, X, 475 N.

fugæ, XII, 353 N.

viæ grata sunt tibi, XVII, 573.

Compescere dolores morte, II, 144.

famem, II, 525.

Rhenum ripis, III, 599.

arma, IX, 16.

Istrum, III, 617.

corda, VII, 405.

Competit ætas, I, 114.

Complet sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N.

bissenos lunæ orbes, III, 67.

Componit par pari, I, 39 N.; III, 375; IX, 571; X, 70; XI, 212; XVI, 615 N.; XVII, 549.

se alicui, III, 125 N.

manus monstro, VI, 246 N.

carbasa malo, VI, 354 N.

comam, XV, 29 N.

filum lino, III, 375 N.

mentem, XI, 350 N.; XIII, 317.

curas, XII, 682.

gentem, XVII, 355 N.

lumina longo somno, V, 529 N.

Somnus lumina, VII, 204.

mortuum terra, IX, 95 N.

Compos vix metu, IV, 806 V.L.

pugnæ, VIII, 229 N.

ausi memorabilis, XI, 364.

Comprendere Romam bello, I, 269.

visu, III, 408.

campum, valet lancea, IV, 102.

Comprimit flamina Auster, XVII, 207.

comprimitur urbs freto, VIII, 530 N.

comprime orientes fletus, VI, 538.

Concani bibentes sanguinem equinum, III, 361 N. et V.L.

Concedit in leges Tyrias, XV, 5 N.

unda, XV, 237 N.

scil. vita, seu fato, III, 20 V.L.

non ulli dextra et astu, XIII, 452.

mari, XIV, 562.

laudi, XVII, 323, 651.

Alpes, IX, 187 N.

Concha torta Tritonis, XIV, 374 N.

Concita Dea, II, 543 N.

conciet nimbos, XII, 611.

Concilium et consilium commutantur, XI, 71 V.L.

Concipere bellum, fœdus, vadimonium, jusjurandum, vota, I, 109 N.; II, 14 N.; VII, 77 N.; XIII, 746.

furorem, V, 182.

Conclamare mortuos, v. Mortui.

Concolor, I, 233, III, 682 N.

Concors insania IV, 100 N.

lingua citharæ, XI, 437.

fuga, XVI, 68.

frenum, XVI, 380.

Concretum frigus, III, 518 N.

Concurrere viris, XIV, 129.

viro, XVII, 519.

Concutere hastam, XVI, 108 N.

thyrso Calpen III, 102.

Condensa arma, etc., I, 365 N.; II, 447; XIII, 600; XIV, 639.

Condere gentem, I, 28 N.; IV, 765.

condit nox terras I, 557; VIII, 166; XIII, 254.

mucronem jugulo, II, 260.

dolorem, X, 618.

mente, XIII, 40.

telis campum, IV, 452.

telis æthera, II, 37 N.; XVII, 66.

nomen sibi factis, III, 71 N.; IV, 37.

letum sub gurgite, IV, 607 N.

noctem, IV, 480 N.

ilicem proavorum seclo, X, 532 N.

colle, I, 275 N.

urbem servando, XIV, 682 N.

portenta, seu fata, XVI, 126 N.

se (in) sociis, V, 279 N.

Condiscere oculis pacem VII, 462 N.

Conditor diræ artis, XIV, 216.

Conferta densis maniplis legio, VII, 390.

Conferre manus, VII, 599.

gradum, XV, 188 V.L.

se alicui, seu par pari, I, 39 N.; III, 125 N.

Conficere Gigantas, XVII, 649 N.

Confidere pelago, III, 153.

Confremit cælum, XVI, 397.

Confunditur iter, III, 663 N.

murmur, XV, 138.

turbine Gradivi, XI, 101 N.

pectus visu, XV, 760.

tela, XIV, 334 N.

Congeminare sonitum, III, 196.

suspiria, XVI, 267.

Congerere in Rutulos mala, II, 540.

opes, V, 266 N.

Conjungere dicta, XIII, 446.

Martem, XV, 518.

conjunctus campus, V, 302 N.

Conjurationes, v. Sanguis.

Conliduntur corda, XI, 45 N.

ossa, II, 200.

corpora, IV, 160.

viri procursu, VII, 566.

Conligere gressum, IV, 391 V.L.; VI, 399 N.

se in orbem, VII, 309 V.L.

se, VI, 399 N.

hostem per vulnera, X, 3 N.

hastas, VI, 399 N.

pennas V, 282 N.

se in arma X, 128 N.

flammam, IV, 305; IX, 602; XVII, 93.

iram, IX, 477 N.

corpus, X, 254 N.

flatus velis, XIV, 390.

vestigia alicujus, XII, 462 N.

Conmurmurare inferias clauso ore, XV, 821.

Connectuntur apes, II, 221 V.L.

brachia a choro, III, 412 V.L.

cacumina cælo III, 675.

Connivere, VII, 729 N.

Cononeus Tarentum Hannibali prodit, XV, 324 N.

Conripere viam, fugam, gradum, campum, tempus, pugnam, I, 570 N.; XVI, 395.

leto Celtas, XIII, 80.

agmen cursu, XV, 208.

Conrumpere prospectum, V, 35.

fœdera, XII, 303.

Consanguineam dextram portendere Sagunto, I, 655, 671 N.

Conscia virtus, I, 493 N.; II, 575 N.

loca rerum, seu rebus, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 303 N., 399; V, 23; IX, 180.

Conserere thoracem, IV, 16 N.

consita ilex, X, 532 V.L.

Considunt bella, VIII, 331; XVI, 218.

fluctus, XVII, 290.

Consilium locorum, IX, 219 N.

Cf. concilium.

Consors Justitiæ Fides, II, 486 N.

thalami, III, 63.

Consortia terræ, XIV, 20.

cæli longa te manent, III, 611.

Constat hac mercede, II, 542 N.

Consules alternis mensibus, vel diebus imperium tenebant, IX, 17 N.

Consumit pontus visus, III, 157 N. et V.L.

tela pectore, V, 642 N.

tela clipeo X, 128 N.

vocem, III, 157 N.

rabiem in hoste, XII, 462 N.

noctes somno totas, III, 172; XI, 404; XV, 33.

Consumitur ira fortunæ, IX, 47 N.

vulneribus, X, 285.

pudor peccando, XI, 34 N.

annus, XV, 408.

Consurgit in hastam, ensem, ictum, I, 401 N.; IV, 610 N.; XVI, 585.

columna, etc., VI, 664 N., 684; X, 274; XIII, 54 N., 277.

equus currens, XVI, 390 N.

excelso colle Saguntos, II, 446.

Cf. Surgere.

Contendit nervo sagittas, I, 323 N.

iter, V, 125.

cælicolis, I, 234 N.; V, 104.

tueri, XIII, 441.

Contermina cædis, seu cæsis, etc., æsculus, V, 510 V.L.; VIII, 39.

Conticuere fibræ, I, 139 N.

Contingere adspectum, XIII, 403.

visu manes, XIII, 506.

Contorquet ignis nubila pingui fumo, IV, 307.

contortum pelagus, V, 397.

Contunditur conamen pugnæ, I, 33 N.

pugna, XII, 421 N.

gens, IV, 706 N.

Tyrii, IX, 545.

mœnia malis, XVII, 368.

Contus, hasta longa inpr. Sarmatarum et Scytharum, XV, 684 N.

Convellere vestigia limo IV, 577 N.

vulnera questu, VI, 431 N.

signa, XIII, 82 N.

Convertit prælia dextra Hannibal, XVII, 446.

Coni niveum decus, IV, 13 V.L.

inplumes, VIII, 419 N.

Cooriri ad bellum et in pugnam, X, 185 V.L.

Copia Martis sit, VIII, 4.

Copria promontorium, II, 306 N.

Coquere iram, consilia, bellum, extrema cœpta, II, 327 N., 540.

coquit ira nos, II, 327 N.; XIV, 103.

fervor æthera, I, 258.

pestis inopes, II, 462 N.

Sardinia arva, XII, 373.

coquitur Africa veneno serpentum, I, 212 N.

Cor Punicum, XII, 737.

cordi est certare dolis, V, 97.

sententia eadem, XVI, 648.

corde æquare facta, XIII, 803 N.

Cora, IV, 187 V.L., 220 N.; VIII, 378.

Corbis et Orsua pugnant, XVI, 533 sq. N.

Corbulo, XIV, 408.

Corcyra, XV, 297 N.

Corduba, III, 400 N.; XVI, 470 N.

Corfinium, VIII, 520 N.

Corinthia vasa et æra, XIV, 655 N.

Cornigera cassis, XV, 679 N.

corniger Hammon, XIV, 572.

Cornipes ostro stratus, XVI, 166 N.

Cornu Cydonium, II, 109 N.

cornua antennarum, XIV, 389 N.

pro crine, XV, 679 N.

pro tibiis et audacia, XV, 761 N.

insigne regum Macedoniæ, Jovis Hammonis, Bacchi, Panis aliorumque deorum, inpr. fluviorum, I, 415 N.

arcus juncta, II, 126 N.

cornu imum, XIII, 328 N.

Cornus, hasta, II, 124 N.; XIV, 442; XV, 441.

est secundæ et quartæ declinationis, X, 37 V.L.

Corona armata, VII, 308.

Tyria, V, 200 N.

quodvis præmium victoris, XVI, 299 N.

murali cinctus turrita tempora, XIII, 366 N.

Coronare signa militaria diebus festis, XV, 420 N.

aras ac templa in publica lætitia, XII, 641 N.; XII, 743.

Corpora redeuntum, VI, 572 N.

corpus pro homine ejusque manibus, VIII, 145 N.; XI, 342.

Cortona, IV, 720 N.; V, 123 N.; VIII, 472 N.

Corus, I, 469 N., 688; III, 523, 659; XV, 154.

Coruscare telum, I, 434 N.

coruscat mucronem, XVII, 458.

Corusci scopuli, silvæ, II, 353 N.

coruscum fulmen, VI, 605 V.L.

corusca arx, XII, 435 N.

Corvinus M. Valerius, qui cum Gallo pugnavit, et M. Valerius Messala orator, etc., V, 77 sq. N.

Corvus Phœbea ales, V, 78 N.

Corybantes, v. Curetes.

Corymbi Bacchi, VII, 195 N.

Corythus, conditor Cortonæ, IV, 720 N.; V, 123 N.

Corytus, pharetra, II, 106 N.; VII, 443; XV, 773.

Cossyra, Cosyra, Cosura, XIV, 272 N.

Cothon, II, 164; VI, 357 N.

Covinus falcifer, XVII, 417 N. et V.L.

Crantor Sidonius, IV, 517.

Crates clipei, V, 522 N.

laterum, VI, 540 N.

Creat liberos, IV, 357.

Roma viros ad bella, I, 4.

tellus fecunda viros magnanimos, V, 674; XVII, 464.

Creatrix dira bellorum Hispania, XV, 184.

Credere se pedibus, IV, 300.

gressus luco, VI, 173 N.

prælia dextræ, puero, IV, 426; XVI, 652.

vigori, III, 112 N.

credi ante annos Marti, XIII, 508.

crede experto, VII, 395 N.

credere hoc ne Superis quidem quis auderet, XII, 273.

vix credenda furere, XV, 452.

Cremera, II, 6 N.

Cremona, VII, 592 N.

Crenæ Phrygiæ, VIII, 503 N.

Crepitant ossa, I, 402 N.

cætræ, XVI, 30 N.

culmi, XIII, 672.

arma, IX, 280 V.L.

crepitat ignis, IV, 681 N.

grando, V, 384.

Crepusculi matutini descriptio, V, 24 sq. N.; X, 540 sq. N.

Conf. Aurora.

Cres, XIV, 39.

Crescunt artus extenti equuleo, I, 177.

Alpes cælo, II, 353.

crescit terræ labor filius Hannibalis, III, 75 N.

jugum clementer, I, 274 N.

calamus et arundo aucupis, VII, 677 N.

crescunt tabulata et tecta, VII, 677 N.; XIV, 301 N., 309.

in armis et arma, I, 642 N. et V.L.

res adcedentibus, ut contra decrescunt, subsidunt, recedunt, diffugiunt, discedunt, III, 157 V.L.; XVII, 219 N.

equi, capita ac pedes in altum moventes, ut decrescunt fessi, demissis capitibus, XVI, 353 N.

Cretenses in Sicilia, XIV, 39 sq. N.

sagittæ, II, 90 N.; V, 447; XIII, 184.

urbes centum, XIV, 40 N.

Crimen, sub quo pellitur, XIV, 288 N.

de adulterio, VI, 439 N., 634 N.

Crines flammæ, I, 358 N.

ardent Masinissæ, res fausti omnis, XVI, 118 sq. N.

alebant prisci Romani, I, 613 V.L.

in nodum religant Hesperides, II, 78 V.L.

victores, inpr. Germani, ponebant, seu consecrabant diis IV, 200 N.

rutili Gallorum, III, 608 N.; IV, 202 N.

Germani nodo substringunt, retro sequuntur et in vertice religant, IV, 202 N.

vellere, iisque passis aras ac templa verrere solebant matronæ in luctu ingenti, VI, 560 sq. N.

Criniger Titan, XIV, 585 N.

Crispare hastilia, VIII, 372 N.

Crispinus T. Quinctius collega M. Claudii Marcelli, speculatum profectus vulneratur, XV, 343... 380; XVII, 306.

Crista, X, 93.

Cristæ rubentes, XVII, 279 N.

levant caput, XVII, 392 N.

niveæ, IV, 13 V.L.

triplices, V, 134 N.

rubræ, atræ, sanguineæ, V, 165 N.

equinæ, VIII, 425 N.

cristis sublimes, XIII, 143 N.

cristæ diræ, VII, 295 N.

galeis detractæ in luctu, X, 398.

Cristata cassis, I, 401 N.

Critias, IV, 371 V.L.

Croceus honor plumarum, VIII, 442 N.

Crœsus dives apud Superos, non post mortem, XIII, 776 sq.

Croton, a Myscelo in memoriam Crotonis condita, XI, 18 N.

Cruda senecta, juventus, etc., I, 405 N.; XIII, 224; XVI, 331.

parma, V, 525 N.

crudus stimulus, V, 226 N.

Iberus, VIII, 323 V.L.

crudum pelagus, XIV, 454 N.

crudis locorum, III, 514 N.

Crudescunt mentes, XIV, 554 N.

cædibus, IV, 449 N.

crudescit ferrum, I, 432 N.

crudescere motu, XI, 89 N.

Cruentare frena morsu, XII, 255 N.

equum calce, XVII, 540.

Cruentus vir, I, 40 N.

cruentum aurum, I, 476 N.

Crustumium, VIII, 366 N.

Crux, pœna et summorum et intimorum apud Pœnos, I, 153 N.; II, 344 N.

Cryxus, IV, 148.

Cubat unda, V, 583 V.L.

Cudo, galea, VIII, 493 N.; XVI, 59 N.

Culmina fulgentia rostris, XIV, 649 N.

Tarpeia, III, 609 N.

regni, XVII, 143.

Cumæ, v. Cyme.

Cunabula per sua ducere filium, III, 81 N.

Cuncta Cyclas, IV, 247 N.

Cuneo densari in unum, XIV, 539.

feroci laxare, XV, 716.

cuneus etiam de equitatu et copiis navalibus, IV, 144 V.L.

Cupencus, IV, 535 V.L.

Cupidinis parvulus corytos, pharetra et aureus arcus, VII, 443 N.; XI, 393.

adflatus, XI, 420.

Cupidinum exercitus, VII, 446 sq. N.; XI, 388 N., 395, 411.

opera in ornanda Veneris coma, VII, 446 sq.

tela blando medicata veneno, VII, 453 N.

sagittæ ardentes, V, 19 N.; XI, 412 N.

Cupidines vincunt ipsum Jovem, VII, 454 N.

aligeri, VII, 458 N.

enervant Pœnos Capuæ, XI, 385... 430.

Cupra, VIII, 432 N.

Cupressus mœsta ad bustum, ferale decus, X, 534.

Curant arcere, III, 22 N.

Cures oppidum, caput agri sabini, III, 594 N.

Curetum antra, II, 93 N.; XV, 308 N.; XVII, 21 N.

semiviri chori, XVII, 20 N.

armata saltatio, in qua cymbala cum tympanis pulsantur, XVII, 18 sq. N.

Curio, VIII, 425 N.; IX, 415; XIII, 723.

Curis, seu quiris, Sabinorum hasta, VIII, 418 N.

Currunt fata, IV, 731 N.; VII, 307 N.

currit ævum, XV, 63 N.

sors, XVI, 670 N.

aqua, VI, 140 N.

dies, XV, 53.

Currus, scilicet triumphalis, III, 614 N.; VI, 546 N.

siderum, III, 59 N.

pro equo, XVI, 366 N., 662.

stridens sub pondere Dei, XVII, 490 N.

Senatorum, I, 616 N.

Cursus certamen, XVI, 457 sq. N.

cursu pro cursim, VII, 719 N.

Curule certamen, XVI, 317 sq. N.

curules sellæ, I, 616 N.

Curvata unda, I, 472 N.; IV, 650; XV, 155.

curvati calces equi, XVI, 376 N.

Curvus piscis, XIV, 570 N.

gradus equorum, XVI, 395 N.

curva trabe findere undas, VI, 523.

curvum antrum, VI, 149 V.L.

Cuspis ductus signat in pulvere, IV, 258 N.

sub cuspide, IV, 42 N.; XII, 277 N.

cuspide flammare equum, IV, 195 N.

Custos templi, II, 150 N.

Cyane, XIV, 515 N., 567, 586.

Cybebe, VIII, 363 V.L.

Cybeles simulacrum Pessinunte Romam translatum, XVII, 1 sq. N.

in Almone ablutum, VIII, 363 N.

sacerdotes, montes, et mysteria, XVII, 18 seq. N.

Cybele magna mater Deum, XVII, 36 sq. N.

Cyclades, I, 472 N.; IV, 247 N.

Cyclopum camini, antra, saxa, V, 71 N.; XIV, 33, 514 N., 527 sq.; XV, 427.

libido ad cædes, XIV, 531.

opera præclaræ artis, IV, 433 N.; IX, 448 N.

fulmina, IX, 307.

sedes in inferis, XIII, 440.

Cycni moribundi canunt, XI, 438 N.

Cydnus, III, 338 V.L.; XIV, 434.

Cydon latrator, II, 444 N.

Cydonea tela et cornu, II, 90 N., 109; VIII, 494 N.; X, 260 N.

Cyllenes antra, III, 203 N.

Cyllenida plantam ire talaribus nexis, XVI, 500 N.

Cyllenius, III, 168; VIII, 111; XIII, 630.

Cymæa vates, IX, 57 V.L.; XIII, 400 N.

Cyme et Sibylla Cumana, VIII, 531 N. et V.L.; XIII, 400 N., 488 sq.

oppugnatur ab Hannibale et a Graccho defenditur, XII, 60 seq.

ibi templum Apollinis in jugo montis a profugo Dædalo exstructum, XII, 85 sq. N.

Cymodoce, nympharum italidum maxima natu, VII, 428 N.

Cymothoes vagæ regna, III, 58 N.

Cynthia, IV, 480 N.

Cynosura fidissima nautis Sidoniis, III, 665 N.; XIV, 457.

Cyprus ejusque urbs Paphos Veneri sacra, VII, 456 N.

Cyrenæi, seu Battiades, II, 61 N.

Cyrene et Cyrenaica, III, 249 sq. N.

mater Aristæi, XII, 369 N.

Cytherea instat aligeris Cupidinibus, VII, 458.

Cythereia ales, III, 683 N.

Cythereius ignis, XII, 247 N.

Cyzicum oppidum et Cyzicus rex, XII, 399 N.

D

Daci et Dacia, I, 324 N.

Dædali fata extrema, XII, 89 sq. N.; XIV, 40 sq. N.

Dædalus aliena penna se tollere in auras ausus est, et Icarum docuit, XII, 90... 101.

Conf. Cyme.

Dahæ, XIII, 764.

Damnant cibos, II, 595 N.

vivere paci, III, 331 N.

vesci, V, 62 N.

tantos honores esse epulis, XI, 283 N.

arcus hastilibus, VIII, 494 N.

agros tumulis, XV, 557 N.

aciem, XVII, 584 N.

manus sanguine, IX, 126 N.

tenebris Avernis, XV, 76.

damnati Superis, IV, 229; XI, 476 N.

nocti Stygiæ, V, 242 N.

damnata manus, VII, 648 N.

Damnum, I, 41 N.

Daphnis pastor Siculus, XIV, 462 sq. N.

Dapsilis, VIII, 376 V.L.

Dardani regnum et fata, I, 14 N.

genus, XI, 177 sq. N., 293 N.

Dardaniam inferre Latio, I, 43 N.

Dardanidæ, XVI, 24 N.

Dardanida, XVI, 191 N.

Dardanius, I, 486 N.; II, 336; III, 164, 359; IV, 782; X, 30.

Dardanus ductor, I, 14 N.

Dardana mœnia, XVII, 322 N.

Roma, IV, 670.

lampas, XII, 429 N.

fœdera, XV, 319 N.

Dardani, XV, 313 V.L.; II, 1; III, 616; IV, 733.

Dare alicui mentem, I, 63 N.; VI, 609 N.

inania famæ, IV, 73 N.

virum famæ, VII, 217 N.

loca vasta, VII, 212.

leto, VII, 599.

terga montibus, III, 507 N.; IV, 614; VI, 254; VII, 499.

terga malis, XII, 329.

Divos, III, 625 N.

ex sese liberos, VII, 492 N.

urbem in prædas, I, 455 N.

quid in cineres, VI, 716.

faces ferrumque in tecta, V, 636.

lacrimas casibus humanis, VIII, 58.

corpus somno, XVI, 227.

alas sub castra, IV, 511 N.

funera, IV, 216.

se alicui, III, 150 N.

dat jactare, portare, etc., I, 3 N.; IV, 716 N.; V, 324 N.; VI, 702; VIII, 2; XI, 457, 551 N.; XVII, 169.

dant mare vento nautæ, VI, 365 V.L.

mare venti, VI, 365 V.L.

amori sævire, VIII, 113 N.

tramittere bella, XVI, 700 N.

superare, XIII, 145 N.

datur superare, I, 14 N.

fari, I, 78.

Cf. II, 20; V, 40, 410; VI, 423, 659; VIII, 2; X, 57.

clamor ad astra, VI, 252.

dantur campi, II, 315 N.

datum sat fidei proavisque, II, 561 N. et V.L.

data fœdera, V, 304 N. et V.L.

Dasius, XIII, 32 sq.

Dator justitiæ, lætitiæ, etc., VI, 467 V.L.

Dauniacus, XII, 429 V.L.

Daunus et Daunius, Dauni arva, campi, etc., I, 291 N., 440 N., 665 N.; II, 557 N.; XI, 506 N.; XV, 344; XVII, 158, 220, 431.

Cf. IV, 502 N., 554.

Debellati bonis Capuæ, XII, 287 N.

Debere nil ultra Superis, XV, 371 N.

Debilis arte belligera, VIII, 259.

Decemviri, XIII, 752 sq.

Decernere ferro, XVI, 531 N.

Decerpere decus, IV, 138 N.

undique honorem Vestæ, VII, 184 N.

Decertare hosti, XV, 14 N.

Decidere pectore, II, 628 N.

Decimum volumen maris, XIV, 121 N.

Decipiuntur dii, I, 482; VI, 693.

Decius Campanus, XI, 155 sq., 377 sq.

Decolor moribus, XI, 422 N.

unda, VII, 150.

Decor terribilis, VI, 429 N.

Decora alta relinquere, III, 144 N.

Decrescit stella tenebris, XII, 250 N.

equus fessus, XVI, 391 N.

Cf. Crescere.

Decumanus fluctus, XIV, 122 N.

Decurrit ætas, XV, 47.

classis, XV, 160.

Decursiones septem in circo, XVI, 372 N.

Decus Laurentum, IV, 221 N.; V, 412 N.

decoris furor, II, 324 N.

Deducere cornua tauri, XIII, 223 N.

deductus stirpe parentis, II, 178.

deducta classis, II, 407 N.

Deest non cernere, VI, 10 N.; VII, 497 V.L.

pascere, VII, 497 V.L.

sperare, XI, 50.

fatis, VIII, 36.

patriæ, XVI, 610.

Defendere primos annos venatu et silvis, II, 69 V.L.

sitim lympha, V, 490 N.; VII, 170; XIII, 99.

dedecus morti, V, 490 N.

misero tela, XVII, 431 N.

tempora lino, III, 271.

Cf. Prohibere.

Defert torrens monte silicem, IX, 396 V.L.

Defessi rebus et defessæ res, I, 566 N.

Cf. Fessi.

Deficit res me et mihi, VIII, 659 V.L.

scandere, III, 112.

pascere bellum, XIII, 359.

defici pro deficere, III, 112 V.L.

defecta viris, VI, 301 N.

Defigere gressum stabilem, IV, 655 N.

telum corpore, IV, 454.

hastam terræ, VII, 294 N.

defixi omine torpent, IX, 253.

defixus ardor sponsæ in ossibus, XV, 269.

torvo obtutu, XVII, 184.

oculos terræ, VIII, 73 N.

Deformis hiems, III, 489.

Degener, IV, 515; V, 598 N.; VII, 291 N.; X, 422; XI, 524 N.; XII, 287; XV, 76.

Degenerat dextra, XV, 745.

Degustat hasta cruorem, V, 274 N.

Dehiscit terra, XVII, 607.

Dejectus armorum, XII, 190 V.L.

Dejicere Galam, XV, 464 N.

Magonem, XVI, 154 N.

a limine portæ Pyrrhum, XIII, 726.

volucrem cælo, II, 96 V.L.

caput ense, XIII, 246 N.

dejici culmine regni, XVII, 143.

ab extremo orbe, XVI, 289 N.

spe, X, 380; XII, 189 V.L.

Delere milites, urbem, IX, 39; XV, 549.

Delibat corpus hasta, V, 274 N.

cruorem, XIII, 495.

Delius vates, XII, 330 N.

Delphi quando et ubi conditi, XV, 311 N.

Delphicum oraculum, v. Cirrha et Pythia.

Delus sedes Apollonis, V, 204.

Demergere ponto fœdera, I, 62 N.

alvo falaricam, VI, 273.

Demetere colla, IV, 213 N.; V, 286; XVI, 102.

Demittere umbris, I, 439 N.

Erebo, II, 541.

neci, I, 439 N.

stagnis, V, 17.

vadis liventis Averni, X, 137 N.; XIII, 459.

ad Manes, I, 439 N.; IV, 340; XV, 467.

volucrem cælo, II, 96 V.L.; VIII, 522.

demissus crines vertice, III, 284 N.

Cf. Descendere.

Dens niveus elephantorum, IX, 581 N.; XVI, 205.

invidiæ, VII, 271 N.

Densere pro densare, IV, 159 V.L.; XIV, 539.

Densus ensis, I, 500 N.

volatus, II, 220.

lucus abiete, III, 442.

densa ala virgine, II, 84 N.

acervo, V, 665 N.

globo, VII, 53.

Denudare urbem, XVI, 620 N.

Depascere bello Latium, XVI, 680 N.

ripas gregibus, IX, 208.

depasci artus, VI, 203 N.

depasta frons, VI, 51.

caminis, XIV, 56.

depasti scopuli, XII, 153.

Depellere dedecus, I, 108.

silicem monte, IX, 396 V.L.

Dependere annos venatu ac silvis, II, 69 V.L.

Depexa vellera (serica) ramis, XIV, 664 N.

Deploratus Mars, VII, 222.

Deponere vela, II, 11 N.

gremio tuto gentem, laurum, etc., VI, 610 V.L.

Deposcere hiatu populos, III, 202 V.L.

Deprendere volucres jaculis, XVI, 565 N.

deprendi nulli in armis, VI, 619 N.

Deproperare munus humandi, II, 265 N.

Derigere male pro dirigere passim scribitur, II, 92 V.L.; IV, 540 V.L.; IX, 583.

Deripere dextras et dextris, scilicet arma, IX, 29 V.L.; XV, 727 V.L.

differt a diripere, I, 525 V.L.

Descendit vertice cæsaries, VI, 427.

nocti, Erebo, XIII, 708 N., 759.

fauces, seu fauci, XIV, 599 V.L.

urbs monte, VIII, 397.

Describit munera pugnæ, IX, 267 N.

Deserere hostes fessos, XVI, 620 N.

Desidiæ veneno blando virtus evicta senescit, III, 581 N.

Desinere iræ, X, 84 N.

desine bella, XII, 725 N.

Desistere pugnæ, X, 84 N.

Desolata metu cuncta, XII, 12 N.

Desperare vias, II, 367.

urbi, II, 594 N.; X, 629.

Desperatio crudus stimulus, V, 226 N.

Despecta lucis origo, XI, 48.

Destituit prospera munera Martis, X, 384.

Destringi inter prælia, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L.

mucrones, XVII, 163.

Desuescere honori, III, 576.

Detegere ensem vagina, XIII, 168.

Detergere umbonem ictu, V, 297 V.L.

remos, XIV, 382 N.

situm ferro, VII, 344 V.L., 534.

dedecus et fœdera, I, 62 V.L.

honorem Vestæ, VII, 184 V.L.

Deteri bellis, VII, 397 N.

famæ, VII, 247 N.

Detonare verba, XVII, 201.

Detrahere ignibus patriam, XVII, 180 N.

Deturbare gladio circumdata agmina, VII, 715.

Deus dicitur omne numen divinum, etiam Dea, IV, 723 N.

mite et cognatum homini, IV, 795 N.

Dii amant, incolunt et frequentant loca sibi sacra, I, 27 N.; XII, 605 N.; XIII, 345.

urbe expugnanda, vel expugnata excedunt, II, 365 N., 592 N.; XII, 517 N.

præsentes sunt et adsunt, vel redeunt, II, 365 N.; VIII, 214.

ætate aurea inter homines commorati, postea eorum inpietate moti terra cessere, II, 296 sq. N.

invident fortunæ ac famæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; VI, 82 sq.; XV, 512; XVII, 550 N.

minores non respondent majoribus, sed extemplo mandata exsequuntur, II, 543 N.; IV, 430 N.

adventus tempestate, motu terræ, etc., indicantur, I, 95 N.; IV, 440 sq. N.

ingressu currusque strepitu quatiunt cælum ac terram, IV, 442 sq. N.; XVII, 490.

fluviorum arundine, seu glauca fronde capita revinciunt, IV, 659 N., 695 N., 726.

a cæde Romanorum oculos avertunt, V, 201 sq. N.

eorum culpa, crimine ac dedecore fausta inprobis et infausta piis contingunt, VI, 84 N., 340 N., 402 N.

reverentia major adversa, quam secunda fortuna, VII, 88, 89 N.

eorum unguentum, ambrosia, et vinum, nectar, XV, 23 N.

diis marinis exta in mare porriciuntur, XVII, 50 N.

non adtendunt votis, VIII, 589 N.

heroibus auxilio veniunt et inter se dimicant acriter, IX, 287 sq. N., 438... 469.

qui Pœnis, quique Romanis faveant, IX, 290 sq.

heroes nube cinctos ex acie subducunt, IX, 484 N.

manus magna, IX, 488 N.

in conviviis eorum Apollo lyram pulsat, et Musæ adcinunt, XI, 288 sq. N.

discurrunt in septem colles Romæ, ab Hannibale oppugnatæ, XII, 608 N., 706... 725 N.

acuunt visum hominum, XII, 707 N.

dimovent nubem, veroque ore adparent heroibus, XII, 705 N.

humana plerumque forma induti adparent, II, 553 N.

præsentiæ signa edunt in discessu, VII, 194 sq. N.

eorum forma major et augustior humana, VI, 426 N.; XV, 21 N.

iis deceptis nulla gaudia stant diu, XV, 466.

non curant res humanas, et perpetuum agunt otium, secundum Epicureos, XV, 57 sq. N.

Devexa invia, III, 632.

devexa lateri urbs, VI, 645 V.L.

jugo, VIII, 360.

devexæ currus lunæ, IV, 480 N.

devexa subit jugum tellus, XIII, 674 N.

Devincere, V, 507, 676 V.L.

Devinctus colla Latiis catenis, VIII, 276.

Devolvitur acer Allius, scilicet ex equo, IV, 566.

Dexter Deus, I, 514 N.; V, 227; XI, 529; XII, 193; XIV, 467, 494 N.

pes et hora, VII, 172 N.

dexterum tempus ad prælia, V, 85.

Dextra plena dare gaudia, XV, 56.

amplecti, XVI, 155.

dextras jungere, XIII, 76.

conducere, emere, dare, etc., V, 195; XI, 539 N.; XIV, 238 N.; XV, 495; XVI, 18.

dextra pro virtute et viro forti, XII, 351 V.L.; XV, 92, 385, 510, 564, 654, 733; XVI, 32, 85; XVII, 331.

in dextra sua sunt leges, etc., I, 304.

magna Jovis, VII, 371 N.

Diadema est vitta candida, XVI, 241 N.

Diana Thoantea, seu Taurica et Scythica, IV, 367 sq. N., 769 N.

Facelina, XIV, 260 N.

Ephesia ejusque sacrificia humana, XV, 170 N.

irata Œneo et Calydoni, XV, 307 N.

Campana, XI, 300 V.L.

Aventina, XII, 712 sq. N.

ejus humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N.

venationes, XV, 769 sq. N.

Dicarchea, VIII, 533 N. et V.L.; XII, 107; XIII, 385.

Dicare vota Junoni, VII, 77.

alicui imperium, V, 675.

Dicere, de vatibus, XIII, 819 N.

Dicto citius, seu non segnius, V, 608 N.

dictis comes hasta, IV, 134 N.; IX, 568 N.

Dictaturæ majestas, VII, 94 N.

Dicte et Dictæum antrum, II, 90 N., 94; XII, 90 N.; XIII, 184; XV, 631; XVII, 21 N.

Dictynna, II, 71 N., 191.

saltus exercet, XV, 770.

Didita fama, I, 186 V.L.

Dido condit Carthaginem, I, 21 sq. N., 444 sq.; II, 406 sq.

Tyrum deserit, I, 73 sq. N.

moritur, VIII, 50... 159.

Annam in somnio admonet, ut ab Æneæ insidiis sibi caveat, VIII, 160 sq.

ejus templum, I, 81 sq.

se curis exuit morte, I, 85 V.L.

Æneam hospitio excipit, et, deserta ab eo, pyram conscendit, II, 412 sq. N.

Diducta Africa jugis Europes, I, 199 N.

ab armis paribus, XIV, 526 N.

fera in iras alternas, VI, 268 N.

diductæ fauces hiatu, III, 194.

turmæ, IX, 610; XV, 187.

Diem ereptum revocare, IX, 36 N.

de die cœnare, XI, 41 N.

Difficilis equus, VIII, 586 N.

Diffingere dolos, VII, 153 V.L.

Diffluere luxu, XII, 18, 19 V.L.

Diffugit res, v. Crescere.

Diffulminare turbam, V, 276 N.

Diffusus bellator, XIV, 366 N.

sol in noctem, VI, 2.

ad aures fervor, XIII, 22.

diffusa vox, XIII, 283.

comas, XV, 24.

Dignata palus jurari Diis et Deorum regi, XIII, 569.

Dignus avorum, VIII, 383 N.

Dilectus domino ensis, I, 167 V.L.

dilecta chelys, XI, 451 N.

Diluit Titan nebulas, V, 57.

Dimittunt venti murmura, VII, 257.

membra arma, VII, 632, 660.

verbera, XVI, 343.

Dindyma, mons geminus Phrygiæ, et Dindymene, XVII, 20 N.

Diomedes palladium Æneæ reddit, XIII, 35... 78 N.

vagus, XVI, 368 N.

in Daunia consedit, I, 125 N.

Tydei filius et Œnei nepos Hispaniam adiit et condidit Tyden, III, 367 N.

ejus campi, I, 125 N.; VIII, 241.

equi, III, 38 N.; XIII, 440 N.

aufert equos Æneæ, XVI, 369 sq. N.

Dione, IV, 106 N.; VI, 697.

numen erat, XIV, 409.

Dionysei thyrsi, III, 393 N. et V.L.

Dipsas, serpens, III, 313 N.

Dira vox, IV, 260 N.

laus, VIII, 384 N.

Dirigere vulnera ferro, II, 92 N. et V.L.

spicula, III, 273.

directum corpus, VI, 228 V.L.

Diripere ense colla, XV, 727 V.L.

differt a deripere, I, 525 V.L.

Dis
dites sine vomere glebæ, III, 673 N.

morte æquantur egenis, V, 264 sq. N.

ditia promissa, III, 512.

Discedit nemo expers muneris, XVI, 301.

res, v. Crescere.

Disceptare armis, XVI, 186.

Discere singula, XI, 261 N.

locos, XII, 568 N.

Discidit mare terram, XIV, 16 V.L.

Discingere ratione dolos, VII, 153 N. et V.L.

discincti Libyes, II, 56 N.; VII, 153 N.

armis, VIII, 34 N.

Discordia etiam in morte, XVI, 546 sq. N.

concors, IV, 224 V.L.

Discordia frena fluitant, VIII, 283 N.

Discrimen lucis, XVI, 538 N.

discrimina læva Martis, V, 660.

parva leti, XII, 266 V.L.

famæ magnæ optare, XIII, 190.

Discum exigere, XIV, 505 N.

Discurrit tessera castris, VII, 347 N.

Discutit trabs caput, VI, 280.

Disjicere arces telo, IX, 538 N. et V.L.

claustra portæ, VII, 568.

disjecta pax, II, 295.

tellus, VI, 185.

crinem, II, 558; V, 203.

disjectæ portæ, XII, 184 V.L.

disjectum cerebrum, II, 200.

Dispensare vires, IX, 244 N.; XVI, 341 N.

Dispergere vitam in auras, IX, 167.

gæsa, I, 267 N.; IV, 195; XI, 387 N.

dispersa prælia sectari, XVII, 509.

Dissicere animas, XIII, 444 V.L.

Dissidere partitis maniplis, VII, 730 V.L.

Dissiliens tellus, V, 616.

Dissona agmina lingua, XVI, 19.

Dissultat splendor per tecta, VII, 144.

ardor, IX, 608.

Distermina terris, V, 399.

Distinguere primam vocem lingua, I, 78 N.

vestem auro et clavo, II, 602; III, 27.

epulas lacte, favis, ludo, VII, 182; XI, 429.

Distrahunt fretum venti, Africus et Boreas, VII, 572.

Distringi inter prælia, etc., II, 189 V.L.

differt a destringi, II, 189 V.L.; XVI, 528 V.L.

Ditione caret virtus, VII, 506 N.

magna populi dicere, seu regere, VIII, 423 V.L.

Diversus orbis, III, 333; XIV, 77.

diversæ Arctos, I, 198 N.

diversa ripa, I, 264 V.L.

brachia relaxare, XIV, 399 N.

silva, seu arva, V, 458 V.L.; XVII, 546 N.

Dives Ausonia, IV, 220 N.

Cf. Dis.

Dividere noctem cum buccina, VII, 155 N.

fretum, XIV, 413 N.

volucrem cælo, II, 96 V.L.

divisi Hiberi, III, 418.

montes, IX, 302.

divisus Lixus gurgite, V, 400.

quisque timori, V, 102 V.L.

divisum caput humeris jacet, IV, 239 N.

Dividuæ oræ, XIV, 234.

Divinæ flammæ, III, 344 N.

Divinationis genus, III, 344 N.

Divortia æterna terrarum, III, 419 N.; XIV, 18.

Documenta domus, VI, 123 N.; XIII, 671 N.

Dodonæi oraculi origo, III, 679, 680 N.

Dodonis quercus, III, 680.

Dolon teres, III, 250 N.

Dolopes, XV, 314 N.

Dolori ingenti lacrimæ conveniunt, non verba, V, 592 N.

Domare labores, III, 575.

adversa, I, 533 N.

venena, VIII, 499.

frigus famemque, XV, 110.

rura rastris, VIII, 369 N.

corda luxu, XI, 387.

fluctus ulnis, XIV, 479.

saxa, III, 499 N.

Alpes, XV, 504 N.

metum, XII, 552 N.

delicta, XIII, 844 N.

Dominans terra, IV, 228 N.

Roma, III, 609.

Dominus Senatus, II, 45 N., 363.

Domitat cornipedem in gyros, IV, 18 N.

furores, VII, 218.

Domitiani laus et res gestæ, III, 594 sq. N., 607 sq. N.; XIV, 687 sq. N.

Domitor equorum, III, 376 N.

tumidi maris, IX, 291.

Domus Fidei, I, 598.

Ditis, VI, 488 N.

fraudum Carthago, VI, 479 N.

Sidonia, XV, 38 N.

alta Jovis labat, XVII, 475 N.

æterna Plutonis, XVII, 465 V.L.

antiqua, I, 572 N.

ultima terræ, III, 283 N.

Alpina, III, 492.

Dona Bacchi, VII, 748 N; XI, 414.

auctumni, XIV, 588 V.L.

in rogum conjecta, XV, 390 N.

hastæ, V, 321 N.

Donat dextera tibi Alpes, I, 487 N.

Hannon tibi quantum sanguinis, II, 326 N.

patrinæ iram, XV, 600 N.

fugam, XV, 721 N.

diem Lyæo, XI, 407 N.

prædam flammis, II, 608.

vincere, III, 597 N.

paucis mens ire per ora, III, 136 N.

compendia vitæ, X, 475 N.

donant suffragia Pœnis funera, XV, 734 N.

Dorimachus, XV, 313 V.L.

Dorsum æquoreum, XI, 448 N.

telluris, XIV, 591 N.

citatum, X, 468 V.L.

Dorylas, II, 126.

Dos a sponsa et sponso data, XVII, 75 N.

Dotale nomen lacus, V, 22 N.

dotalia arma, XVII, 75 N.

Drepane, seu Drepanum, XIV, 269 N.; XV, 297 N.

Druentia, III, 468 sq. N.

Dubia cuspis, cœna, fames, ala, IV, 188 N.

vela, XIII, 887 N.

Dubitantia lumina, X, 153 N.

Ducarius, V, 645 sq. N.

Duci turpe totam somno consumere noctem, III, 172 N.

nota militum nomina et singulorum facinora, I, 454 N.; IX, 245 sq. N.

Ducit, seu agit, scilicet in triumpho aliquem, VIII, 277 N.

lympham fluvius, IV, 87.

gressus, IV, 391 N.

volatus, XII, 101 N.

lustra, XVI, 889.

fila, III; 96; IV, 28.

bellum, V, 97 N.

puerum per cunabula patris, III, 81 N.; VII, 38.

alimenta lino, V, 583 N.

ensem vagina, VIII, 340 N.

fastus atavo consule, II, 10 N.

stabula cantu, XIII, 347 N.

lapidem chelys, XI, 442 N.; XV, 458 N.

chalybem saxo, III, 267 N.

suspiria, dolorem, spiritum, VIII, 212 N.

æstatem, III, 383.

nervos, arcus, cornua, remos, I, 334 V.L.; II, 127 V.L.; XIV, 536 N.

habenam circum caput, I, 315 N.

conamen, IX, 519.

corda orator, XV, 458 N.

nomen ab origine, XVI, 428 N.

noctes, seu somnos, XI, 403 N.

non ultra vitam, XIII, 645.

Ductus remorum servat manus, XIV, 536 N.

in pulvere signat cuspis, IV, 258 N.

Duilius ejusque victoria navalis et columna rostrata, VI, 663 sq. N. et V.L.

ei funalia prælata, etc., VI, 667 sq. N.

ejus uxor Duilia exemplar pudicitiæ, VI, 668 N.

Dulce mihi venit ad manes, quod gratia vitæ durat, etc., XIII, 664 N.

Dulichius et Dulichium, I, 379 N.; II, 603; XII, 115 N.

Dum virtutis venerabile nomen, vivet, etc., VI, 548 N.

dum sidera cælo lucebunt, dum, etc., VII, 476 sq. N.; VIII, 173 sq.

Duræ sorores, I, 281 N.

mentes, I, 558 N.

res, II, 596 N.

aures, VI, 519 N.

curæ, XI, 371.

duri Spartani, VI, 308 N.

bello, XV, 566 N.

manipli, I, 248 N.

dura fuga, XVI, 118 V.L.

vis, III, 161 V.L.

venatu, VIII, 516 N.

duro Diti XIII, 415.

Durant tabo viscera, II, 463 N.

bellis pectora, XI, 481 N.

hos succedere muris, XI, 75 N.

minæ frontibus cæsorum, V, 673 N.

durat Hannibal, XII, 668 N.

amicum, XIV, 117.

vita in ævum, VI, 296.

durari ripis Eurotæ, VI, 311 N.

Durius, fluvius aurifer, hodie Duero, I, 234 N.; I, 438 V.L.

Durio abstulerat, V, 323.

E

Ebur vaginæ sectilis, XVI, 207 N.

Tiburtino ære fit candidius, XII, 229 N.

Ebusus, III, 362 N.

Echetla urbs, XIV, 268 V.L.

Echo, V, 433 N.; XIV, 365 N.

Ecquando, III, 560 V.L.

Edax luctus, XIII, 581 N.

Edetani, Editani, III, 372 V.L.

Edi morsibus mentis, XVII, 344 N.

obliviis, XIII, 665 N.

longa ætate, IV, 22.

edit, seu est viscera fames, II, 463 N.

Edita lymphis Libycis Pallas, IX, 297.

Edomita lumina, X, 342 N.

edomiti labores, III, 531.

Edonis et Edones, IV, 776 N. et V.L.

Educere liberos, XIV, 289 N.

noctes, seu somnos, XI, 403 N.

educti in diversis partibus orbis, IX, 434 N.

Effert caput, VI, 186; VII, 254; VIII, 250 N.

se virtus artis, XIII, 773; XV, 92 N.

se, seu gradum portis, I, 427; IX, 92; XI, 112.

dextram, IX, 626 N.

se Allia ripis, VIII, 647.

elatus futuris, VIII, 27.

favore, gaudio, dolore, studio, XI, 492 N.

Effigiem in pelagi, V, 5 N.

Effluunt tori marito, II, 628 N.

præcepta viro, III, 188 N.

effluxit mens, VI, 245 N.

Effrenare in prælia, IX, 496 N.

Effrenus furor, XIV, 688.

Effringet fluctus in urbem, I, 647 N.

Effultus membra tergo, VII, 283.

Effundit tela, I, 267 N., 335; IX, 312; XV, 764; XVI, 481, 578.

agmina, II, 151 N.; III, 241, 543; VII, 238; XII, 576.

cantum, seu voces, III, 696; VIII, 168; IX, 123; X, 365; XII, 292 N.; XIV, 215, 473.

habenas, I, 161; VII, 696 N.; VIII, 280.

arma gremio, II, 387.

laxos amictus, II, 389.

genitrix equum, XVI, 365.

equus equitem, X, 255.

vitam, VII, 678.

animam, XIV, 630.

crinem, I, 93 V.L.

membra ex aggere, I, 308.

axem, XVI, 360.

vires, XVI, 339, 498.

Pœnos in gurgite, VI, 686 V.L.

calamos pharetra, II, 131 N.

agmina, II, 151 N.; III, 241 N.

jubas per colla, XVI, 442 N.

moles, vim, laborem, V, 66 V.L.

effusæ turbo ruunt flumine inopino, XII, 185 N.

Egerere iras, IV, 278 V.L.

cautes, XIII, 838.

Egeriæ luci, IV, 367 N.

pubes, IV, 380.

Egestas deforme malum ac sceleri proclivis, XIII, 585.

Ego propter emphasin additur, II, 340.

mecum erit hæc pietas, VIII, 328 N.

Eheu, XI, 212 V.L.

Ejectat flammas mons, XII, 150 V.L.

Electra Atlantis, XI, 292 N.

Electrum, et succinum, et nobilius metallum, I, 229 N.

Elementa irarum, III, 77 N.

Elephanti atri, nigri, nigrantes, squalenti tergo, III, 463 V.L.

Libyssæ belluæ Rhodanum trajectæ, III, 459 sq.

in Trebiam acti pereunt ac sæviunt, IV, 598, 621 N.

eorum nivei dentes, IX, 582 N.

manus, seu proboscis, IX, 628 N.

Eleus axis, I, 224 N.

carcer, XV, 210 N.

Elicere numina, VIII, 101.

oracula, XIII, 411.

iras, VII, 70.

Elidere nexu ora, III, 33 V.L.; IV, 242.

corpora ruina, V, 509; VI, 236; X, 393.

gemitus nisu, I, 531.

orbes oculorum, IX, 490.

Elissa et Elisa, I, 81 N. et V.L.; II, 391; XIV, 573; XVII, 224.

Elissæus, II, 239 N.; III, 82; VI, 346 N.; XIV, 257; XV, 521; XVI, 614.

Eloquio partum decus, III, 619; VIII, 411.

Eludere iras incerto eventu, IX, 355.

Eluere mentes crimine, XI, 200.

labem cruore, XII, 283.

Elysium, II, 698 N.; XIII, 410, 550 sq. N., 631 sq., 778.

Emathia pugna, III, 400 N.; XV, 286 N.

Emere bene, IV, 754 N.

magni, V, 601 N.; X, 286.

morte, VII, 620.

Emeritus senex, XVI, 625 N.

emeritum cælum, VII, 19 N.; XI, 461.

Emersere se pelago, VII, 413 V.L.

Emetitur pontum, I, 639.

noctes, III, 555.

iter, seu diem cædibus, IX, 186; X, 327.

sol terras, IV, 478.

annos, III, 398.

emensus pontus, I, 636 V.L.

Emicare, I, 376 N.; II, 238 N.; IV, 468; VII, 376; XI, 479; XII, 9, 459; XVI, 523.

in Martem, seu arma, III, 85 N.; XV, 158.

Emotus pontus, XVII, 283.

Emporiæ, III, 369 N.; XV, 176.

Enare valles, III, 662 N.

volatu, XII, 95 N.

freta pericli, XV, 375 N.

Cf. Tranare.

Enceladi rogus Ætna, XIV, 579 N.

Enguion et Engyni, XIV, 249 N. et V.L.

Enim pro vero, unde sed enim, at enim, verum enim, enim vero, I, 33 N.

Græce ponitur, XIII, 468 N.

Enna, v. Henna et Hennæus.

Ennii laus, XII, 393 sq. N.

Ensis præmium, XVI, 460.

Conf. Gladius.

Entella, XIV, 204 N.

Entellus et Entella, v. Acestes.

Enyo sæva, X, 202 N.

Eoi lux, XI, 515 N.

Eous Belus, II, 49 N.

Cf. III, 334, 615; IV, 481; IX, 180 N.; XIV, 282.

Eoa litora, IX, 2 N.

gemma, XIII, 355 N.

ala, VII, 636 N.

sagitta, II, 102 N.

Ephebos excedere, XIV, 493 N.

Ephyræus, XIV, 52 N.

Ephyre, XIV, 52 N., 180, 656; XV, 310 N.

Epicides, XIV, 287 N.

Epicureorum placita de voluptate, anima, et otio deorum, XV, 45 N., 57 N.

Epiphonemata poetæ, II, 696 sq. N.; IV, 396 sq.

Epirotica signa Pyrrhi, I, 627 N.

Equi Solis, V, 56; XVI, 230.

generosi eorumque genealogia et reparatio sobolis, XVI, 328 sq. N.

Hispani, Græci et Cappadoces præstantissimi ludis circensibus, XVI, 328 sq. N.

quadrigarum non omnes recensentur, sed unus tantum, XVI, 328 sq. N.

Asturici parvi et tolutarii, III, 335 sq. N.

amant permulceri cervicem, XVI, 356 N.

Lusitani e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364.

vulnerati se erigunt, calcitrant, conruunt et capita huc illuc jactant, IX, 594 sq. N.; XVII, 133 sq. N.

Maurorum et Nomadum virgis, non frenis, reguntur, I, 215 sq. N.

equi feroces, tigrim instrati, V, 148 N.

suspensi volant, IV, 144 sq. N.

eos adloquuntur heroes, IV, 265 N.

et aurigæ, XVI, 322 N.

equus Clœlii domino inter semianimes conspecto dorsum adscendendum præbet inflexis pedibus, X, 454 sq.

equi Æneæ, a Diomede ad Trojam ablati, XVI, 369 sq. N.

mollia erura superbi gressus adtollunt, XVI, 443 N.

equorum sanguinem qui bibant, III, 360 N.

eorum ora frenis exagitata foventur oleo, manu et aqua tepida, VII, 342 N.

Equuleus, I, 176 N.

Erbesus, seu Erbessus, XIV, 264 V.L.

Erebus, I, 92 N.; II, 541; XII, 659 N.; XIII, 759; XV, 43.

Eremigat pedibus tacitas undas, XIV, 191 N.

Erepere castris, XV, 614.

gradus et gradu, III, 529 V.L.

Ergetum, XIV, 250 N.

Erichthonius, XI, 294.

Eridanus, I, 132 N.; VIII, 589.

pro Trebia et Ticino, I, 132 N.; VII, 149 N.; XV, 35 N.

Phaethontius, VII, 149 N.

Eridani gentes, VIII, 589 N.

Erigit iras Cryxus, IV, 278 V.L.

erecti cornipedes, I, 223.

colles, I, 585 N.

comam furentes, II, 668 N.

erecta membra cubili, VII, 288 V.L.

in spes, XIV, 356.

crura, IX, 595.

Erinnys, XIII, 291 sq. N.; XIV, 99.

feralis, II, 625.

addita, II, 595 N.

Eripit se fluvius retro labentibus undis, IX, 238 N.

campum in circo, XVI, 390 N.

ereptum profundum, III, 56 N.

diem revocare, IX, 36 N.

Errat somnus per lumina, VII, 633 N.

fluvius gurgite, IX, 228.

flumen flexuosum, VII, 140 N.

errant arma, VI, 649.

Eructat paludem specus, XIII, 425.

Ætna gemitus, XIV, 58.

Erudiunt hæc componere mentem, XI, 350 N.

Erumpit mugitus fluvio, VI, 283.

se flamma, VII, 355 V.L.

Erymanthia pestis, III, 38 N.

Erythia, III, 4 N.; XIII, 200 N.; XVI, 194 N.

Eryx, VI, 697 N.; XIV, 203 N.

Esse, est, erat, erit, sit, fuerit sistere, etc., I, 163 N.; VI, 488 N.; VIII, 63; XII, 695 N.; XIV, 215, 581.

in rem, VII, 244 N.

futuris (hominibus) exemplum dare, V, 638 N.

fuit ille Regulus, VI, 476 N.

Esseda pacata, III, 337 N.

Eteoclis et Polynicis discordia etiam in morte, XVI, 546 N.

Etruriæ descriptio, VIII, 468 sq. N.

XII populi et urbes, VIII, 468 N.

Etrusci an oriundi a Lydis, seu Græcis, IV, 719 seq. N., 738 N.

colles, V, 1 N.

ab iis petita insignia regum et consulum R., VIII, 484 sq. N.

Euboica testudo, XI, 288 N.

Euboicus Euripus, XIV, 143 N.

Euganei, VIII, 603 N.; XII, 216 N.

Eumachus, IV, 371.

Eumenides, II, 559; IV, 437.

Euripus Euboicus, XIV, 143 N.

Europe vecta Jovi, XIV, 568 N.

Eurotas et exercitationes ad eum, IV, 364 N.; VI, 311 sq. N.

Euro ocior, II, 178 V.L.; IV, 6.

captivo, XV, 80 N.

Eurydamas, II, 178 seq. N. et V.L.

Eurymachus, II, 178 seq. N. et V.L.

Eurymedon, II, 637.

Evadere hostem, IV, 338; XIV, 225.

Divos iniquos, XV, 590 N.

equum, XVI, 522 N.

gradus VIII, 154.

in pyram, VIII, 131; XII, 57.

Evan, Evius, Evare, evari, evans Massyla, I, 101 N.

Evander hospitio excipit Herculem, qui ex ejus filia Fabium gignit, VI, 628 sq. N.

Pallanteum condit in monte Palatino, VI, 631 sq. N.

Evandria regna, VII, 18 N.

mater, XIII, 816 N.

Evanescit in tenuem auram, VIII, 84 N.

Evehi medium campum, XVI, 372.

equo, XVI, 113.

Evellere iras, XIV, 183.

Evicta virtus desidia, III, 581 V.L.

Evincta dextra, II, 48 V.L., 341.

Eviscerare ungue aliquem, XIII, 847.

Evocat piscem esca ex aqua, VII, 501.

Evolvit fata, II, 652 N.

promissa, III, 216.

funera verbis, V, 421.

arcana Deum, VII, 494.

membra cubili, VI, 74; XII, 8.

evolvitur Nereus antris, III, 49.

serpens antro, VI, 218 N.

Evomuit Vesbius ignes ad astra, XVII, 593.

Exacuit mentem ad varia conamina, VII, 142.

Exæquare Alpes, XII, 696 N.

Exagitare lustra, VIII, 565 N.

Conf. I, 346; VII, 342 et Furiæ.

Examina densent Senones, IV, 159.

Exanimatus miles, XIII, 10; XVII, 503.

Exanimus et Exanimis, V, 584 V.L.

Exarmare veneno, I, 411 N.; XI, 308; XIII, 275.

lucem, X, 227 N.

Exasperare ensem saxo, IV, 19 N.

Excedit ephebos, XIV, 493 N.

ei res, XV, 35 N.

Excidere Pœnos, XV, 120; (id. qd. exscindere, non exscidere, VII, 643 V.L.)

Excidere alicui, scilicet ex animo, II, 628 N.; XV, 35 N.

Excipi equo, V, 149 N.

excipit dicere, etc., XIII, 687.

cruorem pectore, XIV, 461.

feras venatu, XIII, 135 N.

Excivit Calpen, I, 644 N.

in arma suos, IX, 182.

excita mugitu tecta, XVI, 265.

Excludere certamina dubia Martis, XV, 825 N.

regna redeuntia, XIII, 728.

excluditur sors majoris pericli, VII, 251.

Marte, VIII, 238 N.

Conf. Claudere.

Excubiæ, vid. Vigiliæ.

Excurrit urbs in æquor, XV, 228.

Excusata arma, IX, 133 N.

excusat vulnera, X, 379 N.

Excutit sollicito Fabium, VIII, 33 N.

ornum, saxa, tela, I, 337, 475; II, 128, 135; VII, 657.

vates deum, III, 697 N.

lunam polo, VIII, 500 N.

sede, V, 620.

somno, VIII, 185.

ventus ignes, I, 254.

nemora venatrix, XV, 771.

virtutem, IX, 591.

Pavor habenas, VI, 556 N.

turrim, IX, 595.

excussa mens, et excussus mentem, II, 592 V.L.; V, 54 N.; IX, 644 N.

excussa incepta, X, 466.

Exemplo præire hortatio efficax, XV, 574 N.

exemplum non unquam fidere lætis, XVII, 141 N.

Exercet sitim, I, 260 N.

curas, I, 675 N.; XI, 372 N.

nos cura, III, 72.

rem, et Vulcanum, I, 363 N.

saltus venatu, XV, 769 N.

gentem periclis, III, 163.

mortem inanem, XIII, 544 N.

mentem, X, 357.

Sardinia scopulis freta, XII, 373 N.

discordia ventos, IV, 321.

prælia, IX, 524.

Martem, II, 40 N.

ira regia Manes, II, 672 N.

tubas, IX, 7.

bella Latio, XIII, 741.

exercitus pro aliquo, XVII, 351.

Exercitia militum, VIII, 551 sq. N.

Spartanorum, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N.

Exercitus Amorum, XI, 411 N.

Exesæ genæ famæ, II, 466 N.

Exesus mons, V, 396.

Exhalat locus nebulam, V, 35; VI, 646.

vitam in auras, X, 153, 455.

Exhaurire labores, XIII, 835; XVII, 350.

iras, VI, 287 N.

bellum, VI, 656 N.

lacus hamis, V, 582.

vires, X, 378; XVI, 381.

Marte urbem, VIII, 579 V.L.

cerebrum, XIII, 477.

multum, XII, 326.

penates, XI, 568.

urbem viris, VIII, 403.

Exigit ensem, I, 515 N.

trabes, I, 642 V.L.

telum per viscera, I, 307 N.

dentem per membra, IX, 585.

aurora umbras terris, XV, 251.

super galeam ictum, V, 294.

Libyen ponto, I, 623 N.

vires urbe, VIII, 480 N.; IX, 249.

per æquor, II, 103.

ferrum e corpore, V, 354 N.

corpus e stratis, XVI, 233.

discum sub sidera, XIV, 506 N.

sceptra, X, 482 N.

exacta reportare, I, 684 N.

Exiguo faciles, I, 615 N.

Eximitur curis gravioribus ævum, XII, 32.

Exire procellas, XI, 188 V.L.; XIV, 454 N.

ripas sanguine, VI, 603 N.

ad sidera, seu cælum, vel simpl. eminere, XIV, 301 N.

Exitium, I, 41 N.

Exostra, V, 554 N.

Expediet hæc tempus, XVI, 161.

Expellere jaculum, XIII, 160.

Expendere viros bello, III, 574 N.

supplicia, VI, 588 N.; XIII, 698.

expendamus pretium, VII, 713.

Experto crede, VII, 395 N.

expertus sagittæ, VIII, 614 N.

experti enses, XII, 384 N.

non ita me experti Fabius, etc., XII, 501 N.

experta dextra, XVI, 669.

Expiatio fiebat, ore vultuque ad solem surgentem converso, VIII, 124 V.L.

Expleri vulnere, XVI, 52 N.

Explicat membra super nati artus, II, 147 N.

se Garganus in agros, VIII, 224.

Explorant adversa viros, IV, 603 N.

dubiam sobolem, I, 413 N.; X, 111.

dextram jugulo, XI, 356.

Expromere alicui ritus et gentem, VI, 532 N.

Exsangues senes, II, 320 N.

exsanguis manus, V, 328; X, 117 N.

populus, XI, 150 N.

vultus, XII, 319 N.

exsangue corpus, VI, 478.

Exsatiare cruore enses, VII, 535 N.

corda, XVI, 541.

dolorem, XII, 107.

iras, XII, 271.

Exscidere (vox barbara) VII, 643 V.L.

Exscindere animam, IV, 672.

cælum, X, 368 V.L.

Cf. VII, 643 V.L.; XVII, 189.

Exsequias ire, XV, 394 N.

Conf. Sepultura.

Exserere alte caput, I, 30 N.; III, 448 V.L.

exsertus humero, VIII, 585 N.

pugnæ lacertus, XII, 715 N.

ensis, XII, 384 V.L.

Exsibilat æstus ore, VI, 219.

Exsilit subito nemus, III, 689 N.

dux, VII, 46 V.L.

Exsistit collis, I, 585 N.; XIV, 301 N.

Exsolvi pondere æthereo partum, XIII, 630.

Exsomnis, IX, 5 V.L.

Exspatiantur in auras ignes, XVII, 94.

Exspectare cædes, V, 207 N. et V.L.

ante exspectatum, II, 31 N.

Exspirant equi Martis flammam in latus Hesperium, III, 703.

unda sonos, IX, 285.

vapor, XIV, 593.

Exstat collis, I, 535 N.

flamma, IX, 618.

exstant ossa, II, 468.

Exstinguitur gloria, IV, 745.

exstinguuntur primordia, IX, 534.

Exstructæ mensæ regifice, XI, 271.

Exsudati edomitique labores, III, 531.

Exsultant Nomades passim, I, 215 N.

exsultat Hamilcar, II, 429 N.

Viridasius, V, 556 N.

Nero, VIII, 413 N.

Exsuperans astu, I, 57 V.L.

crista nemus, VI, 222.

Exsurgit collis sub astra, I, 585 N.; VII, 275; XII, 74.

exsurgunt laudes, XVII, 188.

Exta in mare porricere, XVII, 51 N.

muta, I, 138 N.

Extendere vitam venatu, II, 103 N.

lucem, II, 524; III, 95.

bellum, XVII, 359.

spes, IX, 543.

decus leti, II, 511 N.

prælia jaculo, III, 339 N.

undas, VI, 142.

brevem vitam, IX, 376 N.

extenti campi, XV, 766.

extenta tellus Syrtibus, XVI, 252.

Extentus laterum, IV, 617 N.

Exterior currit in circo, XVI, 361 N.

Exterret sonus omnis, etc., VI, 59.

exterriti somnos, II, 704.

Extremus dies, h.e. occidens, VII, 172 N.

extremo de litore, XV, 528 N.

extremo fusus ab ore, IV, 173.

extremo sole, XIV, 147.

extremo sub axe, XV, 638 N.

extrema Thetys, III, 411 N.

extremum noctis, IV, 86.

extremæ res, VI, 104
extremis ædibus, XV, 19 N.

terris, I, 270 N.

extrema, I, 464 N., 559, 632 N.; VII, 33 N., 320 N.

miseris movebat, XIII, 97.

fati, III, 705 N.

rerum, VIII, 25 N.

rogare, XV, 463.

Exturbat nervus sagittas, XVI, 481.

limine, XI, 103.

Exuberat fervore liquor, V, 605.

Exuere se curis, I, 89.

virtutem, VI, 125.

astus, VII, 744.

artes, XI, 423 N.

fidem, XV, 567.

monita et Fabium, VII, 496 N.

spem, VI, 642.

virginitatem, XIII, 849.

luctus, VI, 315.

arma, II, 369.

Pœnum armis, III, 592.

montem arboribus, III, 640 N.

exutus senium, VI, 100 N.

pelago et terra, XV, 317.

castris, XVI, 26.

exuta feram, XIII, 120.

pudorem, V, 15.

Exundat fumus et flamma, II, 631 N.; XIV, 311; XVII, 98 N., 103.

Dolopum vis in agros, XV, 314.

Libya chelydris, III, 316.

spiritus, V, 455.

arena, XVII, 271.

Exurit casibus lacrimosis, etc., VII, 490 N.; VIII, 272.

belli reliquias, XV, 537 N.

bello arva, I, 678.

venas fames, II, 464 N.

scelus, XIII, 872 N.

telis, XI, 396.

exusti Nubæ, III, 269 N.

exustus flamma feminea, XV, 326 N.

Conf. Urere.

Exuviis ferarum heroes cincti, II, 156 N.

F

Fabii Maximi ingenium præclarum, ars bellandi et cognomen Cunctatoris, I, 679 sq.; VI, 609... 640; VII, 1... 750; XV, 323 N.

genus ab Hercule ductum, II, 3 N.; VI, 627 sq. N.

legatus, II, 3 sq.

laudatus Jovi, VI, 620.

bellum sinu gestat et effundit, II, 380 sq.

Minucium servat, VII, 494... 750.

Hannibali victoriam eripit, VII, 567 sq. N.

ejus orationes et consilia, VIII, 298 sq.; X, 592 sq., 615 seq.; XI, 87 seq.

Fabiorum pugna ad Cremeram, II, 4 sq. N.; VI, 637 sq.

Fabius Cunctatoris f. VII, 539 sq., 713 sq.

Fabrateria, VIII, 396 N.

Fabre teres trabs, XIV, 320.

Fabricare moras, XVI, 670.

Facelina Diana, XIV, 260 N. et V.L.

Facere cohortes auri, XIII, 681 V.L.

faxo revocetur, XVII, 235 V.L.

Facesse urbe, XI, 107.

Facies leti, IV, 591 N.

pacis, VI, 692 N. et V.L.

una pruinæ, III, 533.

cladum, V, 510.

salis, XIV, 361; XVII, 283.

Faciles exiguo, I, 615 N.

introitu pisces, V, 52 N.

soli, I, 615 N.; XV, 718 N.

mensæ, I, 615 N.; XI, 284 N.

campi, III, 467 N.

periclis, XII, 464 N.

servitio, XVI, 77 N.

facilis sprevisse medentes, IV, 753 N.

vita duris, VI, 308 N.

populis laus, II, 579.

galea nulli, cera, coma, IV, 433 N.; VIII, 559 N.

argilla, I, 615 N.

maritus, XVII, 82.

cursus, XVII, 211.

viro gloria, IV, 705 V.L.

mens, XVI, 210.

carina, XVII, 40 N.

ad requiem, XII, 560.

Fadus, V, 565 V.L.

Fæsula, VIII, 477 N.

Fagina pocula, VII, 188 N.

Falarica, I, 351 sq. N.; VI, 215 N., 272.

usus ejus in ipsa pugna, IX, 339 N.

Falcatus ensis, III, 278 N.; VIII, 583 N.

Falerii, IV, 223 N. et V.L.

Falerni agri vinum, cujus usum Bacchus Falernum docuisse fingitur, VII, 159... 211 N.

hoc vinum rubens vel nigrum, et austerum vel amarum, VII, 189 sq. N.

Falisci et Falisca lina, IV, 223 N.; VIII, 489 N.

Fallax telum, I, 544; V, 401 N.

Fallit tellus lubrica nisus, XVII, 469 N.

eum virtus, I, 493 N.

jaculum, V, 401 N.

Famæ dare inania seu tradere, IV, 73 N.; XVI, 45.

Fama ducit triumphum, XVI, 594 N.

gestat nomen alicujus, XVI, 608 N.

describitur, IV, 1... 9 N.; VI, 552 sq. N.

sic fama, VI, 631 N.

furit, VII, 504 N.

Fames describitur, II, 461 sq. N., 612 sq.

Famulus Naiadum serpens, VI, 288 N.

famula Dianæ cerva, XIII, 124 N.

famulam Tyron, I, 74 N.

famulas arces, III, 138.

famuli ad limina, I, 66 N.

Farfarus, IV, 182 N.

Fandi vis insita, I, 188.

Fas nefasque permixtum, XI, 185 N.; XIV, 92.

si fas est credere, III, 425.

Fasces æqui, XIII, 269.

summi, XVI, 596 N.

a quibus inventi, VIII, 483 sq. N.

Fasti et fastus, II, 10 V.L.

fastis notanda lux, VI, 339 N.

Fastigare rem, V, 50 N.; XII, 356 V.L.

Fastus Ausonii, II, 10 N. et V.L.; XIV, 101.

Fata nulli Divum mutabilia, XIII, 857.

Victricia, quibus minores Dii, V, 76 N.

addita nascenti, II, 224 N.

ducunt, II, 105.

Batonis nudarunt ratem ductore, XIV, 452 N.

majora petere XIV, 511 N.

extrema fert hasta, IV, 255.

parentis præcurrere, IV, 457.

currentia, VII, 307 N.

post fata, XV, 184.

latent caligine mersa, XI, 122.

vocant, X, 522 N.

fati modus in dextra est, I, 228 N.

fatis instare, incumbere, cursum addere, ea lacessere, inritare, urguere, et contra tenere, I, 268 N.; IV, 731 N.; XII, 45 N.

fatis vela dare seu pandere, II, 425 N.

Fatalia regna, XVII, 34 N.

fatalis hasta, I, 641 N.; II, 400.

Fatidicus lucus, I, 414; II, 67; III, 11.

fatidicum murmur, III, 680.

fatidica umbra, XIII, 412.

fatidicæ arenæ, XV, 672.

Fatifer arcus, II, 116.

fatifera dextra, I, 641 N.

Fatigat rem, corda, etc. precibus, hortatu, spe, etc., I, 63 N., 363 N.; XVI, 162.

curas, I, 675 N.; XII, 496.

amnem remis et cursu, silvas venatu, II, 74 N.

Superos, VI, 573 N.

minas, VII, 125.

socios voce, XII, 192 N.

imperium Marte, XV, 118.

eum incessens, V, 607 N.

campos, XV, 209 N.

corda equi, XIII, 142 N.

eos spes grata, XVI, 330 N.

fatigant multa, III, 61 N. et V.L.

non parva, XIII, 467 N.

alimenta, XI, 541 N.

cautes maria, I, 208 N.

bella, VII, 492 N.

Fatiscunt animi, II, 316 N.

clipei inpulsu clipeorum, IX, 323.

Fauni Apennicolæ, V, 626 N.

Faunigena Arnus, V, 7 N.

Faunus rex Aboriginum, VIII, 356 N.

Faventia, VIII, 596 N.

Favere mente, ore, linguis, XVI, 294 N.

in ludis circensibus, XVI, 314 N.

Favilla cana, candens, albens, XVII, 104 V.L.

Favor populi in ludis circensibus, XVI, 314 N.

Fax cometæ, I, 463 N.

mentis honestæ gloria, VI, 332 N.

face (amoris) subcensus, XVII, 73 N.

subdita, seu subjecta invidiæ, etc., IV, 778 N.

Conf. Tædæ.

Fecunda in fraudes, II, 498 N.

Africa veneno, I, 212.

veri sacerdos, XIII, 490.

fecunda pectus, II, 540 N.

fecunda tempora nimbis, II, 1.

Fecundare campos sanguine, XIV, 130.

Felle undantia pectora, XI, 548 N.

spumant venena, II, 538.

Felix Africa, I, 213 N.

arbor et uterus, IV, 357 N.

Baccho jugum, V, 465 N.

bacca, XV, 532.

Deus secundat visa, VIII, 228 N.

ducere lapidem chelys, XI, 441 N.

frater, cui pugnanti dextera peperit letum, XVII, 260 sq. N.

Femen et femur num differant, I, 540 V.L.

Femina inbellis, II, 361 N.; XI, 238.

feminæ viros pugnantes e muris prospectant, II, 251 N.

Feminea labes, XIII, 17 N.

femineum, jacere sub umbra, I, 259.

vulgus, XIV, 129.

femineis unguibus læsum corpus, XV, 761 N.

Fera Hannibal, I, 569 N.

feræ an inter se dimicent et in suum genus sæviant, IV, 372 sq. N.

a feris genitus, I, 638 N.

ferarum exuviæ vestis, et rictus heroum galea, II, 191 N., 256 sq. N.; III, 389.

Ferum visu dictuque, I, 175 N.

fera regna, I, 461 N.

ferus absol. dicitur serpens, VI, 268 N.

Feralis Erinnys, II, 609.

cantus, V, 223.

aula, VI, 216.

ferale decus, X, 535.

classicum, V, 188.

Ferentinum, VIII, 393 N.

Feretro suspensa dona opima, V, 168.

residens Syphax, XVII, 629 N.

feretra, s. imagines in funeribus, et triumphis inpositæ, X, 566 sq.; XVII, 629 sq.

Ferire aures et oculos, II, 580 N.; III, 694 N.

fœdus, VI, 489 N.

ferit Oceanus Calpen, V, 395 N.; XIV, 147.

ruina, XIV, 678 N.

muros ariete, XII, 65 V.L.

Feroniæ lucus et templum, ab Hannibale spoliatum, XIII, 84 sq. N.

Ferox Carthago, I, 2 N.

Rhodanus, IV, 61.

vinum, VII, 211 N.

Ferrata ornus, I, 337 N.

calx, VII, 696 V.L.

Ferrea tempestas, XV, 627 N.

Fert bella, tela, vulnera, plagam, I, 386 N., 394 V.L.; III, 375 V.L.; V, 235 V.L.

primus dies extremum, III, 135 N.

nomina Hannibalis miles, IX, 48 N.

ferre et sternere, V, 623 N.

se tota mole, I, 497 N.; IV, 261 N.

verba, vota, preces, VIII, 264 V.L., XII, 327 N.

quid, XI, 562 N.

læta, IV, 764.

cursus, IX, 293.

exitium, I, 428.

gressus, III, 180; IV, 95 N.; IX, 101; XII, 193 V.L.

ferrum jugulo, IX, 518.

signa columnis, I, 142 N.; XIV, 581 N.

facta cælo, I, 277 N.

invidiam cælo, VI, 402 N.

promissa, IX, 494.

umbris proavoque, IV, 286 N.

numen amicum, I, 512 N.

auras leves, I, 601 N.

poctora in devia recti, VIII, 316 V.L.

in prælia patriam, iram et mentem, VI, 585; VIII, 328.

quid, XI, 562 N.

obvia ora, XII, 256.

vinum et carmina, diem, annos, vetustatem, IV, 399 N.

spectacula, II, 231 N.

lacrimas alicujus, XIV, 676 N.

toto ore iram, II, 208.

filium marito, VII, 666.

ferri h.e. ire, incedere, I, 65, 99, 521 N.; II, 222 N.; IV, 261 N.; XV, 368, 576.

adversis, secundis, avaritia, libidine, crudelitate, X, 617 N.

fertur tempestas cælo, IV, 440.

fer tecum jura et fidem, I, 481 N.

Fervet Mavors, VI, 317.

fretum tumultu, XIV, 146; XV, 287 N.

campo, IX, 243 N.

Marte, I, 456 N.; XIII, 742.

globus nimborum, XII, 657.

pastus, VI, 162 N.

axis, I, 224 N.; II, 199.

cædibus arvum, IX, 483.

mare bello, XIV, 559 N.

secundis fortunæ juvenis, VII, 98.

fervent litore rates mille, VIII, 620 N.

Fervida consulta, VII, 34 N.

Fervore carentes anni, VII, 25.

decoro, I, 187 V.L.

Fessi, I, 566 N.; II, 459; XVII, 152.

secundis, seu luxu, III, 506 N.

rerum, salutis, belli, viæ, seu rebus, etc., I, 566 N.; II, 234 N.

fessæ res, I, 566 N.; II, 492; VI, 590.

mentes luxu, XII, 83 N.

fessum imperium, IV, 709 N.

studium bellandi, XIV, 43.

fessi oculi luce nitoris, VII, 470.

Festæ opes, VII, 179 N.

mensæ, VII, 198.

festa urbs, XII, 752.

Festinare pyram, VIII, 52 N.

Fetus chalybis, I, 230 N.

Fetus Gradivo, X, 14 N. et V.L.

ira, XI, 203 N.

furore, XIII, 592 N.

bello, XVII, 379.

veneno, XVII, 447.

feta leæna, I, 406 N.; X, 124.

Fiber, seu castor, ab hominibus propter castoreum exagitatus, testiculos morsu avulsos abjicit, XV, 485 sq. N.

Fibræ conticuere, I, 138 N.

extis quæsitæ, V, 163.

fibrarum sagax, III, 344 N.

Fibrenus, VIII, 399 N.

Fibula morsus loricæ resolvit, VII, 624 N.

Fidenæ, XV, 91 N.

Fidere Marti, XV, 808.

sanguine, XII, 359.

non nudo ensi, I, 219.

Fides sancta, II, 480 N.; XIII, 282.

casta, I, 481 N.; II, 525 N.

alma, VI, 132.

et jura, et leges, I, 303 N.

priscis numen populis, at nomine solo in terris jam nota, I, 330 N.

cana, prisca, antiqua, I, 330 N.

a Saguntinis potissimum culta, I, 599 N.

sacrata, I, 634 N.

ejus sedes in Olympo, II, 479 sq. N.

precibus Herculis mota fractum Saguntinorum animum erigit, II, 483 seq. N.

Justitiæ consors, ante Jovem generata, etc., II, 484 sq. N.

mutatur cum fortuna, XI, 3 N.

despectat ab alto, agitatque fallacia corda, XIII, 281.

ejus laus præclara, XIII, 284 sq.

Fidius, seu Deus Fidius, v. Sancus.

Fidus ensis, obex, etc., IV, 24 N.; III, 665.

sibi præruptus locus, I, 489 N.

Figere nomen titulis, VII, 112 V.L.

templis spolia, XV, 675.

Caicum, I, 305.

arma luco, XIII, 65.

oscula, XI, 331.

fixum est, II, 364; III, 114; IV, 797 N.; VII, 554.

fixæ leges, IX, 475.

dies et fata, XVII, 358 N.

Fila Parcarum, XVII, 361 N.

ultima ducentes senes, IV, 28 N.

resonantia pollice, XI, 434.

Findit alnus cærula, VI, 523; XIV, 379.

finditur cælum, I, 135 N., 535 N.

Fingere mentes, I, 441 N.

monendo, VII, 385.

se dignum tanto sanguine, VI, 538 N.

hominis ora, XV, 85.

Confer Formare.

Finis metæ, XVI, 513 N.

hæc, X, 305 V.L.

Firmare omen, IV, 127; XVI, 259.

dicta sanguine, IX, 62.

tenues ortus urbis, I, 291.

Firmior ætas, III, 84.

Fiscellus, VIII, 517 N.

Fistula septena, XIV, 471 N.

Flagrant oculi, I, 126 N.; V, 275 N.; VIII, 560; XVII, 309.

corda curis, VII, 285.

bella, I, 435 N.

castra, I, 296 N.

lumina flamma, XVII, 409.

arma, III, 117.

flagrans lacus sanguine, I, 126 N.

luxu, XIV, 102.

meliore Gradivo, XV, 15 N.

purpura, IV, 268 N.

Flaminius in priore consulatu vincit Boios et triumphat, IV, 704 sq. N.; V, 107 sq., 654.

iterum fit consul, IV, 708 seq.

dux temerarius, IV, 710 seq. N.; V, 24... 185.

ad Trasyimenum perit, V, 186... 666; XVII, 295.

Flamma dormientis involvens caput nec nocens, bonum omen, XVI, 120 seq. N.

flammæ divinæ, III, 345 N.

tacitæ, XI, 389.

oculorum, V, 275 N.

decoris, XVII, 294 N.

galeæ, IX, 447 sq. N.; X, 107.

flammam vomit frons, XVII, 399 N.

Flammare equum cuspide, IV, 195 N.

juvenem ad facta, I, 55 N.

aera hinnitibus, XIV, 209 N.

donis vulgum, XIV, 287; XVI, 302.

Flatus paterni, II, 288 N.; XVII, 119 N.

flatu secundo agit puppim, VII, 240 N.

Flaventia ora decori, XVI, 486 N.

arva, XVII, 427 V.L.

flavens vertex, I, 402 N.

Flavescit campus arenis, I, 159.

Flavina, VIII, 490 N.

Flaviæ gentis elogium, III, 594 seq.

Flavus juvenis et crinis, I, 438 N.

Tiberis, I, 607 N.

flava Ceres et arva, XVII, 427 V.L.

Flectit duras iras lacrimis, VI, 508.

se nox a medio cursu, XIII, 414.

Flictu ardescit galea, IX, 322.

sonantia rostra, XIV, 558.

Florent viribus anni, I, 226; IX, 534.

Floridior ævi, XII, 482 N.

Flos primævæ juventæ, I, 61 N., 376 V.L.; III, 84 N.; X, 493; XIV, 86; XVI, 405 N.

Fluctisonum profundum, XII, 355.

Fluctuat mobile vulgus, XVI, 314 N.

turba in arbore, V, 503.

Fluctus curarum, VIII, 32 N.

decumanus, XIV, 121 N.

similis monti, XVII, 257 N.

in alto ventis tumescens et cum sonitu in litus latus, I, 468 sq. N., 646 N.

agit Mars, IX, 527 N.

Fluitant frena, VIII, 283 N.

Flumen turmæ, XII, 185 N. et V.L.

Fluit caligo in terras, et in terris, V, 57 V.L.

crinis, II, 77 N.

chorus Nereidum ab antris, III, 412.

ignis, XVII, 98 N., 101 N.

fluunt arma, II, 131 N.; VII, 633 N.; IX, 52, 120; XII, 53 V.L., 626; XV, 378.

aves nubibus, XIV, 595 N.

membra, I, 526 N.; XII, 19.

frena, VIII, 283 N.

res, VII, 17 N.

luxu, XII, 19 V.L.

Fluvii silent et stant ad cantum, XIV, 470 V.L.

de iis eorumque cursu diversa tradunt poetæ, IV, 224 V.L.

audito Dei curru ripas relinquunt fontibusque relabuntur, IV, 444 N.

eorum dii capita habent glauca fronde revincta, IV, 659 N., 695 N., 726.

fluviis mulcere pocula, VII, 169 V.L.

eorum nomina hominibus tributa, I, 306 V.L., XV, 721 V.L.

Fluxæ res, VII, 17 N.; XIV, 90.

fluxa gens morum, IV, 50 N.

fluxi Celtæ ingenio, VIII, 16 N.

Fluxus ac refluxus maris eorumque causæ, vid. Mare.

Fodere pectus, V, 256, 561.

equum planta, II, 71 N.

mentem stimulo, in iras, I, 113 N.; V, 159 N.; VII, 512 N.

æquora remis, XIV, 359 N.

Fœdus icere, ferire, percutere, VI, 489 N.

Veneris, II, 83.

fœdere certo, XIV, 346 N.; XV, 75.

fœderis aræ, VI, 692.

fœdera data et icta, de sponsalibus, V, 304 N. et V.L., 317 V.L.

pœnæ, VI, 472 N.

sancire h.e. leges, VII, 454 N.

Fœnus reddit solum aratris, XIV, 23 N.

Conf. Mendax.

Fonte mulcere pocula, VII, 169 V.L.

restinguere ignes, XVI, 123.

fons mali Varro, IX, 415.

Fontanus, V, 540.

Fora movere, I, 441 N.

Fori navis, XIV, 424 N.

Formæ ferarum, XV, 86 N.

leti, XVII, 482 N.

formam patris reddunt ora, II, 634 N.

meditari in pulvere, XIV, 677 N.

Formare mentes, I, 441 N.; VII, 385; VIII, 546 N.; XI, 449 N.

Formiæ, VII, 276 N.

Formido, qua colitur templum, I, 81 N.; IV, 820 N.

inmissa in somno, III, 167 N.

qua cervi præcipitantur, III, 278 N.

Fors non æqua labori, II, 5 N.

Fortuna læva cœptis et vertens favorem, III, 93 N.

non perenni amplexu fovet, VII, 245.

fovendo eum opibus donisque refersit opimis, V, 265.

rotæ insistit, VI, 121 N.

comparatur navigationi, VII, 241 N.

stans super omnia tela, VIII, 315 N.

Foruli, VIII, 415 N.

Fovet corda hortando, III, 505 N.; IV, 50.

læta, XI, 168.

infima vulgi, VIII, 249.

agmina vallo, IV, 39 N.

ambitus Cannas, VIII, 256 N.

Cybelen Almone, VIII, 363.

certamina, XVI, 470.

nidos, XIII, 599.

lucos, XIII, 546.

natum ad majora, V, 14.

Cyrenen molli imperio, VIII, 57.

Fortuna amplexu, V, 265; VII, 245.

trementem, V, 20 N.

os equi oleo, etc., VII, 342 N.

incepta, XIV, 96.

fovent adversa iras, et fortunam, V, 225 N.; VII, 10 N.

Fragile ævum, III, 386; XIV, 85.

Fragmina adesi montis, III, 470.

Fragrare sanguine, I, 126 V.L.

Frangit pacta, I, 10; XIII, 286.

arma, XV, 14.

equum, iram, vim, etc., I, 262 N.

fluctum procella, XVII, 258.

ævum bellis, VI, 474 N.

bella, XIII, 828.

undam, III, 457; VIII, 553; X, 498; XI, 490 N.

Jupiter nubem, VI, 608.

pectora carmine, XI, 482 N.

soles flumine, XV, 705 N.

tuba auras stridoribus, V, 189.

leo cervicem juvenci, XI, 246 V.L.

Hannibalem ruina, XV, 339 V.L.

frangi adversis, X, 617 V.L.

fractus ductor, XII, 420.

furor, VII, 253.

opum, XIII, 876.

fracta urbs, II, 476.

virtus, VI, 14.

fractum murmur, I, 532 N.

nomen Sidonium, XVII, 368.

fractæ res, I, 560; IX, 374.

vires, VI, 270.

fracta æquora, I, 592 N.; III, 55 V.L.; VIII, 427 N.

cœpta, I, 34.

Fratres Pii, XIV, 198 seq.

de regno certantes, XVI, 532 sq. N.

Fraudare cohortes Cerere, XVII, 194.

fraudata decus corporis, III, 232.

Fraus, seu dolus, seu venenum, I, 219 N., 323.

de insidiis, VII, 134 N.

de scelere, IX, 129 N.

fraudibus acuere enses, XII, 52 N.

Fraxinus inrumpit costas, I, 337 N.; IV, 341; V, 549.

Fregellæ, V, 542 N.; VIII, 475 V.L.; XII, 529 N.

Fregenæ, VIII, 475 N. et V.L.

Fremebundus leo, X, 243 V.L.

Fremit aper, I, 425 V.L.

Mavors, XVI, 335.

fremunt Alpes hinnitibus, IV, 66 N.

Frena turbata pavore, II, 199 N.

Phaethontia, X, 540 N.

rerum, I, 144 N., 240; III, 226.

fulva, IV, 269 N.

iis non utuntur Numidæ, I, 215 N.; II, 64.

fluitantia, seu undantia, VIII, 283 N.

addere feroci viro, XII, 695 N.

propellunt flammæ, XVII, 95.

Frenare dolores, VIII, 288.

agmina, IX, 418 N.

motus, IX, 472
spes, X, 340.

puppim manibus, XIV, 489 N.

frenatus amnis stridoribus magicis, VIII, 501 N.

frenata acies, XI, 264 N.

Frendere casu, seu casum, I, 494; II, 121 N. et V.L.

ira, V, 253.

Frentani, VIII, 519 N.; XV, 567.

Freta pericli, XV, 375 N.

torquere verberibus, XIV, 360.

Neptunia, III, 50.

Friget animo, XVI, 598 N.

senecta, V, 570.

Frigidum cor, I, 471; II, 339; IX, 49.

Frigus Stygium, V, 528.

Frons turrita, I, 337 N.

pugnæ, IV, 404 N.

hirta, XV, 28 N.

vomit flammam, XVII, 399.

contrahitur, corrugatur, adducitur, et contra solvitur, remittitur, explicatur, exporrigitur, XI, 303 N.; XIII, 733 N.; XV, 28 N.

alta, h.e. galea, XVII, 398 N.

frontibus cæsorum durant minæ, V, 673 N.

frontis egenus, VI, 304 N.

Frui timore alicujus, XII, 566 N.

Frusinum, VIII, 398 N.; XII, 532.

Frustratus ictus, II, 247.

frustrata tellus voragine soli, IV, 576 N.

litora, II, 460 N.

Fruticantia rura culmis, IX, 205.

Fucare colus, VIII, 436 N.

vellus aenis Gætulis, XVI, 176 N.

Fucinus lacus, IV, 344 N.

Fucus blandus gloriæ, VI, 614 N.

Fugientia terga, seu colla, XV, 726 V.L.

Fulcire domum, seu familiam, II, 65 N.

fultus gressum cuspide, VI, 79.

torus stramine, XIII, 814.

cubili picto, XI, 401.

Fulget strage Metaurus, I, 126 N.; VII, 486 N.

juvenis, VIII, 91 N.; XII, 347; XVI, 465 N.

sceptris, XIII, 605.

hora, V, 88.

multa imagine avorum Scipio, XVII, 12.

Fulginia, IV, 545 N.; VIII, 460 N.

Fulmen gentis, Carthaginis, belli, I, 421 N.; VII, 106 N.; VIII, 222 N.; XV, 664; XVI, 625.

patrium, XV, 405 N.

telorum, XII, 675.

linguæ, VIII, 410 N.

tuum, XVI, 143 N.

dextræ, XVII, 303.

vertice fundit, XI, 340 N.

fulmina rapta caminis Cyclopum, V, 72 N.

vana, seu bruta, XII, 629 N.

jaculantur Mars et Minerva, IV, 440 seq. N.; XIV, 479.

Fulmineus aper, ductor, juvenis, ira, I, 421 N.

lacertus, VI, 248.

cursus, XII, 461; XIV, 447.

fulminea dextra, III, 319.

Fulvius Cn. Prætor victus et cæsus, XII, 469 sq.

Fulvius Flaccus Capuam obpugnat, XII, 469 sq.

Hannibalem persequitur Romam et in castra repellit, XII, 569 seq.

Capuam expugnat et sontes securi percutit, XIII, 94... 380.

Fulvus.

fulvi rami, IV, 637.

Cf. VII, 637.

fulva cassis, II, 399 N.; V, 78 V.L.

frena, IV, 269 N.

Fumat axis, II, 81 N.; XVI, 661.

equus, scilicet sudore, XVI, 383 N.

vapor ab ore, I, 531.

fumant semina belli, I, 654.

ruinæ cæde, I, 419.

ossa, I, 178, 361.

Austri Cancro, XII, 374 V.L.

Fumosi postes, VII, 175.

Fundæ, a quibus inventæ, I, 335 V.L.

Fundare, seu fulcire domum et familiam, II, 65 N.

sceptra Lavinia, I, 44.

urbes mœnibus, XIII, 534.

Fundi, VIII, 529 N.

Fundit tela, I, 267 N., 314, 326; II, 109; V, 214; VII, 647; XI, 577; XII, 260; XIV, 520.

Lycum, II, 113 N.; IV, 233; V, 110; XVI, 49.

voces, IV, 526; X, 230; XII, 292 N.; XIII, 539.

hæc, I, 685; XVII, 565 N.

se in agros, II, 151 N.; XI, 522.

se terris Boreas, I, 590.

quietem per membra, VI, 97 N.

flammam per pectora, XIII, 618.

vesper umbram, XVI, 39.

taxus brachia, XIII, 595.

latebra globos, XV, 369.

sonum, IV, 173.

in auras ululatum, VI, 408; XIII, 313; XVI, 437.

plangorem ad cælum, XII, 597.

tellus flammas, VII, 373.

lorica incendia, IX, 449.

carina vela, II, 25.

funditur Lyæus per membra, XIII, 273.

fides medullis, II, 516.

Funduntur in agros, II, 151 N.

transtris, III, 57 V.L.

habenæ, comæ, barba, IV, 137 N.; XIV, 570 N.

læti, VI, 572 N.

fusa jacent, XV, 767 N., 774.

est pestis pelago et terris, XVII, 594.

Funere, seu sepulcro carere, I, 154 N.; IV, 667 sq. N.; V, 156 N.

ab eo revocare Romam, XI, 235.

gemino, II, 138.

permixto, II, 682.

Funera, cadavera, II, 647 N.

Conf. Sepultura.

Funis æquorei ope delabi in undas, XIV, 449 N.

Furari se, XII, 300 N.; XIV, 561.

membra, X, 74 N.

quid, VI, 70 N.

Furiæ, furor, decoris, laudum, iræ, I, 32 N., 444 V.L.; XVII, 236.

paternæ et manes exagitant juvenem, II, 296 N.

alumnæ Noctis, II, 531 N.

Saguntinos ad mortem voluntariam stimulant, II, 543 seq. N.

serpentes in capite gerunt, II, 535 seq. N., 546 sq. N.

iis ardet Pœnus, XVII, 236.

celeres, II, 543 N.

earum comites Mors, Luctus, Dolor, Pœnæ, etc., II, 548 sq. N.

formam mutant, II, 553 N.

lampades quassant in Phlegethonte tinctas, II, 610 N.

verberibus Manes hominesque agitant, II, 530 N., 616 N., 625 N., 671 sq.

sacrum iis factum, XIII, 432 sq. N.

potant saniem Acherontis, XIII, 575 sq.

Furialis turbo clamoris, XVI, 319.

furialia vota, VIII, 26 N.

bella, VIII, 409.

Furiare, II, 210; VI, 514; VII, 617 N.; XIII, 209, 279; XIV, 280; XVII, 293.

Furibundus gressus, XII, 546 N.

furibunda insomnia, II, 102 N.

Furit ira, VI, 253.

bellum, VII, 41 V.L.

fluvius, IV, 61 V.L.; X, 320.

ventus, XIV, 74.

vix credenda; XV, 452 N.

furunt milites, I, 32 N.

Furnius, VII, 619.

Furor, I, 32 N.

decoris, etc., I, 32 N.; II, 324 N; III, 146.

Furtiva lux, XV, 463 N.

furtivum venenum, XIII, 892.

furtivæ terræ, IX, 95.

furtiva fœdera, II, 416.

Furtum noctis, VI, 70 N.

viæ, VII, 136 N.

Jovis, VII, 487 N.; XIII, 615.

armorum, XVII, 90 N.

Furva coma, etc.; V, 220 V.L.

furvi equi, VII, 683 N.

bidentes, VIII, 119 N.

Fuscæ alæ Cori, VIII, 524 N.

Fuscat Hesperus currum, XI, 268.

fuscati radii, XIV, 345 N.

Futilis ictus, V, 297; XV, 794 N.

auctor, XIII, 363.

ætas, XVI, 655.

ausis, XV, 298 N.

futile virus linguæ, XI, 557.

nomen virtus, IX, 376.

votum, X, 339.

INDEX

RERUM ET VERBORUM,

IN SILIUM ITALICUM.

Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in Notis et Variis Lectionibus illustrata esse.

G H I J K L M N O P Q

G

Gabarus, IX, 385.

Gabina Juno, XII, 537 N.

Gades, I, 141 N.

Herculeæ, XVI, 194.

Tyriæ, III, 4 N.; XVI, 467 N.

Gaditanus Hercules, III, 14... 31 N.

Gæsa Gallorum et Afrorum, I, 629 N.

Gætula purpura, XVI, 176 N., 354 N., 569.

Gætuli, II, 64 N.; III, 287 sq. N.

Conf. Mauri.

Gala, XV, 464 V.L.

Galæsum flavum demiserat umbris, I, 438 V.L.

Galatea Acin in fluvium convertit, XIV, 222 sq. N.

Galba magno spectandus nomine, VIII, 469 sq. N.

Galeæ clausiles, XIV, 158, 636 N.

vomunt flammam, XVII, 398 N.

cornibus arietinis ornatæ Jovis Hammonis regumque Macedoniæ, I, 415 N.

in iis, ut in clipeis, expressa origo et facta majorum, I, 415 N.

linteæ, III, 269 sq. N.

rictus et exuviæ ferarum, II, 156 N.; III, 389; IV, 559 N.; V, 132 N.

super iis Scylla, etc. V, 135 sq. N.

sine cristis, VIII, 419 N.

fulvis cristis subnixæ, II, 397 sq. N.

Sidoniæ, Argolicæ, etc., XVI, 450 N.

Galeri, I, 404 N.; XVI, 456.

Galli armiferi et superbi, IV, 45 N.; XV, 169 N.

comati, V, 134 N.; XV, 671 N.

auricomi, III, 608 N.; V, 134 N.

Conf. Celtæ.

Ganges, XII, 460 N.

Gangetica pubes, III, 612 N.

Ganymedis raptus, XV, 425 seq. N.

Garadus, VII, 601.

Garamantes, I, 142 N., 414 N.; III, 10, 313, 648; XIII, 479; XVII, 634.

Garamanticus ritus, XI, 181 N.

Garamantica pubes, IV, 445.

Garamantica signa, I, 142 N.

Garamantis gemma, XV, 676.

Garamus, II, 110 V.L.

Garganus, IV, 561 N.; VII, 366.

ejus campus, XVII, 600 N.

Gargenus, V, 137 V.L. XIII, 59.

Gaudent credere, III, 19 N.

gurgite Rhodani, XV, 500.

Gaulum, XIV, 274 N.

Gaurus, VIII, 532 N. et V.L.; XII, 160 N.

Gela fl. et urbs, XIV, 218 N.

Gelesta, X, 85.

Geminat dentem aper contra venabula, I, 425 V.L.

vulnus, I, 163.

funis, IV, 393.

geminatus gaudia, X, 513 N.

Geminus Lacon, XIV, 208 N.

cupido, IV, 99 N.

dens apri, I, 425 V.L.

gemini fratres, IV, 355 N.; XVI, 533.

Gemini tam similes, ut mater nomina eorum etiam post mortem commutet, II, 636 seq. N.

Gemit aper, etc., I, 425 V.L.

tellus, IV, 96, 294.

gemunt saxa fluctu, XV, 156 N.

arma, II, 245.

fluctus ac ventus, III, 471 N.

Gemitus, I, 425 V.L.; III, 643.

ignis, XIV, 59.

scopulorum, V, 398 N.

heroum et deorum, I, 530 N.; II, 476 N.

Gemmans gurges, IV, 350.

gemmata lumina peltæ, II, 167 N.

Gener, scilicet in spe, V, 318.

Genii locorum, II, 584 sq. N. VI, 283 N.; XIII, 124 N.

Genitalis aura, III, 381 N.

Genitor bellorum, fraudum, vitiorum, III, 126 V.L.

Neptunus, XVII, 238 N.

Jupiter, IV, 417.

Tiberis, XII, 540 N.

Divum, XVII, 342.

Gens viri, II, 584 N.; VII, 637; XIII, 862 N.

gentes pro homines, V, 264 V.L.

Gentilis galerus, XVI, 456.

Gentile metallum, XVI, 464 N.

Genuinus dens, I, 425 V.L.

Gerere in se cuncta arma virosque, VII, 8 N.

Germani auricomi, III, 608 N.

Geryonis, seu Geryonæ tria corpora, I, 277 seq. N.; III, 422 N. et V.L.; VI, 629 N.

in Erythia ins. habitans pugnabat tribus dextris, XIII, 200 sq. N.

Gestamina, I, 629 N.; V, 349 N.

Gestar, II, 327 N.

Gestit mens lustrare, XV, 347.

Getæ Thracibus adnumerati, II, 75 N.

in Dacia, I, 324 N.

Geticus Boreas, IV, 244 V.L.

Geticæ nives, XVII, 488 N.

Gigantum angues et pugna cum Diis, I, 435 N.; VI, 181 N.; IX, 305 sq. N.; XII, 143 sq. N., 529 N.

posteri Galli, Terrae filii, vix uno vulnere vitam reddentes, V, 111 N.

Gisgo, II, 111.

Gladiatorium certamen, XVI, 527 sq.

in conviviis, XI, 51 sq. N.

Gladius ad quod latus ab humeris pependerit, V, 146 N.

gladiis res geri cœpta, IX, 314 V.L.

Glandem fundere, I, 314 N.

Glastum, seu glassus, vitrum, quo Britanni se tingunt, XVII, 416 N.

Glauca fronde revinctum caput dei fluvii, IV, 659 N.

Gliscit ira, II, 239 N.

gressu fama, IV, 6; VI, 63; X, 578.

furor, VII, 216; IX, 393.

ardor, IV, 111; XII, 402.

malum, VII, 353; XV, 577.

gloria, XI, 543.

motus, XIII, 26.

gliscunt adversa metu, X, 598.

Globus solis, I, 258 N.

virorum, I, 349, 450; V, 31; XIII, 493.

nimborum, XII, 657.

nigrans, VI, 322 N.

Glomerat gressus, III, 336; XII, 518.

turmas, III, 225.

æstus, XIV, 450.

fuga, XIV, 445.

cursum, X, 461 N.

glomerant apes murmur, II, 221.

volumina, IV, 319.

Gloria se tollit cælo, I, 1 N.

gentis Agenor, I, 88 N.

ei fine caret, h.e. gloriæ cupiditas, III, 122 N.

fax mentis honestæ, VI, 332.

Gorgonei furores, X, 435.

vultus, IV, 234 N.

Gorgoneæ alæ, XIV, 576 N.

Gorgonea ora, III, 314 N.

Gorgonum genus, nomina, sedes, II, 59 N.; XIV, 576 N.

Cf. X, 173 sq. N.

Gortynius advena, II, 148 N.

Gortynia tela sonante nervo fugare, II, 90 N.; V, 447.

Gracchus Tib. Sempronius Cos. rebus in Sicilia compositis Scipioni ad Trebiam conjungitur neque pugnam detrectat, IV, 493... 524 N.

Cumas tuetur, XII, 63 sq.

ab hospite Lucano in insidias præcipitatus perit, ejusque exsequias agit Hannibal, XII, 473 seq. N.

ejus gens clara, IV, 495 sq. N.

Gradivicola Tuders, IV, 222 N.

Gradivus, I, 433; III, 702.

melior, XV, 15 N.

Gradum erigere et erepere, III, 529 V.L.

gradu manent corda, stant, movent, XVI, 21 N.

gradus jungere, IV, 372 N.

Graius Archimedes, XIV, 301 N.

Diomedes, IX, 63.

pontus, I, 289.

Graia contemtim dicitur, III, 178 N.; XII, 41 N.; XIV, 127.

Graium æquor, VIII, 257 N.

Gramen pinguius fit incendio, VII, 364 sq. N.; IX, 605 sq. N.

gramina signare inpresso mento, XV, 380 N.

Graminea ara, vid. Ara.

Grandæva manus, XVI, 652 N.

Grando telorum, I, 311 N.; II, 38; IX, 578; XIV, 430.

Grassari ad clara, I, 570 N.

per undas ratibus, XIV, 574.

Gratum est, o Superi, dum non, etc., VI, 584 N.

Gravari rem, et re, II, 598 N.

Gravidus populus noxa, XIII, 542.

gravida alvus venenis, VI, 159.

anus arcanis, XIII, 494.

telis pharetra, VII, 445 N.

vinea armato dorso, XIII, 110.

gravidæ apes mellis, II, 220.

vites nectare, VII, 164.

Gravii, I, 235 N. et V.L.; III, 366 N.

Gravis curis, XVII, 161.

graves chelydri, I, 412 N.; VI, 158 N.

Graviscæ, VIII, 473.

Gravitas fœda (odoris), VI, 158 N.

læta, VIII, 609 N.

Gremium Libyæ, II, 574 N.

Thebes, III, 678 N.

patriæ, IV, 786.

Capuæ, XII, 204.

in gremium Jovis Capitolini delata laurus, VI, 610 V.L.; IX, 546 N.

gremio tuto deponere gentem, VI, 610 N.

Grex elephantorum, III, 463 N.

equarum, III, 380.

Grosphus ductor erat, XIV, 211.

Grovii, I, 235 V.L.

Gryneus, IX, 57 V.L.

Gubernatoris artes, XIV, 453 seq. N.

Gurges Sicanius, I, 34.

Tiberis, I, 607.

gurgite mergere tonsas, XIV, 533 N.

clauso, XV, 178 N.

Hesperio, XV, 250 N.

sacro, XVI, 679 N.

septeno pontum inpellit Nilus, I, 197 N.

imo flamma absorbet latices, IV, 685 N.

conduntur montes, I, 593.

Gyas, I, 439 V.L.

Gylippus, XIV, 281... 286 N.

Gymnasia porticibus et silvis cincta, XIV, 648 N.

Cf. XIV, 136 sq. N.

Gyri septem in circo, XVI, 372 N.

leves et lævi equi, VII, 644 N.

breves, VII, 645 N.

in gyros domitare equum, IV, 19 N.

sinuare gyros, IV, 318 N.

per orbem artare, IV, 451 N.

H

Habena ducta circum caput, I, 315 N.

torta Baliaris, V, 193 N.

habenæ rerum, I, 144 N.; X, 282; XI, 50.

primæ, VII, 384

Latiæ, XIII, 34.

excussæ Pavoris, VI, 556 N.

salutis, V, 611.

Martis, VII, 222; XVII, 175.

habenis inmissis victor Vulcanus et Gradivus, IV, 681 N.; XI, 399 N.

habenas totas largiri, seu dare equo, classi, etc., XV, 724 V.L.

Conf. Frena et Largus.

Habere sub ictu, V, 46 N.

ripas, VIII, 368 N.

certamina, IX, 274.

canes, scilicet præmio, XVI, 573 N.

dicere, polliceri, intrare, XVI, 208 V.L.

Habilis nulli galea, IV, 433 N.

habiles ad aratra, VIII, 366.

portandis armis, XI, 585.

enses, VIII, 374 N.

Habitata pruinis Nursia, VIII, 416.

Gradivo pectora, XV, 337.

Habitus terræ, XII, 376.

Hactenus, IV, 265 V.L.

sit satis, IV, 795 N.

Cf. IX, 347; XIII, 270; XVII, 373.

Hadranum, XIV, 250 N.

Hadria, Hadriacus, Hadriaticus, I, 54 V.L.; VIII, 438 N.; X, 214 N.; XI, 509.

Hæmonius Boreas, X, 11 N.

Hæmus, III, 495.

Mavortius, XI, 464 N.

Hæret dies, VI, 406 N.

primo in ævo, VI, 425.

humi, VI, 278; VII, 618.

terræ, XVII, 168.

Roma auribus, XII, 518.

in morte, XIII, 693.

locis, VIII, 565 N.

dubius responsi, VI, 670.

vultus intentus, III, 155.

rupibus Frusino, XII, 531 N.

metus, XII, 736.

Halæsa ad Halæsum fl., XIV, 218 N. et V.L.

Halcyone et Halcyonides dies, XIV, 275 N.

Halesus Argolicus, VIII, 474 N.

Hami torti loricæ, V, 140 N.

Hamilcar in Didonis templo filium jurejurando adigit, I, 77... 139 N.

in prælio adversus Vettones perit, I, 141 seq. N.

arte conciliabat viros, I, 240 N.

exsultat in Sicilia, II, 429 sq.

conloquitur cum Scipione in inferis, XIII, 732 sq.

Hammonii, I, 414 N.

Hammonis oraculum, I, 414 N.; III, 8 sq. N., 669 sq. N., 677 N.

cornua, I, 415 N.; XIV, 572.

templum, III, 666 N.

Hampsagoras, XII, 345 sq.

Hampsicus, VII, 671.

Hannibal magnus Ausoniæ (h.l. Scipio) XVII, 572 N.

Hamilcaris f. et oriundus a Barca, I, 71 sq.

avidus motus, perfidus, contemtor Deorum, laborum patientissimus, fortissimus, I, 56 seq. N., 239... 267 N.

Hasdrubale cæso admodum adolescens a toto exercitu Pœnorum in Hispania imperator salutatur, I, 183 sq.

in templo Didonis puer jurat, se bellum olim Romanis inlaturum esse, I, 70... 189; II, 349 sq., 426 sq.

Saguntum obpugnat, I, 268 sq.

vulneratur a Saguntinis, I, 520 sq.

clipeum summa arte elaboratum dono adcipit ab Hispanis, II, 395... 452 N.

eversa Sagunto, Gades adit, ubi in templo Herculis donaria deo vota suspendit, et recessum adcessumque maris admiratur, III, 1... 60.

oraculum Hammonis consulit, III, 5 seq., 647... 714.

Himilcen uxorem cum filio in Africam amandat, III, 61... 157.

hortatu Mercurii a Jove missi, in Italiam exercitum ducit, III, 158... 213.

ejus copiæ Libycæ et Hispanæ, III, 214... 405.

eas per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et Druentiam trajicit, III, 406... 476.

Galliis peragratis, Alpes transit, III, 477... 556.

in Italiam degreditur, III, 630... 646.

Gallos ad defectionem sollicitat, III, 39 seq.

Romanos vincit ad Ticinum, I, 45 N.; IV, 56... 481.

ad Trebiam, I, 47 N.; IV, 498... 697.

ad Trasymenum, I, 49 N.; V, 1... 678.

ad Cannas, I, 50 N.; IX, 1... 657; X, 1... 659.

instar Martis in pugnam descendit, IV, 324 sq. N.

vicino lumine fulget et oculis hostium caliginem obfundit, I, 496 seq. N.

in via per paludes alterum amittit oculum, IV, 751 sq. N.

revocatur a consilio Romæ obpugnandæ tonitru Jovis, consiliis Junonis, et tempestate a Neptuno conmota, I, 134 sq.; VI, 595 sq. N.; X, 326... 386; XII, 565 sq., 603 sq. N., 653 seq.; XVII, 218... 282.

post pugnam ad Trasymenum per Umbriam agrumque Picenum castra movet in Campaniam, ibique templum Liternensium diruit, VI, 641... 716.

variis dolis constantem Fabii Cunctatoris animum frustra tentare conatur, VII, 96... 267.

ab ejus agros ferrum ignemque abstineri jubet, VII, 260 sq.

ab eo inclusus, sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, ex faucibus elabitur, VII, 268... 376.

eo absente cum Minucio pugnat, VII, 377 seq., 494... 535.

vincitur a Fabio, VII, 536... 729.

somnio prohibetur, quominus suo Magonisque consilio post pugnam Cannensem exercitum ducat Romam, X, 326... 386.

Capuæ hiberna agit et cum suis enervatur, XI, 189... 482; XII, 1... 26.

inrito conatu obpugnat Neapolim, Cumas et Puteolos, XII, 27... 106.

perlustrat tractum Puteolanum, Baias, etc., XII, 107... 160.

primum ad Nolam a Marcello vincitur, XII, 161... 294.

Acerris Nuceriaque direptis, capit Casilinum, Petiliam et Tarentum præter arcem, XII, 420... 460.

vincit Centenium Penulam et Cn. Fulvium, XII, 463 sq.

celebrat exsequias Æmilii Pauli, Ti. Sempronii Gracchi et Marcelli, X, 558 seq.; XII, 473 sq.; XV, 381 seq.

Capuam frustra obsidione Romanorum liberare conatur, XII, 449... 479 sq.

Romam petit, sed submovetur a Fulvio Flacco et tempestate bis a Jove inmissa, qua acies utrimque instructæ dirimuntur, XII, 489... 752.

Romam reverti statuit, sed monitis Dasii deterretur, XIII, 1... 83.

Feroniæ templum spoliat, XIII, 83... 93.

in Bruttios proficiscitur, XIII, 92 sq.

in Bruttio agro, de clade ac morte Hasdrubalis certior factus, belli instaurandi consilia agitat, XV, 813 sq.; XVI, 1... 10.

sola nominis sui reverentia efficit, ut nec seditio in castris exsisteret, nec hostes lacesserent quietum, XVI, 15 sq.

ardor ejus pugnandi languescit invidia Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellam necessarias ab domo mitti prohibet, XVI, 11 seq.

ex Italia arcessitur, et invitus discedit, XVII, 146... 217.

vincitur a Scipione ad Zamam, XVII, 292... 617.

Junonis machinationibus præsenti periculo eripitur, et singulari subducitur certamini, ad quod Scipio cum provocaverat, XVII, 341... 384, 509... 580, 597 seq.

in Asiam ad Antiochum confugit, XIII, 876 sq. N.

exsul in Syria, Creta, Bithynia, II, 701 sq. N.; XIII, 869... 893.

veneno hausto moritur, II, 705 sq. N. XIII, 869... 893.

Hannon in Sardinia cæsus, VI, 670 N.

Hannon ejusque factio Barcinæ et Hannibali infesta, II, 270 sq. N. et V.L.; IV, 771, VIII, 22 sq.; XI, 538 seq., 563 seq.; XVI, 12 seq.; XVII, 197 sq.

Hannon alius captus et in triumpho ductus, XVI, 26 sq. N., 72 sq. N.; XVII, 631 N.

Harpagones, uncæ manus erant, XIV, 322 N.

Harpe, nomen virginis, II, 117 V.L.

nomen equæ, XVI, 365.

Harpyiarum sedes in inferis, XIII, 599.

Harundo vid. Arundo.

Haruspicina, ars vetusta, I, 123 N.

Hasdrubal, Hamilcaris gener et successor, a servo Tagi regis occisus, I, 144 seq. N.

non crudelis, sed comis, I, 146 sq. N.

cum eo fœdus factum a Romanis, I, 294 N., 479 sq. N.

Hasdrubal Hamilcaris f. vincitur a Scipione ad Bæculam, XV, 410... 492.

Alpes transit, ut fratri se conjungat, XV, 198 seq.

dolo frustratus Neronem evadit, XV, 790 seq. N.

cæditur ad Metaurum, XV, 515... 823.

Hasdrubal Gisgonis f. Hispania a Scipione pulsus et socer postea Syphacis, XV, 180 sq.

Hasta pura præmium, XV, 261 N.

dictis comes torquetur, IV, 134 N.

perdit ictum, IV, 137 N.

invenit petitum vulnus cædemque adcepit ab hoste, IV, 141 N.

duplex in unum hostem jacta, ut incertum esset, cui letum cederet, IV, 569 N.

dextræ adcommodata, V, 146 N.

divino honore culta, VI, 138 seq. N.

defixa terræ, VII, 294 N.

a Scipione missa fit quercus, XVI, 587 sq. N.

Martis, IV, 434 N.

Haurit tellus corpora, III, 652; IV, 576.

virum ignis, XVII, 107.

dolorem, VI, 85.

sperata, XII, 408.

faciem oculis, XI, 282 N.

latus ense, I, 392 N.

ardor virum, XVII, 107.

telis clausos, VII, 584 N.

vigor Latium, XVI, 11 N.

mente, oculis, auribus, I, 345 N.; VIII, 135 N.

Borean velo, XIV, 389.

haustus medullis Hannibal, I, 345 N.

pulvis, XV, 51 N.

Hebescit fulgor, XII, 653.

hebescunt dextræ, VIII, 20.

Hebetatus splendor Luciferi, XII, 249.

hebetata tela, XVI, 105 N.

Hebrus, II, 75 N.; XI, 477 N.

Hecatombe, XII, 333 N.

Hectorea gens, II, 343 N.; XIV, 205.

Hedetani, III, 372 V.L.

Helicon resonat modis Latiis, XII, 412.

ejus numina, XIV, 1.

Hellespontus Leandrius, VIII, 621 N.

Helorus, XIV, 269 N.

Helymus et Helyma, v. Acestes.

Hemathia, vid. Emathia.

Henna et Hennæa Dea, etc., I, 93 N. et V.L., 214; II, 304; V, 489; VII, 689; XIII, 431; XIV, 50, 238... 247 N.

Herbesos, XIV, 264 N. et V.L.

Herbita, XIV, 271 V.L.

Hercules: ejus gens, Fabii, II, 3 N.; VI, 627 sq.; VII, 35, 44.

labores, III, 32 sq. N.

primus Alpium transitus, II, 356 N.; III, 91, 496; IV, 4 N.; XI, 136, 218 N.; XV, 605.

ara Maxima, II, 237; VII, 50 N.

Gaditani templum et labores, III, 14... 31 N.

agger et via inter Lucrinum et mare, XII, 118 N.

cædes Geryonis, I, 276 N.; III, 421 sq.; VI, 628 sq.; XII, 119.

sæva noverca, II, 478 N.

rogus in Œta, VI, 453 N.

conditor est et Deus tutelaris Sagunti, I, 273 N., 505; II, 475 sq. N.

Gigantas confecit, XII, 143 N.; XVII, 649 N.

Trojam diruit, I, 513 N.

Monœcus, I, 586 N.

commiseratus fortunam Sagunti auxilium Fidei inplorat, II, 475 seq. N.

pacifer, seu pacator Nemeæ et orbis terrarum, II, 483 N.

claviger, III, 14 V.L.

roboris symbolum in Græcia, Solis in Oriente, ubi orta tota fabula, III, 29 N.

descendit ad inferos et inde Cerberum traxit ad superos, III, 35 seq. N.

fulmine raptus et inter Deos relatus, sed idolum et umbra ejus in inferis, III, 43 N.

stuprat Pyrenen, Bebrycis f., III, 420 seq. N.

Tiburtinus, IV, 224 N.

in Italiam ad Evandrum venit, et ex ejus filia gignit Fabium, VI, 628 seq. N.

Prodicus, XV, 18 sq. N.

Herculeus labor, I, 369.

Herculea moles, XII, 143 N.

pharetra, XII, 433 N.

vis, IV, 599 N.

Herculeum fretum, I, 199.

Herculei colles, I, 585.

muri, I, 273 N.

Herculeæ exuviæ, II, 191 N.

metæ, columnæ, I, 142 N.; IX, 185 N.; XVI, 149.

Herdonia, VIII, 567 N.

Herminius, V, 580.

Hermus aurifer, I, 159 N.

Hernica saxa, IV, 226 N.; VIII, 391 N.

Heroes originem et natales suos jactant, XV, 745 seq. N.

conviciis incessunt hostes, etiam jam victos, I, 383 N., 398 sq. N., 442 sq. N., 478 seq. N., 482 seq.; II, 258; IV, 286 seq., 538 seq.; V, 262 seq., 317 sq., 574 sq.; XV, 798 sq.

jaciunt saxa ingentia, I, 489 sq.; V, 298 sq.; IX, 395 sq. N.

adventu suo caliginem oculis hostium obfundunt, I, 496 sq. N.

lati et ingentes, I, 499 N. (Conf. Ingens et Latus.)

utuntur clavis, II, 155 N.

pelle ferina cingebantur, utebanturque rictu leonis pro galea, II, 156 sq. N., 191 N., 193 sq.; V, 132 N.

victores exultabundi exclamant vel Pæana canunt, IV, 215 N.

gemunt et lacrimantur, I, 532 N.; V, 303 N.; II, 476 N.

clipeos quatiunt, ut incutiant terrorem, IX, 423 N.

in pugna cadentes comparantur arboribus magnis, vento, securi, seu fulmine eversis, X, 164 seq. N.

gerunt spicula bina, VIII, 493 N.

amarunt servas, XV, 280 N.

horridi et sublimes cristis, VIII, 425 N.; XIII, 143 N.

dormiunt in pellibus, VII, 289 N.

eorum famuli, I, 66 N.

vel dona arma sunt spolia, II, 395 sq.; V, 137 N., 321 N.; II, 224 seq.

pectora villosa, V, 441 N.

adventus cognoscitur ex magnitudine et splendore armorum, I, 496 seq. N.; X, 102 seq.

in conviviis cantores, XI, 288 seq. N.

nec vultus, nec splendor armorum ferendus, XI, 437 seq. N.

armigeri vel vicini milites tela divinitus excipiunt, ne ipsi feriantur, XII, 262 N.

umbræ, seu animæ ingentes, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799.

Hersilia, XIII, 812 sq. N.

Hesperia, I, 4 N., 50.

Hesperidum horti custos, anguis Junonius, Ladon, VI, 184 N.

nodati crines, II, 78 V.L.

horti et poma, I, 431 N.; III, 283 N. et V.L.; IV, 636 seq. N.; VI, 184 N.

Hesperius axis, I, 130 N.; XVI, 291 N., 660.

gurges, XV, 250 N.

Hesperium litus, XVI, 592 N.

Hesperus, idem qui Lucifer, VII, 639 N.

Hiarbas, vid. Iarbas.

Hiat desidia, XI, 35 N.

miles, XII, 75 N.

hiant viscera, V, 257; X, 183.

Hiatus terræ optantur, IV, 330 N.

Hiber omnis, XVI, 306.

Hiberum armentum, XII, 119 N.

vulgus, I, 145 N.

Hiberi alites, II, 269 N.

Conf. Iberus.

Hibernæ undæ, XV, 570 N.

Hiems deformis, III, 489.

imbrifera, III, 197 N.

ejus caput, tempora et vertex, XII, 1 sq. N.

Hieron rex mitis et socius Rom., V, 490 N.; VIII, 614 N.; XIV, 79 sq. N.; XIV, 653 N.

Hieronymi crudele imperium et mors, XIV, 85 sq. N.

Himera fl. duplex et urbs cum thermis, XIV, 232 sq. N.

Himilco, XIV, 431 N.

Hinc, I, 283 V.L.; II, 106 N.

Hinnitibus aera flammat, XIV, 209 N.

inplet campos sonipes, I, 222 N.

Hipparis, XIV, 230 N.

Hippo regius et Zarytos, III, 259 N.

Hippocrates Prætor, XIV, 287 N.

Hirpini, VIII, 569 N.; XI, 11 N.

unde ita dicti, XI, 11 V.L.

Hirsuta et hirta toga et coma priscorum Rom., I, 613 V.L.; XIII, 812 N.

Hirsutæ imagines, I, 613 N.

Hirta cæsaries, coma, frons, toga, I, 613 V.L.; V, 438; XIII, 861 N.; XV, 28 N.; XVI, 121.

hirtum pectus, V, 450.

Hispal, seu Hispalis, III, 392 N.

Hispani, seu Celtiberi prælium inituri saltant, seu cætras percutiunt, et laudes heroum canunt, more barbarorum hominum, III, 346 sq. N.; X, 230 N.; XVI, 30 N.

ad suicidium proni, I, 225 seq. N.

eorum equi et equites præstantissimi, I, 222 sq.

Hispania extrema terra, vid. extrema.

aurifera, III, 401 N.

spicifera, III, 403 N.

ejus geograph. describitur, I, 220 sq.

equi, I, 222 seq. N.

metalla, I, 228 sq. N.

fertilitas, I, 237 sq. N.

Hispellas Metaurus, IV, 187 N.

Hispellum, IV, 187 N.; VIII, 457 N.

Hister fl. binomen, I, 326 N.

Hispida pectora, V, 441 N.

Homeri laus, XIII, 778... 797 N.

Hominum præstantia, XV, 71 sq. N., 84 sq. N.

Honor frontis, capitis, formæ, togæ, IV, 755 N.

æstatis, III, 487 N.

deorum, III, 218 N.; IV, 700; VII, 90, 184, 750; VIII, 442; XIII, 434.

verborum, II, 483 N.

Martis, X, 400 N.

leti, X, 560 N.

lucis, III, 147 N.; VII, 737; XIII, 556.

plausæ cervicis, IV, 264.

tumuli, II, 265.

armorum, XV, 478 N.

saguli, XVII, 530.

candoris, XII, 230.

Soractis Carmelus, VII, 662.

quæsitus poculis mixta gemma, XIV, 662 N.

de præmio, IX, 199 V.L.; XVI, 452 N.

honores extremi, VI, 670.

Latii h.e. dii, VIII, 43 N.

sine honore sepeliri, XIII, 627 N.

Honorare delubrum sanguine, XII, 340.

Honorarium, IX, 199 V.L.

Hora eadem manet te tuosque, VI, 509 N.

læva, VII, 30.

diei et noctis, IV, 89 N.

nostra, XII, 193 N.

horæ mutabilis brevitas, III, 141.

horæ serenæ, XV, 53.

Horatius Cocles, X, 484; XIII, 726 sq.

Horrent galeri, I, 484 N., 628.

segetes, arma, pili, setæ, I, 423 N., 527, 628; V, 441; VIII, 570.

ora cete, XIV, 253 N.

minores fata, VI, 550 N.

Horret glacie, IV, 741.

tantum licere, XIV, 671 N.

campus, I, 211 N.

huic thorax, IV, 558 N.

rigore, XIV, 68.

Horrescit sætis, I, 423 N.

nimbis tempestas, I, 134.

Horridus alis Corus, III, 524.

horrida humus, I, 230; IV, 687 N.

squama, VIII, 525.

virtus, I, 58 N.; XI, 205 N., 419.

arma, I, 517.

Horrificare galeas, III, 389.

Horror gratus, VIII, 561 N.

Carthaginis Marcellus, XV, 340 N.

Hortari equos, XVI, 322 V.L.

Hortator remigum diversus a symphoniaco, VI, 361 N.

Hospita nimis lotos, III, 311 N.

Baccho Tarraco, XV, 177.

jura, XVII, 68.

otia Musis, XII, 31 N.

pacta, XVII, 79.

Hospitales mensæ sacræ, XVII, 68 N.

Hospitia tarda cæli excipiunt eum, III, 627 N.

Hostis adest, VI, 559 N.

Hostus, Hostius, Hostilius, Hiostus, I, 437 V.L.; XII, 347 sq.

Humectat lacus, V, 5 V.L.; VIII, 437; XIII, 85.

Humentes campi, XI, 507; XIV, 368.

nebulæ, VIII, 458.

oculi, IX, 30.

rores, II, 479.

umbra et nox, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 168; XIII, 439.

Cf. Uvens.

Humida nox, XIII, 413.

Humor inglorius Tiniæ, VIII, 452 N.

Hybla et Hyblæum nectar, XIV, 26 N., 200 N.

Hydro inbuta tela, I, 322 N.

Hyempsal, I, 408.

Hyempsas, XVI, 461.

Hymenæus novus, XIV, 241.

lascivus, V, 22 N.

primus, III, 64 N.

Tyrii Hymenæi, XVII, 80.

Hymettus ejusque mel, II, 218 N.; XIV, 26 N., 199.

Hyperion, XV, 214 N.

Hypsa fl. duplex, XIV, 227 N.

Hyrcana tigris, V, 280 N.

Hyrcani mortuos canibus objiciunt, XIII, 473 sq. N.

I

Iaccho haud inamatus ager, XII, 526 N.

Iapygia, I, 51 N.

Iapyx campus, I, 51 N.; III, 707; VIII, 37.

alumnus, IX, 270 N.

equus, IV, 555.

Iapygis arvi, IX, 185 V.L.

Iarbas, I, 414 sq. N. et V.L.; II, 58 seq. N.

Iberiacæ terræ, XIII, 510.

Iberus bellator, I, 190.

Mars, XV, 2 N.

Ibera terra, III, 176.

Conf. Hyberus.

Iberus fl. finis imperii Rom. et Pœnorum, I, 294 N., 480 N., 643 N.; II, 449 sq. N.

Icarium mare, IV, 245 N.

Icarus, II, 133.

Dædali filius, ejusque lapsus, XII, 96 sq.

Icere fœdus, VI, 489 N.

ictus lacus flamma, V, 73.

vino, VII, 202 N.

specie, VIII, 388 V.L.

icta facies maris, XIV, 360.

loca clamore, III, 436 N.

Ichnusa, XII, 358 N.

Ictus vanus, futilis, iners, VII, 648 N.; XV, 794 N.

ictum perdit hasta, IV, 137 N.

sub ictu Roma est, IV, 42 N.

Ictus amisere spatium, IX, 321 N.

furoris, IX, 464.

nautarum, VII, 361.

Ida, XVII, 20 N.

Idæus sanguis, I, 125 N.

Idæa mater, XVII, 20 N.

Idæum genus, III, 207 N.

Idæa nomina, XII, 155 N.

Idalia sagitta, V, 19 N.

Idem alicui est, h.e. par s. similis, XV, 397 V.L.

Idmon, VII, 609.

Idumææ palmæ, III, 600 N.; VII, 456 N.

Iertes, V, 259.

Ietas, XIV, 271 N.

Ignara viri, II, 68 N.

Ignavus remus, XIV, 538 N.

Ignava mors, IX, 512 N.; XIV, 607 N.

silentia, V, 13 N.

Ignescit animus, XIII, 180.

virgo penitus, IX, 460 N.

Igneus æther micat, I, 135 N.

apex hastæ, I, 466.

equus, XVI, 511 N.

in pugnas, VI, 209 N.

Ignea gens plantis, III, 306 N.

mens, III, 136 N.

lumina, II, 586.

Ignifer hortatus, XVII, 293 N.

Ignis exundat, fluit, manat, XVII, 98 N.

naribus equi expiratus, VI, 232 N.

virtutis, XVII, 112 N.

ignes subterranei, VII, 372 sq. N.

Ignobilis vir et mors, III, 123 N.

Iguvium, VIII, 459 N. et V.L.

Ilerda, III, 359 N.; XVI, 475 N.

Ilertes, III, 255.

Ilia Aniene vel Tiberi mersa, et alterutri nupta, XII, 543 N.

Iliaca cuspis, V, 595 N.

nurus, III, 151.

Phœbas, XV, 282 N.

Iliaci muri, XII, 515.

Iliacæ aræ, XIII, 620.

flammæ, V, 82 N.

procellæ, VI, 105.

Ilienses in Sardinia, XII, 344 N., 364 N.

Ille pater deorum, cum emphasi, III, 181 N.

illa ego sum, XV, 59 N.

Illyris ora perdomita armis Æmilii, VII, 290 N.

Ilva, VIII, 615 N. et V.L.

Imago, seu umbra et simulacrum, I, 97 N.

magna, VIII, 145 N.; XIII, 751.

clamoris clamat scopulis, XIV, 465 N.

feretris præcedens, X, 567 N.

flammæ in æquore, II, 663 N.; XIV, 566.

pœnæ, II, 435.

leti, XIV, 617; XVII, 481.

avorum cum titulis, IV, 496.

Italiæ adparet Neroni eumque hortatum, XV, 522... 559 N.

imagine multa numerare Hammonis comitem, V, 365.

multa fulgere avorum, XVII, 12.

Imber saxeus, I, 311 N.; XIII, 181.

Imbriferam, hiemem permixta grandine torquere, III, 197.

Imilce, III, 97 sq. N.; IV, 775 sq.

Imitantur saxa sonitum, V, 433 N.

Impete vasto, II, 243.

procursus, XIII, 248.

Impluvium, vid. Inpluvium.

Inachius vir, I, 287 N.

Inachia juvenca, X, 347 N.

arma, XV, 278 N.

Inadcensi ignes, I, 96 N. et V.L.

Inadcessi aditus, seu saltus, III, 516; X, 80.

Inamatus ager Baccho, XII, 527.

Inania bella, I, 69.

rerum, IV, 8.

deorum pectora, II, 309.

munera cæsis, X, 536 N.

famæ dare, IV, 73 N.

lora, XVI, 439 N.

ad, seu per inania, I, 97 N.; IV, 136; X, 151; XIV, 210, 244.

Inante vox recentior, VI, 580 V.L.

Inaperta fraudi senectus, VII, 26 N.

Inarime, VIII, 541 N.; XII, 148.

Inbellis dies, XI, 407.

femina, II, 361 N.

Inbelle ævum, XIII, 889 N.

Inbelles anni, III, 329; XVI, 656.

Inbuere sagittas hydro, I, 322 N.

primo hymenæo, III, 65 N.

manus cæde, IX, 264.

Incalescere sagitta Veneris, V, 19 N.

Incanescit ætas, III, 328.

Incautus ardor, X, 339.

fervor, XIII, 215.

ictus, II, 99 N.

Incedunt tenebræ noctis, VIII, 337 N.

Incendia belli, II, 358 N.; XVI, 600.

saxosa, XIII, 595.

jacit, IX, 605.

clipei, IX, 449 N.

concepta pastu, VI, 162 N.

incendii descriptio, IV, 677 seq.; V, 512 sq.; VII, 353 seq.; IX, 603 seq. XVII, 91 sq.

Incendit castra amore pugnæ, IX, 37; XVI, 513 N.

aures vocibus, XI, 69 N.

animos dictis, II, 36.

clamoribus cælum, seu urbem, XIV, 209 N.

Incerta cervix, V, 65 N.

fugæ, IV, 112.

levitas mentis, XVI, 145.

Incessere sudibus, I, 523.

telis, I, 473.

dextra, II, 26 N.

monitis, II, 171; XI, 209.

Incidere actus, III, 78 N.

incissæ leges, XVII, 620 N.

Incidit humero hasta, XV, 756.

Incitus, I, 357, 491, 497; II, 174, 248; III, 307, 460; V, 473; VI, 234.

Inclinat acies, XV, 735.

pugna ruina, VI, 29.

inclinata rerum, VI, 119 N.

Inclita leti, XIII, 821.

Includere Bacchum pectore, IV, 777 N.

laude ævum, XIII, 686.

Conf. Claudere.

Incocti corpora Mauri, XVII, 632 N.

Incocta cerastis spicula, XV, 681 N.

Inconcusso glomerare vestigia dorso, III, 336 N.

Inconsuetus mensæ opimæ, XI, 280.

Inconsultum Senatus, VIII, 217 N.

inconsulta Capua servare modum, VIII, 545 N.

Increbescere et increbrescere pugnam, X, 1 N. et V.L.

Increpat clangor, XVI, 94.

clipeo, XII, 685 N.

increpant classica signum, V, 188.

tubæ, XIV, 373 V.L.

Increpitat terga, II, 250; V, 642.

ardor, XVII, 106.

aliquem moræ, VIII, 263.

ministros, I, 181 N., 452.

Incumbit remis, IV, 610 N.

fortunæ et fato, IV, 731 N.; VII, 241 N.

ventus, XII, 656 N.

ferro, VIII, 155.

se, V, 219 N.

campo, IV, 666 N.; XVI, 423.

medio limite, XVI, 488 N.

miles, XV, 447.

bello, XIV, 119.

labori, IV, 818.

jusso, XIII, 21.

Messana freto, XIV, 194 N.

tuba, XIV, 373.

incumbens pressit Janiculum, X, 488.

malis Italum, XI, 26 N.

dextræ, V, 501.

ad prælia, XIV, 376.

Incustoditus amor, VIII, 113 N.

incustodita nox, XV, 333.

Incutere umbonem fesso, II, 256; XII, 514.

Eumenida muris, II, 544 N.

bipennem, XVI, 64.

robur, XIV, 382.

pondus, XI, 395.

plantam, VII, 304 N.

se Nuceriæ, XII, 425 N.

verbera, II, 626 N.

fulmina clipeo, XII, 625.

Indago saltus, 41, 419 N.; X, 80; XIII, 141 N.

navalis, XIV, 368 N.

Indelibata virgo, XV, 271.

Indibilis, XVI, 564 N.

Indicere honores templis, VII, 90 N.

Indigenæ Hiberi, XVI, 31.

Indigetis luci, VIII, 39 N.

Indigetes dii, IX, 294 N.; X, 436.

Indignatur habenas, XVI, 352 N.

Iberum, I, 643 N.

liquor aeno, V, 606 N.

Indignus avorum, VIII, 383 N.

indigna rupisse fidem gens, XI, 12 N.

indignæ pœnæ juvenis, XI, 379 V.L.

Indiscreta arma, VIII, 576.

Indispensatus nisus, XVI, 341 N.

Indo litore sol se tollit, VII, 477 N.

Indi odorati, XVII, 647 N.

Indocilis quieti, XI, 11 V.L.

terra Cereri, I, 237 N.

pacis, XII, 726.

Indoles sacra, IV, 475.

segnis, II, 347.

indolis magnæ ausa, XI, 306.

indole hac, IV, 799.

tanta viri, V, 674.

Indomitus Hasdrubal, XIII, 677.

indomiti ignes, IV, 677 V.L.

mores, XIV, 87.

Induit cunctis pavorem, XV, 736 N.

nomina gentis, IX, 545.

splendorem ferro, IV, 13.

sibi iras, I, 38 N.

vultum, II, 558.

Africam flammis, XVII, 195 N.

induere arma alicui, XIV, 297 N.

patrem, VII, 496 N.

Indulget habitare, XIV, 672.

Junoni, XVII, 373.

Inepte credit, seu nocet, X, 382 V.L.

Iners ignis, V, 572 N.

cuspis, VII, 629 N.

lucus, VI, 146 N.

vallum, V, 121
campus, XIII, 530.

dies, XII, 104
aqua, mare, palus, terra, gleba, V, 5 V.L.

letum, X, 403 N.

inertis nebulæ, VI, 646.

inertia ferro spicula, XIV, 542 N.

Inexhaustæ urbes, XIV, 685.

Inexorabilis Auster, XVI, 97.

inexorabile limen, XIII, 578.

Inexpertæ arces, III, 496.

Inextricabile litus, IV, 582.

Infamare ferrum veneno, III, 273 V.L.

Infamia atris pennis volitans, XV, 97 N.

Infandum dictu, IV, 767.

infandi Senones, IV, 160.

Infausta gens, XV, 13 N.

Infelix arbor, IV, 357 N.

quassat lampada, etc., II, 667; IV, 648.

Hannon, XI, 550 N.

Inferi trepidant inmisso lumine, V, 618 N.

inferorum aditus, fluvii, lacus, et de iis mythi unde orti, XII, 104... 160 N.; XIII, 397... 895 N.

decem portæ, XIII, 531... 561 N.

fluvii, XIII, 563 seq. N.

quæ ibi sunt, vel ad eos spectant, nigra, seu furva sunt, I, 119 N.; V, 220 V.L.

in sacrificium diis nigræ pecudes inmolantur, scrobe facta circa aram, XIII, 406 sq. N., 429.

Inferias mactare hostes, IV, 232 N.; XV, 206.

mittere, XV, 820 N.

earum ritus, XVI, 292 sq. N.

Inferna parentis aula, II, 671.

Infernæ aræ, II, 426 N.

Inferre Dardaniam Latio et Penates, I, 42 N.

cornipedem, IV, 231; XV, 725.

gressus, VI, 428.

se vallo, XVI, 138.

membra in turmas, XVII, 415.

Umbros, IX, 273.

inlatus armentis leo, XI, 243 V.L.

Beryæ, XIV, 156 N.

inlata pubes stagnis, V, 631 V.L.

Infervescit sol fronti, XIII, 341.

Infestare obiis, II, 277.

hostem cædibus, IV, 624.

equum currentem, XVI, 504.

Infestum vulnus, I, 397.

infestis nebulis, VIII, 458.

Inficere æquora limo, VIII, 382.

Infidus Mars, XIV, 266 N.

Infigere oscula, VIII, 127; XII, 592, 738.

spicula metæ, XVI, 567.

infixum est, IV, 330; X, 643.

mente, VI, 423.

mœnibus hostem, XI, 173.

Infima vulgi, VIII, 249.

Infit talibus, I, 477; XII, 67; XVI, 139.

Inflammare ferrum veneno, III, 273 V.L.

Inflare præcordia fama, IV, 360.

Inflectere turmas castris, XII, 572 N.

Infœdere æra ossibus, X, 237.

Informare effigiem, XVII, 524.

Informidatus adit, XV, 241 N.

Infractum ævum, XV, 648 N.

infractæ minæ, VII, 125.

Infremuit bellum, III, 230.

leo, XI, 245.

Infrenare et infrenati pro frenare et frenati, IV, 314 N.

Infrendens murmure, II, 688; XV, 522.

Infundit cantum per aures, XI, 433. (Conf. Fundere voces) agmen mœnibus, XIV, 638.

pestis se tectis, XVII, 506.

infusus Phœbus, XII, 732.

infusa pestis medullis, I, 173 N.

umbra, XI, 268.

pax per æquora, VII, 258.

infusæ tenebræ, V, 678 V.L.

Ingenium collis, IV, 91 N.

membrorum, XVI, 46 N.

magnum non est vitale, XV, 356 N.

Ingens hostis, I, 499 N.; II, 255 V.L.

consul, VI, 443 N.

Senatus, XI, 67 N.

ingentia sperare, XVII, 535 N.

Ingerere hastas hosti, II, 176.

se periclis, X, 5.

ingeritur una facies, III, 535.

Inglorius hospes, II, 104 N.

vir et mors, III, 123 N.

ordo militum, IX, 331 N.

rivus, XIII, 6.

Ingluvies ventris, VI, 155 N.

Ingravare ad cælum, IV, 669 N.

Ingruit Oceanus torrentibus undis, III, 52.

Ausonia, XII, 208.

exercitus, XIV, 140; XVII, 585.

Inguen hasta fixum, I, 387 N.

Inhiat populo casuro mors, II, 549.

Inhonesta et inhonorata mors, vid. Mors.

Inhonora busta, XIV, 632 N.

facies rerum, X, 390.

Inhonoratus, IX, 199 V.L.

vir et mors, III, 123 N. (idem quod supra); IV, 605.

Inhorrescunt agmina, XII, 381 N.

Inhospita cautes, XIII, 336.

quercus, V, 508.

terra Baccho, I, 287.

inhospita litora, II, 23 N.

lustra, XVI, 103.

Inhumata juventus, V, 129 N.

Inicere, X, 570 N.

Inimicus pontibus amnis, III, 455 N.

inimica incendia, VII, 161 N.

Iniquus sol, II, 60 N.

iniquæ furiæ, I, 146.

iniqui tumuli, III, 631.

iniqua pericula, VI, 319 V.L.

Injectus colla catenis, IV, 359 V.L.

injectum mare, I, 593; III, 47.

Inlabitur voluptas animis, XV, 95.

luxus per viscera, XI, 400.

fervor, XIV, 428.

Inlabsus gregis, III, 463.

Inlacerabile spolium, V, 138 V.L.

Inlacrimans sceleri, II, 619.

casibus urbis, II, 476.

Inlæsus restituit terras, XVI, 657 N.

veneno fraudum XIII, 536.

inlæsum corpus mulieris, XVII, 31.

Inlatrat jejunis faucibus Orthrus, XIII, 845.

Inlaudata anima, XIV, 632 N.

Inlicere ad cauta Patres, IV, 804.

Inlicitæ terræ, XIV, 244 N.

Inlidere clavam, II, 246.

nimbum terris, V, 385.

amnes ponto, XVII, 642.

Inlisus aquarum, XVII, 245.

Inlita macula vita, XI, 43.

Inludere, vox obscena, VIII, 470 N.

Inlunis nox, XV, 616 N.

Inluvies, VI, 373 N.

Inmedicabilis ira, I, 147.

Inmemor Lethe, XVI, 477 N.

ævi, VIII, 664 N.

Inmitis Decius, XI, 205.

Aricia, IV, 367 N.

hiems, XII, 3.

equus, XII, 254 N.

sol, III, 268.

inmite pectus, I, 168.

vinum, seu mustum, XIII, 378 N.

inmitia regna Boreæ, I, 587.

Inmittit iras, V, 292.

prælia fretis, XV, 154.

numen animis, II, 516 N.

se Boreas, XIV, 122 N.

inmissæ habenæ, XI, 399.

Inmoriens ausis et clavo, X, 201 V.L.

Inmortua manus clavo, XIV, IV, 403.

pars rostro, XIV, 484.

dextera telo, XVI, 67 N.

Inmugit tellus, I, 95; V, 615.

Nereus, IV, 208.

Mulciber, XII, 141.

procella antennæ, XVII, 256.

Inmurmurant hastæ, V, 332 N.

iræ VII, 146 V.L.

Innectere aliquem catenis, non alicui catenas, XI, 241 V.L.

Innitens hastæ, VI, 70 N.

Inolescit mersis ramis durities lapidum, VIII, 581 N.

Inops mentis, V, 632.

Inopes mensæ, VI, 373.

Inpacata stirps, VII, 665 N.

Inpar equis, VIII, 282 N.

Inpastus vultur, III, 343.

inpasta turba luporum, VII, 129.

Inpatiens ævi, I, 227 N.

perdere mortem, IV, 606.

dare terga, VI, 254.

teneri, VI, 232.

cohibere, XI, 98.

Inpellit equum planta, seu calce, II, 71 N.; VII, 697.

muros manu, II, 532 N.

aures et oculos, II, 580 N.

moras, VIII, 279.

pectus pectore, V, 219 N.

ventos jaculis, XVI, 298 N.

signa, IX, 139.

ferrum capulo tenus, IX, 382.

gurgite pontum, I, 197.

metas Parcarum augurio, V, 406 N.

ventus aristas, IX, 359.

saxa cælum, II, 217 N.

lampas vim, XIV, 429 N. et V.L.

Phœbus diem ad metas, II, 268.

eum equus, seu aqua, IV, 597 N., 650 N.

agens, XII, 484 N.

Inpenetrabilis luctibus, VI, 113 N.

iræ mens, VII, 561.

Inperare lacrimis, iræ, etc., II, 652 V.L.

Inperditus, IX, 161 V.L.; X, 416.

Inperterritus, XI, 207; XIV, 188.

Inperturbata otia, XV, 58.

Inpetere os hasta, V, 273.

Inpingitur pila ponto, IV, 297 N.

turbine pugnæ in adversos, IV, 370 N.

Cf. VII, 612; IX, 320; XII, 187; XIV, 15.

Inpia vallis, V, 431 N.

Inplacabile cælum, XVII, 252.

Inplet hortatibus, I, 105 N.; V, 150; VIII, 29.

amore pugnæ, III, 714.

dies orbem radiis, VIII, 192.

me horror, VIII, 121.

se cædibus, IX, 528.

se sitiens, XIII, 736.

imago oculos, III, 45 N.

somnus lumina, XIII, 641.

terras voce, VIII, 409 N.

campos hinnitibus et curru, I, 212 N.; IV, 436 N.

dumeta latratibus, etc., III, 294, 680; IV, 692; V, 33; VI, 190.

fama Italiam, I, 343.

solus loca cæsorum, XVI, 51 N.

sagitta spatium ducti nervi, II, 127 N.

clipeum, IV, 384.

Mars campum, XII, 717 N.

Deus vatem, III, 697 N.

Inplicat tremor artus, III, 124.

medullis amorem, II, 517 N.

terræ membra, VII, 614 N.

flamma patrem, XIII, 619 N.

nexu, IX, 629.

errore vias, XV, 618.

Inplumes coni, VIII, 419 N.

Inpluvium porticibus et xystis ornatum, XV, 18 N.

Inponit se regnis, VIII, 54.

globos urbi, I, 349
vincula Eridano, XII, 696.

leges Latio, XVII, 191.

noctem freto, XVII, 254.

se super colla, XI, 244.

inpositum iis meritare, X, 656 N.

Inportuna lues, XIV, 582.

corda XI, 387 N.

locorum, III, 540.

Inpossibilia quomodo a poetis exprimantur, V, 253 sq. N.

Inpressum ei est, sistere, etc., VII, 9 N.

Inproba virtus, I, 58 N.

vallis, etc., V, 431 N.

fama, IV, 5 N.

prælia, XV, 673 N.

fortuna V, 92 N.

puppis, XIII, 761 N.

spicula, IX, 589.

spatia, XIV, 508 N.

jura, XVII, 619.

inprobus furor Euri VI, 525 N.

citat hastam, IV, 536 N.

Inproperæ Parcæ, III, 96 N.

Inprovida trabs IV, 284 N.

Inprudens tantæ pestis, VI, 166 N.

Inrasa clava, VIII, 584 N.

Inrigui horti, VII, 180 V.L.

Inritare fata, V, 234 N.

hostem, IV, 511.

Inritant pocula luxum, XIII, 355.

Inrorare oculos lacrimis, II, 123.

quietem oculis, X, 356.

liquorem mensis, XI, 302.

cristas aqua, IV, 654 N.

Inrumpere templa et templis, II, 378 V.L.

costas, V, 549.

sacris muris, X, 367 N.

Insania vatum, imbris, venti, etc., I, 101 N.

mentis, militum, etc., I, 32 N.

Insanire, I, 32 N.

Insanus Eurus, VI, 175.

imber, I, 101 N.

Mavors, VI, 6.

ventus, X, 226.

insana vates, ibid. N.

insani fluctus, montes, XVII, 435; XII, 371 sq. N.

insana freta, I, 638.

Inscribere Martem genti, X, 618 N.

terram imo cornu, XIII, 328 N.

Inserere caput cælo, V, 482; VII, 29 N.; IX, 19.

pedites globo, V, 31.

alicui cupiditatem, I, 80 N.

Insertare caput nubibus, V, 482; IX, 19.

Inservibat equo, VII, 341 N.

Insibilat ore, II, 626 N.; IX, 517.

ignis membris, XII, 616 N.

Insideo et insido differunt, V, 3 V.L.

insido cum quarto casu jungitur, XII, 487 N.

Insomnia pro somniis, X, 357 N.; XI, 102 N.

Inspectare cædes, V, 207 V.L.

Insperata juventus, I, 426 N.

Inspirare alicui quid, I, 80 N.; II, 517.

Instabilis tellus pendet IV, 347.

Instat operi, II, 407 N.

fatis, I, 268 N.; IV, 731 N.

filiis, VII, 458 N.

equis verbere, XVI, 324 N.

pugnare, I, 374 N.

senectæ, VII, 178 N.

timor trepidis, VII, 349 N.

Instaurare honorem diis, III, 218 N.

mensas dapibus, XI, 421 N.

Instincti pectora, VIII, 242 V.L.; XII, 518 N.; XV, 135 N.

Instratus tigrim equus, V, 148 N.

Instridens pelago fax, IV, 436.

Insultat jugo, IV, 66 N.

ignis culminibus, I, 602.

fraude pharetræ, I, 323.

imperio, XIII, 606.

pelago, XIV, 363 N.

Insurgit in hastam, ensem, ictum, remis, I, 401 N.; IV, 208 N., 610 N.; V, 294 N.; XV, 374.

capiti serpens, II, 546 N.

Mavors propior, V, 609.

vis virorum, VI, 338.

crista cono, XVI, 556.

Intacta mens fortunæ, I, 179; XI, 425 N.

Integer intactusque, X, 63.

Intemerata gradu saxa, III, 499 N.

Intendit agmen finibus, III, 466 V.L.

vultum telumque, II, 114 N.

cornu, VII, 659 N.

ignem, XVII, 478 N.

vocem manumque, XV, 637 V.L.

hastas, XVII, 419 N.

vires, I, 334.

Intentare palmas virorum oculis, XI, 88.

Intercidit bonos ævo, III, 440.

Intercipit cælum umbra, III, 486.

arva stagnis, XI, 508.

Interdum pro interim, IV, 491 N.; VI, 30.

Interea, seu interim pro interdum, IV, 491 N.; VII, 395 N.

Interior cura, XVI, 338.

stringit metam, XVI, 361 N.

interius recursat, II, 519 N.

Interstruit spina artus, X, 149 N.

Intextus agger axibus, XIII, 109 N.

intexta castra calamo, XVII, 88 V.L.

Intonat ductor armis urbi, XIV, 298.

Eurus, XVII, 249.

mare, VII, 574.

intonuit Trebia, IV, 638 V.L.

intonuere arma, II, 213.

minæ, V, 275.

Intonsi Bacchus et Apollo, VII, 196 N.

Galli, XV, 671 N.

juvenes, XVI, 525 N.

Regulus, Pompeius, Cato, ut prisci Romani, I, 613 V.L.

Intorqueo, intorquet cornum, II, 124.

si intorserit diram vocem, XI, 340.

intorquens nubem nigranti turbine, V, 535.

nubem cum grandine multa, XII, 662.

procellam, VI, 178.

intorquentes tela, II, 323.

intorti saxi moles VII, 623.

intorto jaculo sancire verba, I, 305.

intortos amictus astrictus, V, 367 N.

crines demissus, III, 284.

rudentes aptare, VI, 353.

intorta calamo cannaque movere castra, XVII, 88.

Intra pastorem, rem, fortunam, XIV, 466 N.

aliquem esse, XV, 107 V.L.

Intrat puppi et puppim, II, 378 V.L.; VI, 498 V.L.

mentes superum, I, 124 N.

deus vatem, III, 697 N.; XII, 323.

mente tenebras æternas, VII, 586 N.

manes, X, 288.

urbem oculis, XII, 567.

mœnia hasta, II, 89.

factum nepotes, XIII, 795 N.

mare vulneribus, XIV, 550.

arundo lumen, V, 447 N.

cælo discordia, IX, 289.

Intremere quid, II, 53 N.; VIII, 60 N.

alicui, XVI, 666 V.L.

Inundare campos armis fulgentibus, XV, 552.

Invadere campum, bella, pugnam, III, 660; IX, 12 N.; XII, 199; XVII, 386, 472.

munera, X, 594.

laudem, II, 579 N.

amnem, III, 455.

mentes, II, 515.

fasces, VII, 541 N.

habenas rerum, II, 292.

clavum regendæ patriæ, IV, 712.

Invenit cornus vulnus, IV, 141.

inveniunt nullos ventos carbasa, III, 537.

Invertere lanas murice XVI, 568 N.

Invetitum saltus penetrat pecus, II, 442.

Invictus Vulcanus, IV, 677 V.L.

Invident Dii fortunæ hominum, III, 78 V.L.; IV, 400; XV, 512; XVII, 550 N.

Invidia nigro ore adlatrat victorem, VIII, 291 N.

deorum, si res hominum nimis felices sunt, III, 78 V.L.; XIV, 583.

fit diis, VI, 84 N.

cælo fertur, VI, 402 N.

nihil crescere patitur, nec magnas laudes exsurgere, XVII, 187 sq.

Invigilat armis, XIV, 187.

mens curis, X, 330.

invigilant arcu, IV, 18 N.

Inviolata mens mero XI, 307.

vita, XIII, 875 N.

Invitat aura, VIII, 325.

invitant quo spolia, VI, 650.

Inviti fratris lumina componit, X, 342 V.L.

invitas diffugit spiritus in auras, XVI, 545.

Invia bellis tecta, XIV, 639 N.

Involvit campos agmen, XII, 622.

tempestas terras, IV, 442.

involvunt orbem gressibus, XV, 624.

nube telorum mœnia, I, 311.

involves bello Italiam, III, 212.

involvite flammis, VI, 716.

involvens campum clipeo, IX, 448 N.

futura, VII, 435.

involvere campos vado, VI, 143.

comam visa est flamma, XVI, 120.

se non cessarunt apium nubes, VIII, 635.

involvi casside crinem, VII, 461.

Iolaus Herculis comes adfinisque, et Iolænses, XII, 364 N.

Ipse ego vidi, II, 322 N. Cf. IV, 804 N.

Ira ducis surrexerat, V, 105 V.L.

ventorum, XVII, 254.

iræ est tibi Hannibal, II, 604 N.

iram sibi induere, I, 38 N.

vatis palluit, I, 101 N.

in ira est vultus, XIV, 530 N.

irarum exercitus (fig.), IV, 437 N.

iras longas exsatiare, XII, 271 N.

mucronibus dant, VII, 345 N.

ventorum concire, XII, 610 N.

Irata æquora, IV, 299 N.

Ire periclis ad decus, I, 570 N.; IV, 36 N.

in nomen alicujus, VI, 636 N.

it sensus per pectora, II, 521 V.L.

per aures, II, 78.

sanguis de vulnere, II, 394.

clamor ad auras, II, 417 N.

quantus, IV, 267 N.; XVI, 668 N.

in curas, IV, 9; XII, 419.

factum in secula, et per ora hominum, in nomen æternum, II, 511 N.; XII, 312.

Stygius color per artus, XII, 244.

cruor per membra, IV, 205 N.

sudor membris, III, 215.

precari, IV, 793 V.L.

exsequias, inficias, XV, 394 N.

felix et numinibus votisque secundis, III, 116 N.

hasta per latus, IV, 567.

aqua fluens, VI, 140 N.

I (imperativ.) vox inridentis, II, 258; IV, 787.

optantis, III, 116 N.

blandientis, IX, 474.

objurgantis, II, 96.

valedicentis, X, 572.

Iris mittitur a Jove, et plerumque Junone, IX, 471 sq. N., 551 sq.

Irpini, Hirpini, XI, 11 V.L.

Isalces, V, 289.

Ister, v. Hister.

Isthmiaci coloni, XIV, 341 N.

Isthmiaca tecta, XIV, 642 N.

Isthmus Corinthi Sisyphius, XIV, 51 N.

Italiæ urbes populique recensentur, VIII, 349... 621.

Italis parire labores, III, 400.

Ithacesia sedes Baii ardens, VIII, 539 N.

Ithacus, I, 14 N.; II, 180 N.; XIII, 48.

Ithemon, V, 546.

Iulus sacer, VIII, 71 N.; XIII, 863.

Iulis, sacris, III, 595 N. et V.L.

J

Jacet hoste, XV, 3.

fratri, XV, 647 N.

labor Alcidæ in foribus templi, III, 32.

jacent mortui ac sepulti II, 574 N.; X, 311; XIII, 469; XVI, 311 N., 577.

stagna, V, 583 V.L.

loca plana, depressa, profunda, VI, 645 N.; XII, 132 N.

lumina, XIV, 603 N.

jacendo et macie tenuata ora, XIV, 635 N.

Jacit huic clavam, II, 244 N.

flammas lumen, XV, 27.

Jactat se pharetra, II, 100.

Lucifer Veneri, XII, 248 N.

jactare aliquem ventis, seu rumoribus VIII, 291 N.

Jaculandi certamen, XVI, 557 sq. N.

ars, II, 96 sq., 126 sq.; XIV, 397 seq.

jaculari fulmina, seu arces fulmine, V, 385 N.

Jamdudum, VIII, 37 N.; X, 126; XI, 372 N.

Janitor, vid. Cerberus.

Janua leti, XI, 187 N.

belli claudenda, XVII, 356 N.

Janus tuetur Janiculum, XII, 718 N.

Japetus, XII, 149 N.

Jejunia ventris rabidi adigunt, II, 472.

Juba, II, 160.

Jubæ nutantes, I, 525.

ludentes, seu effusæ per colla, XVI, 363 N., 442 N.

jubas atras aptare, V, 166 N.

Jubar clarum emicat, XII, 637.

Jubere rem alicui, VII, 384 N.; IX, 459 N.; XII, 607 V.L.

non semper cum infin. pass. jungitur, VI, 413 V.L.

jussus ordo, X, 446 V.L.

jussa rabies, prora, etc., IX, 504 N.

jussi cibi, XIV, 600 N.

Jubila et jubilare, XIV, 475 N.

Judex belli curia, II, 456 V.L.

Jugum Sidonium subire, XIII, 674; XVI, 647.

juga bellica, I, 223.

certantia cælo, XVII, 318 N.

Romana pati, III, 138 N.

Jugales socii, XVI, 400 N.

rapidi, XVI, 583.

Jugurtha, II, 165.

Jungere noctem operi, III, 638.

templorum culmina cælo, III, 624.

gradus, IV, 372 N.

tempora leti, X, 35.

mortem, IX, 409; XIII, 298; XVII, 471.

ratem, V, 553 N.

cornua arcus, II, 126 N.

colloquium, XIII, 734.

dextras, XIII, 76.

Venerem Anchisæ, XV, 60 N.

jungunt cadavera ripas, XV, 768 N.

junctus campus, V, 302 N.

rogus, XVI, 546 N.

juncta mors lenit dolorem, XVII, 471 N.

junctæ hastæ, IX, 641 V.L.

Juno Gabina, XII, 537 N.

Lanuvina, seu Sospita, VIII, 360 N.; XIII, 364 N.

Averna, XIII, 601 N.

Argiva, I, 26 N.

sæva noverca Herculis, II, 478.

Cypræ culta, VIII, 432 N.

Sarrana, h.e. Tyria, seu Punica, VI, 468 N.

conjux et soror Jovis, XII, 693 N.; XVII, 364 sq.

Trojanis, et inde Romanis infesta, I, 26 sq. N.

Hannibalem inflammat ad bellum, I, 26 seq., 63.

evellit hastam et infixam, I, 548 sq. N.

ei sacra Argos, Mycene, Carthago, I, 26 seq. N.

Furiam evocat ab inferis, ut Saguntinos ad mortem voluntariam stimulet, II, 526 sq. N.

ejus precibus Trebia suscitat undas, IV, 574 N.

Flaminium parat ductorem imperio fesso, IV, 709 N.

in numen Trasymeni lacus conversa, in somno adparet Hannibali, IV, 722 sq. N.

sola ex Diis, in Apennino residens, cæde Romanorum oculos pascit, V, 206 sq. N.

certat de pulchritudine cum Venere ac Pallade, VII, 437... 471 N.

fodit Patres stimulo invidiæ, VII, 511.

Annam mittit ad Pœnum, VIII, 25 sq.

irata vel callide Jovi auctor est, ut Pœnos fulmine deleat, IX, 535 sq.

efficit, ut Æolus Vulturnum Romanis inmittat, IX, 494 sq.

de aliis ejus machinationibus ac ministeriis vide X, 42 sq., 83 seq., 337 sq.; XII, 201 seq., 701 seq.; XVII, 341 seq., 357 seq., 522... 604.

Junonius anguis custodiens poma aurea Hesperidum, VI, 184 N.

Junonia palla, VII, 77 N.

Jupiter Stygius, Tartareus, niger, I, 386 N.; II, 674 N.; VIII, 116 N.

fœderis testis et perjurii vindex, I, 9 N.

bellans pro Romanis, I, 137 N.

non aequus, XII, 21 N.

Hammon ejusque oraculum et cornua, I, 414 seq. N.; III, 10, 673 sq.

sæpe formam mutavit ob amorem, XV, 61 N.

futuram Romanorum fortunam Veneri prædicit, II, 570... 629 N.

Martem auxilio mittit Scipioni, IV, 417 seq.

tonitru Pœnum revocat a consilio Romæ obpugnandæ, et efficit, ut Fabius dux belli creetur, VI, 595... 618 N.

fatorum rerumque seriem pandit, IX, 542 sq.

Iridem mittit ad Martem Pallademque pugnantes, IX, 470 seq., 551 sq.

tempestate repellit Pœnum a muris Romæ, XII, 602... 667.

agit cum Junone, ut Pœni ferociam coerceat, XII, 691 sq.

tuetur montem Capitolinum, XII, 719 seq. N.

mitis adspicit aliquos, VII, 239 N.

Junoni hanc veniam dat, ut Hannibalem præsenti periculo eripiat, simulque ejus et Carthaginis extrema fata pandit, XVII, 341... 384.

Juramenta horrenda et sacra fiunt sanguinis potione, II, 427 N.

iis fraude se exsolvere conabantur quidam apud Romanos, XII, 301 sq. N.

Juro hanc tellurem, VIII, 105 N.

sponte, X, 436 V.L.

juratus dux, VI, 346 N.

jurata mente numina patria et peregrina vocare, VI, 467 N.

juratum bellum, I, 186.

fœdus Jovi, I, 9 N.

jurati dii, XIII, 747.

jurata bella, I, 489.

pacta parentum, II, 274.

pacta per deos, IV, 789.

juris alterni sors, IX, 17 N.

Jura belli, VI, 613.

carinæ, IV, 714 N.

dictare, VI, 693 N.

Œnotria pati, I, 2 N.

patriæ, IV, 711 N.

petere, XVI, 171.

statuere Sagunto, I, 650 N.

Justus portus, XIV, 201.

justa ætas, II, 409.

arma, seu exercitus, XII, 470 N.

justior ætas tua, cui ultra me, etc. III, 95 N.

Juvare hastam amento, IV, 14.

Juvenalia arma, II, 312 V.L.

Juvenis vocatur, qui jam consul fuerat, etc., IX, 562 N.

pulcher, XII, 225 sq. N.

Juventus, X, 641 V.L.

K

K, litera Græca, non Romana, I, 3 V.L.

L

Labarus, IV, 232.

Labat domus alta summi parentis, XVII, 475 N.

fides, II, 392 N.

genu, I, 529.

patria, XVII, 332 N.

sententia, XIV, 192.

Labefacit Sirius fessum, I, 256.

timor mentem, III, 557 N.

Labefactat Mulciber montes exesos, XII, 142.

Labes feminea, XIII, 17 N.

gliscens, XIV, 308 N.

interna urbis, VIII, 21 N.

Tartarea, XIV, 596 N.

tenax nivis, IV, 578 et V.L.

labem addere fastis, VIII, 255 N.

pellere, XII, 404 N.

Labicum, Labici, Lavici, VIII, 366 N.

Labicus, V, 565 N.

Labienus, X, 32.

Labitur gloria, IV, 745.

spes, X, 309 N.

munere, VII, 740 N.

secundis, IX, 352 N.

in Tartara, X, 263.

mens formidine, X, 605 N.

penna, XIV, 595.

labenti ævo vir, XVII, 427 N.

Labor pro pugna, I, 3 N.; III, 89; XII, 78 N.

pro rebus gestis, V, 561 N.

pro ærumna, III, 75 N., 400 N.; VI, 386 N.; VIII, 138; XII, 78 N.; XIV, 615; IX, 535 N.

pro virtute, II, 5 N.; IV, 311 N.; XII, 78 N.

Herculis, IV, 64.

terræ et maris, III, 58 N.; IV, 53; VI, 503; XII, 157 N.; XIV, 583 N.

labores parti timore, XV, 52 N. et V.L.

Laborat mors, XIII, 870 N.

equis mortem, XVI, 410 N.

vana, XVI, 508.

Jovi regnum, VIII, 116 N.

servare, III, 80.

Laburnus, XIII, 195.

Lacero;
lacerat amictus in luctu, XIII, 389.

lacerata crines, IV, 774.

genas, II, 560.

laceratum vulnus, II, 562 V.L.

laceratæ viscera terræ, XIV, 15.

Lacerto anteire ventos, XVI, 561 N.

letali, I, 262 N.

librare saxa, I, 317; VI, 248.

Lacerus curis, VIII, 25 N.

lacera frons, IV, 613.

navis, I, 409; II, 306; VI, 685.

Trebia, IV, 644 N.

lacerum funus, II, 562.

laceræ umbræ, XII, 547.

laceris crinibus, VI, 560.

lacera castra, XV, 9 N.

Lacessere Martem, I, 680 N.

letum, II, 321 N.

fata, seu fortunam, IV, 731 N.; XII, 61 N.; XV, 36.

rupes cornu, XVI, 8.

clamore sidera, XVII, 386 N.

frontem pugnæ, IV, 404.

Deos precibus, VI, 573 N.

Lacon venator, III, 295 N.

geminus, XIV, 207 N.

Lacrimabile Latio nomen, IV, 729 N.

Lacrimæ marmoris, æris, I, 86 N.

lacrimarum amnis, XIII, 577.

nec deos, nec heroes dedecent, I, 530 N.; II, 476 N.

lacrimas alicujus ferre, XIV, 676 N.

Lacrimantur, non loquuntur, qui dolori subcumbunt, VI, 592 N.

Lacrimosa fata, III, 207.

aula, II, 552.

Lactea colla, IV, 154 N.

Lacus Falerni, VII, 211 N.

Ladmus adest infesto vulnere, I, 397.

Lædit arma, XVI, 257.

ripa gramina, XIII, 4.

læsus crimine, XV, 596
læsum corpus (vulnere) V, 602 N.

læsæ res, XI, 6 N.

Lælius, Scipionis amicus et legatus, XV, 217 seq., 258 seq., 274 sq.

ejus virtus et eloquentia laudatur, XIV, 451 sq.

Lænæ tegmina, II, 166 N. et V.L.

textura, XV, 425 sq. N.

Laertia regna, I, 290 N.; XV, 303 N.

pocula XV, 431 N.

Læstrygonum et Lami Antiphatisque sedes, VII, 276 N., 410 N.; VIII, 528; XIV, 33, 126 N.

Lætus pavor, horror, pudor, III, 215 N.; VI, 572 N.; XV, 30 N.; XVI, 431 N.

volatus, IV, 115 N.

læta arcanis Dea, II, 481 N.

gravitas, VIII, 609 N.

mensa, X, 375 N.

lætum bellum, X, 551.

cælum, XII, 602.

læti campi, VI, 645 V.L.

lætæ artes, XIII, 537 N.

læta prata, VIII, 456.

lætis fidere, XVII, 141 N.

Lævinus, V, 544; VI, 42.

Lævis ponitur male pro levis, II, 111 V.L.

Lævus limes vitæ, VIII, 612 N.

deus, XIV, 494 N.; XV, 512.

homo, II, 111 V.L.

conatibus, VIII, 22 N.

in orbem, VII, 644 N.

volatus, IV, 115 V.L.

læva fortuna, III, 94 N.

hora, VII, 30 N.

læva conamina Martis, V, 660 V.L.

Lageus amnis, I, 196 N.

Lagea ratis, X, 321 N.

Lagi flumina pars petiere, XVII, 591 N.

Lambit ignis culmina, XIV, 312 N.

ripas amnis, IV, 350 N.

Cf. VI, 223 N.

Laminæ candentes in tormentis, I, 171 N.

Lampas decurrens cælo, I, 359 N.

Phœbi, I, 193; XII, 575, 648.

Furiarum, II, 610 N.

Vulcani, IV, 694.

Lamus rex, VII, 276 N.; VIII, 529 N.

Languet hiatus, X, 295.

gratia, XVII, 360.

amor ferri, XIV, 182.

languent fluctus, VII, 259.

murmura, X, 245.

lumina, XII, 250.

languentia stagni, IV, 490.

membra leto, I, 503.

somno, XI, 418.

Languescit ira, XIII, 325.

Languida monstris corda fovere, III, 504.

Lanigeri luci VI, 4 N.; XVI, 596.

Lanugine prima sparsus, VII, 691 N.; XVI, 468.

flava signatæ malæ, II, 319.

Lanuvium, Junonia sedes, VIII, 361 N.; XIII, 364.

Laomedonteus, I, 543 N.; VII, 437 N.; VIII, 172; XIII, 55; XVII, 4.

Laomedontiadum urbs, X, 629 N.

Lapis lucet in aure, XII, 231 N.

Lapsans gressus, III, 632; VI, 79.

super sanguine, VII, 610 N.

Lapsus aliger, III, 169.

Laquearia, VII, 145 N.

Lar Laurens, I, 659 N.

Lares, Manes, Lemures, Maniæ, Larvæ, eadem numina, et primum evocata in urbium obsidionibus, II, 592 seq. N.

Largitur Livius equo totas habenas, XV, 724.

Largitor laticis, VII, 164.

Largus comæ, VII, 601 N.

mercandi dextras, XV, 495.

effusa habena, VII, 696 N. et V.L.

largas quatit habenas Pœnus asper, XVII, 541.

Larinates et Larinum, VIII, 402 N.; XII, 174; XV, 565.

Laronius, XIV, 534 V.L.

Larus, XVI, 47.

Larvæ, v. Lares.

Lascivit dextra, XIII, 329.

Lascivus Hymenæus, V, 23 N.

lasciva lumina, XV, 26.

Lassantur oculi, III, 538 N.

cautes fluctibus, I, 208 N.

Lasso inceptis majoribus ævo, XI, 323 N. et V.L.

Lateranus, V, 229.

Latex Lyæus, VI, 139 N.

Latii, Itali, XII, 412 V.L.; XVII, 432.

Latiæ leges, XV, 383 N.

Latia fata, XVI, 131 N.

Latini antiqui regna, III, 223, 644.

Latium vetus novumque describitur, VIII, 356... 411 N.

Latmus, I, 397 V.L.

Latonia virgo, XII, 713.

Latrat orator, VIII, 290 N.

latrant fluctus et venti, III, 471 N.

vitia, XI, 426 N.

Latrator Cydon, II, 444.

Latratus Spartani, I, 421 V.L.; XIV, 21 N.

Latus ponti, XVII, 249 N.

Latus hostis, I, 499 N.; V, 453 N.

lata ruina Cryxi, IV, 293 N.

lati humeri et pectus heroum, I, 499 N.; II, 154, 453; IV, 415; V, 437, 453 N.

Laudatio et laudator mortui, X, 568 sq. N.

Laudatur Lucifer Veneri, VII, 640 N.

armis, VIII, 461.

laudanda monstra, II, 650 N.

Laurea in Capitolio deposita a triumphantibus, XV, 119 N.

Laureata navis, lancea, laureati fasces, laureatæ literæ, XI, 484 N.

Laurens colonus, XII, 706 N.

domus, VIII, 358.

lar, I, 659 N.

lucus, XIII, 65.

Laurentes, I, 110 N., 605 N.

populi, XVI, 678 N.

Laurentia ora, XV, 415.

regna, XVI, 151.

signa, XIV, 257
stagna, VIII, 28 N.

Laurentum, I, 110 N.

Laurigeri avi, V, 412 N.

Laurus, IV, 175.

Laurus deposita in gremio Jovis, IX, 546 N.; XV, 119.

Conf. Laureata.

Laus, ad quam stimulamur, I, 245; V, 114 N.

Lavat hos Æsis, VIII, 448 N.

valles sanguine, II, 304.

Bætis equos solis, XVII, 638.

lavare arma cruore, IV, 166.

adspergine silvas, V, 621.

Lavatio post cœnam, XI, 418 N.

Lavinia Annæ fraudes nectit, VIII, 176 sq. N.

Lavinia Pergama, XIII, 64 N., 806.

sceptra, I, 44 N.

Laxa fides, VIII, 320 N.

Laxat campum, V, 269 N.; IX, 557.

excubias, VII, 318 N.

jugum, XI, 17.

mentem, XI, 286.

hos inpulsu vis, XV, 717.

amnis ripas, XVII, 123 N.

milites vulnere, XVII, 422.

hiatum, XIV, 239.

laxata nox, XIII, 550.

ira, VIII, 320 N.

laxatas habenas, IX, 657 N.

obsidio, I, 582.

Leæna feta, h.e. enixa, sævissima, I, 406 N.; X, 124.

Leandrius Hellespontus, VIII, 621 N.

Leda in Elysiis oris, XIII, 633.

Ledæ nomen, XIII, 44 N.

Ledæus Xanthippus, IV, 356 N.

Castor, XIII, 804.

Ledæi fratres a nautis suspirati, XV, 83 N.

Ledææ Amyclæ, II, 434 N.

Legere pontum, I, 20 N.; VI, 522 N.

arva tardo passu, VII, 132; XII, 524.

visu omnia, XII, 569 N.

trabem jugis, I, 353.

hastam ripa, IV, 177.

Lemures, vide Lares.

Lenis amnis, VIII, 180 N.

Lentare bella, VIII, 11 N.

Lentulus, I, 676; V, 231; X, 260 sq.

Lentus adstat in collibus, XII, 567 N.

limus, IV, 577 N.

Mars XIII, 772.

in umbra, XV, 705 V.L.

venit, XVII, 157.

lenta cura, XIII, 459.

Dea cernit, II, 489 N.

exspectat, XIII, 103 N.

ira, I, 451; VI, 699; XI, 378.

sagitta, V, 19.

lenti nervi, IV, 208.

lenta stagna, V, 5 V.L.; VIII, 601 N.

Leo Libycus, Hannibal, I, 569 N.; VII, 401 N.

prendit ac frangit cervicem juvenci, XI, 246 N. et V.L.

leones mulcent Afri, v. Mauri.

Leontini campi, XIV, 125 N.

Leponticus, Lepontii, IV, 235 V.L.

Leptis Sarrana, III, 256 N.

Lernæa monstra, II, 158 N.; III, 32 N.; VI, 182.

gemina sectis serpentibus, II, 159 N.

Lesbium vinum, VII, 211 N.

Lethæi latices, XIII, 555 N.

Lethæa virga, X, 356 N.

Lethe, I, 236 N.; XVI, 476 N.

ubi sit, XIII, 554 sq. N.

Lethes Hispaniæ fl., I, 236 N.; XIII, 554 sq. N.

Leucasia, VIII, 578 V.L.

Leucatæ vada, XV, 302 N.

Leucosia, VIII, 578 V.L.

Levat equum, VII, 341.

caput crista, XVII, 392 N.

casum laude, V, 371.

levari Romam hoste jubet, VIII, 270.

Levis membra, III, 332.

fides, VI, 468.

bello, VIII, 515 N.; XIII, 214.

frenis, II, 64 N.; XV, 560.

corde, IV, 706 N.

fama, V, 363; XII, 215.

sævit, IV, 542.

Mars, XVII, 510.

metus, IX, 87.

pisces, VII, 502 N.

leves auræ, I, 601; XV, 162.

anni, II, 94.

gyri, VII, 645 N.

Satyri, III, 394.

equi, III, 385 N.

levia arma, V, 30 N.

Levis (non lævis) juvenis, II, 111 N. et V.L.

Levitas Sicana, XIV, 291 N.

Lex muneris esto, XVII, 380 N.

Libamina belli, IV, 827 N.; X, 551 N.; XI, 376.

prædæ, XV, 262 N.

in mediam flammam jacta, VII, 185 N.

Libare oscula, I, 104 N.; VI, 421 N.

dapem diis, VII, 392.

sacrum honorem Fabio, VII, 750 N.

cristas turbine, IX, 523 N. et V.L.

carchesia, XI, 300 N.

Libera metuendi juventus, V, 212 N.

Liberi fulcra et columnæ domus, II, 65 N.

Libido sacra, XI, 310 N.

armorum, XI, 598.

Cyclopia ad cædes, XIV, 531.

Libo cognomen Scriboniæ gentis, V, 411 N.

Librat saxa, jaculum, etc., in hostem, ab aure, etc., I, 317 N., 351, 523, 540; II, 622; IV, 453; V, 293, 576 N.; X, 235.

fulmina, XII, 624.

corpus, XII, 94 N.; XIII, 337.

ventus ratem, XVII, 273.

visus et nisus, V, 284 V.L.; XV, 426 V.L.

oculis, XIV, 398 N.

Liburna agilis, XIII, 240 N.

Libya, Epaphi f., unde dicta Libya terra, XIV, 577 N.

Libye subdita Cancro, I, 194.

Alpibus inposita, III, 563 N.

Libys, XIII, 94.

Libyes, I, 189 V.L.

discincti, II, 56 N.

Libyssa belua, III, 459 N.

Cf. VI, 712; XVI, 556.

turba certat, I, 247 N.

Lictores in pugna et sagis, IX, 420 N.

muti in luctu publico, X, 638 N.

Ligare corona Pœnorum terga, VII, 589.

Ligaunus jaculo obcurrente non tardatus, IV, 206.

Ligurum bella, I, 628 N.

Ligus, IV, 591.

pernix, VIII, 605 N.

Lilæus, XIV, 489.

Lilybæon nobile, XIV, 75.

Limen primum, VI, 436 N.

primum Auroræ, V, 26 N.

mortis, V, 423; XIV, 444 N.

Limes latus in campo actus, I, 367 N.; IV, 462 N.; IX, 380.

sulcatus per æquora, XIV, 362.

laxus, quo turmas diducit, IX, 610.

durus, quo ætas decurrit, XV, 46 N.

lævus vitæ, VIII, 612 N.

porrectus lucorum, XIV, 647 N.

solis, IV, 105 N.

campi præceptus, XVI, 337 N.

limite medio incumbens, XVI, 488 N.

Lindus, III, 364 N. et V.L.

Lingua ardet et aret, XIV, 598 V.L.

linguas complures sibi optant poetæ, rem memorabilem relaturi, IV, 525 sq. N.

Linquit Pœnum dolus, V, 38 N.

linquere aliquem menti, XI, 525.

vitam, XI, 398.

linquitur cernere, IV, 626.

Lintea substringere, I, 689 N.

Linteæ loricæ ac galeæ, III, 369 sq. N.

vestes sacerdotum Isidis et Herculis Gadit., III, 24 N.

Linum multiplex thoracis et galeæ, III, 271 N.

Ægyptium III, 25 N., 375 N.; XIV, 660 N.

Arabum, III, 374 N.

Sætabis, III, 374 N.

Faliscum, IV, 223 N.

Lipare, seu Liparæ, ins. ignivomæ, XIV, 56 sq. N.

Liquare coria, II, 474 V.L.

Liquefactus in aquas, XIV, 225.

liquefactæ cavernæ, XIV, 63.

liquefacta carmina lyra, XI, 415 N.

membra igne, I, 178 V.L.

Liquere putri tabo, XIII, 487.

liquens Achætus, XIV, 269 V.L.

unda gelu, IV, 749.

Liquescere fama videbatur Hannibal, XVI, 134 V.L.

Liquida æthra, XIII, 18 N.

liquidum iter maris, III, 156 N.

profundum, XI, 455.

carmen, XI, 415 N.

liquidas per auras, II, 91.

Liquor Bacchi, XI, 301.

Lirinates, VIII, 402 V.L.

Liris fl. quietus, IV, 348 N.

sulfureus, VIII, 399 N.

Literna palus, VI, 654 N.

squalida VII, 278.

Liternum, VI, 654 N. et V.L.; VIII, 531 N.

Liternus fl., VI, 654 N.

Litorea Cupra, VIII, 432 N.

Livens venenum, II, 707.

pectus planctu, II, 668.

nebula, VI, 282 N.

vadum Averni, X, 136.

aqua cœno, VIII, 381.

dorsum, IX, 577.

liventes racemi, VII, 208 V.L.

liventia equorum tergora, VII, 685.

Livius Claudius Salinator in priore consulatu damnatus XV, 593 sq. N.

in altero cum collega Nerone vincit Hasdrubalem ad Metaurum, XV, 601... 807.

Livor obtrectat facta, XI, 610 N.

angens sua guttura, XIII, 584 N.

Lixum, seu Lixus, Linx, Linga, Tinga, III, 258 N.; V, 400.

Loco quo sunt fata tua, I, 599 N.

Locri, XI, 20 N.

Longa nox, VIII, 140.

Clotho, V, 404.

longæ oræ, VI, 628.

longa arva, III, 422 N.

cognomina, I, 89 N.

mapalia, II, 85.

Longævum fanum, XIII, 86.

Longe esse, I, 301 N.; XVII, 80.

Longinqua æquora, I, 584; XVII, 13 N.

Loquuntur exta, I, 139 N.

fortes, I, 416.

saxa Phœbo, XV, 311 N.

equis, XVI, 322.

Lora fert secundus, XVI, 387 N.

Lorica texta nodis, auro trilix, conserta hamis, II, 401 N.; V, 140 N.

lintea, III, 269 seq. N., 371 N.

Lotophagi, III, 311 N.

Lotos nimis hospita, I, 311 N.

Phrygia, seu Mygdonia, h.e. tibia, VIII, 504 N.; XI, 430 N.

Lubrica rostra, VII, 542 N.

Luca, seu Lucas bos, IX, 572 N.

Lucani, VIII, 569 N.

Lucentes arenæ, I, 235 N.

vulnere flammæ, I, 174.

fluctus, VII, 259 N.

Lucifer mari renovatus laudatur Veneri et certat majoribus astris, VII, 639 N.; XII, 247 sq.

quum oritur, Hesperus vocatur, VII, 639 N.

Lucretia inclita leto, et pudicitia decus Latium, XIII, 822 sq.

Lucrinus lacus, XII, 116 N.

Lucrina Venus, XIV, 410 V.L.

inter Lucrinum lacum et mare agger, seu via, ab Hercule munita et refecta ab Agrippa, XII, 117 sq. N.

Luctantur fatis, etc., I, 234 N.; II, 514 N.; IV, 20, 583, 590; X, 553; X, 295; XIV, 454 V.L.

inponere, III, 54.

mugire, VII, 359.

luctans ferro glacies, III, 520.

vana, XVII, 313.

luctantia lumina, VII, 204 N.

Luctificus pavor, VI, 557.

Luctus edax in Orco, XIII, 581 N.

Ludibrium necis, VI, 524 N.

caudæ, XIII, 340.

Ludificatur ducem, VII, 214.

equo, VII, 646; VIII, 644.

Ludit Proteus per varias formas, VII, 423 N.

juba per colla, XVI, 363 N.

de amore, VIII, 470 N.

Pœnum, VII, 15.

ludunt præsaga præcordia meos sensus, III, 74.

Ludus ei est, III, 349 N.

tollere damam, XVI, 572 N.

Ludi funebres, XVI, 288... 591 N.

de amore, VIII, 470 N.

Luere fœdera, I, 671 N.

prælia damnis, VI, 286; VII, 514.

crimina, XIII, 867.

luitur Græcia profundo, XI, 22 N.

Lues, I, 174 N., 354; V, 108 N., 390 N.; X, 603 N.; XII, 184; XVI, 622 N.; XVII, 96.

Lumen gentis, VI, 130 N.; VIII, 246 N.

æratum umbonis, II, 211 N.

herois fulget, I, 496 N.; XI, 338.

cæli blandum, II, 223 N.; XVI, 73 N.

cæcum dei, XVII, 548 N.

lumina lasciva Voluptatis jaciunt flammas, XV, 26.

ignea serpentis radiant flamma, II, 586.

retro fugiunt, II, 465.

gemmata peltæ, II, 167 N.

Luna fraterno lumine lustrat terras et adflatur, IV, 481 N.; VIII, 174 N.

causa fluxus et refluxus maris, III, 59 N.

bigas inmittit per cærula, III, 59 N.

ejus bis senos orbes complere, III, 67.

deduciter cælo a magis, VIII, 500 N.

Luna ac Lunensis sinus, seu portus, caseus et marmor, VIII, 480 N.

Lunatus flexus, IV, 317.

gyrus, IV, 370.

Lunata arma, seu peltæ Amazonum ac Thracum, II, 76 N.; VIII, 429.

Lupata, frena, I, 217 N.

Lupi, freni, I, 217 N.

lupi (animalia) olim capti fovea virgultis tecta et balatibus agni, VI, 329 seq. N.

Martii, VII, 717 N.

Lurida ossa, II, 466.

Lusitanæ equæ e Zephyro concipientes, III, 378 sq. N.; XVI, 364.

Lustra insana, XI, 33 N.

exagitare (ferarum), VIII, 565 N.

incolunt Hirpini, VIII, 571 N.

Lustrat cineres, II, 266 N.

clara dies Œtam, VI, 452 N.

clipeum visu, V, 307.

cærula puppe, XIII, 881.

signa, seu maniplos, III, 407; XIV, 626.

Hannibalem, XVII, 517 N.

lacum, IV, 827.

Caucasum, XII, 459 N.

Lustratio, VIII, 125; XII, 750.

Lustrum etiam tempus quatuor annorum, XVI, 151 V.L.

Lusus, a quo dicta Lusitania, III, 101 N.

Lutatius ejusque victoria navalis, I, 34 N.; VI, 687 N. et V.L.; XIII, 731.

Lux Italum, XIII, 707 N.

tanta exoritur, IV, 475 N.

armorum, III, 371; IX, 107.

nitoris, VII, 471.

suprema, X, 153; XV, 66.

pro vita, II, 524; VII, 737; XI, 48; XVI, 538.

sub lucem somnia vera, VIII, 124 N.

lucem pati, VI, 577 N.

sine luce genus, VIII, 246 N.

luce remota, XIII, 869 N.

Lyæi munera, VII, 748 N.; XIII, 416.

latices, VI, 139 N.

fusi per membra, XIII, 278.

Latii, III, 370 N. et V.L.

Lychæus, XIV, 434.

Lycii arcus, VIII, 494 N.

Lycormas, II, 637.

Lycurgi ritus, IV, 364.

Lycus, II, 177.

Lydius Tyrrhenus, qui coloniam Lydorum in Etruriam duxit, V, 9 sq. N.

Lydia, I, 157 N.

Lydia ora, Etruria, IV, 719 N.; IX, 189.

Lydia stagna, bella, cum Porsena, XIII, 828 N.

Lydorum populi, Etrusci, IV, 719 N., 738 N.; V, 9 sq.

Lygdus, I, 338.

Lymphatus cursus, I, 459 N.

lymphatæ mentes, V, 224.

lymphata boum corpora, VII, 357.

Lyndus, v. Lindus.

Lyxus, II, 112.

M

Macæ, II, 60 N.; III, 275; XV, 670 N.

Macedonum reges, v. Galeæ.

Macetes, seu Macetæ, XIII, 878 N.; XIV, 5; XV, 287; XVII, 414, 632.

Mactari exitio, XVII, 499.

Macte indole sacra, IV, 475 N.

virtute, X, 277.

virtutis avitæ, XII, 257.

pudici animi, XV, 274.

Macula non inlita vita, XI, 43.

Maculare crimine mentem, XI, 200.

hospite sedes, XIII, 305.

Madefacta veneno Assyrio vestis, XI, 41 N.

Madefacta luxu meroque membra, XII, 18 V.L.; XI, 407 N.

Madens, ebrius, XI, 407 N.; XII, 18.

Mæandrus sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat, VII, 139 N.

Mæcenas e Cilnia gente Etrusca, VII, 29 V.L.; X, 40 N.

Mænala, XIII, 346 N.; XV, 771 N.

Mænas armata, III, 102 N.

nocturna Lyæo, III, 395 N. et V.L.

Mæones, Lydi, et Etrusci, IV, 721 N.

Mæonia lingua Homeri, IV, 525 N.

pubes, V, 10.

Mæonium vadum, I, 157 N.

Mæonii coloni, lacus, fluctus, IV, 721 N.; VI, 607; XII, 17; XV, 35 N. Cf. VII, 139 N.; VIII, 482.

Mæret dum talia, XVII, 268.

Mæstus, v. Mœstus.

Magalia et Magaria, vid. Mapalia.

Magicus cantus, I, 97 N.

cruor, II, 427 N.

ignis, I, 430.

magica lingua, I, 432.

magicæ artes, I, 94 sq. N.; VIII, 99.

Magis omittitur, XIV, 634 N.

Magister navis, I, 687; IV, 717 N.; X, 612.

elephanti, IV, 614.

belli, III, 173 N.

belli equitumque, VII, 495; XII, 501.

militiæ, XVI, 219.

stabuli gregisque, II, 690.

haud segnis timor, IV, 25 N.

Cf. Adp. et Exuere.

Magnanimus Senatus, II, 2.

magnanima virtus, XV, 387.

magnanimi ductores, XVI, 646.

gigantes, IX, 309.

viri, I, 293.

magnanimæ urbes, I, 29 N.

Magnetis vis, et ubi reperiatur, III, 266 N. et V.L.

Magna sat triumpho visa Superis Carthago, VI, 343 N.

magnum est, ex hoste reverti, VII, 240.

magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N.

maxima rerum Roma, III, 585 N.

Mago frater Hannibalis, dux Carthag. fratrem spirans in armis, III, 239 sq.; IV, 311 sq., 562 N.

ab Appio vulneratus a Synhalo sanatur et in pugnam redit, V, 344... 375, 530 sq.

nuncium victoriæ Cannensis fert Carthaginem et annulos aureos, XI, 369 seq., 483, 611.

fugatur et in Libyam trajicit, sed in itinere moritur, XVI, 23 sq. N., 674 N.

Mahalces, VII, 559.

Maharbal, IV, 562.

Malæ pressæ casside, II, 346.

signatæ flava lanugine, II, 319; VI, 128.

Malefida cassis, XIV, 163 N.

Malesuada gloria, XIV, 501 N.

Mali morbi, XIII, 581.

mala gramina, VIII, 498 N.

pectora bello, X, 421.

Malignus victus, aditus, ignis, III, 280 N.

maligna ars, VII, 266.

Malle sibi campum, I, 157 N.

Malus erigitur initio navigationis, et deponitur ea finita, VI, 354 N.

Mamercus, V, 333.

Mamertini, I, 662 N.

Manat mors in viscera, V, 528 N.

oculus per ora, IV, 762.

Manant flammæ, X, 106; XVII, 99 N.

contagia morbi, XI, 12.

corpora tabo, X, 542.

Mancinus, IX, 13, 71.

Mandere cruorem ore, I, 424 N.

ferrum, XVI, 358.

humum ore, V, 526 N.

Mandonius, III, 376.

Manet gradu, XVI, 21 N.

me præmium, III, 149, 611.

nos et te eadem hora, VI, 509 N.

mansurum decus, XVII, 625.

Manes exciti magico cantu et sacrificio, I, 97 N.

profundi ostenduntur vel visi procedere terræ motu et expavent antiquum diem, V, 618 N.; VI, 180 N.; XII, 129; XIV, 246.

ad Manes ferre quid, VI, 423.

visi bustis erumpere, VIII, 642 N.

iis nigræ sub lucem mactantur pecudes, facta scrobe, I, 97 N.; XIII, 404 seq. N.

potant cruorem, et sic loquuntur eliciunturque, XIII, 443 N., 447 sq. N., 494 sq., 621, 706, 735, 736.

vocare excitos, XVI, 310 N., 577.

ad eos descendere, XVII, 267.

infestant interfectores suos, II, 704 N.

Cf. Animæ, Lares, Umbræ.

Manicæ rigent ex auro, IV, 155.

vestis, XI, 41 N. et V.L.

additæ viro, XVII, 140.

Manipli duri, I, 248 N.

equitum, IV, 314 N.

Mansuescunt corda, XVII, 463.

Mantua, Musarum domus, VIII, 593 N.

Manus elephanti, IX, 628 N.

manus (genit.) uncæ tela, XIV, 322 N.

manu parta formido, XVI, 15 N.

proximus ductori, XVI, 115 N.

senior, XVI, 644 N.

cadere, II, 705 N.

manus artificum, XIV, 653 N.

in manibus esse, VII, 35 N.; XII, 196 V.L.

Mapalia, II, 85 N., 438 sq., 691; IV, 374; XIV, 7 N. et V.L.; XV, 418; XVII, 88 sq. N.

Marathonius hostis, XIV, 650 N.

Maraxes, VII, 324.

Marcellea et Verrea, XIV, 665 N.

Marcellus primus Hannibalem vincit ad Nolam, XII, 161... 294 N.

Syracusas obpugnat et capit, XIV, 110... 684 N.

patronus Siciliæ, et ob humanitatem divino honore cultus a Siculis XIV, 665 sq. N., 680... 689 N.

tertia tulit opima spolia, I, 133 N.

in Apulia cæditur, XV, 334... 398.

ejus virtus laudatur, XV, 337 sq.

Marcentes anni XV, 743.

Marcia, Reguli uxor, VI, 403 V.L., 574 sq.

Marciana carmina, VII, 483 N.

Marcida ora, XIV, 636 V.L.

Marcius, XIII, 400 N.

Mare, ejusque æstus, seu fluxus et refluxus, horumque causæ, III, 45... 60 N., 392 N.; XV, 226.

inmane, vastum, ingens, VI, 522 V.L.

magnum, h.e. mediterr. VIII, 630 N.

Margaritæ, munera rubri ponti, XII, 231 N.; XIV, 663 N.

in aure lucent, XII, 231 N.

Marius veniet in longum imperium, XIII, 853 sq.

Marmarici populi, III, 687.

marmaricæ vires, VIII, 215.

marmarica signa, II, 57 N.

Marmaridæ, medicum vulgus, III, 300 N.

Marmarides Scyron, XIV, 482 N.

Marmor mœstum, I, 86 N.

infidum, mare, XIV, 464 N.

Marmoreum collum, IV, 154 N.

jugulum, XII, 246 N.

templum VIII, 230 N.

Marrucini, VIII, 519 N.; XV, 566 N.; XVII, 453.

Marruvium veteris Marri nomine celebratum, VIII, 505 N.

Mars noster, I, 118 N.

sinister, I, 8, 457.

egregius, XI, 502.

infidus, XIV, 266 N.

Iberus, XV, 2 N.

lætus cæde, XVII, 489 N.

minor, seu levior, IV, 265 V.L.; XVII, 510 N.

ejus ingens hasta, I, 433 N.

propria sedes Thracia, I, 433 N.

eo sati Romani, I, 635.

Carthagine præ ceteris diis cultus, II, 365 N.

equi et currus, I, 433 seq. N.; III, 702 seq.; IV, 430... 444 N.; XVII, 487 seq.

clipeus fulminis flammas spargens, galea nulli deorum facilis, thorax Cyclopum labore sudatus, et hasta, IV, 432 seq. N.

præcipuæ partes in Gigantomachia, I, 435 N.; IV, 435 N.

strepitus currus, IV, 436 N.

comites et aurigæ, Furor, Iræ, Pavor, Bellona, IV, 436 seq. N.

fulmina mittit, IV, 440 seq. N.

ingressu strepituque currus quatit cælum ac terram, IV, 442 seq. N.

Scipionem juvenem tegit in acie et laudat, IV, 457... 479.

pro eo pugnat cum Pallade, IX, 438 seq. N.

in Pœnos furit, IX, 486 sq., 521 sq.

invitus et cum fremitu ex acie excedit jussu patris, IX, 551 seq.

tuetur campum Martium, XII, 716 N.

Marsi et Marsica oppida, bellum, etc., VIII, 495... 509 N.

Marsa veneficia et artes magicæ, VIII, 496 sq. N.

Marsorum origo a Marsya, VIII, 502 sq. N.

Marsya fugit Phrygias trans æquora Crenas, VIII, 503 N. et V.L.

Martigenum vulgus, XVI, 532 N.

martigenæ populi, XII, 582.

Martius clamor, V, 171 N.

lupus et tigris, VII, 717 N.

Hannibal, XV, 407.

sonipes, I, 222.

Martia plebs, VIII, 269.

virgo, VIII, 428.

Martia ora, XVII, 646.

Masinissa, socius Pœnorum, ad Romanos deficit, et Scipionis ope regnum paternum, a Syphace expugnatum, recuperat, XVI, 115 sq.

ei crines ardent, unde mater quævis fausta ominatur, XVI, 118 seq. N.

fortiter pugnat ad Zamam, XVII, 413... 431.

Massæsyli et Massyli, seu Massylii confunduntur, XVI, 170 N.

Massagetæ bibunt sanguinem equinum, III, 360 N.

Massicum vinum, et Massicus mons, IV, 347 N.; VII, 162 sqq. N.

Massilia, colonia Phocæorum, IV, 52 N.

Dianæ Ephesiæ sacrificia humana mactat, XV, 169 seq. N.

Massylia signa, XVI, 184 N.

Massylus rex, XVI, 234.

ensis, V, 413.

Massyla gens, II, 108 N.; III, 282; VIII, 99.

vates, I, 101 N.; II, 298.

fera, XII, 276 N.

Cf. Massæsyli, et Mauri.

Masulus, I, 405.

Mataurus, v. Metaurus.

Mater bellorum Pyrene, XVII, 640 N.

Mathematici descriptio, XIV, 343 sq.

Maturus ad arma, XVI, 656.

Mauri, Gætuli et Massyli leones mulcent et fetus eorum alunt, I, 406 N.; II, 440; III, 288 sq.; XVI, 235 seq. N.

serpentes sopiunt, etc., v. Serpentes.

sunt Nomades, II, 441 seq. N.; XV, 538 N.

Conf. Mapalia.

Maurus pastor, XVII, 90.

Maurum jaculum, III, 339 N.; IV, 567 N.

Maurusia pestis, IX, 620.

præda, XVI, 553 N.

taxus, IV, 567 N.

Mavortius Hæmus, XI, 464 N.

Mavortia pectora, XV, 4.

Mazæus et Mazæi, IV, 627 V.L.

Meatus nubivagus, XII, 102 N.

Medicare æstus vulneris, VI, 99.

tela veneno, VII, 453 N.; XIII, 197.

medicata ora, XIII, 478.

papavera, X, 352.

Medici sanguinem abluunt et sistunt aqua frigida, et calida dolorem mitigant, vires autem parco cibo restituunt, VI, 91... 95 N.

medicorum amictus adstrictus, V, 366 N.

Medicina subcubuit malis, XIV, 609 N.

Medicum vulgus, III, 300 N.

medicæ artes veterum, V, 351 sq. N.

Meditamina belli cauti amare, VIII, 324.

Meditari formas in pulvere, XIV, 677.

stragem, IV, 336.

pugnas, V, 315 N.; XII, 711 N.

in prælia, V, 315 V.L.; XVII, 438.

vulnus, IV, 188.

Medius axis, VIII, 650 N.

fervor, dies, I, 258 N., 284 N.

pacatorque Syphax, XVI, 221 N.

per viscera teli, I, 307 N.

media vox, II, 329.

e medio sumere hortamenta, V, 159 N.

Medullæ telluris, VII, 490 N.; XII, 136.

Medusa Phorcynis, II, 59 N.

saxitica, X, 177 N.

ejus antra et sedes, II, 59 N.; X, 178 seq. N.

caput in ægide Palladis, IX, 441 sq.

Medusæi chelydri, III, 316 N.

Megæra, III, 37 N.; XIII, 432.

Megara, XIV, 26 N., 273.

Melas fl., XIV, 260 N.

Melior, v. Bonus.

Melite lanigera, XIV, 251 N.

Mella Neleia Pyliæ senectæ, XV, 456 N.

Membra Carthaginis truncata, XVII, 149 N.

Libyæ, II, 310 N.

paria, II, 525 N.

pro membris arma fuere, XII, 24 N.

Memento servare, etc., III, 118 N.; IV, 286, 817; XVI, 219.

Memnon Eous, III, 334 N.

Memorare ter centum annos, II, 4 V.L.

memoratus primis Trojæ ruinis, I, 513.

memorata Ichnusa Graiis, XII, 358.

Memori amore tenere, III, 65 N.

ira, XIII, 71 N.

mente condere, XIII, 40.

Memphis Nilotica, XI, 431 N.

Memphitis tela, XIV, 660 N.

Menæi viri, Menæ, Meneii, Menanini, XIV, 266 N.

Mendax tellus, VII, 160 N.

Cf. Fœnus.

Meninx, III, 318 N.

Mensa neglecta, I, 613 N.

mensæ alia tellure petitæ, citreæ, etc., XIII, 354 N.

Mentem exuere, et excuti, VII, 495; IX, 644 N.

sistere, X, 407 N.

alicui dare, I, 63 N.; VI, 609 N.

mente intrare Styga, VII, 586 N.

mentes superæ, I, 19 N., 124.

vatum, III, 5.

Mentitur Jupiter, I, 417.

fratrem, II, 637 N.

minas, XIII, 166 N.

præpes Superos, IV, 129.

Roma te prolem Tonantis, XVII, 654.

tellus colono, VII, 160 N.; XIV, 23 N.

Mercurius a Jove missus somnianti Hannibali adparet, III, 163 sq. N.

virga tenebras fugat, etc., III, 199 N.

editus antris Cyllenes, III, 203 N.

virga somnum inmittit, X, 556 N.

animas deducit ad inferos, XIII, 630 N.

ejus talaria, XVI, 501 N.

Merendo exsangues, II, 320 N.

Mergere gurgite tonsas, XIV, 533 N.

mergente consule, VIII, 285 N.

mergitur Astur telluris visceribus, I, 231.

Himera ponto, XIV, 233 N.

mersus cruore campus, I, 50.

strage, IX, 189.

Ulysses pelago, II, 182.

mersa libidine vita, XI, 427.

naris, X, 78 N.

vetustas, seu fata caligine, VIII, 45; XI, 122.

mersi Syrtis arenis populi, I, 644.

Meritare, X, 655 N.

Meroe, II, 104 N.

Messana, I, 662 N.; XIV, 194 N.

Messapus rex, XII, 393 N. et V.L.

Messor bis tondet flavas aristas, VIII, 61.

Metæ finis, XVI, 512 N.

metam stringere, V, 24 N.; XVI, 361 N.

meta substructa, VII, 676 N.

metæ cladis (plur.) IX, 549.

Herculeæ, IX, 185 N.; XVI, 149.

nullæ regnis, VII, 478.

metas ævi servare, X, 208.

Parcarum inpellere, V, 405 N.

stringebant tenebræ, XIII, 299.

terrarum invisere, XIV, 8.

metis narrandi pressis stringere famam, VIII, 48 N.

Metabus, IV, 337.

Metalliferæ terræ, XV, 498.

Metallum chalybis, II, 403.

de Marmore, sulfure, gemmis, etc., VIII, 480 N.

Metari agros fuga, VI, 58 N.

Metaurus, IV, 187 N. et V.L.; VII, 486 N. et V.L.; VIII, 449; XV, 556, 619 N.

Metellus juvenibus quibusdam auctor est, ut Italiam relinquant, X, 415 sq.; XII, 299 sq.

Metere colla ense, IV, 213 N., 462; X, 146; XIII, 218; XIV, 134; XVII, 146.

segetem, XVI, 615 N.

regionem, urbem, colles, VIII, 564 N.

Methymna ferox, VII, 211 N.

Metiri tecta urbis sc. oculis, I, 299.

æquor, seu juga venatibus, III, 339 N.

pectus cuspide, IV, 292 N.

stagna Eridani, V, 156 N.

ruinas auro, VIII, 676 N.

Metiscum ingentem demittere umbris, I, 437 V.L.

Metus Deorum, I, 82 N.

inopinatus et magnus clamandi facultatem adimit, VI, 188 V.L.

non æquus in arctis rebus suasor, V, 478 N.; X, 597 sq.

Meus dies, Mars, etc., I, 118 N.

Murrus, II, 562 N.

meæ iræ, VII, 564 N.

Mevanas, IV, 544 V.L.

Mevania, IV, 544 N.; VI, 645 seq. N.; VIII, 456 N.

Micat lingua, VI, 223 N.

igneus æther, I, 135 N.

serpens tergore, II, 547.

tremulo conatu, IV, 211 N.

Micipsa, II, 160.

Migrantur regna Superis, VII, 431 N.; XIII, 266.

Milichus, III, 104 N. et V.L.

Militum exercitia, VIII, 551 sq. N.

Mille carinæ Trojam raptæ, III, 229 N.

Milo Lanuvinus murali corona donatus, XIII, 364 sq. N.

Mimas mons, III, 294 N.

gigas, cui inposita Prochyte ins. IV, 276 N.; XII, 147 N.

Minæ durant frontibus cæsorum, V, 673 N.

pelagi, XII, 157.

Minantur cælo saxa, IV, 2 N.

observet pacta hospita, XVII, 77 N.

minans servitium, XV, 589.

Minax sonitus, XII, 140.

minacia jussa, XI, 208 V.L.

Minerva, ad stagna Tritonidos paludis edita, invento Libyen perfudit olivo, III, 322 sq. N. (Cf. Tritonia et Tritonis.)

certat de pulchritudine cum Junone ac Venere, VII, 437 sq. N.

Hannibali auxilio venit et pugnat cum Marte, IX, 438... 485 N.

Cum Jove expostulat de furore Martis, IX, 526 seq.

ejus ægis, cassis, fulminei oculi, etc., IX, 441... 469 N.

adjuvat Argonautas, XI, 471 sq. N.

fulmine percutit Ajacem Oiliadem, XIV, 479 N.

ejus species, VII, 459 sq. N.

Ministrare pœnas, ut apud alios poetas pœnis, velis, telis, habenis, vitiis, II, 674 V.L.

bello, XII, 310.

Minitantia fata, XIII, 170.

Minoia tela, II, 107 N.

Minor frontem, III, 42 N. et V.L.

Mars, IV, 265 V.L.

minores, posteri, VI, 550 N.; XVI, 44.

infantes, II, 491 N.

Superi fatis certasse, V, 76 N.

minora periclo tela, X, 23.

Minos, ad cujus uxorem Pasiphaen Galbæ maternam originem referebant, VIII, 470 N.

Dædalum in Siciliam persequens a Cocali regis filiabus occiditur, XIV, 40 seq. N.

judex inferorum, XIV, 42.

Minucius Rufus VII, 386 V.L.

dux temerarius, qui monita Fabii spernit, eoque absente pugnat cum Pœno fugam simulante, ut ejus furorem alat, VII, 377... 408, 494 sq.

æquato sibi cum Fabio imperio vincitur ab Hannibale, VII, 513... 535.

a Fabio servatur, VII, 536... 729.

Fabium patrem salutat, VII, 730... 750.

perit in pugna Cannensi, IX, 561 sq.

Mirabile, seu mirum quantum, VI, 620 N.

Miscere pugnas, prælia, bella, certamina, I, 69 N., 266; II, 152, 528; V, 302; IX, 233, 330; XIV, 521; XV, 673; XVI, 48.

agens Martem, XVII, 480 N.

campum, V, 434 N.

omnia et versare, VII, 141 N.

pocula, VII, 169 V.L.

se labori, XVII, 29.

facta dictis, XIII, 104.

studia, IX, 405.

urbis fata suis, II, 301.

murmura linguis, III, 305.

sidera ponto, XVII, 377 N.

caput cælo, IV, 742.

mixta gemma poculis, XIV, 662 N.

cælo Ceraunia, V, 384 N.

murmura vana ventis, XII, 629 N.

Misenus tibicen Æneæ, a quo dictus Misenus, seu Misenum opp. et prom., VIII, 538 N.; XII, 155 N.

Misera bona, XI, 419 N.

Miserescit etiam hostis, II, 653 N.

Mitescit annus, XV, 502.

Mitifica mens, XII, 474 N.

Mitigare artus, VI, 93 N.

Mitis Iulus, Venus, VIII, 107 N.

fluvius, IV, 85 N.

Neapolis, XII, 27 N.

plaga, I, 213.

Campania, VI, 651 N.

manus, VIII, 75.

quies, VI, 97.

adspectus, VIII, 560.

flamma, XVI, 121 N.

Deus, VII, 239 N.; XIII, 320.

mites cerastæ, III, 302.

Sarni opes, VIII, 537 N.

opes Hieronis, XIV, 653 N.

mite et cognatum homini Deus, IV, 795 N.

decus dextræ, XIV, 148.

factum, VII, 711.

os, IX, 542.

flamen, IX, 358.

non mitis Iberus, XVII, 641 N.

Mittere in secula, populos, ora, etc., II, 511 N.; VI, 711.

sub Tartara mentem magnam, VI, 40 N.

se cælo, XI, 411.

somnum chelydro, III, 354.

equos citatos verbere, XVI, 423.

Mobilis agger, IX, 240.

ala, IV, 148.

ira vulgi, VIII, 286 N.; XVI, 315 N.

mobile pectus XVI, 146 N.

Moderamen lentum, VII, 15.

equi sero discere, XVI, 417 N.

Moderari boves, IX, 572.

furori, XIII, 670.

planctu volatum, XII, 101 N.

turbatum profundum lyra, XI, 446 N.

Modestior armis, XVI, 134 N.

Modis Latiis resonat Helicon, XII, 412 N.

Modo, de tempore satis longo, XV, 90 N.

Modulari sonos, XI, 465.

carmen, XIV, 472.

Modus rei est, seu additur, III, 559; IV, 666 N.; VI, 107; VII, 12; XVI, 224.

fati, I, 228 N.

auri, XI, 40.

Mœnia, Alpes, XV, 509.

Mœstus Acheron, XIV, 243 N.

mœsta cura, VI, 551.

ira, II, 139.

mœstum marmor, seu ebur, I, 86 N.

mœstæ cupressi, X, 534 N.

Moles montis, I, 128.

muri, XII, 108.

maris, III, 46 N.; IV, 322; XIV, 123.

scopulorum, I, 371; V, 301.

arboris, VI, 195.

viri, IV, 290; VI, 112; XV, 336.

Gigantum, XVII, 649.

corporis, V, 436; IV, 530.

Divorum, IX, 300.

feræ, III, 464; IX, 560, 571, 619.

equi, XVII, 556 N.

Martis, belli, III, 594 N.; XV, 136.

rerum, VI, 594.

ruentum, X, 212.

ruinæ, IX, 504; XVII, 424.

necis, XI, 309.

major Alpibus, XII, 71 N.

turrita, IX, 239.

juventæ, II, 154 N.

putris Alpium, III, 643 N.

magnas terra marique movere, XIII, 864 N.

mole acti retorquere hastas, I, 641 N.; IV, 449 N.

tota se tulit, I, 497 N.

magna vexillum ferebat, V, 337.

tota tenebat tegimen, IV, 385.

sua perimere, XIV, 554 V.L.

tota laborare, XVI, 184.

prorumpere, VII, 681; XII, 39 N.

graviore certamina movere, VII, 569.

majori premere virtutem alicujus, XVI, 34 N.

ter gemina ruere, XV, 190.

invicta stat mens, XI, 207 N.

nivali æquatus, II, 313 N.

nova reparare campum, IX, 417 N.

adversa stat ductor, IV, 651 N.

molibus claudere portus, ac mare inplere, II, 408 N.; IV, 295 sq. N.; XIV, 645 N.

Moliri populos, I, 645 N.

vias, IV, 788 N.

dextra, h.e. cædere, XIII, 48 N.

fulmine Alpes, V, 385 N. et V.L.

sagittas, robora, V, 385 N.

bella lacertis, XV, 17.

nova, II, 149.

aras, IV, 822.

letum ab ense, X, 5.

excidium, I, 13.

pestem, insidias, periculum, VII, 264 N.

facinus dextra, XI, 196.

certamina, XVI, 6.

triumphos, XVI, 631.

mare tridenti, XVII, 242 N.

cacumen proferre, V, 485.

prælia, XIII, 198.

Mollis cura, XV, 703 N.

tactus, VI, 92.

ritus, XII, 31.

victus, XV, 54 N.

aditus, IV, 489 N.

molle Zephyro, V, 466 N.

imperium, VIII, 57.

certamen, IV, 137.

mollia jussa, XIV, 151.

dictu, I, 113 V.L.

crura superbi gressus adtollit, XVI, 443 N.

mollissima mensæ canere, XI, 439 N.

Mollitus amore, XIII, 118.

mollita lympha flammis, XI, 418 N.

manus calathis, II, 70 N.

vis, XIII, 325.

pruina flammis, III, 482.

Molossi canes, II, 689 N.

Momentum rerum, VIII, 251 N.

Monæsus, VII, 604.

Monent vates, oracula et dii, III, 181; IV, 120 N.; V, 117; XVI, 140.

monita somni, X, 372.

vatum, seu deorum, IV, 120 N.

Monitor Deus, III, 219; IV, 723.

militum, VIII, 370 N.

Monœci saxa, I, 586 N.

Monstra laudanda, ponæ, fidei virtutum, II, 650 N.

omnia a Terra genita, V, 111 N.

hominum, tellure sata et vix uno vulnere vitam reddentia, V, 111 N.

Lernæa, II, 158 N.

clara, XVI, 133 N.

monstro latet lumen Dei, XVII, 550 N.

monstris languida corda, III, 504 V.L.

Monstrant Dii, XVI, 591 N.

monstrans feritate parentem, III, 360.

monstrare futura, IV, 121.

monstrata Garamantica, V, 364 N.

Montes armorum, X, 548.

certantes cælo, XVII, 318 N.

Montivagis cursibus infestare hostem, III, 546.

Mopsus, II, 89.

Mora belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L.

capuli, I, 516 N.

æris, V, 319 N.

una, XIII, 153 N.

moram eundi non passus, XII, 472 N.

non mora, quin, XIV, 580 N.

moras leti proferre, trahere, producere, II, 597 N.

Morantur claustra, XIII, 108.

prodigia Parcas, V, 75.

iræ, XV, 483.

patriam, X, 384 N.

Mordax cura, I, 85 V.L.

Mordet ora frenis, VII, 68 N.

cornus tegmina, X, 117.

dolor, cura, invidia, VII, 271 N.

fibula, VII, 624 N.

hastam, V, 332 N.

humum, V, 526 N.; XV, 380.

ripam amnis, IV, 350 N.

Morgentia, seu Morgantia, XIV, 265 N. et V.L.

Moribunda inanus lora retentat, IV, 210 sq. N.; X, 199.

Morienti lumine, XVII, 456.

morientium prædictiones ratæ, IX, 134 sq. N.

mortuos revocare ad vitam, seu conclamare, II, 647 N.

laudare, X, 568 sq. N.

eorum corpora condire et in patriam mittere, XIII, 459... 464 N., 475.

eos tractandi et sepeliendi varia genera, XIII, 468 sq. N.

iis tumulus erigitur in campo Martio, XIII, 659 sq. N.

cum armis artisque suæ instrumentis cremantur, XIII, 693 N.

Morinus, VII, 605.

Mors suprema, extrema, ultima, V, 416 V.L.

inhonorata, inhonesta, ingloria, ignobilis, turpis, ignava, III, 123 N.; IV, 605; IX, 512; XIV, 607, 632.

pulchra, honesta, honora, egregia, II, 705 N.; III, 123 N.; IV, 508 N., 671 sq.; XVII, 260 sq.

in undis dira, IV, 669 sq. N.; XVII, 559 sq. N.

comes Furiæ, II, 548.

æquat divites egenis, V, 264 sq. N.; XIII, 777.

circa decem inferorum portas errat, XIII, 561.

vasto pandit cava guttura rictu, II, 548 N.; XIII, 560 N.

mortis timor, II, 223 seq. N., 576 N.; XIII, 883 sq.

necessitas, III, 134 sq. N.; V, 406 N.

color occupat artus, VI, 409 N.

mortem longam sibi facere æquore, XIV, 478 N.

morte permixta, IV, 590 N.

injecta tegere, VI, 32 N.

sua perimere hostem, XIV, 554 N.

in morte adhuc conspicua virtutis signa, V, 669 sq. N.

ut in vita, conjungi cupiunt amici, IX, 408 sq. N.

mortes sævas exceptare per pectora, IX, 369 N.

Morsus famæ, doloris, curæ, invidiæ, VII, 271 N.

necis, XIII, 274 N.

telluris, V, 526 N.

morsus (plur.) tenaces, XIV, 327 N.

mentis edunt te, XVII, 344 N.

loricæ resolvit fibula, VII, 624 N.

Mortalis animus, II, 316 N.

hostis, II, 339 N.

mortales curæ, I, 85 V.L.

Mos: sine more ruere, X, 31 N.; XII, 449 V.L.; XVII, 588 V.L.

more aliquid facere, XII, 449 V.L.

Mosa, XV, 727.

Motare, v. Mutare.

Motus avidus esse, I, 56 N.

Motye, XIV, 273 V.L.

Movere certamina, I, 6; II, 430; VII, 569; IX, 282.

arma, II, 352.

bella, IV, 780.

furores, X, 49.

Martem, XVII, 87.

pontum, I, 37.

signa, IV, 276 N.; IX, 210.

fora voce, I, 441 N.

extrema miseris, XIII, 97 N.

soporem, XIII, 257.

movet taurus signa, V, 314 N.

motum cælum, III, 205 V.L.; XV, 145.

Mucius Scævola, VIII, 386 sq. N.

Mugit ara, VII, 50.

Aufidus, VIII, 629.

Olympus, XI, 518 N.

sacerdos, XII, 323 N.

Mulcare, v. Mulctati.

Mulcere membra sopore, III, 170 N.

tristia somno, VII, 293.

labores, IV, 748 N.; XII, 220 N.

dolores, XIII, 396.

questus, X, 615.

pectora, XVII, 46.

leænas, I, 406 N.

incendia undis, VI, 163.

vulnus, V, 368 N.; VI, 92; XIII, 455.

monendo, XII, 692.

pocula succis Lyæi, VII, 169 N.

silvas cantu, XIV, 472 N.

colla manu, XVI, 237.

mulcet ver rura sereno, XII, 4 N.

Mulciber, IV, 668; XII, 141.

victor XVII, 101.

Mulctati, seu multati et mulcati cæde, X, 462 V.L.

Mulctra fluxit mero, VII, 190 N.

Multifida flamma, XIV, 420 N.

Multiplex proavis, V, 543 N.

linum, III, 271 N.

aurum, h.e. lorica, multis aureorum annulorum nexibus ornata, X, 114 N.; XVI, 582.

Multus in ira, XIV, 530 V.L.

avus præfulgebat titulis, IV, 497 N.

micat serpens, II, 547.

multa cervix, XVI, 362 N.

nox, II, 503.

Munda, Emathios Italis peritura labores, III, 400 N.

Mundus pro terra et cælo, III, 611 N.; XII, 336 N.; XV, 145 N.

pro Superis, XII, 336 N.

ejus imperium sorte diviserunt Jupiter, Neptunus et Pluto, XVII, 37 N.

origo, XI, 453 sq. N.

Munimina ærata, XIV, 158.

Graia, XII, 41 N.

Munitus in prælia pelta, II, 80.

Munus humandi, II, 265.

inane peremtis, X, 536 N.

tenebrarum, XV, 625 N.

munera Bacchi, VII, 748 N.; XI, 286.

Muralis ictus, VI, 269 N.

turbo, IX, 568 N.

fossa, VIII, 553 N.

muralia tormenta, VI, 213.

Murex auratus, IV, 324.

pinguis, X, 570 N.

Sarranus, XV, 205.

acutus, scopulus, XVII, 276 N.

pictus, XIV, 658 N.

Murgantia, XIV, 265 V.L.

Murmur Cori, I, 469.

cæli, XII, 685.

tubæ, V, 12.

fractum in casside, I, 532 N.

fatidicum, III, 680 V.L.

altum, III, 698 N.

cantus, VI, 669.

arcanum, XIII, 428.

aquæ, IV, 224 V.L.

murmure deficiens, X, 456 V.L.

Murmurat alta domus strepitu, XI, 280.

Murranus, IV, 529; V, 172.

Murrus, I, 377 sq.; II, 556 sq.

Murus miseris magnus ruit, II, 576 N.; XVI, 68 N.

feræ, IX, 602.

Musæ sacra ferunt Domitiano, III, 620 N.

Musarum invocatio, I, 3 N.; IX, 340 sq. N.

Musco virentia antra, XV, 775.

Mussat Virrius, XIII, 261.

Mutabilis hora, III, 141 N.

Mutare et motare pro movere et nutare, VI, 234 V.L.

tegimen, I, 528 N.

jugum terris, III, 227.

hostem, V, 286 N.

mortem obposito pectore, XIII, 657 N.

saltu ramos, VII, 673 N.

ex sese nomina terræ, XII, 360.

gemitus mugitibus, XIV, 214.

casas marmore, XIV, 464.

solum sceptris, VII, 562.

mutatus mentem, tela, membra, V, 491 N., 500; VII, 425.

mutata mors, XII, 265 N.

in faciem, X, 85.

Mute, XIV, 273 V.L.

Mutina, VIII, 591 N.

Mutus lictor, X, 638.

muta arena, VIII, 126 N.

mutum ævum, III, 579 N.

muta agmina, XV, 615.

Mutyce, XIV, 268 N.

Mycenæus rector, XV, 277 N.

Mycene Agamemnonia gratissima Junoni tecta, I, 27 N.

Mycenæ magnæ invasere Trojam, VIII, 620 N.

Mygdonia tibia, VIII, 504 N.

Myle, seu Mylæ, XIV, 202 N.

Myrice nympha, III, 103 N.

Mysteriorum Cybeles silentium, XVII, 22 N.

N

Nabis, XV, 672 V.L.

Naïdes passim scribendum pro Naiades, V, 21 V.L.; VI, 289.

quævis Nymphæ, XV, 772.

Nam et namque græce et insolenter positum, XI, 291 V.L.; XIII, 468 N.

Nancisci nullam thalamis, VIII, 193 N.

Nar, VIII, 451 N.

Nare mersa canis, X, 78 N.

sagax Umber, III, 296 N.

Nare pro volare, III, 662 N., 683 N.

Naritius, v. Neritius.

Narnia, VIII, 458 N.

Nasamones, I, 408 N.; II, 62; III, 320; XIII, 481; XVII, 246 N.

Nasamonias Harpe, II, 117 V.L.

Nascitur ferrum e corpore, V, 452 N.

in secula virtus, VIII, 371 N.

nascuntur tecta, XIV, 309 V.L.

nasci bis posse non datur, XV, 64 N.

natus Marti, seu ad bellum, III, 335 V.L.; XV, 461.

nata dextera urbi, VI, 340 N.

nascenti addita fata, II, 224 N.

Nasica, v. Scipio.

Nasidius, XV, 450 V.L.

Nassæ descriptio, V, 48 sq. N.

Nantant arva sanguine IV, 162 N., 749; XII, 674.

nidi halcyones, XIV, 275.

oculi parva luce, II, 122 N.

natabat bonis mens ægra, VII, 726 N.

Natura loci, IV, 91 N.

Naufraga porta, XIII, 541.

Syrtis, XVII, 634.

ossa, XIV, 634.

Naufragio se armare, XIV, 545 N.

naufragia invadere, III, 321 N.

Naulocha, XIV, 264 N.

Nauticus clamor, XI, 487 N.

Nava femina, I, 562.

manus, XVII, 125 N.

rudimenta, nava I, 549 V.L.

Navis tutela, seu præsidium, et insigne, seu παράσημον, XIV, 410 N., 437 V.L., 542 N.

naves sex ordinibus, XIV, 574 N.

deductæ et subductæ, II, 407 N.

abscondunt, tegunt, operiunt mare, II, 421 V.L.; XVII, 49 N.

per terram tractæ, XII, 443 sq. N.

quo ad eas parandas instruendasque pertineant, VI, 350 sq. N.

Ne pro ne quidem et nedum, V, 410 N.

pro nonne, VII, 148 N.

Nealces imperator, IX, 226.

Neapolis, III, 256 N.

olim Parthenope dicta, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N.

mitis, ejusque otia Musis hospita, portus, gymnasia, etc., XII, 27 sq. N.

Nebris Bacchi et Baccharum, III, 395 N.

Nebrissa urbs, III, 393 N.

Nebrodes, XIV, 236.

Nebula veneni, VI, 282.

Nebulosa saxa, I, 586 N.

Necopina sors, IX, 98.

Nectarei favi, XIV, 199.

Nectere alicui catenas, XI, 240 V.L.

dolos, III, 233 N.; VI, 326.

Nefas avertere, III, 126 N.

velle, IX, 125 N.

Negant fata depellere dedecus, I, 107.

negare somnum naturæ, I, 245.

victori corpus spoliare, I, 520.

exstingui, IX, 534 N.

negatur ei intravisse, XII, 490 N.

gressibus humanis Alpium transitus, XVII, 501.

negatus famæ, I, 393 N.

Neglecta mensa, I, 613 N.

urbs diis, II, 657 N.

Neleia mella XV, 456 N.

Nemeæ pacator, II, 483 N.

Nemeæus leo, III, 33, 34 N.

Nepe, Nepet, Nepete, Nepesini, VIII, 489 N.

Nepotibus tradita arma, I, 18 N.

in seros nepotes venire, IV, 399 V.L.; VI, 636 N.

Neptunia freta, III, 50.

regna, XIV, 363.

Neptunicola Telon, XIV, 443 N.

Neptunus rubescit, XII, 574.

favet Scipioni, XV, 18 sq. N., 159 sq. N., 253 N.

tauro placatur, XVII, 50 N.

tempestatem inmittit Hannibali, XVII, 236 sq. N.

in imo maris residet, XVII, 236 N.

perlabitur æquora curru, III, 410 N.

placidum caput extulit undis, VII, 255 N.

Nereia turba, VII, 416 N.

Nereidum antra et chorus, III, 413; XIV, 222.

eæ belluis marinis vehuntur, XIV, 570 N.

Nereus evolvitur antris, III, 49.

inmugit, IV, 298 N.; XIV, 18 N., 414.

expavit lumina, XVII, 624 N.

tridenti movet vada, III, 53 N. Cf. XV, 240.

Neritia proles, II, 317 N. et V.L.

Meninx, III, 318 N.

Neritos, II, 317 N. et V.L.; XV, 305 V.L.

Nero C. Claudius, VIII, 412, 413 N.; XII, 483.

Hasdrubalem vincit ad Metaurum, XV, 544, 823.

Nervo intento adsignare sagittam, XIV, 398 N.

nervi adducti, I, 334 V.L.

Œagrii, V, 463 N.

sonantes, II, 91 N.

trementes, II, 467 V.L.

nervis subtexta tegmina, IV, 291 V.L.

Nescit pati, XVI, 284.

Nescius miserescere, vinci, turbari, etc., II, 653; III, 548; IV, 83; X, 216, 490.

Nessus turriger, XIV, 500 N.

Nestor, v. Neleia et Pylius.

Netum, XIV, 268 N.

Nex aufertur alicui, II, 634 N.

Nexilis squama loricæ, V, 140 N.

Nexu elisus leo, III, 33 V.L.

Ni pro ne, I, 374 N. et V.L.

ni cuncta condiderim uno tumulo, tum opto, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq.

Nicias, XIV, 281... 286 N.

Niger metus, etc., III, 211 N.

somnus (seu mors), VII, 633 N.

nigra umbra, V, 484.

nigrum os Invidiæ, VIII, 290 N.

nigri elephanti, III, 463 V.L.

venti, III, 524 N.

nigræ res inferæ, I, 119 N.; VIII, 116 N.

Nigrans dorsum elephantis, IV, 618 N.

caligine, IV, 306.

corpus Phœbo, IX, 225.

procella, XII, 620 N.

profundum, XVII, 257 N.

nigranti sulco spumantia cærula, XIV, 380 N.

nigrantes nubes, II, 659.

alæ Boreæ, XVII, 248.

pulvere, III, 407.

globi, IV, 441.

Nihilum; non pro nihilo est mihi fœdera rumpi, II, 494.

Nili septem ostia, I, 197 N.; III, 265 N.

Nilotica Memphis, XI, 430 N.

Nimbosi montes, III, 195.

vertices, III, 417.

Nimbus arenæ, X, 229.

pilorum s. telorum, I, 311 N.; V, 215; IX, 311, 580; XII, 177.

nimbis horrescit tempestas, I, 134.

Nimii pecori soles, XV, 705.

ruunt, XVI, 342.

Nimirum, XII, 71 N., 633.

Niphates, XIII, 765 N.

Nisu ingenti raptum, I, 449.

ægro scandit, I, 495.

acri se concitat, I, 531 N.; V, 234; XVI, 542.

unanimo funditur, V, 214.

vincit magnos artus, VI, 306.

dubio vestigia trahit, I, 554 N.

ægro ad prælia, II, 518 N.

doloris adjutus, V, 326 N.

nocturno, I, 64 V.L.

Nitescit seges, IX, 361 V.L.

virtus duris, I, 533.

Nitet æther purgatus discussis nubibus, XII, 638.

collum, XIII, 780.

læna, XV, 421.

decus fronte, XII, 228.

patre linguaque, VI, 19 N.

flore primo, VI, 65.

nitent dumi cæde, capilli unguentis, etc., V, 459 V.L.

Nititur virtus ad laudem, IV, 604 N.

subire, I, 490; V, 67 N.

magnum, XVII, 454.

nituntur frustra monita, XVII, 85.

nitens in limine primo stat, V, 26 N.

Nivalis fulgor, XVI, 471.

Pyrene, I, 486.

Nivea aqua, arma, etc., IV, 533 V.L., 543 N.; VI, 664; VIII, 480; XII, 243.

Noæ et Noæi, XIV, 266 V.L.

Nobilis arbor succo, III, 310. Cf. I, 77; II, 612.

nobile nomen damnis, III, 356, 585.

Nobilitas pœnæ, VI, 114.

Nocturnæ Mænades Lyæo, III, 395 N.

turres, I, 580 N.

Nodosa clava, II, 246.

Nodus aureus, seu circulus capillorum, IV, 202 N.

nodo adjuta, seu inpulsa lancea, I, 318 N.; IV, 289 N.; VII, 656; XIII, 160.

dira trabs, IV, 282 N.

religare crines, II, 78 V.L.; XV, 26 N.

nodis texta lorica, II, 401 N.

Nola, VIII, 534 N.

ibi primum victus Hannibal a Marcello, XII, 161... 294 N.

Nomades, gens inscia freni et bellatrix, I, 215 sq. N.

cum pecore et mapalibus vagantur, II, 441 sq.; III, 290 sq.

pro Numidis, XVI, 116, 154 et alibi.

Nomen nunc Ardea (tantum est) I, 293 N.

Regulus, VI, 478 N.

Iberi, V, 161 N.

lacrimabile Latio, IV, 729 N.; XV, 384.

Sidonium fractum, XVII, 369.

Ledæ, XIII, 44 N.

Libyæ, XVI, 660 N.

superbum, V, 78 N.

magnum, VIII, 439 N.; XII, 470 N.; XVII, 60 N., 303, 492.

vacuum sine corpore, X, 582 N.

sibi quærere, seu condere, II, 311 V.L.; III, 71 N.

dare cui, II, 699; XVI, 632.

ei est in armis, XIII, 98 N.

nominis expers turba, X, 28 N.

nomine solo nota fides, I, 329.

leti nil queror, XIII, 691.

retinere ruentem molem, XVII, 151 N.

de tanto cinis restat, I, 600.

sine, seu parvo nomine gens, etc., IV, 265 V.L.; VIII, 508 N.; IX, 373 N.; XII, 317; XIII, 5 N.; XIV, 267.

sub nomine mors, IX, 373 N.

magno moles, XVII, 60.

pari ductor, XVII, 374 N.

nomina Laurentia, I, 669 N.

parta triumphis, I, 610 N.

nulla nunc Trebiæ VII, 148 N.

amittunt Cannæ, X, 30.

belli confecti, XV, 341 N.

dare Baccho, XIV, 24 N.

tueri, IX, 353.

tot premit gurges, VI, 298 N.

multa Dei, I, 93 V.L.

occisorum hostium a poetis recensentur, I, 437 seq. N.

militum noscit et ciet dux, I, 454 N.; IX, 245 sq. N.

Non sum... si, etc., IX, 111 V.L.

non ita, XI, 185 N.

Noscere et nosse lucos silentes, XVII, 22 V.L.

Noster Mars, I, 118 N.

pro meus, VI, 292 N.

nostri Æneadæ, XVII, 289 N.

Notus intorquet nubem, XII, 661.

ducit, I, 288 N.

Notus Marti, III, 335 V.L.

nota juvencis fistula, II, 445.

notior Gradivo, XII, 221.

Novare pila, IV, 12.

Noverca Alcidæ, III, 91 N.

Novisse senectam, I, 227.

solas manus condentum, III, 19.

sacra juga et lucos, XVII, 22 V.L.

pacem, II, 485; XVII, 615.

Novus Titan, XIV, 344 N.

novus doloris et dolori, VI, 254 V.L.

Nox longa pro morte, II, 574 V.L.; V, 242 N.; VIII, 140; XIII, 129.

pro somno, II, 563 N.

pro concubitu, II, 503 N.; III, 429 N.

inlunis, XV, 616 N.

Stygia, V, 242 N.; IX, 45.

somni genitrix, XV, 612 N.

Stygia circumvolat umbra animas, IX, 45 N.

sinu atro condit terras, XIII, 254.

a medio cursu se flectit, XIII, 413.

media, XIII, 419 sq. N.

noctis amictus, V, 36 N.; XII, 613; XV, 284.

horæ, XII et IV vigiliæ, IV, 89 V.L.; VII, 154 seq. N.

descriptio et imago, IV, 724; V, 24; VIII, 164 sq.; XV, 284 sq., 612 sq., 809.

Dii, VIII, 100, 140.

currus, V, 24 N.

nigrantes equi XV, 285 N.

nocti descendere, XIII, 708 N.

noctem obire, II, 574 N.

Noxa, I, 41 N.

Noxia bis tela, I, 322 N.

Nubæ exusti, III, 269 N.; IX, 224 V.L.

Nubes apium, VIII, 636 N.

telorum, I, 311 N.; II, 37; IV, 551; XVII, 66 N.

pulveris, II, 174 N.; IV, 94; XIV, 210.

belli, I, 311; V, 379 N.; XVI, 650.

Laconum, VI, 336 N.; VII, 84 N.

cladis, VI, 590.

frontis, VIII, 611 N.

Nubifer Eurus, X, 322.

mons, IV, 2.

nubiferum caput Atlantis, I, 203.

Nubilus Auster, XVII, 247.

Nubivagus meatus, XII, 102.

Nuceria, VIII, 532 N.; XII, 424.

Nucræ, VIII, 564 N.

Nudare latus, XI, 318.

membra, I, 306 V.L.

terga fugæ, et fuga, XVII, 444 V.L.

ora, IV, 335.

penates, XII, 315.

rapina terras fretumque, XIV, 689.

ratem ductore, XIV, 452.

nudat montem silva, III, 640 N.

Auster unda Syrtim, XVII, 247 N.

nudatus casside, XV, 658 N.

Nudipedalia sacra, III, 28 N.

Nudus famæ, et opum, IV, 606; XIV, 343.

ensis sine fraudibus, I, 219 N.

equus, II, 349 N.

conatus, XIII, 161.

nuda fuga, IX, 83.

thorace, XIII, 226.

frenis, IV, 313 N.

telis, XVI, 47 N.

virtute, XVI, 171 N.

nudum certamen, VI, 46 N.

nuda ab hoste litora, XVII, 207.

terga, IX, 102.

Numana, VIII, 431 N.

Numen et numina Dei, I, 93 N. et V.L.; IV, 739 N.

populis Fides, I, 329.

tacitum, II, 486.

amicum ferre, I, 512 N.

arbor habet, III, 691 N.

ab arte datum, XIV, 663.

numina bis capta, I, 43 N.

Numerare avos, I, 73; II, 4 V.L.

multa imagine vetustum patrem, V, 365.

annos, XV, 137 N.

Numero latet virtus, I, 312.

ad numerum plaudere cærula tonsis, VI, 363 N.

cætras plaudere, III, 348 N.

Numerosa cædes, X, 171.

Numicius, seu Numicus, stagna Laurentia, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179 seq.

excipit Annam et Æneam, I, 666 N.; VIII, 28 N., 179, 201 N.

Numidarum equi infreni, I, 215 N.

ars pugnandi, IV, 315 sq. N.; IX, 242 seq. N.

ad Romanos transfugiunt et mox aversam eorum aciem adoriuntur, X, 185 seq. N.

Numitor, XIII, 194.

Nuper, de tempore satis longo, XV, 90 N.

Nursia habitata pruinis, VIII, 417 N.

Nurus Iliacæ, III, 151.

Nutamine tremulo vibrant pennæ, II, 399.

Nutat caput utroque, VI, 234 N. et V.L.

belua, IX, 241 N.

nutant cristæ, I, 460 N., 501; IV, 353; XVII, 392.

silvæ, V, 613.

mœnia Romæ, X, 589.

Nutrit humus fetus chalybis, I, 230.

gloria causam leti, VI, 26 N.

fortuna decus, XVI, 29 N.

bella metallo, VIII, 616.

umbras fluvius, IV, 679.

furores, I, 79; VII, 497.

favore, XII, 375.

mons divortia fontis, XIV, 236.

Nutus: sub nutu alicujus esse, IV, 712; XVII, 145.

in nutu positum, XIV, 668 N.

Nymphæ Casinæ, XII, 527 N. et V.L.

Anienicolæ, XII, 751 N.

Nysæus palmes, VII, 198 N.

Nysæa cacumina, XII, 160 N.

O

Obcumbere alicui, V, 261 N.

obcumbit letum, XIII, 380.

Oberrat Mæandrus sibi revolutus, VII, 140.

Obfert se victoribus, II, 325.

oblata secundare, VIII, 228 N.

Obfulget omen, XIII, 114.

Obfusa tunc per aures vox, X, 365 V.L.

Obit omnia visu, III, 160.

conjux, quidquid duro sine Marte gerendum, III, 353.

noctem, et mortem, II, 574 N.

obvius densos hostes, V, 644.

nomina ferro, XVII, 492 N.

ensis Ufentem, IV, 342; XVII, 492 N.

Objectare caput telis, III, 121; XV, 39.

Oblatrat Senatum, VIII, 249 N. et V.L.

Obliquat amnis ripas, XV, 622.

Obliquus sinus, XIII, 139.

Mars, XVI, 54 N.

visus II, 621 V.L.

obliqui equi, II, 170.

obliqua lumina, IX, 461 N.

Oblitus sui dulcedine cædum, IV, 422.

oblita veneni serpens, III, 301.

obliti Divum, I, 694 N.

oblitæ Ditem animæ, XIII, 559.

Oblivia populis referens Lethes, I, 236 N.

mentis potat, XIII, 555 N.

tædæ, II, 628.

dant curis, IV, 724.

Obnixi bella torquent venti, VII, 571 N.

torquent obices, XIII, 252 N.

Obnubere veste caput, XI, 257.

Obpetere in bello, IV, 508 N.

letum, XV, 336.

Obponere currum obliquum in circo, XVI, 395 N., 407.

Obpositus membrorum, X, 211.

Obruit arma bello, VI, 24 N.

Titan Hesperum, XII, 649 N.

semina belli, I, 653 N.

Obscœnus vultur, XIII, 472.

obscœna alvus, VI, 199; XV, 87 N.

Obscurus mittitur ad umbras, XV, 386.

obscura sedendo tempora agere, III, 578.

Obsepta viarum, XII, 110.

Obsidet Atlas æquor, I, 200.

bubo limina, VIII, 634.

ignis nares, VII, 358.

obsessæ campo squalente Fregenæ, VIII, 475.

Obstringunt animas patriæ, X, 447.

fidem obsidibus, X, 490.

Obstruere aures, XII, 211; XVII, 84.

portas ariete, XII, 40.

obstructas portas cadavere replere, XI, 198.

Obtectus senium, XV, 667 N.

Obtendere lucem pulvere, X, 227 N.

manum fronti, XIII, 341.

obtendent Bactra pharetras vacuas, III, 613 V.L.

Obtrectare laudibus, XVI, 607.

Obtusæ clamore fauces, IV, 413.

aures murmure tubæ, XI, 289.

Obtutus caligat in altis saxis, III, 493 N.

obtutu torvo defixus, XVII, 184.

sub obtutu acri vultus mœsti, XVII, 342.

Obvius surgenti Phœbo mons, III, 481 N.

obvia rupes cautibus, III, 635 N.

arma adire, IX, 272 N.

Obusta trabs, IV, 282; X, 159.

Occasus patriæ, VI, 595.

Occiduus sol, I, 145.

Occupat saltu, II, 198 N.

hasta, seu ictu voces, etc., V, 237 N., 520 N.; IX, 569 N.; X, 197 N.; XVII, 469.

color mortis, VI, 409.

claustra manu, X, 335 N.

prior Voluptas, XV, 32 N.

Conf. prævenire et prævertere.

Occursante flatu, IX, 506.

Oceanus terram circumfluit, XIV, 347 N.

pater omnium deorum, fluminum ac rerum, XIV, 349 N.

cæcos relaxans fontes ingruit torrentibus undis, III, 52.

Ocni domus, VIII, 599 N.

Ocreæ in sinistro pede, III, 279 N.; VIII, 419 N.

Ocris, X, 32 N.

Oculi lascivi et mobiles Voluptatis, XV, 26 N.

produnt sensus animi, VI, 384 N.

natantes, seu dubitantes moribundi, ebrii et dormitantis, II, 122 N.; X, 153 N.

lassati, victi, consumpti navitæ æquoribus adspectu cæli renovantur, III, 539 N.

crepti vento, IX, 501 N.

Odones, Thraciæ populi, IV, 776 V.L.

Odoratum saxum, XIII, 475.

odorati Indi, XVI, 647 N.

odoratæ uvæ, VII, 191 N.

Odoriferi flores, XVI, 309.

Odrysius Boreas, VII, 570 N.

Odrysia tellus, IV, 431 N.

Odrysiæ telluris equi, XIII, 441.

Œa, III, 257 N.

Œagrii nervi, V, 463 N.

Œbalii nepotes, XII, 451 N.

Œnea stirps, XIII, 31 N.; XV, 308 N.

Œneæ domus, III, 367 N.

Œneo irata Diana, XV, 308 N.

Œnotri, non Œnotrii, VIII, 46 N.

Œnotria jura, I, 2 N.; VIII, 46 N.

bella, II, 57.

tellus, XV, 522; XVII, 433.

arva, XVI, 685.

Œte, Herculis rogo nobilitata, III, 43 N.; VI, 452, 453.

Oiliades Ajax, XIV, 479 N.

Olivæ canentis ramum prætendere, XIII, 69.

Olores moribundi canunt, XI, 438 N.

Veneris, VII, 441 N.

Eridani et Caystri stagnis inmobili corpore remigant, XIV, 189 sq.

Olympica certamina, I, 224 N.; XV, 210 sq. N.

Olympus serenatus, XII, 665.

obscurus, XVI, 38.

Omina insunt principiis, I, 342 N.

firmare, XVI, 260.

tristia vertere in stirpem, etc., II, 54 N., 379 N.

clamore salutare, II, 411 N.

firmant Dii, IV, 127 N.

dubia et ancipitia, IV, 105... 133.

fausta, III, 217 N.; XIII, 114 sq.; XV, 139 sq.; XVI, 118 sq., 586 sq.; XVII, 52 sq.

sinistra, I, 535 sq.; II, 584 sq.; IV, 105 sq.; V, 59 sq. N.; VII, 48, 50 N.; VIII, 624... 635 N.; XII, 642 N.; XIII, 130 sq., 819; XV, 364 sq. N.; XVI, 264 sq.

Onerat aras donis, III, 15 N.

pectora promissis, XVII, 575 N.

oneratus epulis, XI, 312.

Onobala, XIV, 271 V.L.

Opaca vita, I, 395 N.

Opacat tempora pinus, XIII, 331.

Operatur fuso, textis, Musis, sacris, II, 70 N.

Jovi, II, 674 N.

Bellona regendis frenis, IV, 438 N.

Opertus rex inferorum, XIII, 429 N.

opertum mare navibus, II, 421 V.L.; XVII, 49 N.

Opes solis occidui, I, 145.

Tagi, II, 404 N.

longæ pacis, II, 601 N.

mites, XIV, 653 N.

Rhodani auget Arar, III, 451 N.

opem variam rerum ferre, VI, 359 N.

Opima tertia Tonanti sublimis tulit Marcellus, I, 133 N.

a quovis milite referri poterant, V, 166... 168 N.; XV, 363.

cædes, IX, 430 N.

mensa, XI, 280.

pax, XVI, 683 N. Cf. XIV, 142 N.; XVII, 298 N.

Opiter, X, 33.

Optare (h.e. eligere) subsidium in rebus arctis, XIII, 689 N.

optantur hiatus terræ, IV, 330 N.

Opus insani Mavortis, VI, 6 N.

Oræ clipei, V, 521 N.; XV, 754 N.

Orando fingere mentes, I, 441 N.

orantum squalor, I, 631 N.

Oratorum adventus, II, 272.

Orbis certatus, XVII, 337 N.

Hesperius, XVI, 659.

clipei, IV, 326.

Lunæ, III, 67.

orbes contortos resolvens anguis, VI, 228.

(oculorum) elisi, IX, 400 N.

nidi, XII, 59.

sinuati militum et gurgitis, IV, 317 N.; XIII, 27.

in orbem exercent artes aurigæ, XVI, 401 N.

per orbem lævum fallaci gyro secare campum, II, 170 N.; VII, 644 sq.

Orbita solis, X, 539; XVI, 295 N.

Orbus partem visus, IV, 535 N.; XIII, 726.

Ordiri arma, I, 1 N.

fundamenta, XV, 417.

Ordo ævi, III, 630 N.

ordines bis terni ratis, XIV, 574 N.

Orestes Sarmaticus, Orestæ et Orestis, XV, 313 N.

Orgia trieterica, IV, 776 sq. N.

nocturna et arcana, III, 393 sq. N.

Oricon, XV, 293 N.

Origo materna Pyrrhus, XIV, 94.

Orithyia, VIII, 514 N.; XII, 526.

Ornus ferrata, I, 337 N.

Ornytos, XIV, 478 N.

Orphei lyra et mors, III, 620 N.; XI, 459... 480 N.

cantus, vis, I, 96 N.

inter Argonautas et celeustes fuit, XI, 469 sq. N.

descendit ad inferos, XI, 472 sq. N.

pugnavit cum Argonautis adversus Cyzicum, XII, 398 sq.

Orphitus, V, 166 N.

Orsua, v. Corbis.

Orthanes, seu Orthanus Deus, III, 395 V.L.

Orthrus inlatrat faucibus Orci, ac morsu petit sceleratas mulieres, XIII, 845 sq. N.

Ortygia, XIV, 2 N., 53 N., 181 N., 515 N.

Os villosum leonis, II, 194.

amnis, XVII, 9 N.

ora vatum, XIV, 29.

ora puer, VIII, 464.

ore præcellens, XI, 65.

patulo nassa, V, 48 N.

levato fugere, V, 284 V.L.

in ore alterius, IV, 531 N.

in ore Sagunti, III, 66 V.L.

per, vel in ora hominum ire, abire, volare, ferri, venire, mittere, diffundere, II, 511 N.

Osci, VIII, 526 N.; XIV, 195 N.

Oscula figere vulneribus, VI, 573 N.

libare, I, 104 N.; VI, 421 N.

Ossa mons, III, 495.

Ossibus albent, seu refulgent campi, IX, 190 N.

Ostendi gentibus, XIII, 797.

Ostia Thybridis, VIII, 362 N.; XVII, 9 N., 15.

Ostrum, purpuræ species, diversa a cocco, XVII, 395 N.

Othryadæ literæ, IX, 174 N.

Othrys, III, 495; V, 437 N.

Otia servare vultu, XI, 230.

hospita Musis, XII, 32 N.

Ovantes flammæ, XIV, 448 N.

magno clamore canunt, XV, 688 N.

ovantia castra, II, 263 N.

pectora II, 521.

P

Pabula pinguia ignis invadit, XVII, 94 N.

Pacatus frontem, VI, 369.

pacata esseda, III, 337 N.

consulta, VII, 560.

Pacator mediusque, XVI, 220 N.

Nemeæ, II, 483 N.

Hiberæ terræ, XVI, 245 N.

Pachyni saxa, XIV, 72.

Pacificare Deos, XV, 421.

Pactoli arenæ lucentes, I, 157 N., 234.

Pactum sacrum, I, 5.

juratum, II, 274.

pacta hospita servare, XVII, 78 V.L.

Pacuvius ad Pœnos trahit Capuam, XI, 55 sq. N.

ejus filius insidias struit Pœno, XI, 303... 360.

Padus, IV, 232.

Padus fl. vid. Eridanus.

Pæana canere, V, 393 N.; XII, 341 N.

Pæonii fontes, XIV, 27 N.

Pæstum, VIII, 578 N.

Pagasæa ratis, XI, 469 N.

Pagasus, V, 410.

Palæstinæ bella a Domitiano deleta, III, 606 N.

Palari fuga, et palantes agere, II, 162 N.; XIII, 228.

Palatia fundata ab Evandro Arcadio, VI, 632 N.; XII, 709 N.

obsessa vallo Pœnorum, I, 15 N.

Palici gemelli, a terra in lucem editi juxta duo stagna, quorum aqua mergebantur perjuri, XIV, 219 N.

Palladium a Diomede et Ulysse furtim ablatum, Laviniumque et inde Romam translatum, IX, 531 N.; XIII, 35... 81 N. Cf. I, 659 N.

Palladius ager, Picenus, VI, 648 N.

Palladia arbor, I, 238 N.; III, 405 N.

Pallæ niveæ stamen, XV, 31 N.

statuis deorum injectæ, VII, 77 N., 86 N.

Pallanteum Evandri, VI, 632 N.; XII, 709 N.

Pallas, v. Minerva.

Pallet Maurus ferrum, VII, 703.

iras, I, 101.

Tagus arenis, XVI, 560.

pallent venæ electri de semine, I, 229.

pallentes umbræ, VI, 146.

pallentia regna, III, 483; XIII, 408.

Pallida arva, XII, 373 V.L.

Palma ultima Virbius, IV, 390 N.

tertia Theron, XVI, 503 N.

gemina mereri præmia, XVI, 517.

palmam ferre, III, 327; VII, 456; XVI, 389.

palmas supinas tendere, VI, 302 N.

intentare alicui, XI, 87.

Palmifera Idume, III, 600 N.

Paludamenta imperatorum, lictorum, militum, IV, 517 N.

Pampineus succus, VII, 188.

currus Bacchi, XVII, 648 N.

Pan a Jove missus, ejusque habitus, XIII, 326... 347 N.

Cf. Bacchus.

Panda cateia, III, 277 N.

Pandere res, III, 11, 630; VI, 206; X, 504; XI, 315; XII, 87; XVII, 171.

fugam, XV, 626.

iter, II, 356; V, 393.

rictum, XIII, 560.

hiatum, V, 136; X, 295.

carbasa fatis, II, 425 N.

aures Deo, IX, 57.

mœnia leto, II, 241.

campum cæde, V, 269 N.

Pangæa, II, 73 N.; IV, 776; XI, 464 N.

Panormos, XIV, 261 N.

Pantagias, XIV, 231 N.

Papavera soporifica et a somno effusa, X, 352 N.

Paphos Veneri fumat centum in aris, VII, 457 N.

Par ingenium togæ castrisque, VI, 617 N.

pares vobis ite, XII, 579 N.

paria membra, II, 525.

arma, XIV, 526 N.

paribus in armis frater, II, 132 N.; IV, 381.

Parætonius serpens, XVII, 449.

Parætonia Syrtis, V, 356.

Parætonium litus, III, 225 N.

Parat ductorem imperio, IV, 709.

pretio urbem, I, 445.

morti, XII, 586.

pontum movere, I, 37.

somnum labore, VIII, 572.

parant magna Superi, I, 136 N.

Parcæ ad Manes traxere Sarmentem, IV, 203.

Parcarum currit inmobile filum, VII, 479 N.

auxilium, VIII, 6.

leges fixæ, V, 406 N.; IX, 475; X, 644.

Conf. Sorores, et IV, 369.

Parce perstringere corpus hasta, XV, 757 N.

haud parce miratus, X, 473.

Parcit vapor, XIV, 430 N.

suis, X, 329.

pelago, XVII, 286.

dictis, VII, 248.

obvius ire, IX, 46 N.; XVII, 27 N.

parce metu, V, 372 N.

ominibus et lacrimis, III, 133.

dextræ, IX, 124.

Parcum vulnus, XVI, 111.

votum, XVII, 208 N.

parca ira, XII, 424.

mensa vires arcessere, VI, 95 N.; XV, 810 N.

Parens infernus, II, 671.

Carthago, IV, 811.

belli, Carthago, XVI, 150 N.

terra, V, 69.

urbis, XVII, 651 N.

summus, XVII, 475 N.

murorum, II, 654 N.

salutatur Fabius, VII, 735 N.; VIII, 2.

Eridanus, IV, 657 N.

Cf. Genitor et Pater.

Parent ei populi, nemora, etc.; II, 64.

parere honori superum, IV, 805.

Paris pastor in Ida educatus ejusque judicium, VII, 437... 471 N.

Parit Aurora diem, XVI, 229.

dextera ei letum, XVII, 262.

parire regnum per vulnera, III, 588.

labores timore, XV, 52.

manu metui, IV, 47 N.

Pariter pro cum, III, 268 N.

Parma rudis, alba, pura, I, 628 N.; III, 234.

Parnasia Castulo, III, 391 N.

Cirrha, XII, 320 N. et V.L.

Parnasus biceps, XII, 320 V.L.; XV, 311 N. et V.L.

Parrhasius rex, XII, 710 N.

Pars magna belli, seu Italæ ruinæ Appius, V, 329 N.; VIII, 428.

haud parva laborum, II, 503 N.

partem prædæ non patitur furor, IV, 565 N.

Parthenope Siren et inde dicta Neapolis, VIII, 534 N.; XII, 28 sq.

Parthi bene et retro jaculantes, II, 101 N.; VII, 646 N.

Partita curulis, XI, 61.

Parturit unda procellas, IX, 284.

tellus, XII, 138.

Parvum, I, 615.

parvo fovet certamina, XVI, 470 N.

parvi penates, I, 616 N.

parvæ res, IX, 407.

Pascit lotus, III, 311.

cœpta, IV, 722 V.L.

rumorem pavor, IV, 9.

furorem, VII, 497.

bellum, XIII, 359.

iras, XII, 721.

ignes bitumine, VII, 370; XIV, 442 N.; XVII, 593.

pestis, XIV, 613.

pascunt eos rura, VIII, 431.

vis raptaque, III, 390.

pascitur ignis vento, IX, 603; XIV, 307.

cadavere, XIII, 597.

ductor sanguine, XV, 517 N.

Pascua uruntur, ut pinguiora fiant, VII, 365 N.; IX, 605 sq. N.

Pasiphae inlusa tanro, VIII, 470 N. et V.L.

Passim h.e. sine discrimine, omnes, XV, 87 N.

Patavium et Patavina regio, XII, 212 sq. N.

Pater Thybris, I, 606 N.

Oceanus, V, 395 N.; XV, 161.

Eridanus, IV, 690 N.; XII, 217.

intonuit, I, 537.

Phœbus, IV, 626.

murorum, XI, 262 V.L.

Lyæus, VII, 201.

patriæ, deorum, urbis, ventorum, III, 126 V.L.

Patres paupertate beati, I, 610 N.

Cf. Genitor et Parens.

Patet ei tantum rerum, XIII, 491.

vultus Tonantis, VIII, 652 N.

patent æraria dextris, XI, 539 N.

Alpes, IV, 818.

patentia stagna, V, 73.

Patientia cunctos superat currus, VI, 545 N.; IX, 376.

Patitur jura Œnotria Carthago, I, 2 N.

pondera regni, XIV, 90.

noctes insomnes, XV, 109.

pacem, XVI, 546.

nondum marem, XIII, 829 N.

fœdera Veneris, II, 83.

tædas ad funera versas, XIII, 548.

vulnera thorax, IV, 17.

lucem, VI, 577 N.

certamen, XIV, 137.

prælia, XV, 751.

chalybem, VI, 255.

non patiens rexisse dolorem, II, 382 N.

Patræ, XV, 310.

Patricius sanguis, II, 6; VII, 45.

Patrius furor, I, 71 N.

formido, I, 82 N.

pavor genti, XV, 719 N.

patrio decore amplior natus, III, 71 N.

patrium ferrum, XVI, 526 N.

et commune duobus paupertas, IX, 403 N.

Patrui manes, XV, 10 V.L.

Patulæ puppes, III, 473.

Paulus, v. Æmilius.

Pauper alveus fluvii, XIV, 229.

Vesta, VI, 76 N.

Paupertas casta, I, 610 N.

Cf. Egestas.

Pavens fuga, VII, 107.

tectum, I, 299.

Pavescit umbras, II, 335.

Pavida oscula figit, II, 330.

Pavor priscus, I, 82 N.; III, 690; XIII, 89 N.

lætus, III, 215 N.; XVI, 431 N.

adstruit auditis, IV, 8 N.

præcipitat cuncta, IV, 25 N.

luctificus excussit habenas, VI, 556 N.

lætis rebus non credit, et vultu sine voce rogitat, VI, 566 sq. N.

omnia auget in hoste, I, 550 sq. N.

Pax placita, I, 11 V.L.

loci, VI, 168 N.

maris, II, 458; VII, 258 N.; XVII, 210 N.

nocte data mortalibus, VII, 284 N.

umbris, XVI, 293 N.

pacem dare loco, VII, 266 N.

poscere Deos, IV, 766 N.; XV, 434.

condiscere oculis, VII, 461 N.

non pectore noscit, XVII, 615.

pacis laus præclara, XI, 592 sq. N.

conditiones Pœnis a Scipione datæ, XVII, 619 sq. N.

Peccatum de stupro, VI, 634 N.

Pectine solari luctum, V, 205.

pulsare nervos, V, 463.

Phœbi, VIII, 504 N.

Pectora hispida et villosa, V, 441 N.

Pedianus, XII, 212 N.

Pegasus alatus, XIV, 576 N.

Peliaca rupes, XI, 449 N.

Pelignorum, ab Illyriis oriundorum, terra, VIII, 510 N.

Pelius mons Chironis sedes, XI, 449 N.

vox dissyll., III, 495 V.L.

Pella et Pellæa sceptra, XI, 381 N. et V.L.; XIII, 765 N.; XV, 300 N. et V.L.; XVII, 429, 430.

Pellere vada remis, XV, 301.

vita, V, 374; IX, 533.

aures, seu oculos, II, 580 N.

metum, III, 571.

Pelles substernebantur olim dormientibus, VII, 289 sq. N.

Pellicere in fraudes, XV, 70.

Pelopeus nepos, III, 252 N.

Pelopea avis, IV, 628 N.

Pelopea regna, XIV, 72 N.

Pelopis sedes, XV, 306 N.

Pelorus, IV, 167.

Pelorus Trinacrius, IV, 494 N.; XIV, 78 N.

Peltæ Amazonum Thracumque, II, 76 N., 80; VIII, 429.

peltæ, gemmata lumina, II, 167 N.

Pelusiacum stamen, seu linum, III, 25 N., 375.

Penates parvi, I, 616 N.

externi II, 32.

dulces linquere, II, 141 N.; III, 428.

Numina bis capta inferre Latio, I, 43 N., 659 N., 668 N.; VII, 475 N.

errantes, III, 291.

Ausonios populari, IV, 787.

Stygios, VI, 488 N.

castos, VI, 668 N.

Pendere bellum pari fœdere, VI, 486 N.

alicui pœnas, II, 456 N.

Pendet Tuder, VI, 645 N.

ruina e nube, VI, 323 N.

malum, V, 191 V.L.

volucris in æthra, XI, 468 N.

Pan, XIII, 327 N.

nox sub æthere, IX, 326 N.

spes anima una, IV, 301 V.L.

in verbera, VIII, 281 N.

in capita equorum, XVI, 386 N.

ab imagine, VIII, 93 N.

ab astris, VII, 362 N.

instabilis tellus, XIV, 346 N.

Regulus sub imagine pœnæ, II, 435 N.

pendent castra in aerio vertice, I, 128 N.

nubila, VI, 323 N.; XVII, 358 N.

supra fluctus, XVII, 273 N.

nautæ arbore, III, 129 V.L.

cacumine arboris, V, 497.

faventes unguibus, XVI, 478 N., 482.

rerum actus, I, 581 N.

ex ore loquentum, VI, 565 N.

Penelopes proci et ars, II, 178 sq. N.

Penetrabilis arundo, VII, 649 N.

Penetrale templi, I, 99 N.

adyti, III, 21.

Turni, I, 668 N.

castrum, XIII, 62 N.

liquidum aquæ, VII, 501.

penetrales dii, I, 668 N.

Penetrare Capitolia visu, I, 64.

Spartam, IV, 362.

aras Libycas, III, 651.

in aures, XII, 211.

spectando omnes partes, XII, 569.

Penna tacita lumen intrat arundo, V, 446 N.

pennas addit pudor, XII, 455 N.

pro avibus, III, 308 N., 344 N.; IV, 121 N.; X, 11; XV, 569.

pro sagitta, VIII, 373 N.; X, 11; XV, 630.

pennis perlabitur campum equus, XVI, 390 N.

Pennata arundo, II, 92 N., 95.

Siren, XIV, 567.

Pennigeræ sagittæ, VIII, 373 N.

Pensare discrimina pretio decoris, I, 534 N.

aurum, I, 624 N.; IV, 153.

vitam auro, II, 35 N.; XII, 428 N.

vulgus auro, X, 651.

Cannas, XV, 814 N.

sententiam, VII, 223.

cessata tempora cruore, V, 534 N.

Penus struitur, XI, 277 N.

Peplum Minervæ, VII, 86 N.

Per subitum, tacitum, longum, occultum, VII, 527 N., 594; VIII, 626; XIV, 14, 330; XV, 145, 401, 785; XVII, 215, 473.

per vos (Deos) culta diu Rutulæ primordia gentis scil. oramus, I, 658 N. et V.L.

per vulnera emetiri noctes, III, 554 N.

per se scandit silex, XI, 444 N.

Peragere letum, IV, 164 N.; IX, 321.

minas, XII, 265.

bella, XV, 682.

virum tantum, h.e. necare, XI, 365 N.

Percellere hasta, V, 462.

fulmine belli, XVI, 623.

percelli et percuti differunt, II, 213 V.L.; VII, 416 V.L.

Percensere omnia vultu, VI, 698.

Percipere pœnas de hoste, VI, 300 N.

Percitus hinnitu, VI, 218.

dictis, IV, 675.

motu, XV, 617.

Percurrit tacito sensu pectora religio, XIII, 317.

Percutere, ut ferire, icere, pulsare, quatere, quassare, verberare montes, seu loca clamore, rumoribus, lumine, etc., III, 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N.

percutiuntur aures et oculi, II, 580 N.; VI, 569.

vino, VII, 202 N.

animo, admiratione, luctu, metu, etc., II, 213 V.L.; V, 587; VIII, 388 V.L.

fretum tonsis, XIII, 242.

quercus Jovi, X, 166.

fides lyræ, XI, 452.

percussi remi, VI, 520.

Cf. Percellere.

Perdit ictum, mortem, vulnera, etc., hasta, seu homo, IV, 137 N., 605.

amnis ripas, IV, 658.

silvam aper, I, 422 N.

iter, IV, 756.

perdere terga cedentis, XIII, 171 N.

Perdomare Alpes, III, 211 N.

adversa ferendo, VII, 376.

Peredit membra pestis sub ossa, XIV, 605.

Pererrat pectora numen, II, 515.

pavor corda, X, 544.

sonus cornua, IV, 174 N.

Perferre ictum per arma, V, 326.

vinci, XIII, 877.

Perflare aures turbine, XI, 579.

perflari austris, XIV, 259.

Perfodere ense jugulum, II, 644.

ilia planta, VIII, 556.

Perfringere Alpes, V, 160.

aciem, IX, 362; XI, 397.

ossa, II, 187; IV, 378.

Perfundit sidera Syrtis, III, 652 N.

flumen tauros, IV, 546 N.

Minerva Libyen olivo, III, 324.

ignis campos lumine, X, 557.

bello litora, XV, 301.

pectora occulto metu, X, 607.

agmina in campos, XII, 429 N.

perfunditur cæde, seu cruore, I, 517; II, 17; X, 334.

campus auro, I, 158.

Cyclas æquore, IV, 247.

mare bello fervet, XV, 559.

perfusus lacrimis Auroræ, III, 332 N.

opibus Tagi, II, 404 N.

Tago, XVI, 451 N.

Perfurere per æquor, IV, 243.

Pergama repetere, III, 569 N.

Teucria, XIII, 37.

Lavinia, XIII, 64 N.

Pergameus sanguis, I, 47 N. Cf. IX, 113.

Perillus, inventor tauri Phalaridis, XIV, 212 sq. N.

Perimere hostem morte sua, XIV, 554 N.

Perjurium probatum aqua Palici, XIV, 219 N.

Perlabitur campum, XVI, 390.

arundo tegmine loricæ, XVI, 110 V.L.

Neptunus æquora, III, 410 N.

Perlibrare bipennem fronti, II, 190. Cf. V, 321; XII, 404.

jaculum, XV, 695.

Perlucet gurgite, XIV, 228.

Perluere ensem, XVII, 299 V.L.

Perlustrat anguis Arctos flexibus, III, 192 N.

mœnia visu, II, 249 V.L.; III, 160; XV, 777.

Permeat eum hasta, IV, 609.

Permiscet fretum cælo, XIII, 587 N.; XV, 714.

ensem cœptanti, X, 259 N.

fas nefasque, XI, 185 N.

tristia lætis fortuna, XIII, 383.

seclis rebusque Æneadum permixtus, XIII, 499.

permixta mors, IV, 590 N.

grandine torquet hiemem, III, 197 V.L.

Permittere visus, III, 534 N.

ventis telum, I, 316.

Permulcere caput, I, 104 N.

aures cantibus, XI, 290.

puerilia membra, V, 144.

furentum corda, XIII, 344.

Permutare muros muris, I, 661 N.

Pernegat Nereus conjungi terras, XIV, 19.

Perolla, XI, 303 sq. N.

Perpetuæ umbræ, XIV, 42.

Perplexum carmen, IX, 60.

Persæ fugiunt jactis post terga sagittis, VII, 646 N.

Perseus cædit Medusam, III, 315 N.

Personat ore, II, 43.

testudine, XI, 288 N.

Perspicua aqua, III, 414; IV, 83.

Perstat, IX, 64.

ales inter cornua, III, 686.

in armis, I, 692.

contendere, etc., V, 104; XI, 598; XIV, 118.

grex, III, 380 V.L.

obtutu intentus, VI, 385.

perstant inde Æneadæ, XIII, 890.

Perstrepit tellus, VIII, 430 N.

Perstringit Liris ripas gurgite, IV, 350 N.; VIII, 455; XVI, 477.

lumina flamma, I, 358 N. et V.L.

conum galeæ rostro, IV, 119 V.L.

murmur aures, XV, 459.

hasta corpus, XV, 757 N.

perstringere passim male legitur pro præstringere, I, 358 N. et V.L.; IV, 119 V.L.

Persultat campum, III, 385 N.; IV, 556 N.; VI, 217, 705.

Pertractat visu, X, 451 N.

Perusina arva, VI, 71 N.

Pervadit horror sub ossa, V, 391.

in silvam, V, 469.

pallor ora, VII, 427.

Pervius ensis, X, 248.

Pervia non Pœno Nola, VIII, 534 N.

vix tellus sparsis telis, V, 341.

Pes dexter et hora, VII, 172 N.

nudus in sacris, III, 28 N.

pedem premit, IV, 353 N.

pede teritur, IX, 325 N.

lento sulcare arenas, VI, 140 N.

sub pedibus terras videt, XVII, 144 N.

in pedibus alicujus ponere, stet Roma cadatve, XV, 573 N.

Cf. Vestigia.

Pestilentiæ fusa descriptio, XIV, 580 sq. N.

Pestis h.e. noxium, I, 174 N.

Erymanthia, III, 38 N.

Maurusia, IX, 620 N.

non simplex labsus fuit III, 552 N.

peste una consumere, V, 498.

armorum, XIV, 120.

pro igni, I, 174 N.; IV, 304; VII, 360; IX, 606; XIV, 304, 423; XVII, 93, 504, 594.

Acherusia, XIV, 613 N.

pro fame, II, 462 N.

Petilia infelix fidei, ut Saguntus, XII, 431 sq. N.

condita a Philoctete, XII, 433 N.

Petit quem pœnæ, seu sorti, II, 29 N.; IV, 710 N.

colla amplexu, XIII, 648.

novisse, III, 13 N.

sagittarius, VIII, 104 N.

Petræa, XIV, 248 N.

Phacelina Diana, XIV, 260 N.

Phæacum arva, XV, 297 N.

Phaethon novus, VI, 3; XI, 339.

Phaethontius amnis, Padus, VII, 149 N.; XVII, 601.

Phaethontia ungula, VII, 206 N.

frena, X, 541 N.

ora, X, 110.

Phalanteum Tarentum, XI, 16 N.

Phalantus, IV, 529.

capit Tarentum cum Partheniis, VII, 665 N.

Phalanx densata Macedonum, XVII, 418 N., 419 V.L.

Phalaridis taurus, XIV, 212 sq. N.

Phaleræ, XV, 255 N.

Pharetratus miles, VII, 636.

rex, XIV, 286 N.

Pharetriger rex, XIV, 286 N.

Pharius colonus, I, 214 N.

Pharus insula, I, 214 N.

Pherecyadum muri, XII, 159 N.

Phicius mons, III, 495 V.L.

Philæni fratres, eorumque mors pro patria et ara, XV, 701 N.

Philippus rex Maced. et socius Pœnorum, bellum infert Ætolis ac Romanis, XV, 286... 319; XVII, 420 N.

genus referebat ad Achillem, XV, 292 N.

Philoctetes, comes Herculis, Petiliam condidit, XII, 433 N.

Phlegethon flammifer, II, 610.

ejus gurgite adcensæ tædæ, XII, 714 N. Cf. XIII, 563 sq., 836 sq., 871; XIV, 61 sq.

Phlegræi campi, sinus, etc., IV, 275 N.; VIII, 538 N., 655; IX, 305; XVII, 649.

Phocæa et Phocis, Phocæi, seu Phocæenses et Phocenses perperam confunduntur, I, 335 N.; IV, 52 N.

Phocais ballista, I, 335 N. et V.L.

hospita, Massilia, IV, 52 N.; XV, 169 N., 172.

Phœbes tacitum lumen, XV, 563 N.

Phœbas Iliaca, Cassandra, XV, 282 N.

Phœbea cubilia Tethys, III, 411 N.

ales, corvus, V, 78 N.

lampas, X, 111.

Phœbeum pectus, XIII, 412.

Phœbi lampas, I, 193.

radii, IX, 34.

sera juga, XV, 224 N.

equi aversi ab urbe, XV, 334 N.

Phœbum solventem currus videre, XVI, 662 N.

Phœbo primo dispersit rores ungula Phaethontia, VII, 206.

Phœnices, Pœni, I, 33; XVI, 25.

Phœnissa mœnia, VI, 313 V.L. Cf. XVII, 146, 631.

Phœnix, qui longa dedit cognomina terris, I, 89 N.

Pholoe, III, 495 V.L.

Pholus, I, 437.

Phorcus, Phorcyn, Phorcys, unde Phorcynis Medusa, II, 59 N.; III, 402 V.L.; X, 173.

Phryges, I, 106 N.

Phrygibus infaustus campus, VIII, 241.

Phrygius ensis, I, 91 N.

pastor, VII, 465 N.

Phrygia stirps, I, 514 N.

gens, II, 352.

tibia, VIII, 504 N.

Piacula pœnæ, I, 182.

visus amissi, IV, 762 N.

optata mactat, IV, 465.

cædis, XIII, 702.

poscere, II, 41 N.

præsumta mittere, V, 213 N.

Piat necem, VII, 487 N.

erroris rabiem, VII, 545.

manes, XV, 10.

delicta Tartareus torrens, XVII, 564 N.

visa, VIII, 120 N.

delubra, IV, 819.

Picanus mons, IV, 302 N.

Picentes, a quibus deducti, VIII, 424 N.

Picentia, VIII, 578 N.

Picentini, VIII, 424 N.

Picenus ager, seu Picenum, VIII, 424 N.

olivi ferax, VI, 648 N.

a pico, s. pice dictus, VIII, 439 V.L.

Piceus vertex, II, 631 N.; IV, 306.

turbo, III, 524 N.; XII, 620 N.

picea flamma, I, 320.

nubila, V, 37 N.; VI, 322.

æthra, XIV, 593 N.

Pictura clari Syracusani, XIV, 655 N.

ejus summa ars, II, 417 N.; VI, 658 N.

Picus a Saturno oriundus, quem Circe plumis sparsit, VIII, 439 sq. N.

Pierius Teuthras, XI, 481.

Pieria lyra, XI, 415 N.

Pietas si qua Diis est, VI, 410 N.

hæc mecum erit, VIII, 328 N.

Piger Avernus, V, 5 V.L.

pigra ætas, III, 328.

vorago, XIII, 562.

planities, XV, 225.

virtus, XIII, 773.

in Martem, XII, 299.

periculi, seu militiæ, in militia, ad opera, XIV, 264 N.

Pigerrimus undæ, XV, 501 N.

Piget lucis, VII, 226 N.

Pignus belli, III, 80 V.L.

pignora Trojæ, I, 659 N.

natorum, V, 84; VI, 403.

uteri, VI, 501.

pacis, XIII, 68; XV, 423.

Pila mari Tyrrheno inpacta, IV, 295 sq. N.; XIV, 351 N.

Pila, horum forma, IV, 550 N.

Pindus, IV, 522.

Pingere, unde picta arma, VIII, 466 N.

pictum cubile, XI, 401.

Pinguescit flamma, VII, 354 N.

Pinguis pix, I, 355.

sinus sulfure, VIII, 537.

tæda unguine, XIV, 427.

nubes fumo, IV, 307.

murex, color, X, 569 N.

pinguia per pabula ignis, XVII, 94 N.

Pinna urbs, VIII, 517 N.

Pinnæ aggeris, VIII, 627 N.

Pinus, fax, X, 549 N.; XIV, 303 N., 420.

navis, XIV, 498.

amans litora, X, 533 N.

Piræum litus, XIII, 754 N.

Pisæo carcere, XV, 210 N.

Piso ductor, VIII, 463 sq. N.

Pityusæ, III, 362 N.

Pius Arcitenens, V, 177 N.

sanguis, V, 255 N.

vates, VI, 288 N.

pia Roma, XI, 124 N.

terra, V, 91.

pium bellum, XV, 162 N.

jus, VII, 406 N.

tus, IV, 794 N.

pii fratres, Amphinomus et Anapis, qui parentes suos per Ætnæ flammas portarunt, XIV, 197 N.

Placentia, VIII, 591 N.

Placida pax, I, 11 V.L.

placidum ver, III, 379.

caput extulit undis, VII, 254.

Placita pax, I, 11 V.L.

flamina, XI, 483 V.L.

placiti campi Cereri, XIV, 130.

Planctus atri circumstant pectora Furiæ, II, 550.

Plangit alis, I, 589; XIII, 840.

noctem, III, 429.

plangunt fluctus et ventus, III, 471 N.

Planta Cyllenia, XVI, 500 N.

celeri fugere, II, 249; IV, 338; VIII, 189; XVI, 297, 457.

fodere equum, II, 71 N.; VI, 212 N.; VII, 67; VIII, 555.

adsequitur, XIII, 246 N.

trepida in verbera pendens, VIII, 281 N.

adrectus, XVI, 478 N.

Plana repetita oculis exterrent, III, 532 V.L.

Plaudere ad numerum cætras, III, 348 N.

pennis, XIV, 675.

cærula, VI, 363 N.; XII, 99.

plausæ cervicis equi gratus honor, IV, 264 N.; XVI, 356.

Plebes pro plebs, VIII, 269 V.L.

Plecti talia nunquam merita est, II, 372 V.L.

Plectrum navis, XIV, 402 N.

Smyrnæum, VIII, 594 N.

Aonium, XII, 220.

Pleiadum occasus, XVI, 136 N.

Pleminius, XVII, 458.

Plenus Deo, III, 673 N., 697 N.; V, 80 N.

monitis, XV, 129.

Pleuron, XV, 310 N.

Plumbum adcenditur et liquescit rotando, I, 316 V.L.

plumbi pondera librata, I, 523.

Plurimus jubæ, XVI, 362 N.

plurima cuspis est trabi, I, 353 N.

Plus morte rati cernere Pœnum victorem, V, 662.

Plutei adesi, I, 363.

Pluto rapit Proserpinam, v. Henna.

Plutoni dona ferantur, mel et vinum, XIII, 415 sq. N.

ater taurus mactatur, XIII, 429 N.

Pluto cognoscit crimina regum, XIII, 601 sq. N.

Pluunt tela, XII, 53 V.L.

Pluvia cruenta, XV, 364 N.

Pocula mulcere vino, VII, 169 N.

luxum inritantia gemma Eoa, XIII, 355 N.

poculis honos quæsitus mixta gemma, XIV, 662 N.

Podætus, XIV, 492 sq.

Pœnæ, deæ ultrices, II, 551 N.

Pœni perfidi, I, 5 N.; XVII, 58. discincti, et qui non cingunt sinus, I, 248 V.L.; II, 56 N.

bilingues, II, 56 N.

Pœnorum clades et res gestæ in bello Punico, I, 2, 304 seq. N.; VI, 101... 551, 653... 697 N.

mores, habitus corporis, arma, etc., III, 231 sq. N.

Pœnicus, I, 602 V.L.

Pollens carmine, I, 431.

avis, VIII, 383 N.; XVI, 559.

pollentior astus armis, XIV, 338.

Pollentia, VIII, 597 N.

Pollex resolutus, II, 128 N.

pollice resonant fila, XI, 434.

Pollicitis magnis vincere corda, XV, 330.

Polluere regnum crimine, I, 22.

Marte tali, VI, 345.

corda rapina, XIII, 91.

fœdera dolis, XI, 321.

polluta terra sceleribus, II, 496.

pollutum cælum peste, XIV, 584.

Pollux alternus animæ mutato Castore, et favens Romanis, IX, 295 N.

Cf. Ledæus.

Polus remotus, II, 481 N.

poli rupti, XVII, 251 N.

Polydamas et Polydamantea arma, vel Pulydamas, XII, 212 N. et V.L.

Polymita, XIV, 660 N.

Polynices, v. Eteocles.

Polyphemus amore Galateæ captus Acin saxo percutit, XIV, 223 N.

ejus antrum, XIV, 527 N.; XV, 429 N.

excæcatus ab Ulysse, XV, 431 N.

Pompa hæc sequetur exsequias, V, 600 N.

ultima, XV, 391 N.

Camilli, I, 626 N.

Jovi servetur Syphax, VIII, 673; XVII, 174 N.

Pompeius Magnus et Cæsar, XIII, 861 sq.

Pomponia Scipionis mater, compressa a Jove, in anguem mutato, cum filio in inferis loquitur, XIII, 615 sq. N.

Pomptinas paludes quinam siccare conati sint, VIII, 379 N. et vid. V.L.

Pondus clavæ, II, 246 V.L.

teli, I, 336.

conti, VI, 277; XV, 684.

pili, IX, 336.

membrorum, XIV, 532.

remi, V, 135.

plumbi, I, 523.

auri, IX, 278; XIII, 356.

ferri, VI, 355.

regni, XIV, 89 N.

conaminis, XI, 329.

animi, VI, 429 N.; VIII, 609 N.

pondere æthereo partum exsolvi, XIII, 629 N.

pondera herbida, XVI, 43 N.

Ponere spicula in arce, II, 88.

saxa in muros, XI, 442.

cæsariem Marti, IV, 200 N.

mœnia, I, 24 N., 558 N.

rectorem castris, VI, 593 N.

leges gentibus, XIII, 533 N.

custodem ventis, IX, 491 N.

nomen populis, VIII, 502 N.

caput agminibus, IX, 226 N.

ponunt præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N.

finem viro, I, 280.

dapes, XI, 275.

iram, II, 203.

curam, III, 711.

odia, XVII, 462.

spem, VIII, 95.

ritus vescendi, XI, 405 N.

prælia, I, 160; IV, 395; VIII, 217; XVI, 3.

lacrimas, IX, 350.

volatum, XI, 467.

lucem, XIII, 473.

frustrata litora, II, 460 N. et V.L.

non invictum pectore robur, XI, 157.

animam in dextra viri fortis, X, 301 N.

salutem in pedibus, XV, 573 N.

regna venti Alpina domo, III, 492.

sibila arcus, II, 99 N.

positum est in meo nutu, XIV, 608 N.

positi cardine mundi populi, III, 3 N.

campi ad mœnia, XIII, 134.

posita in magnis fides sacra, XI, 163 N.

Pons in turrim inmissus, V, 554 N.

cadentum corporibus struitur, VIII, 668 N.; X, 223.

Poplicola, seu Publicola, Volesi Spartana propago, II, 8 N. et V.L.

Poplite cæso conlapsus, IV, 341 N.; V, 548.

Popularis gloria, aura, VI, 614; VII, 512 N.

Populari molem, X, 556.

castra, XIV, 597.

lucos, VII, 674.

honores formæ, XII, 244.

populator ignis umbras, IV, 679; X, 167; XIV, 448.

terras Africus, III, 658.

Populus, humilis turba, I, 399 N.; II, 579 N.

in populos mittere, seu ire, VI, 711 N.

Populus albæ comæ, X, 531 N.

Porrecta tellus, etc., I, 130; IV, 241; VI, 153, 646 N.; XII, 93; XIV, 647.

procumbit in arva, IV, 293 N.

Porricere exta in mare, XVII, 50 N.

Porsena effugit ardentem dextram Mucii, etc., VIII, 389, 478 sq.; X, 483.

Portare ora obvia duci, I, 313.

gressum ad mœnia, X, 632.

incendia in Libyam, XVI, 159.

stragem Libyæ, V, 89 V.L.

salutem in morte, IX, 428 N.

vulnus cuspide, XVII, 451.

Portendere signis, XVI, 591.

Porticus picturis ornantur, VI, 653 sq. N.

Portisculus, VI, 361 N.

Portitor umbrarum, IX, 251 N.

Poscere votis, II, 167.

juvenem pœnæ, I, 677 N.; III, 202 V.L.

ductorem in prælia, I, 420 N.

poscit responsa sacerdos, I, 121.

victoria, IV, 757.

eum nil amplius, XVI, 84.

poscunt Cyclopas fulmina, IX, 307.

Deos pacem, seu veniam, IV, 766 N.; XV, 434.

poscimur, II, 44 N.

Possessor pelagi Lutatius agebat puppes, VI, 687.

Possessus Baccho, III, 423 N.

Post terga relinquere, XVI, 335.

Postferre fidem regnis, II, 701.

Postrema salus rerum, II, 283.

Potare Thybrim, VIII, 367 N., 564 N.; XIV, 227.

Bætin dedimus sub nullo hoste, XIII, 676 N.

potat Latii cruorem Juno, VIII, 204 V.L.

potant animæ oblivia, XIII, 851.

Potis est obcumbere, XII, 645.

Præceps, h.e. summum periculum, VII, 232 N.

fertur, VIII, 281 N.; XVII, 122.

præcipiti furori, XIV, 93.

Præcisa avia, XIII, 338 N.

Præcinxit litora muro, III, 243.

Præcipere virtutem, pœnas, laudem, limitem, IV, 802 V.L.; VI, 300 V.L.; XV, 656 V.L.; XVI, 337 N., 390 N.

Præcipitare fatum, I, 691 N.

Præcludere Alpes ferro, XV, 661 N.

fauces pulvere, IX, 511.

vias fortunæ hostique, VII, 92.

aures suas, VI, 508.

Præcordia prosaga, III, 74.

feta bello, XVII, 379.

Præcurrere fata parentis conatus erat, IV, 457.

Præda hæret in domus et templi foribus, I, 617 sq.; XIV, 650 N.

prædæ divisio, XV, 262 seq. N.; XV, 520, 674.

major pars debita ductori, IX, 199 V.L.

Prædantur hami, 581.

Præducere instant muro fossam, X, 410 V.L.

Præformare dictis, VII, 385 N.

Præformidatus Batavo, III, 608.

Præfracta robora, V, 242 V.L.

Præfulgebat multus avus titulis, IV, 497 N.

Præmia dantur et victoribus et certantibus, XVI, 445 seq. N.

ponere, IV, 267 N.; XVI, 458 N.

equi, famuli, etc., XVI, 447 sq. N., 455 N.

Præneste sacris dicatum Fortunæ jugis, VIII, 365 N.; IX, 404 N.

Prærapidus juvenis, XVII, 179.

prærapida fuga, XVI, 563.

Præripere laudem, XV, 556 V.L.

limitem in circo, XVI, 390 N.

præripit sibi quisque viam, IV, 583 N.

letum, II, 118 N.

sors virtutem, IV, 802 V.L.

Præruptus agger, I, 308.

præruptum loci, I, 489; III, 635.

in præeruptum, XIII, 336.

Præsagus tumultus, V, 32.

luctus, V, 587 N.

vates, XVI, 590.

præsaga præcordia, III, 74.

belli, VIII, 656.

Præsepserat arcem, XV, 233 N.

Præses Libycus, XV, 362 N.

Præstabat parentem numerare, VIII, 295.

præstans belli, seu bellis, V, 92 V.L.

Præstinguere pro præstringere ubivis legendum putabat Lambinus, I, 358 V.L.

Præstringit lumina lampas, I, 358 N. et V.L.

conum rostro, IV, 119 V.L.

Præsumere piacula mortis, V, 213 N.; VI, 300 N.

spem ruinæ haud dubiæ, VII, 582.

Prætendere lumina, VI, 77.

titulum cineri, XV, 45 N.

ramum olivæ, XIII, 69.

prætenta tellus Syrtibus, XVI, 252 V.L.

Præterit se navis, XIII, 243 N.

Prætervolat auras hasta, X, 113.

equum, XVI, 511.

Prætexere vestem ostro, VIII, 487 N.

prætextum velamen, X, 647 N.

Prætutia pubes, XV, 568 N.

Præurere tela, VIII, 549 N.

Prævehi equo, V, 170 V.L.

auras, XVI, 500.

litus classe, IV, 51 V.L.

Prævenit ratis ducentem, XVII, 45.

telo Silarum, XVII, 439 N.

Prævertit turbine saxi, II, 135.

pedes equum, VIII, 557.

annos saxo, III, 329 N.; IV, 802 V.L.

Prævetitum, XIII, 155.

Prævus audendi, XII, 464.

Precari dextra, II, 413 N.

Precibus lacrimisque tuis stet urbs, XVII, 372 N.

precum formulæ, I, 658 N. et V.L.

Prela Falerna, VII, 165 V.L.; VII, 211 N.

Premere telum, V, 332.

vulnere, V, 454 N.

telo prostratum, I, 383 N.; VII, 595.

hastam hosti, I, 515 N., 545 N.; II, 615 N.; VII, 613 N.; X, 140 N.; XIV, 534.

metam, litus, latus, VIII, 48 N.

torum, VII, 290; XIII, 815.

se ruina, IV, 584.

scopulo, V, 301; XIII, 233.

quercu, X, 159.

glaciem, III, 520.

premit viros ruina, I, 364.

pes pedem, IV, 353 N.

nunc ille equus, XVI, 403 N.

fœderibus non æqua, I, 107.

alipedem currum planta, VII, 700.

omnis dextera ferrum, V, 670.

Iapetum Inarime, XII, 149.

dolores, IX, 384.

quos cura futuri, X, 409.

premunt hostem rupes et undæ, V, 44; VII, 276.

castra paventem, I, 499.

vocem formidine, II, 280.

sidera quercus, III, 689 N.

premebat currentem, XVI, 509 N.

Ausonius majori mole, XVI, 34 N.

fratrem medio Therone, XVI, 509 N.

captiva lumina, XVII, 629 N.

catervas, VI, 240 N.

pressit tyrannus Janiculum, X, 478.

pressere Alpes XVII, 501 V.L.

premeret gressus castris, VII, 381 N.

premens vestigia tacito rostro, X, 79.

pressurus fata pudore, XI, 9 N.

premendi mentes exitio tempus, XI, 386.

premuntur terga vapore flatus, XVI, 422; VI, 674.

premendi sunt mille oculi, X, 345.

pressa manus in suo nisu, IV, 388 V.L.

cerva tigride, V, 281 V.L.

sua per vestigia, XVI, 504.

vada ruina, IV, 621 N.

domus nebulis, XII, 131.

virtus loco, I, 494 N.

gemma in auro, VII, 85 N.

pressum cælum amictu noctis, V, 37 N.

vulnus, V, 541 N.

Prendit cum ictus, XV, 632.

gloriam, X, 366.

equum ante currentem, XVI, 416 N.

leo juvencum cervice, XI, 246 V.L.

Prensant dextram precantes, VI, 462 N.; XIII, 98 N.

Priamidæ, XIII, 68.

Priapus comes Bacchi et cum eo confusus, III, 395 V.L.

Primævus flos juventæ, I, 376 V.L.; V, 18, 442; XVI, 405.

primæva corpora, X, 646 N.

primævi corporis Clœlia, X, 493 N.

primævi omnes, XVI, 486.

Primitiæ ducis, I, 343 N.

tori, III, 111.

pugnæ, IV, 428.

Primordia motus, I, 20.

gentis, I, 658 N.; XV, 419.

rerum, III, 79.

belli, XV, 515; XVII, 329.

tanta, IX, 534.

Primori Marte, XI, 143 N.

primores anni, I, 511.

Primus sol et dies, IX, 33 V.L.

prima pugna, XII, 398 N.

urbs, II, 235 V.L.; X, 579.

feroces, VIII, 16 N.

puppis, XV, 158 N.

arma, V, 580 N.

primum agmen, XVII, 127 N.

limen, VI, 436 N.

Principium avorum, XV, 746 N.

Privernates, VIII, 393 N.

Privernum altum, VI, 43 N.

Pro qualis! XIV, 505 N.

pro demens! II, 309.

pro Superi, II, 331.

pro cuncta pudendi! XI, 90 N.

Pro muro stare, I, 306 N.

Proavita medicamina, V, 367.

potentia, XVI, 252.

Probare alas, equites, opus, athletas, hostias, villam publicam, III, 378 N.

mortem patriæ, IV, 676.

genus Marte, IV, 361.

consulta eventu, XII, 42 N.

probatum est Hyrcanis adhibere canes, XIII, 473.

probati in Marte, VII, 298.

Procax lingua, VIII, 248.

Procedit cuspis, IV, 631 N.

procedunt fasces, VI, 444 V.L.

Procella volans equis, IV, 146 N.

Iliaca, VI, 105.

belli, XI, 91; XII, 334 N.

armisona, XV, 39 N.; XVII, 59 N.

irarum, XI, 224.

Proceres rerum, XI, 142.

Prochyte Mimanti inposita, VIII, 540 N.; XII, 147 N.

Proci hirsuti, XIII, 813 N.

Proclivis sceleri egestas, deforme malum, XIII, 585.

Procul... procul este profani, XVII, 28 N.

nec procul est quin, II, 335.

Procurare otia stabulis, VI, 329.

somnia, VIII, 120 N.

Procursus acer, VII, 566 V.L.

Prodere famæ, III, 222 N.

cuncta terris, XIII, 790.

rectorem hosti, XVII, 137 N.; IV, 45.

regem, XIV, 88 V.L.

prodit luna umbonem, IX, 108.

produnt lumina sensum, VI, 384 N.

ictus senium, V, 571 N.; X, 115.

ictus nos, II, 247 N.

clades Dii portentis, VIII, 625; IX, 2.

proditus ictu, II, 247 N.

flagello elapso, XVI, 432 N.

ære transfixo, XV, 709 N.

rex, XIV, 88 V.L.

Prodiga tellus laticum, VI, 144.

gens animæ, I, 225 N.

virtus, XV, 42 N.

Proditor denudat arces, XVI, 620 N.

Producere partum, I, 112 N.

bellum, I, 681.

arma, II, 305 N.

Profani initio sacrorum submovebantur, XVII, 28 N.

Profert ardua via virtutem, II, 578 N.

sol equos, XI, 369; XII, 509.

se antris, etc., IV, 331; V, 26; X, 22.

proferre ora, IX, 498.

cacumen sub astra, V, 486.

moras leti, II, 597 N.

protulit ære adcendere pugnas, VIII, 488 N.

proferri nomen, I, 201 N.

prolato signo, XVI, 317.

Profectum non Latio, dum, etc., XVII, 515 N.

Profundere voces, VI, 252.

consulta, XI, 68.

profusa ubera, IV, 376 N.

Profundum nigrans, XVII, 257 N.

profundi Manes, V, 618.

Prohibere nefas, II, 373 N.

Pœnos aquilæ, VI, 27 N.

Proinde, II, 353 N.

Projicit pavor fusos in ora, XVII, 484.

projicere vitam, spem, animam, I, 225 N.; V, 226 N.; X, 42.

projectus dorso equi, X, 469 N.

projecta loca, VI, 646 N.

Prolatare diem, III, 142 N.

Proluere ensem, XVII, 299 N. et V.L.

Promere tela, II, 134 N.

ora e rupibus, III, 542.

promta lingua, XIV, 31.

Prometheus adligatus Caucaso, XIII, 609 N.

Promittere visus, barbam, capillos, tela, ramos, III, 534 V.L.

Pronus ictus, I, 491 N.

fluvius, XIV, 190.

prona aura, VI, 687 N.

fertur ratis, XVII, 44.

pronum pondus, II, 146; XV, 685.

nulli excellere, XIII, 183 N.

proni decurrunt monte, VII, 216.

per prona voluti, XV, 235 N.

Propagare regna populis seclisque, II, 52.

Propago Spartana, II, 8.

Propellere agmina, V, 53; VII, 530; XV, 559.

vallum, VII, 101.

hastam, XVI, 570.

freta, XIV, 13.

frenos, XVII, 96 N.

Propensa Ceres, XII, 375.

voluntas Cælicolum, XVI, 288.

Properare mortem, I, 225.

res, VIII, 52 N.; XIII, 11.

in Thybrim, VIII, 452.

in fata, IX, 18.

properatus turbo hastæ, XVII, 537.

properata exta, I, 122.

res, XIII, II, 505.

pocula, XIII, 892.

hasta, XII, 383 N.

cassis, II, 346 N.

spectacula, XV, 646.

properantur stamina, XVII, 120.

Propexæ in pectora virorum barbæ, XIII, 310.

Propinandi mos, XI, 300 N.

Propinquant arma mortem, II, 281 N.

Propinquus sanguis, X, 565.

propinqua Divis rupes, XI, 136.

propinquum letum, II, 258.

Propior Mars, V, 442 N., 609; IX, 611.

Propius metuens Juno, I, 32.

periculum et periculo, esse, I, 13 V.L.

Propontis, XIV, 145.

Proprium cognomen, VIII, 422 N.

donum, VII, 86 N.

Prorsus, VII, 575 V.L.

Proruere hostem, IV, 382.

aggerem, I, 373 V.L.

Prorumpit in auras vox, III, 699.

Capua Pœnus, XII, 5.

se, VII, 355 V.L.

sede ab ima anguis, II, 584.

proruptum pelagus, III, 51 N.

Proscindit Rhodanus campos gurgite, III, 449.

proscindere remo stagna, VIII, 601.

terram aratris, XVI, 551.

Proserit Rhodanus caput aggeribus Alpinis in Celtas, III, 448 N. et V.L.

Proserpina casta fovet lucos feminarum in inferis, XIII, 546.

rapta a Plutone juxta Hennam, v. Henna.

Prosilire castris equo ante omnes prævectus, XVII, 121.

Prospectat Pyrene Iberos, III, 418 N.

Prospera bello turba, XVI, 597.

rerum, IV, 499 N.

Prospicit terga cuspis, V, 542 N.

Protei in antro Caprearum, Pharo et Pallene sedes, metamorphosis et ars vaticinandi, VII, 419 sq. N.; XI, 447 N.

Protendere arcum, XIII, 212.

tempus regnis, VI, 596.

dextram, I, 655.

protentus ad colla cornipedum, XVI, 386 N.

protenta hasta, XVII, 419 N.

Protenus, I, 374 N.

Proterit rota agmen, II, 175.

Protrahere ad arma, XVI, 84.

Proturbare murmur pectore, V, 604.

aera telo, IX, 447.

Provisa ni fuissent hæc, etc., XIII, 619.

Provinciarum expilatio, XIV, 685 sq. N.

Pruinæ una facies, III, 533 N.

Pruna Apollinea, V, 179.

Prusiacæ oræ, XIII, 888 N.

Psylli, v. Serpentes, pag. 630.

Ptolemæi Cyrenaicam imperio tenebant, postquam Macedones Ægypto potiti, XI, 381 N.

Pubem dimittit Ardea, I, 667.

Sidoniam, XI, 354; XV, 409.

Pubescit miles castris, II, 318.

ætas flore novo, III, 84 N.

pubescente mala, V, 414.

pubescere bello, IV, 427.

Publicola, v. Poplicola.

Pudica ars, II, 180 N.

Pudor Divum, I, 58 N.

adcendit mentem, I, 493.

terga vertere, IV, 329.

peccando consumtus, XI, 34 N.

lætus, III, 215 N.; XV, 30 N.

Puella dicitur, et nupta, quæque peperit, III, 435 N.

Puer h.e. juvenis, III, 608 N.

patrio corpore telum defixum conspexit, IV, 454 N.

ora pulcher, VIII, 464.

Pugnat alicui, I, 234 N.

furor monitis, X, 283.

perfundere, XI, 402.

pugnant pila fretis, IX, 296.

artus sub dentibus, IV, 379 N.

undæ, IV, 658.

Pugnax Marcellus, XVII, 298.

Pulchritudo oris, XII, 227 sq. N.

Pulsare limina, VI, 73.

nervos pectine, V, 463.

Capitolia, I, 270 N.

mœnia Romæ, VI, 643; XII, 565.

turres ariete, XVI, 695.

auras calcibus, XVII, 135.

mare remis, VI, 363 N.; XIV, 387.

aures et oculos, II, 580 N.; VI, 436 N.

loca, seu montes et sidera clamore, voce, lumine, etc., III, 436 N.; IV, 327 N.; V, 394 N.; XVI, 397 N.

laude corda, XVI, 479 N.

cor XII, 591 N.

ora scopulis, XIII, 838.

pulsat Boreas litora, I, 588.

æthera crista, IX, 450.

scopulus cælum, XII, 72 N.

ungula axem, XVI, 377 N.

Pulsu icta facies salis, XIV, 361.

pulsus seni, XIV, 488 N.

Pulveris, seu pulverea nubes, v. Nubes.

Pungit dolor, VII, 271 N.

Punici belli l. brevis historia, II, 304 sq. N.; VI, 101... 551 N., 653... 697 N.

punica corda, XII, 737 N.

Puppis adorata, quia in ea tutela navis, XIV, 437 N.

a puppi veniens, seu surgens procella, XVII, 255 V.L.

Purgat miles, cur vicerit hostem, VII, 510 N.

lux mentem imagine, X, 371.

nox pectora curis, XV, 613.

purgare pectus culpa, X, 448.

nefas ferro, XI, 199.

gentem crimine, XII, 303.

Ausoniam bello, XVI, 629.

purgatus æther, XII, 638.

ab ira veteri, VIII, 563.

in amni vivo, VIII, 125 V.L.

Purpura tertia, XIV, 112 N.

Gætula, XVI, 176 N.

ejus species, coccum et ostrum, XVII, 395 N.

Sidonia ardet, IV, 268 N.

Agenoreis ahenis saturata, VII, 642 N.

Assyria, XI, 40 N.

Purpureus sanguis, IV, 168.

purpurea vitta, XIII, 780.

purpureum lumen frontis, VII, 195.

os Veneris, VII, 448 N.

purpureos amictus Veneris religabat, VII, 447 N. et V.L.

Purus sceleris, IV, 606 V.L.

Putat secum multa, VII, 519 N.

Puteoli a puteis, et olim Dicarchea dicti, VIII, 533 N.

frustra obpugnantur ab Hannibale, qui simul contemplatur tractum Puteolanum, Baianum Cumanumque, cujus antiqua natura peperit mythos de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis, Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus, XII, 104... 160 N.

a Samiis conditi, et Pherecyadum muri, XII, 159 N.

Putris moles, seu mons, III, 643 N.

gleba, VIII, 392 N.

putre gelu, IV, 749 N.

putres artus, XIII, 464.

Pygmalion Batto bellum indicit propter Annam, VIII, 64 N.

Sychæo occiso ejus regnum occupat, I, 21 sq. N., 74, 75.

Pygmalionea gens, VI, 532.

terra, I, 21 N.

Pylius rector fortis, VII, 597 N.

Pylia senecta, XV, 456 N.

Pyrenæus mons a fulmine, vel igne pastorum, vel Pyrene ictus, III, 415... 441 N.

Pyrene mons, I, 487.

pro Hispania, I, 190; XV, 451; XVI, 278.

Bebrycis regis filia, ab Hercule compressa et a feris discerpta, unde dictus mons, III, 420 sq. N.

Acheloi f. III, 426 V.L.

mater bellorum, XVII, 641 N.

Pyrrhiche, III, 348 N.

Pyrrhus avus Hieronymi maternus, XIV, 94 N.

Pythia dei adflatum excipiens ex antro, cui tripus inponebatur, XII, 323 N.; XIII, 401 N.

Python draco et navis, XIV, 572 N.

Q

Quadrijugi, IV, 439.

Quadrupedans sonus, XII, 564 N.

equus, XV, 436, 637.

Quærunt lumina cælum, VI, 11 N.

quærere mentem Superum, I, 123.

quietem leto, IV, 633.

montes patrios sub ipso leto, V, 465 N.

Quæsumus non inhonora tuis regnis, XVI, 250.

Quam vellent, etc., XIII, 605.

Quamquam o! I, 653 N.

Quantum leviora, forent hæc vulnera, si daretur ferre amplexus, etc., VI, 422 V.L.

Quantus ægida commoveat Jupiter adspice, XII, 719 N.

Quassant vitia ingenium, XI, 426 N.

quassare lampada, II, 611.

caput, I, 298 N.; VI, 600 N. et V.L.; XV, 128; XVII, 238.

arma lacertis, IV, 117.

quassata bello oppida, II, 294; VIII, 250, 591.

tempora vino, VII, 202 N.

quassatus vino, VII, 202 N.

vertex sævitia cæli, IV, 762.

quassata urbs, XVII, 421.

Confer Percutere et Quassare.

Quatenus indulsisse vacet percipe, XVII, 373.

Quatit fragor terram, I, 536; IV, 199.

pestis mœnia luctu, XIV, 614.

terror præcordia, II, 254.

clamor castra, III, 221.

tussis pulmonem, XIV, 601.

quatere ensem, I, 429.

lora, XVI, 413, 439; XVII, 541.

ægida, XII, 336 N.

currum, II, 81; III, 240.

equum, XII, 254.

campos agmine, I, 297 N.

arces, II, 300 V.L.

terras milite, XII, 343.

morsu claustra, VII, 130.

terrore vicina, XII, 6 N.

bello Pergama, XIII, 36.

circum certamine, XVI, 322.

rumoribus arces et aures, IV, 7 V.L.

quassum imperium, XV, 7; XVII, 421 N.

Quercentis fratris videt labentia membra, X, 151.

Quercu in cratera cavata dulcis sudavit humor, ab uvis odoratis, VII, 190.

Qui mollius pro quis, II, 645 V.L.

pro quod, XII, 43 N.

Quianam, I, 134 V.L.

Quiescunt arma, VII, 253.

tela tellure, VII, 297.

Quinam pro quisnam intelligitur, II, 645 V.L.

Quippe vox indignantis et inridentis, V, 117 N.; VI, 90; VII, 397; X, 67.

Quirinius, IV, 192.

Quirinus tuetur collem Quirinalem, XII, 718.

Quirini solium in cælo, III, 627.

sceptra, VI, 103.

sedes sacratæ, XI, 118 N.

Martigenæ, XIII, 811.

Quiris, hasta, et Quirites, VIII, 418 N.

Quidquid id est, VI, 119 V.L., 582 V.L.

Quod pro quoniam, et quamvis, XI, 325 N.

INDEX

RERUM ET VERBORUM,

IN SILIUM ITALICUM.

Literæ N. et V.L. passim additæ significant, ea verba vel res in Notis et Variis Lectionibus illustrata esse.

R S T U V X Z

R

Rabidi jejunia ventris, II, 472 N.

rabidi juvenci, VII, 359.

canes, X, 126.

rabidæ feræ, VIII, 638.

rabida arma, VII, 263.

Rabies nullo restinguitur haustu, XIII, 576.

in fines Italum, I, 70.

pelagi, II, 290.

cladum, II, 620.

cædum, VI, 351.

belli, V, 394.

fugæ, V, 641.

doloris, V, 158.

irarum, XIII, 734.

erroris VII, 546.

sacra virtutis, VI, 42 N.

faventum, XVI, 314 N.

Radere vomere saxa, VIII, 391.

ripas, IV, 350 N.

Radiant lumina flamma, II, 586. Cf. II, 166 N.; III, 629; IV, 154, 326; VII, 143; XII, 561; XV, 141; XVI, 354; XVII, 395.

Radio cælare, XIV, 658 N.

Ramus Palladius, III, 405 N.

Rapidus miscet prælia, I, 266.

ictus, II, 125.

impetus VI, 256.

passus, I, 65.

quadrupes, I, 161.

amnis, VII, 394.

rapida conamina, VIII, 413; IX, 464.

procella, IV, 146.

pestis, VII, 351.

flamma, III, 641; V, 511; XIV, 589.

arma, V, 98.

rapidæ turmæ, I, 656.

alæ, IV, 93.

vires, IV, 676.

Rapit dux agmina, I, 129; IV, 218 N., 740; VII, 116; VIII, 215, 222; XIV, 209, 635; XV, 544.

ira omnes, XIV, 299.

metus in urbem, II, 232.

Notus biremes, XVII, 275.

rogus corpora, XVI, 547.

sagitta lumina, VI, 274.

rapere esseda, III, 337.

viam, iter, campum, certamen, diem, tempus belli, pugnam, gradum, I, 570 N.; III, 156, 309; IV, 485 N.; VII, 531, 622; VIII, 181, 197; IX, 33; X, 471; XII, 472; XV, 440.

cornipedem calce, XIII, 169.

sibi laborem, XIII, 187.

letum, II, 678 N.

decus, XI, 197 N.

laudem, XII, 478 N.

nomina belli confecti, XV, 342.

gaudia, XI, 491 N.

membra cursu, II, 248.

arma, IV, 98 V.L.

moras fossarum, IX, 218 N.

ora, seu caput gladio, VII, 704 N.; XV, 807.

delubra, X, 585.

pocula, XIII, 892.

urbem, XV, 407 N.

muros, XVII, 494.

raptus sanguis, I, 175.

nisu, I, 449.

rapta Carthago, XV, 401 N.

alnus saltibus, IV, 491.

curru, I, 134; II, 172.

raptum fretum tumultu, XIV, 146.

corpus circa cineres ter, II, 266 N.

rapto vivere, II, 402.

Cf. Raptare.

Raptat cura Deum ad aras, VII, 74.

amor, XIII, 720.

equi juga, I, 223.

raptare agmina, III, 407 N.; IV, 218 N.; VIII, 404; XVI, 31.

armenta, IX, 574.

carinas, I, 409.

Raptor Dardanus, IX, 200.

Rara vox, XI, 415 N.

Rarescens acies relaxatur, V, 382.

miles, XVII, 422.

Rasilis hasta, IV, 176 N.

Rastris domare rura, VIII, 369 N.

Raucum murmur, II, 221, 245.

Ravenna, VIII, 601 N.

Reate, VIII, 415 N.

Rebelle os, XII, 149.

Reboant poli, XVII, 251.

Recedit terra, a qua recedimus, III, 157 V.L.

Recidiva gens Phrygum, I, 106 N.

Recipere ensem, II, 679 N.

gressum ad sidera, VI, 618.

bellum sinu, VI, 652.

Reciproca Tethys, III, 60 N.

Reciprocat æstus, XV, 226 N.

Reclinis trunco, V, 470 V.L.

Reclivis locus, V, 470 V.L.

Recludere artus, I, 120.

superas mentes, I, 19 N.

regna non optanda, XIII, 523.

specus, XIII, 424.

terram, XIII, 406.

arenam, XIII, 479.

cælum, XII, 613 N.

Recoquere fornace bipennes, IV, 15 V.L.

Recreare maniplos submisso tirone, XVII, 193.

recreari secundis, XII, 296.

Rector eques, XVII, 137 V.L.

Recumbit ei moles rerum, VI, 594.

Narnia monti, VIII, 457.

Recursat sc. animo, VI, 555 N.

Recusat parere, I, 111.

moras periculum, VII, 320.

Reddere formam patris, II, 635 N.

se epulis, XI, 376.

se astris, IV, 119.

se terris, XVI, 276.

vitam vulnere, V, 112.

reddunt venti mare, XVII, 208 N.

Redemit multum ævi, VI, 20 N.

Redit mors metu, II, 224 N.

virtus in dextras, XII, 670.

in se amnis refluo lapsu, XV, 623.

redeunt Divi, VIII, 235 N.

curæ, I, 652.

pascua, VIII, 518.

loca, XIII, 703.

colores terris, oriente die, X, 541.

Rediviva bella, X, 256 N. et V.L.

Reducit urna annua casus, IV, 768.

reducere sublime equos, IV, 144.

rictum, IV, 334 N.

convivia mente, VIII, 136.

vires victu, XV, 810.

regna in leges Parcarum, X, 644 N.

Redundat ore cruor, II, 685.

Refersit fortuna opibus, V, 264.

Refert lux decimum ortum, XIII, 453.

vestis spirantes vultus subtemine, XIV, 657.

quisque sibi hortamenta, V, 154.

dies honorem, XV, 417 N.

labor nomina cælo digna, III, 586.

et fert pontum ventus, IV, 322.

artus ripæ, VI, 202.

telum, I, 516 N.

referre gressum, XI, 353.

cursum, VIII, 89.

sese a loco, IV, 52; VII, 408.

palmas, VII, 456.

dextras, VIII, 237 N.

oblivia, I, 236 N.

bella, III, 165 N.; XI, 28; XVI, 77.

vaginæ ensem, VII, 508.

nomine cultam plebem, II, 9.

telum e corpore, V, 560.

referuntur in tergum, IV, 315 N.; VII, 623 N.

tonsi pariter, VI, 362 N.

refertur clipeus in orbem, VIII, 418 V.L.

longe sonitus, IX, 468.

omnis lancea retro, IX, 506.

Refigere clipeos, X, 600 N.

Reflexum pondus, IX, 596.

telum, XVI, 54.

Reflorescente ceu prima juventa, XV, 738.

Refluum æquor, II, 307 N.; XV, 220.

refluo lapsu in se redit amnis, XV, 622.

reflui amnes montibus, V, 624 N.; XIII, 743.

Reformidat stagna Trasymenus, I, 49 N.

Refovere membra quiete, III, 637.

vires haustas, XI, 538.

vulnera, VI, 551.

quassam urbem, XVII, 421.

Refuga ars, IV, 320 N.

Refugit alimenta, V, 62.

adcepisse legem, XV, 319.

Refulgent late campi ossibus, IX, 190 N.

Refusa stagna, III, 464 N.

unda ponto, XIV, 551 N.

refusæ valles, XVII, 63.

refusi campi late, XIII, 322.

Regit Cynosura peditem, III, 665.

Martem, bellum, disciplinam, VI, 307 N. et V.L.

dolorem, II, 382.

Regia alta cæli, I, 136 N.

Regifice exstructis mensis convivia celebrare, XI, 271.

Regnat Vulturnus campis, IX, 495.

cantus æquore, XII, 35.

Regnator noctis æternæ, quondam, etc., VII, 688.

Regnum gregis, XVI, 5.

venti, III, 491.

Patrum, VIII, 275 N.

regna solus habet Boreas in Thracia, I, 587 N.

fluvii, IV, 662 N.

Punica mersa profundo, IV, 801 N.

Regulus in Africa cum ingenti serpente ad Bagradam, et cum Pœnis feliciter pugnat, VI, 122... 302.

a Xanthippo per insidias captus, II, 340 sq. N.; IV, 359 sq.; VI, 302... 345.

Romam a Pœnis frustra missus ad exquisita supplicia rediit, VI, 346... 528.

quo supplicio adfectus sit, II, 343 sq. N., 435 sq. N.; VI, 529... 544 N.

pauper, VI, 435 N.

triumphavit de Sallentinis, VI, 434 N. Cf. VI, 658 sq., 672 sq.

Rejectat cærula, VII, 421 V.L.

Relabitur amnis fonti, IV, 444.

gurges tracto æstu, III, 55.

Relaxare angusta loci, V, 174 N.

campum, V, 174 N., 269 N.; VII, 715.

diversa brachia, XIV, 399 N.

acies, V, 381 N.

relaxat Oceanus fontes, V, 51.

Relegere pontum, II, 20 N.

castra, XVII, 232.

Religare amictus, VII, 447 N. et V.L.

crines nodo, II, 78 V.L.

Religio percurrit pectora tacito sensu, XIII, 317.

Relinquit nulli penetrare, III, 708 N.; V, 657; VIII, 410.

nota, II, 282 N.

Reliquiæ belli, XV, 538 N.

Reluctantes artus, VI, 126.

Remeat dextra ab ictu, XVI, 66.

Remi pennarum, III, 682 N.; XII, 98 N.

ducuntur ad cantum celeusmatis, VI, 360 sq. N.

pariter relati ad numerum plaudunt cærula, VI, 363 N.

remorum seni pulsus, XIV, 487 N.

Remigium alarum, III, 682 N.

Remigum seni pulsus, XIV, 487 N.

hortator, VI, 360 seq. N.

Remittere pharetræ tela, II, 137 N.

remos, XIV, 536.

vitam, XIII, 367 N.; XVII, 366.

frontem, XIII, 733.

Remoliri arma, I, 36 N.

Remotus polus, II, 481 N.

Remulus, IV, 186 V.L.

Renatus orbis, V, 56 N.

renati artus, XIII, 872.

renata tecta, XIII, 675.

juventus e morte, VII, 732.

Renidens torvum et furiale minaci obtutu, etc., XIII, 375.

Renovat lumina cælo, III, 539 N.

viros cantu ad vulnera, IV, 170.

se pube juventus, VIII, 322.

renovare se in bella, VI, 641.

focis lumina, VI, 76 N.

renovatur Lucifer unda Oceani, VII, 639 N.

Renuit fatum, X, 49.

tibi regna, IV, 125.

ratis procedere, XVII, 24.

Repagula sonant signo prolato, XVI, 317 N.

Reparare campum ademtum, IX, 416.

Repellere senium templis, III, 20.

Latio, III, 591 V.L.

Rependere aristas pomis, VIII, 507 N.

ruinas Capuæ, XII, 515.

cladem, XIV, 619.

grates, IX, 25.

captivam manum ductore, VI, 349 N.

repensurus magna, XVII, 577.

Repetere primordia rerum, I, 20 N.

nomina luco, II, 67.

parentes cælo, seu ex stirpe sacra, II, 655; III, 100.

pœnam, XIV, 41.

penates, III, 569; XIII, 386.

oculis, III, 533.

repetitus amore, VIII, 104 N.

Reponunt molem, seu muros, I, 558 N.

se maria, XIV, 623.

reponere pacem terris, XII, 728.

tempora cessata, V, 533 N.

reges, X, 486 N.

repostus ensis, V, 38.

reposta ira, XI, 7.

pœna vincentibus, VII, 507.

galea, IV, 13.

reposti tergo equi, XV, 683.

populi, III, 325.

thesauri, V, 261.

Reposcit crucem domini servus, I, 181 N.

superos tempora senectæ, V, 408.

Reprimit Sirius æstus, XIV, 621.

Reptat Pœnus, VII, 272.

Requirere clamore, X, 402.

Res h.e. bellum, gerere, XV, 149 N.

in rem est, VII, 244 N.

Resedit hasta capiti, VI, 251.

cuspis latere, XV, 795.

Resequi quem amore dulci, VIII, 104 V.L.

Reserare arces, I, 14 N.; XVII, 618.

viam, IV, 196.

claustra, VII, 334.

limina Casilina, XII, 427.

futura, VII, 436 N.

Alpes, XVII, 501 N.

Reservat se ad meliora, X, 56.

Resides senes, VII, 103 N.

Resignare pacta, IV, 788 N.

perjuria, XVII, 425 N.

Resolvit orbes, VI, 227; IV, 320.

se ripa, VI, 280.

fibula morsus loricæ, VII, 625.

resolvere muros ariete, V, 553; XII, 495.

saxa, I, 369 N.; III, 643 N.

pacis jura, XVII, 78.

bella, VIII, 275.

ora, XVI, 603.

Ausoniam, XVII, 205 N.

gaudia ferro, XIII, 508.

fraudes, VII, 153 N.; XII, 740 N.

resolutus pollex, II, 128 N.

resoluta ripa, IV, 580 N.

gaudia, et in gaudia, XI, 303 N.

urbs legibus, XI, 36 N.

tegmina armorum, II, 473 N.

caligo, V, 58.

pondus, seu saxum resolutum, III, 643 N.

cælum luce, calore, XII, 613 N.

Resonat ore superbo, III, 247.

scopulus Pyrenen, III, 439.

Resorbere fletum, XII, 594 N.

Respectare, seu respicere loca, quæ a nobis invitis relinquuntur, VIII, 108 N.; XII, 106 N., 594 N., 729; XVII, 213 sq. N.

non licet in quibusdam sacris, III, 181 N.

Respicere, v. Respectare.

Resplendet æquor imagine flammæ, II, 663 N.

Respondent saxa profundo, XIV, 73 N.

Responsa Parnasia portantes adsunt, XII, 321 N.

Restagnant arva palude, IV, 750.

Restant claustra, VII, 130 N.

restare adversis, VI, 125 N.

Restinguere rabiem, XIII, 576.

ardentem Italiam, XVI, 618 N.

Restituere fusos pugnæ, IX, 489.

Resultat clava ære, II, 245 N.

Resupino pondere jactare currum, II, 196.

Resuscitare iras, XII, 632.

Retardare sceptra, XI, 606 N.

Retegit sol terras, VI, 3 V.L.

se umbo, IX, 109.

Retorquere hastas, IV, 449.

Retractare noctem, III, 216.

turres, IV, 22.

dextras in bello, X, 256.

Retro fluit amnis, I, 48 N.

jacet multa rerum vetustas, VIII, 44.

Retusum conamen, seu fervor, I, 34 N.; VIII, 319 V.L.

retusæ res, XVI, 21 N.

Revellere regem solio, XVI, 272.

signa, XII, 733.

Revirescit gloria, VI, 546.

aurum, III, 286.

dux pignore laudis, VIII, 226 N.

revirescunt vultus patrui, XV, 134 N.

Revocat aurora labores, XII, 575.

forma parentem, XVI, 192 N.

revocare Pœnum patriæ, III, 592.

mentes, IX, 487 N.

ferrum manu, XIV, 166.

bipennes fornace, IV, 15 V.L.

diem ereptum, IX, 35 N.

tonsas ad pectora, XIII, 241.

habenas, XVI, 343 N.

mortuum ad vitam, II, 647 N.

corda ad patrios cultus, VI, 393.

telum a vulnere, XVII, 139 N.

colorem fluvio, XIII, 123.

animos, XVI, 13 N.

a funere Romam, XI, 235.

Revolubilis unda pelagi, XV, 237 N.

revolubile saxum, XI, 473 N.

Revolvere fata Rhœtea, I, 115 N.

stamen telæ, II, 181 N.

antiqua, VIII, 49.

revolutus oberrat sibi Mæander, VII, 140.

in pejora, XIV, 174.

Revomentem transtra Charybdim respice, II, 308.

Rex maris, XVII, 284.

reges, potentes, divites, duces, heroes, dii, IV, 196 N.

pulsi, X, 486 N.

regum nomina nescit pati Roma, XVI, 283.

Rhadamantus pœnas expetit in introitu, etc., XIII, 543.

Rhegina litora, XIII, 94 N.

Rhenus parvus, VIII, 599 N.

Rhesi domus, II, 75 N.

Rhipæa, IV, 363 N.

flamina, XII, 7 N.

Rhipæum Strymona, XI, 459 N. et V.L.

Rhodani ortus et cursus, III, 446 sq.

juventus, XV, 671 N.

Rhodope, II, 73 N.; III, 494.

Rhodopeia spicula, XII, 400 N.

Rhœtea fata, I, 115 N.

regna, VII, 431.

lancea, XVII, 196.

Rhœteum litus, VIII, 619; IX, 72.

Rhœteius ferox, II, 51 N.; XIV, 487 N.

ductor, XVII, 486 N.

Rhœteia pubes, IX, 621 N.

lancea, XVII, 196.

Rhyndacus, III, 388 V.L.

Rictus nimbosus Atlantis, I, 207 N.

leonis, II, 167.

mortis, II, 548 N.; VI, 53.

spumans ira, XI, 220 N.

Ridens nitenti vultu adfulsit Venus, VII, 467 N.

Deus vana conamina, XII, 405 N.

Rigantur Simbruvio, VIII, 368 N.

vultus atque ora lacrimis, VI, 294; XVII, 214.

Riget Boreas, I, 188; XII, 7.

lorica ferro, III, 270 N.

rigent manicæ ex auro, IV, 155; XV, 694 N.

undæ, III, 372, 671.

membra frigore, VI, 170.

Rigida hasta, IV, 392.

Rigor asper, III, 553.

spinæ, VI, 271.

ferri, IV, 630 N.

Riguus hortus, VII, 180 V.L.

rigua unda, XIII, 596.

riguum aurum, I, 158 N.

Rimatur ducem, XVII, 518.

Ripas laxat amnis, XVII, 123 N.

perdit amnis, IV, 658.

ripæ non capiunt cadavera, I, 45.

coeunt, I, 52.

exeunt sanguine, VI, 603 N.

Ritus hostis explorare, VIII, 313 N.

Robur membrorum, V, 435.

Samnitum, I, 664; XV, 655 N.

erectum, I, 153 N., 165; II, 343.

jacit, II, 244 N., 267.

ponere pectore, XI, 157.

sine robore flamma, V, 572 N.

robore annoso lucus, III, 688.

ingenti quercus, VI, 192.

obusto trabs, IV, 282 N.

lento se agit navis, XIV, 390 N.

pendens, II, 343.

Rogi cæsis structi, X, 524 sqq. N.

structi interdiu, adcensique vesperi, X, 542 N.

in iis et arma insigniaque mortui cremata, X, 560 sq. N.; XIII, 693 N.

Roma brevi crevit, XV, 90 sq. N.

luxu labefactata, XV, 125 sq.

maxima rerum nobilior sit malis, III, 585 N. Cf. IX, 346 sq.; X, 657 sq. N.; XII, 295... 319.

Romanorum virtus et futura fortuna, III, 575 sq. N.

Romuleus juvenis, XVII, 384 N.

Romulea gens, VI, 611.

Romulei nepotes, III, 618.

Romula facta, XIII, 793.

virtus, XVI, 254.

Rorant cruore ora, dumi, etc., IV, 447 N.; V, 254, 459; VII, 324; VIII, 139; X, 262 N.

humore dapes, VII, 181.

Rores sanguinei, XIV, 486; XV, 364 N.

Roscida conjux Tithoni, I, 576; XV, 439.

nox, V, 24.

Nereis, XIV, 571.

pascua, VII, 439.

Rosea Aurora, ejusque ortus, habenæ, flammæ, I, 196 N., 578 N.; IV, 482 N.; IX, 180 N.

roseum os Veneris, VII, 448 N.

Rostra, VIII, 262.

rostris sulcare, seu scindere mare, VII, 411; XIV, 355.

rostrum trifidum, seu tridens, VI, 358 N.

rostro tacito canis premit vestigia feræ, X, 79 N.

fulgent templa, I, 623; XIV, 649 N.

Rota ævi præceps per varios casus volvitur, VI, 121 N.

Rotat ventus prælia in oculos, VIII, 664 N.

Vulturnus sublatum pulvere campum, X, 204 N.

rotare arma in nubes, III, 527; XII, 656.

saxa, XIV, 63.

ensem, II, 242; IV, 207.

telum, XVI, 54.

Rothus, II, 165.

Rubet limes, I, 267.

aurora, X, 525.

rubent tela cæde, II, 17.

nives, III, 558.

radii cometæ, I, 463; VIII, 637.

Rubico, VIII, 453 N.

Rubra vestis Pœnorum Iberumque in pugna, III, 236 N.

Ructare cruorem, II, 686; VI, 161; XV, 432.

Rudem vibrare, VIII, 552 V.L.

Rudentum stridor, XVII, 256.

Rudio vetustæ, XII, 396 N.

Rudis pugna, XIV, 501 N. Cf. parma.

rude jaculum, IV, 555.

ævum, XV, 17.

Rufræ, VIII, 566 N. et V.L.

Ruina cæli, I, 251 N.; XII, 630.

lata porrectus, IV, 293 N.

se sua pressere, IV, 584.

clausit vada, IV, 621 N.

Idæi generis, III, 206.

Itala, V, 329 N.

tanta ferit, XIV, 678 N.

pro clade, IV, 710; VII, 582.

sacra Trojæ, III, 565 N.

ruinæ ingenti aperire locum, VIII, 244 N.

Ruit fortuna, XV, 736 N.

Ausonia, VI, 596.

cælum, I, 251 N.

magno fragore Carthago, XVII, 150 N.

ruunt flumina, I, 207.

hastæ, X, 123.

arma, XVII, 172 N.

mœnia flammis, VI, 313 V.L.

Euri in cælum, IX, 493 N.

ruere telo et flamma, II, 169; VI, 702.

in bella, castra, fata, ictus, I, 649; III, 293; XII, 202; XVII, 297.

in luctum, VI, 577.

ferro densissima, V, 392 N.

pericula, VI, 319 V.L.

portare, scire, etc., I, 170 V.L.; XIV, 581 V.L.

Rullus, V, 260.

Rumpere pacem, I, 11.

fœdera, I, 268.

fidem, III, 2.

iter, seu cursum, I, 54 N.; IV, 196, 519; VII, 568; XV, 778.

vitam, VI, 510; VII, 33 N.

ignava silentia bellis, V, 13 N.

somnos formidine, X, 143; XV, 560.

sibila, vocem, querelas, gemitum, I, 95 N.; III, 558; IV, 456; VIII, 299.

pectora anxia, II, 285.

hiatus, V, 616 N.

fauces, I, 286.

aditus, III, 516 N.

Alpes, XI, 134.

muros scalis, XII, 180 V.L.

rumpitur cælum, I, 135 N., 535 N.; III, 196; XVII, 251 N.

Rusellæ, VIII, 475 V.L.

Ruspina, III, 260 N.

Rutilat barba spuma, IV, 250.

rutilant arma auro, I, 477.

æquora flammis, XVI, 232.

Rutilus nodus, et crinis Gallorum, IV, 202 N.

sonipes Auroræ, I, 577 N.

Rutula Saguntus, IV, 62 N.

Rutuli, Saguntini, I, 377 N., 584 N.

Faunigenæ, VIII, 357 N.

Romani, XV, 737, 759; XVII, 125. Cf. V, 403; VIII, 194; XVI, 141, 697.

S

Sabatha, XIV, 437 V.L.

Sabathra, III, 256 N.

Sabatia stagna, et Sabatia vada, VIII, 490 N.

Sabbura, XV, 441 V.L.

Sabellus jaculator, IV, 221 N.

Sabellus, XV, 687.

Sabinus baccifer, III, 596 N.

Sabinorum descriptio, VIII, 412 sq. N.

hasta, quiris, seu curis, VIII, 418 N.

origo a Spartanis ducta, II, 8 N.

dicti a Sabo, Sanci filio, VIII, 420 sq. N.

Sabrata, seu Sabratha, urbs Africana, vid. III, 256 N. et V.L.; XIV, 436 N.

Sabus Sanci f. a quo dicti Sabini, VIII, 420 sq. N., ut modo supra.

Sacer Iulus, III, 595 N.; VIII, 71 N.

vates, XII, 408 N.

latex (seu vinum), VII, 163 N.

vertex, VII, 469.

sacra rabies, VI, 42.

vis, VII, 9 N.

manus, VIII, 357 N.

voluptas, III, 349 N.

dextra, XIV, 238 N.

gens, XVI, 76.

forma, planta, arbor, VII, 440 N., 463; X, 166 N.

voluptas, III, 349 N.

sacrum telum, fulmen, III, 43 N.; VIII, 476 N.; XII, 644 N.

sacri fines, fontes, fluvii montes, muri, III, 501 N.; IV, 70, 152, 347, 533 N.; X, 367; XII, 215 N., 696; XVI, 679 N.; XVII, 496.

errores vatum, VIII, 100 N.

Cf. inlicitæ et vetitæ viæ.

Sacerdotes pugnant, II, 150 sq. N.; V, 175 sq.; XV, 672 sq.

Saces, II, 161 V.L.

Sacra turbata malis ominibus, XV, 437 N.

ei ferunt musæ, III, 620 N.

Sacrare nomen muris, I, 275 N.

honorem vati, XII, 392 N.

sacrata fides, I, 634 N.

stirps, III, 100.

silva Hesperidum, III, 285 N.

sacrati ignes, III, 43 N.

Sacraria Vestæ, XIII, 848 N.

Sacrifica vestis, III, 27.

Sacrificia prima non cruenta, IV, 791 sq. N.

humana, IV, 765 sq. N. XV, 170 N.

nigra inferorum, I, 119 N.

Sacrilegæ flammæ, III, 610 N.

Sæculum aureum, VII, 166 sq. N., 173 sq.

in sæcula mittere, tollere, diffundere, efferre, ire, volare, venire, ferri, nasci, II, 511 N.

Sætabis et Sætaba sudaria, seu linum, III, 373 N.; XVI, 474.

Sætigeri sues, III, 23.

Sævit Varro rostris, VIII, 244 N.

amor, VIII, 113.

hinnitus equorum, IV, 97 N.

virtus in imagine, VIII, 387.

Sævitia cæli, IV, 752.

Sævus habena, V, 193.

Senatus, II, 386; XI, 44.

honor, XII, 125.

fulgor, II, 395 N.

tridens, III, 53 N.

fraude, VII, 653 N.

sæva lux, I, 463 N.

aula, arva, etc., III, 423; VI, 145 N.

Sagax nare Umber, III, 296 N.

cura, VII, 260, 526.

flammarum divinarum, III, 345.

Sagitta complet spatium ducti nervi, I, 127 N.

sagittæ ardentes Cupidinis, V, 19 N.

Sagittandi ars descripta, II, 96 sq., 126 sq.; XIV, 397 sq.

Sagulum, seu sagum sanguineum et rubens, vestis tam ducum quam militum, et lictorum, IV, 517 N.; IX, 420 N.

Saguntus casta, III, 1.

animosa, IX, 186.

urbs fœderata Rom., I, 294 N.

obpugnata, I, 296 sq.

Ausonia, et tam Græcæ, quam Latinæ originis, I, 332 N.

ab Hercule exstructa, I, 273 N.

Fidem præ reliquis diis coluit, et fidei exemplum fuit, I, 329 sq., 599 N., 480 sq. N.

fame laborat, II, 461 sq. N.

eversa, III, 2 N.

aucta a Sacynthiis et Rutilis, I, 288 sq. N.

recepta a Scipionibus pulso præsidio Punico, XIII, 675 N.

Sagunti incolæ a Furia ex desperatione in rabiem versi se in rogum conjiciunt, vel invicem jugulant, II, 592... 695.

Salaminiaca tropæa, XIV, 282 N.

Salantini, Salentini, Salentinæ cohortes, VI, 434 N.

Salentinum prom., VIII, 573 N. et V.L.

Salernum, VIII, 582 N.

Salis, maris, facies, XIV, 360 N.

Sallentini, v. Salantini.

Salsa vada sulcare, XVII, 155.

Saltatio armata, III, 348 N.

Salus genitoris Scipio, XV, 183 N.

Salutare ductorem, I, 189.

clamore omen, II, 411 N.; XV, 146.

clamore Divos, IV, 215 N.

regem, XVI, 279.

Salve, XVII, 651 N.

Sambucæ, XIV, 417 sq. N.

Same, XV, 303 N.

Samnis ursa, IV, 558 N.

Samnites, seu Sabelli, a Sabinis, oriundi, et Romanis infesti, etc., VIII, 562 sq. N.; XI, 7, 8.

Sanare pudorem verbis nitens, IX, 145 V.L.

Sancire verba jaculo, I, 305 N.; XV, 667.

fœdus, XI, 321.

modum opibus, XI, 592.

Sanctus genitor, VII, 737 N.

sancta vetustas artificum manibus, XIV, 653 N.

Sancus, seu Semo Sancus et Deus Fidius, pater Sabi, a quo dicti Sabini, VIII, 420 sq. N.

Sanguineus vir, I, 40 N.

ignis cometæ, I, 462.

crinis stellæ, I, 358 N.

sanguinea lux agminis, VIII, 435 N.

flamma serpentis, II, 586.

spuma, IV, 250 N.

sanguineum sagulum, IV, 517 N.

sanguinei oculi, IX, 444 N.

Sanguis Rom. Saguntini, I, 671 N.

pro filio, III, 573.

sanguinis potione horrenda et sancta fiunt juramenta et conjurationes, II, 427 N.

sanguinem equinum bibunt Massagetæ, Concani, etc., III, 360, 361 N.

abluere et sistere aqua frigida, VI, 91 N.

Saniem dispergit serpens, VI, 187 N.

Sapharus, VII, 604.

Sapis fl. et Sapinia tribus, VIII, 448 N.

Saranus, seu Sarranus, gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L.

Sardiniæ situs, forma nomina, origo, bona, indoles et coloniæ, XII, 355 sqq.

Sardoa terra, VI, 672; XII, 343.

Sardonia herba, XII, 370 N.

Sardus, Herculis filius, a quo adpellata Sardinia, XII, 359 N.

Sarissæ Macedonum, XVII, 418 N.

Sarmatæ, XV, 313 V.L.

Sarmaticus Orestes, XV, 312 N. et V.L.

Sarmaticum bellum Domitiani, III, 617 N.

Sarmatici muri Uxamæ, III, 384 V.L.

Sarmens, IV, 200 sq.

Sarnus fl., VIII, 537 N.

Sarranus murex, XV, 205 N.

Sarrana gens, I, 72 N.

Juno, VI, 468 N.

numina, VIII, 46.

Cf. Saranus.

Sarrastes, VIII, 536 N.

Sarsina, VIII, 461 N. et V.L.

Sason, VII, 480 N.; IX, 469.

Sassina, VIII, 461 N. et V.L.

Sat decori pariendo sint tempora leti, IX, 377 N.

satque superque mihi, XVII, 613.

Satiat te virtus secundo eventu, III, 122.

pœna furores, I, 150.

satiare iras dicendo, XI, 601.

umbras cædibus, IV, 735 N.

hastam sanguine, IV, 435 N.

satiatus ævi et decoris, XVI, 604 N.

Satis cum nominat. jungitur, XVII, 613 V.L.

Sator gentis Tlepolemus, III, 364; IX, 294.

ævi, IX, 306; XVI, 644.

murorum, XI, 262 V.L.

turbarum, scelerum, VIII, 258 N.

rerum, IV, 430.

Satricus, IX, 68 sq. N.

Saturæ palus, VIII, 380 N.

Saturaræ agros sanguine, XI, 565 N.

purpuram ahenis Agenoreis, VII, 642 N.

Saturni secula casta, XI, 458 N.

sacra humana, annua, sortique commissa, IV, 765 sq. N.; XV, 464 N.

sedes in Italia, XV, 524 sq. N.

falx: ille fuit symbolum naturæ, etc., I, 662 N.

Saturnia arva, I, 70 N.

sedes, IV, 442.

dextra, XIV, 49.

Juno, II, 527. Cf. III, 184.

Satus, v. Serere.

Satyri leves, III, 394 N.

lascivi, III, 103.

Saucia Dido, II, 422 N.

belua h.e. famelica, XV, 786 N.

Roma, VIII, 348.

sauciæ rumore aures, VI, 80 N.

Saxifica Medusa, X, 177 N.

Scæa porta, XIII, 73 N.

Scævola non indignus avorum, VIII, 384 sq. N.; IX, 372.

Scalas admovet ad mœnia Romæ, XVI, 152.

Scaptia pubes, VIII, 395 N.

Scaurus, VIII, 370.

Scelerare fluctus sanguine, XII, 17 N.

animum silendo, XVI, 610.

sceleratus error, IX, 66.

dens, IX, 585.

scelerata spicula, herba, III, 272 N.

porta, castra, limina, VII, 48 N.

sceleratæ flammæ, XVII, 178.

Scenarum artes, XI, 428.

Sceptrifer Thybris, VIII, 367 N.

sceptriferæ palmæ, XVII, 142.

Sceptriger rex, XVI, 244.

Sceptrum læva manu gestatur, XVI, 240 N.

sceptra fundare, I, 44.

veniunt ad Pœnos, XVII, 403.

Scheria, XV, 297 N.

Scilicet, II, 312 N.; V, 114 N.

Scindunt se arte turmæ, IX, 277.

verbera corpus, I, 172.

scindere cælum, X, 368 V.L.

auras, XIII, 238.

cærula rostris, XIV, 355 N.

scinditur cælum inter nubila, I, 535 N.

fluvius dividuas in oras, XIV, 234.

Scintillat sidus, I, 464.

ira genis, IX, 562 N.

scintillant cristæ, VII, 593.

Scipiades, VII, 107 N.; XV, 341, 441; XVI, 193; XVII, 315.

Scipio P. Cornelius Consul ad Ticinum fortiter pugnat, et vulneratus servatur a filio, qui eum humeris suis ex acie reportat, IV, 51... 479.

in Hispania perit, XIII, 381 sq. N.

in inferis filio fata sua extrema narrat, et consilia dat, XIII, 654... 686.

an major natu fratre, XIII, 628 N.

Scipio Cn. Cornelius cum fratre perit in Hispania, XIII, 381 sq. N., 687 sq.

Scipio Africanus Major ad Ticinum prima virtutis documenta edit, duce Marte, patremque vulneratum ex acie reportat, quod facinus Mars laudat, IV, 425... 479.

aquila ejus galeam rostro perstringit, IV, 115 sq. N.

ex Jove, in anguem mutato, et Pomponia natus vulgo credebatur, IV, 476 N.; VII, 487 N.

tribunus militum in pugna Cannensi, exercitia tironum instituens, VIII, 546... 558 N.

ejus prosopographia, VIII, 559 sq.

in pugna Cannensi Hannibalem ad certamen singulare provocat, IX, 424... 485.

primus a devicta terræ parte cognomen adcepit, IV, 130 N.; IX, 545; XVII, 626 N.

prohibet, quo minus juvenes quidam duce Metello Italiam relinquant, X, 426 sq.

ad inferos descendit, XIII, 397... 895 N.

cæsis patre ac patruo, imperium in Hispania, quod nemo adcipere audet, petit et obtinet, XV, 1... 151.

Tarraconem profectus, et a patre in somnio monitus, Carthaginem Novam obpugnat et capit, XV, 152... 262.

adultam virginem sponso inviolatam reddit, XV, 263... 285.

Hasdrubalem aliosque Pœnorum duces in Hispania vincit, XV, 399... 492.

a Voluptate et Virtute præcepta adcipit, XV, 18... 128.

Magonem Hannonemque vincit, et hunc vivum capit, XVI, 22... 77.

Hasdrubalem Gisgonis f. vincit, XVI, 78... 114.

fœdus facit cum Masinissa, XVI, 115... 167.

ad Syphacem, eodem quo Hasdrubal, tempore navigat, et fœdus cum eo jungit, XVI, 168... 274.

rex salutatur ab Hispanis, XVI, 275 sq.

ludos funebres in honorem patris et patrui agit, XVI, 285... 591.

Consul creatur, ipsique permittitur, ut in Africam trajiciat, XVI, 592... 700.

ad Africam adpulsus, castra Syphacis incendit, XVII, 46... 108.

Syphacem et Hasdrubalem vincit, illumque vivum capit, XVII, 109... 149.

Hannibalem vincit ad Zamam, XVII, 292... 617.

triumpho omnium clarissimo Romam invehitur, XVII, 618... 654.

Scipio Africanus minor, Carthaginem exscindet, XVII, 375 sq. N.

Scipio P. Corn. Nasica, vir optimus, qui Cybelen hospitio excepit, XVII, 9 sq. N.

Scipio L. Cornelius, Barbati f. de Pœnis, Sardis Corsisque triumphans, VI, 670 N.

Scipio L. Corn., Publii Africani frater, vir fortis, XVI, 58 sq., 576 sq.

Sciscit plebs, VII, 545 N.

Scita Patrum, I, 303.

plebis, VII, 545 N.

Scitus Hannibal laudibus adcendere corda, XVII, 292.

Sciunt æra Ephyren, ut certet auro vestis, XIV, 656 V.L.

Scopas prætor, XV, 313 V.L.

Scribere acu, XIV, 660.

Scruposi colles, VII, 274 V.L.

Scrutari prælia, VII, 273.

Scutata manus, VI, 312.

Scylla, II, 306 N.; V, 135.

in inferis, XIII, 440.

Scyllæum litus, II, 334.

Scyllæi canes, XIV, 474 N.

Scyllæa antra, II, 306 N.

Scyron, XIV, 482 N.

Secare auras, I, 357; XIII, 210.

campum, æthera, viam, II, 171 N.

Secius... non secius, h.e. minus, VI, 461 N.

Secretæ ædes, XVI, 243 N.

secreta Vestæ, III, 566 N.

pectora, II, 480.

rura, XV, 597 N.

Deorum, Alpes, XVII, 501 N.

Sectari feras, XIV, 262.

dispersa prælia, XVII, 509 N.

Sectilis vaginæ ebur, XVI, 207 N.

Secundare visa, VIII, 124 N., 228.

Secundus virtute, XVI, 448 N.

secunda laus, II, 357.

ætas, VII, 597 N.

a cælo sedes, X, 433.

alicui res, IV, 483; XII, 432; XVII, 551 N.

secundi Dii, I, 457 N.; V, 87; XVI, 125.

Superi in vota, XI, 504.

Securigera dextra, XVI, 48.

Secures pro consulatu, XI, 62.

Securus sopor, III, 170.

malus, III, 537 N.

equorum, XVI, 344 N.

capit funem, XVII, 41 N.

cædis, X, 299 N.

secura mei Roma, XVII, 611 N.

Sed pro nam, XIV, 387 N.

sed non et, XV, 399 V.L.

sed enim, seu sed vero, sed enim, I, 33 N.

Sedare iras, III, 289; XIII, 344.

pectora, XIV, 182.

ictus medendo, V, 359.

Sedet res loco, II, 385 N.; IV, 689; VIII, 648 N.; IX, 578; XV, 227.

hasta, ictus, etc., femine, lateri, per ilia, in naribus, etc., I, 540 N.; IV, 180; V, 347; VI, 273; VII, 606; XVII, 133... 439.

coxa munimen, X, 181.

fronti decor, VI, 428 N.

mente formido, V, 476.

acta medullis pestis, II, 461.

portis, XII, 64 V.L.

emensus terras fretumque, III, 561 N.

scilicet animo, II, 385 N.; IV, 798 N.; V, 121; XV, 352.

deus in arce, III, 9 N.; VI, 417 N.

ignavus et cunctator, III, 142 N., 578; VII, 151 N.; VIII, 13, 233; X, 597 N.; XI, 567; XIV, 265; XVI, 673.

judex, VII, 437 N.

stagnum, V, 583 V.L.

sedent minæ dictis, X, 623 N.

loca plana, depressa, profunda, VI, 645, 647 N.; XII, 132 N., 162.

Sedes Tonantis h.e. ædes, XII, 48 V.L.

Sedetani, III, 372 N. et V.L.

Segetem hanc mete, XVI, 615 N.

Segnis non est dextra capulo, I, 614 N.

formido, XV, 611.

segne viris arare, III, 352.

Selinus palmifera, XIV, 200 N.

Semihomines inter Nasamonas, XI, 180.

Semina belli, I, 654.

Trojana, XII, 213.

cælestia mentis, XV, 71 N., 77.

trahere ab aliquo, XIII, 33.

Seminecem vitam, X, 455 N.

Semiviri Campani, XI, 105 N.

Corybantes, XVII, 20 N.

Sena fl. et urbs a Senonibus condita, VIII, 453 N.; XV, 552 N.

Senatus ingens, XI, 67 N.

magnus, XVII, 9 N.

Senecta turpis, XV, 651 N.

gloria, III, 147.

queribunda, XIII, 583.

Senem facere aliquem in Latio, XVI, 688 N.

vincendo, XVII, 332 N.

senum clari, I, 564 N.

Senescit hostis, II, 457 N.

virtus, III, 581.

Hannibal, VIII, 330 N.

vis, XIII, 325.

Senis pulsus, XIV, 487 N.

Senium repellere templis, III, 20.

arboris, V, 496.

rerum, XVI, 14 N.

obtectus, XV, 667.

Senones infandi, a Camillo fugati, eorumque ensis arbiter pensati auri, I, 624 sq. N.; II, 35 N.; IV, 160; VI, 555.

Cf. Sena.

Sententia belli, VII, 223.

Sentire Superos, IV, 120 N.

Deum, XII, 639 N.

ducem, VII, 234 V.L.

Sepelit lenta dies, XIII, 487 N.

profundo, XIII, 480.

de combustione et de humatione voc. sepelire veteres usurparunt, XV, 388 N.

Sepit se aggere, XII, 664.

frontem capillo, I, 404.

agmen aditum, II, 262.

septi fraude locorum, VI, 401; VII, 279.

septæ fauces, seu via vocis ulceribus, XIV, 599 V.L.

septa h.e. ovile, II, 691 V.L.; XV, 707 V.L.

Seponere ad usus arcanos, XII, 317.

seponi eos statuit, III, 68.

seposita vina, grex, vestis, VIII, 376 N.

triumpho præda, XVII, 280.

Septem, numerus sacer, XVI, 295 N.

arces, XII, 608 N.

Septenus gurges, I, 197 N.

septena arundo, XIV, 471 N.

Sepulcri ara, XV, 388 N.

sepulcra signis armisque mortuorum exornata, unde monimenta et memoriæ, IX, 118 N.

floribus quotannis adspersa, XVI, 309 V.L.

amicorum communia, IX, 408 N.

Sepulturæ mortuorumque tractandorum varii ritus apud varias gentes, III, 341 sq. N.; XIII, 468 sq. N.

religio, quod anima insepulti corporis vagatur, I, 154 N.; XIII, 445... 487 N.; XVI, 293 N.

in hostili terra miseræ, II, 574 N.

Sequaci telo instare, XV, 720.

Sequester pacis, VI, 347 N.; XVI, 221 N.

Sequi iter, seu campum gyro, II, 87 N. et V.L.

Calpen, I, 141 N.

dextram, V, 230 N.

volucrem calamo, VII, 677.

Romanos ferro ignique, I, 115 N.

ventos oculis, VIII, 85.

sequitur pompa exsequias, V, 600 N.

sequuntur ripæ utrimque, XI, 477 V.L.

signa vulsa, V, 89.

ore currus quisque suos, XVI, 320.

Serena mens, XVI, 191.

serenum imperium, XIV, 80.

nitidum caliginem resolvit, V, 57 N.; XII, 4.

sereni oculi, VII, 461 N.; XVI, 233.

serenæ horæ, XV, 53 N.

res, VIII, 544 N.

Serenat tristia fronte, XI, 366 N.

serenatus Phœbus, V, 181 N.

axis, XII, 637.

serenati Olympi læta facies aperitur, XII, 665.

Serere bellum in pectore alicujus, I, 80 N.

verba, VIII, 264 V.L.

verba alterno sermone, XV, 283 N.

bella ex bellis, lites, prælia, certamina, vulnera, etc., I, 394 V.L.; III, 365 V.L.; V, 235 V.L.; VIII, 35, 264 V.L.

satus Alcmena, II, 493.

sata inter tela, seu Marte gens, I, 341 N., 635; VIII, 20 V.L.

tellure monstra irata, V, 111 N.

Seres lanigeris repetunt vellera lucis, VI, 4 N.; XVII, 595.

Sericum depexum ramis, XIV, 664 N.

Series futuri, II, 510.

ævi, III, 630 N.

nepotum, I, 89.

Sero emtum volet Roma, non violasse corpus mei Sychæi, V, 601 N.

Serpens ingens ad Bagradam, pugnans cum Regulo, VI, 151 sq.

serpentes ab Afris, inpr. Psyllis, carminibus tactuque manuum domantur et sopiuntur, iisque admotis, genuina soboles dignoscitur ab adulterina, I, 411 sq. N.

colebantur ut Dii, genii, etc., II, 584 seq. N.; VI, 283 seq. N.

eorum lingua trifida, trisulca, etc., II, 587 N.; VI, 220 sq. N.

cælestes, III, 192 sq. N.

vere ineunte exuvias ponunt, e latibulis prolabuntur, et maxime sæviunt, XII, 6 sq. N.

novi emicant splendente sole, XII, 9 V.L.

sublatis faucibus saniem efflant, XII, 10 N.

Serpit leniter fluvius, XII, 539; XV, 501.

ignis circum tempora, XVI, 123.

pestis, XIV, 613.

Serranus gentis Atiliæ cognomen, VI, 62 V.L.

filius Reguli, VI, 62... 589.

Serus belli, III, 255 N.

sera juga Phœbi, XV, 224 N.

munimina, XIII, 252 N.

Servare pro observare, III, 380 N.

gradus, VI, 565 N.

cursum axis, II, 187.

odium, I, 18.

cruorem, I, 620.

ductus, XIV, 537.

animam, II, 361.

litora, III, 155.

ripas, IV, 697.

cadaver, VII, 616.

spatium campi, IV, 284 N.

certamina, V, 671 N.

ramos, VI, 184.

famam factis, III, 263.

servatur obsidio, XIV, 185.

in arma, XI, 361.

Fides adytis, III, 8.

servabar huic leto, XVII, 561.

Servi populo Patres, XI, 44 V.L.

servi militibus adscripti, X, 642 N.

servi et servæ præmia, XVI, 455, 567.

servæ fiunt captivæ, II, 571 sq.

Servilia fœdera, XI, 527.

Servilius Cn. consul, V, 98 N.

perit in pugna Cannensi, VIII, 665 N.; IX, 272 N.; X, 222 sq. N.; XVII, 308.

Setia et Setinum vinum, VIII, 377 N.

Severa virgo, II, 513 N.

Si, vox optantis, XV, 731 N.

Sibila rumpit tellus, I, 96 N.

arcus ponit, II, 99.

teli, IX, 247.

Sibilat serpens, II, 546.

stridor rudentum, XVII, 257.

Sibylla in Elysio, XIII, 400 N., 410 sq. N., 488 sq. N.

Sibyllinorum librorum carmen, de fine belli Punici, et Cybele hospitio excepta a Scipione, XVII, 1 sq.

Sic in precibus ac diris, II, 301 V.L.

sic, sic vivas, IV, 506 N.

sic teras, scilicet opto, V, 179 N.

sic fama, VI, 631; VIII, 190.

siccine, sic, IX, 25.

Sicana levitas, XIV, 291 N.

urbs, V, 356 N.

Sicani rura, IV, 34 N.

Sicaniæ freta et Scyllæi litoris undæ, II, 334.

Sicanius gurges, I, 35 N.

Siccata sanguine vena, II, 464.

Siccha, IX, 385.

Siccus cruore, VIII, 19 V.L.

siccum os, I, 530 N.; II, 684.

Sicelides Musæ, XIV, 467 N.

Sicilia avulsa ab Italia, XIV, 11 sq.

Siciliæ nomen unde, XIV, 37 N.

fertilitas, XIV, 23 seq.

populi, oppida, fluvii, XIV, 192... 278.

thermæ, poetæ, veteresque incolæ, XIV, 27 sq. N.

promontoria, XIV, 72 sq.

Sicoris, III, 359 N.; XVI, 475 N.

Siculi prisci incolæ Latii, VIII, 356 N.

Siculorum Dii, XIV, 294 N.

levitas moresque, XIV, 31 sq., 291.

timor, V, 489 sq. N.

Siculus Ligures duxit in Siciliam, XIV, 37 N.

Sidereus natus, III, 629 N.

siderea ora, juventa, effigies Iuli, VIII, 91 N.

sidereæ animæ, II, 696 N.

Cf. Cæsares.

Sidicini et Teanum Sidicinum, V, 551 N.; VIII, 511 N.; XII, 524.

Sidit Notus, XIV, 623.

vertice, III, 555 N. Cf. V, 3 V.L.

Sidonius amnis, IV, 648 N.; XIV, 269 V.L.

Sidonia flamma, I, 131.

fortuna, XV, 737.

cassis, XVI, 451 N.

Sidonii duces, I, 10 N.; XV, 636.

Sidoniæ domus, XV, 38 N. Cf. I, 297; III, 241; VII, 98; XIV, 98.

Sidus dirum misit ductorem, VI, 302 N.

sidera cursu fatigata, terræ humoribus vaporibusque maris aluntur, reficiuntur, renovantur, VII, 639 N.

fiunt Cæsares, III, 629 N.; XIII, 863 N.

Sigeum et Sigei, I, 665 N.

Signat cuspis ductus in pulvere, IV, 258 N.

nulla arena vestigia, XVI, 485 N.

introitum humor, XIII, 397.

locum gloria regis, XI, 505.

signare vestigia pulvere, IV, 147 N.

gramina mento, XV, 380 N.

sanguine mandata, IX, 174 N., 266.

malas lanugine, seu primo ævo, II, 319; VI, 128.

mœnia sulco, XIII, 118 N.

signata porticibus monimenta belli, VI, 655.

mente cicatrix ægro frenabat corde dolores, VIII, 287.

Signia et Signinum vinum, opus, piræ, VIII, 378 N.

Signum belli canere, XI, 132 N.

signa ferre columnis, seu templis, I, 142 N.; XIV, 581 N.

militaria coronare diebus festis, XV, 420 N.

movere, IV, 276 N.; IX, 210.

movet taurus, V, 314 N.

Silanus, XII, 483 V.L.

Silarus fl., VIII, 424 N., 580 N.

Silentia vitæ, III, 145 N.; XII, 219.

ignava belli, V, 13 N.

alta, seu vasta noctis, I, 67 N.; V, 2; XV, 563.

Silent bella, V, 462.

sileri non dignus juvenis, XI, 304.

silentes manes, XIII, 521.

luci, XVII, 22 N.

Silus h.e. acies, seu telum, X, 414 V.L.

Silva telorum, IV, 619.

Simbruvium, VIII, 369 N. et V.L.

Similat faciem, II, 553 V.L.

acus antrum in ostro, XV, 427 N. et V.L.

similantia terga dare, VII, 499 N.

similatus Junoni Scipio, XVII, 533 N.

similatæ exsequiæ, XVI, 304 N.

Similitudo hominum, II, 636 sq.

Simois, XVI, 370.

Simul his, III, 268 N.; V, 418.

Simulacra pugnæ agitare, seu ciere, VII, 119 N.; XVI, 528.

umbræ, I, 97 N.

Simulare, v. Similare.

Singultat anima, II, 362 N.; XIV, 551 N.

os leto, I, 388 N.

Singultus longi, IV, 593 N.

inter vix murmur anhelum, VIII, 115.

Sinister Mars, I, 8.

Consul, VIII, 285.

sinistra pietate, infelix Timbrene, furis, II, 682 N.

mens, V, 475.

fortuna, IX, 9.

sinistræ res, X, 390.

Sinuare undam flexibus, IX, 227.

axem, XVI, 360 N.

gyros lævos in cornua, IV, 318.

sinuatus gyrus, VI, 226.

campus, II, 172 N.

balteus, X, 181.

anfractus pelagi, XV, 173.

sinuatum linum, VII, 503 N.

sinuata unda, I, 470 N.

Sinuessa, VIII, 527 N.

Sinuosus flexus, XV, 621.

Sinus Italiæ, IV, 34 N.; VI, 652.

tumidi velorum, VII, 242 N.

ater noctis, XIII, 254.

sinu gestat et effundit bellum Fabius, II, 384... 389 N.

in sinu gaudet, etc., VII, 153 N.

Sipus, Sipuntum, Sipontum, VIII, 633 N.

Sirenes Acheloides, earumque nomina, forma, cantus, alæ, VIII, 534 N.; XII, 33 sq. N.; XIV, 473 sq. N., 567 V.L.

Sirius pro æstu cæli et causa pestilentiæ, I, 256; XIV, 621 N.

lethiferos accendens ignes, XVI, 99.

Sistere numen templis, VIII, 230 N.

Decium pedibus ductoris, XI, 233.

spicula in lumine feræ, IV, 610.

ducem Libyæ, IV, 423 N.; XII, 274.

ense, vulnere, etc., virum, cervum, I, 163, 382 N.; II, 98.

fortunam, VII, 10.

mentem, X, 407 N.

mentes h.e. erigere, XII, 84 N.

socios, XII, 628 N.

Sisyphius Isthmus, XIV, 51 N.

Sisyphium revolubile saxum, XI, 474 N.

Sitiens Libys, I, 657 N.

famæ, III, 578.

hasta cruorem, XII, 264 N.

sitientes venæ aquarum, III, 251.

Sitis Mavortis, VIII, 20 V.L.

auri, V, 266.

sanguinis, I, 60.

Situ prisca urbs, III, 242 N.

hebescunt dextræ et arma, VIII, 20 V.L.

Smyrnæa plectra, VIII, 594 N.

Sociales undæ, IV, 701 N.

Sociare curas, II, 7; XV, 150.

annos, VI, 129.

se participem in omnes casus, I, 76.

sociata mens, IX, 406.

sociati Celtæ nomen Iberis, III, 340 N.

Socius leti, IV, 346.

Averno, XVII, 466 N.

socium se addere casibus, VI, 372 N.

socio nodo juvare jaculum, XIII, 159.

labore, III, 377.

Socratis opinio de animæ via duplici post mortem corporis, XV, 76 sq. N.

Sol aversus ab urbe, XV, 334 N.

cursum inhibet diesque producit, XV, 334 N.

ejus extremæ viæ, XVI, 660 N.

cultus apud Phœnices, III, 26 sq. N.

stabula ad Tartessum, III, 399 N.

ejus cubilia, extrema Tethys, III, 411 N.

fons prope oraculum Jovis Hammonis, III, 669 sq. N.

medius adcendit et adscendit Olympum, III, 671 N. et V.L.

ortus ex Œta, VI, 452 sq. N.

se tollit Indo litore, VII, 477 N.

concedit nocti, h.e. Fabius, Minucio, VII, 544 N.

spargit radiis Garganum, IX, 34 N.

ejus occasus, X, 537 sq.; XI, 267 sq.; XII, 647; XV, 250.

ortus, IV, 480 sq.; V, 55 sq.; VII, 206; X, 540 sq.; XI, 369; XII, 574 sq., 648 sq.; XVI, 134, 228.

soles bis senos emetiri, III, 554.

Cf. Phœbus et Titan.

Sola antra, III, 429 N.

Solamen mali, II, 470.

Solari luctum pectine, V, 205.

Asbyten leto propinquo, II, 258 N.

extremam palmam tauro, XVI, 462 N.

Solennia ferre, VII, 392 N.

Solido argento cælata, XVI, 445.

Solimus, Solymus, Solymon, IX, 72 sq. V.L.

Solipugæ, seu solifugæ, formicæ, XII, 370 N.

Sollertia lenti Martis, XIII, 772.

Sollicitare precibus, VI, 562.

Sollicite læti, VI, 572 N.

Sollicitus labor, amor, metus, dolor, III, 161 V.L.

Solpugæ, formicæ, XII, 370 N.

Solvere convivia, XI, 368.

equos, VI, 1.

currus, XVI, 662.

ora, XV, 455; XVII, 340.

nives sanguine; XVII, 488.

arma imperio, XIII, 157.

fata virum senecta fragili, XIV, 85.

corde timores, XII, 324.

formidine terras, XIII, 893.

vincula curarum, XVI, 229.

alicui supplicium, II, 240.

solvitur ensis in ære, V, 296 N.

decus leto, XII, 243.

decus luxu, II, 502 N.

frons et mens, v. Frons.

solvuntur membra cæsorum, VII, 632 N.

Solymi, IX, 72 sq. N.

Solymus, IX, 66 sq. N.

Somnia matutina veriora vespertinis, III, 199 N.

procurare, seu piare, VIII, 120 N.

horrenda instante luce, VIII, 124 N.

Somniare, quæ interdiu solerter acta et cogitata sunt, I, 64 N.

Somnifera lympha, IV, 87 N.

Somnus pro morte, II, 574 V.L.; V, 529; VII, 633 N.; X, 152 N.

pro nocte, III, 200 N.

comes Bacchi, VII, 205 N.

componit lumina, VII, 204.

niger errat per lumina, VII, 633 N.

infunditur, inroratur, inrigatur, VIII, 121 V.L.

circumfundit alis vel fusco amictu, VIII, 121 V.L.; X, 344 N.

somnium immittit Hannibali, X, 341... 370.

ejus sedes in aditu inferorum, X, 341 N.

virga inmittit soporem, X, 344 N., 356 N.

cornu soporem infundit, effunditque papaver, X, 352 N.

supra caput dormientis quatit pennas, X, 355 N.

quod tempus eripit, abscedit vitæ, XII, 560 N.

Sonare uno ore Cannas, IX, 343.

ore facta, XI, 579.

calamis dulce, XIII, 347.

sonat cœtu campus, XVI, 303.

Marcellus, XII, 171 V.L.

sonant te minores prima voce, II, 491 N.

Sonora flumina, XIV, 227.

Sonus, morientis fusus ab ore, pererravit cornua jam mutis labris, IV, 173 N.

Sophonisba, XVII, 71 sq. N.

Sopire tactu et carmine chelydros, I, 412 N.

fluctus, XIV, 276.

morsum necis, XIII, 274 N.

sopierat illum funda, X, 152 N.

Sopor noctis, VIII, 164.

pro morte, II, 574 V.L.; X, 152 N.

Soporifera nox, VII, 287.

Soporus amnis, XIII, 856.

soporæ pennæ somni, X, 355 N.

Sora, VIII, 394 N.

Soracte, seu Sorax mons Apollini sacer, V, 175 sq. N.; VII, 662; VIII, 492.

Sorbet cruor vestigia, IV, 163 N.

tellus corpora, IV, 576.

sorbere corpora hiatu, XV, 429.

haustu, VI, 198; XIV, 254.

sorbent campi Latium, X, 267 N.

Sordent fumo frena, VI, 134.

Sordes, v. Squalor.

Sorores duræ, I, 281 N.

inproperæ, seu pigræ, III, 96 N.

æquoreæ, VII, 414.

sororum fila ducta, III, 96 N.; XVII, 361 N.

Sors dura Martis, XIII, 484, 532.

loci, XVI, 507.

sorti cecidit custodia, VII, 368 N.

sortes loquuntur reditum, I, 416 N.

Spargit sol diem, V, 56.

Phœbus cacumina radiis, IX, 34 N.

se flamma fronte, XVI, 121.

spargere ignem flammas, incendia, I, 462; IV, 432; VII, 369; IX, 599; XVII, 92, 227, 506.

terrorem, XVI, 267.

ficta et vera, VI, 554.

causas ambiguas in castra, VII, 264 N.

plumis honorem, VIII, 442 N.

bellum, IX, 277 N.; XVII, 509 N.

ferrum, tela, etc., I, 267 N.; VII, 653; XI, 388 N.

procella astra, IX, 283 N.

pontum super aera, III, 659.

umbram, XVI, 589.

sparsa fama, IV, 1.

cælo astra, XV, 562, 680.

corpora unda, XII, 750.

sparsæ matres solutis crinibus, XII, 598.

oræ, XIV, 9 N.

malæ lanugine, VII, 691 N.

Spartani latratus, I, 421 N.

Spartanorum exercitationes, quibus durabantur, IV, 361 sq. N.; VI, 311 N.

Sparus, telum, III, 388 N.

Spatiatur leo, II, 688.

ignis, IX, 606.

Spatium amittit ictus, IX, 321 N.

adcipere tuba, XVI, 480 N.

sit fatis, IX, 57.

do muris, XVII, 371.

in spatium jacet vorago, XIII, 562.

spatii descriptio, IV, 101 sq. N.; XII, 652 sq.; XVI, 346 N.

spatia septem in circo, XVI, 372 N.

Species nulla viro, VI, 304.

parentum, XIII, 394.

specie ictus, VIII, 388 V.L.

Spectabilis rerum ordo, VI, 657.

Spectacula virtutis, VIII, 554 N.

ferre, et esse, II, 231 V.L.

properare, XV, 645 N.

Spectamen, spectatio, I, 77 N.

Spectat nec tela, nec enses, VII, 6 N.

sic eos, V, 108 N.

mons, seu urbs regionem, III, 418 N.

spectare viros Martis mole, III, 574 N.

urbem e mœnibus, II, 257.

occasum, VI, 595.

spectatus dextra, ausis, castris, Marte, ferro, I, 77 N., 151, 440; III, 317; VI, 210; VIII, 261.

spectabimur, IV, 606 N.

Spectator irarum sedet, VI, 261; VII, 123.

Speculator futuri, I, 679.

Specus ultima, VI, 276 V.L.

Sperare saluti, II, 594 N.

Spernax mortis, VIII, 463.

Spernit novisse senectam, I, 227 N.

ne sperne juvare, XV, 161.

Spes prima coronæ Eurytus, XVI, 505 N.

ægras extendere et certare fatis, IX, 543.

unica rebus trepidis Fabius, VII, 1 N.

Sphinx, XIII, 589 N.

Spiciferæ oræ, III, 403 N.

Spiramen anhelum, XII, 144.

Spirare fratrem, facta, prælia, III, 240 N.; XV, 411; XVII, 397.

odorem, VII, 469; XV, 23 N.

Bacchum, seu Phœbum, IV, 777 N.

spirant duces, signa, h.e. vivunt, II, 430 N.; VIII, 6 N.; XIV, 657; XV, 445.

artus, seu prædæ dentibus, I, 121 N.; VII, 721.

equi solis, XII, 509 N.

nares equi ignem, XVII, 133 N.

Spissa corona, XIII, 140.

spissum cælum, V, 37 V.L.

Splendescere olivo, XIV, 137.

Splendet dies, XI, 369; XII, 9.

Spolia templis fixa, XV, 674 N.

arma heroum, V, 137 N.

foribus ædium præfixa, VI, 434 sq. N., 446; X, 600 N.

præmia militum bene meritorum, XII, 226 N.

Spoliare visu, IX, 597.

montem arboribus, III, 640 N.

Sponte heri, XIV, 153 N.

Deum, XIV, 296 V.L.

Spuma sanguinea rutilat horrida barba, IV, 250 N.

Spumat Signia musto, VIII, 378.

rictus ira, XI, 220 N.

spumant æquora dextra et sanguine, II, 163 V.L.; VI, 12, 706.

venena mixto felle, II, 538; III, 210.

frena, X, 318; XII, 254.

spumanti turbine perflare aures, XI, 579.

Squalet coma, II, 668 N.

squalent campi et serpentes, I, 211 N.; II, 547.

maculæ serpentis auro, II, 585 N.; XV, 139.

corpora, I, 674 N.

ora barba, III, 275.

umbræ picearum, I, 83 N.

crines a pulvere, IV, 251.

Squalida palus undosis terris, VII, 277.

arva, XII, 372.

Squalor orantum, lugentium, supplicantium, I, 631 N., 674 N.

Squamæ loricæ, I, 527; VIII, 425 N.

Stabiæ, XIV, 409 N.

Stabilis gressus, IV, 655.

Stabula ducere cantu, XIII, 347.

stabulis septima ducitur æstas, III, 383 N.

Stabulans Phœbus, III, 399 N.; XVI, 230.

monstrum omne ante aulam Orci, XIII, 579 N.

Stagna Trasymeni, I, 49.

Phaethontia, XVII, 496.

ima Trebiæ, IV, 638 N.

profundi, VII, 282 N.

soli, X, 462 V.L.

Stamen Pelusiacum, III, 25 N.

tertium torquent Parcæ, I, 282.

properat Atropos, XVII, 120 N.

Stare longa senecta, III, 94 N.

in vultu genetrici suorum, II, 639 N. et V.L.

testes factorum, Divos arbitrabere, XV, 112 V.L.

consulta belli probat et curas, IV, 44 N.

stat gloria gentis Agenor, I, 88 N.

terminus ævi, III, 134.

dies, II, 495.

Ausoniæ, XVII, 552.

niveis dentibus vallum, IX, 581.

invadere urbem, II, 235 N.

pro ferro fluctibus uti, XIV, 555.

pensata diu belli sententia, VII, 223.

arduus adversa mole, IV, 651.

stamus in hoste, I, 341 N.; X, 597 N.; XIV, 340 N.; XVI, 13.

stant in vultibus iræ, V, 673.

tenui tramite fauces, V, 96 V.L.

documenta domus, VI, 123 N.

corde timores, IX, 263 N.

tela loricæ squamis, I, 527 V.L.

vigili bella magistro, III, 173 N.

muri urbes peotore in uno, VII, 743 N.

aures, XIII, 333 N.

nulla gaudia Divis, XV, 466.

stabat nequidquam victor ad munimina, XII, 41 N.

in ducibus solis spes et victoria, XVII, 400.

si fatis Carthago, X, 658.

stabant quo Itala regna, XIII, 654.

pœnæ, XIV, 99.

stetit in media urbe rogus, II, 600 N.

medio æquore pugna, IV, 274.

stabit dum vita, IV, 817 N.

stet regno, XVII, 78 N.

quum stetis turmæ, XVII, 318.

staret ad muros sine sanguine Mavors, XIII, 37 N.

starent clausæ mortalibus Alpes, I, 546 N.

stans ceu subito in funere, VI, 497.

vultus, XV, 29 N.

super omnia tela, VIII, 315 N.

stante cruore, X, 462 N.

stantia odorato saxo corpora, XIII, 475 N.

statura obsequia, XVII, 83 N.

stetur si montibus ullis, IV, 746.

Statuit mora capuli, I, 516 N.

statuere urbem, I, 24 N.; VIII, 440 V.L.

aras, IV, 701.

victorem ante mœnia, III, 182.

jura Sagunto, I, 650 N.

fata urbi, XVII, 385 N.

Stellates campi, XI, 266 N.

Stellatis axibus intextus agger, XIII, 109 N.

Stelligerum cælum, II, 289.

caput, seu apex Cæsaris et Divorum, III, 629 N.; XIII, 863 N.

Cf. Cæsares.

Sterile ad pastus mare, XV, 785.

Sternax equus, I, 261 N.

Sternit Deus pecudes in alvum, XV, 87 N.

sternere leto, X, 33 N.

valles cædibus, VI, 602.

iter, XII, 514.

feras, II, 72.

sternitur mons ruina, XII, 153.

area telis, XIV, 378.

mare tranquillum, unde stratum mare, III, 55 V.L.; XIV, 274 N.

sternuntur Jovi, XII, 340 N.

campi milite, IX, 39.

stratus ostro equus, XVI, 164 N.

Stesichorus poeta Himeræ natus, XIV, 232 N.

Sthenius, IV, 343.

Stili cæci, seu cervi, cervuli, valla et tela cæca, stimuli, tribuli, quibus aggeres muniuntur, X, 413 N.

Stimulat fames, V, 312.

jactare corda, III, 649; IV, 169, 499, 727.

iras, II, 55.

equos, IV, 439.

currum, XVI, 366.

in arma, III, 253; VI, 586.

jactare, XII, 504.

ad laudem, I, 245.

Stimuli laudis agunt nos, XVI, 614.

stimulis acuere, urere, fodere, I, 113 N.; VII, 702 N.; XVI, 439 N., 513 N.

invidiæ fodere, VII, 512 N.

Cf. Stili.

Stipantibus armis retro fluit Trebia, I, 47 N.

stipatur curia cœtu, XI, 500.

Stoicorum dogmata de anima, etc., XV, 45 N., 71 sq. N.

de fato stultoque vitæ amore, II, 223 sq. N., 576 N.

Strepit Mavors, IV, 11.

Albula, VI, 391 N.

Memphis, XI, 430.

tuba clangore, VI, 224.

strepunt omnia clangore tubæ, II, 18 N.

Marmaridæ catervis, III, 300.

primordia belli, XV, 515.

arma conlisa, IX, 280 V.L.

Stridet procella, IV, 653 N.; VII, 573 N.

hasta, I, 334 N.; IV, 567 N.; XV, 441, 773.

serpens et flamma, II, 537 N., 587; III, 191; XII, 260.

elephas, IX, 575, 627.

rota, I, 436; II, 175; XVII, 490.

porta sonitu, VII, 49.

murmur sub pectore, V, 222.

strident, seu stridunt alæ Boreæ, I, 589.

saxa, I, 317.

magi, VIII, 500 N.

umbræ, XIII, 798 V.L.

Stridor æris, VII, 605; XIV, 371 N.

rudentum, XVII, 256 N.

magicus, VIII, 500.

stridoribus nullis fusæ hastæ, XII, 26 N.

stridores serpentum, II, 537 N.; VI, 177.

flammæ, II, 537 N.

Stridulus turbo, IX, 510.

stridula ballista, I, 334 N.

Strigosi equi, etc., XV, 605 N.

Stringere ramos, remos silvis, gladium, rem familiarem, aciem oculorum, I, 358 N.; VI, 352 N.

vestigia planta, XVI, 491 N.

metam, V, 25 N.; XVI, 361 N.

ripas, IV, 350 N.

stringunt tenebræ metas, XIII, 299 N.

Strix sparsis sanguine pennis in taxo sedet in inferis, XIII, 598.

Struitur penus, XI, 277 N.

pruina ad astra, IV, 744 V.L.

periculum, XIV, 188.

rogus, II, 599 N.

Strymon Rhipæus, XI, 459 N.

Studium laticum, VI, 144.

gratum, VII, 178.

spectantium in circo, XVI, 482 N.

studia adcendere, I, 185 N.; II, 278 N.

Stupefacit horror sensus, IX, 122.

stupefactus membra, II, 624 N.

Stupere fortunam, V, 202 V.L.

Hectore magno, XIII, 800 V.L.

Stygius vates, II, 427.

flatus, XII, 137.

color, XII, 244 N.

odor, XIV, 587 N.

Jupiter, I, 386 N.

rector, XIV, 242.

Stygia vestis, I, 94 N.

nox, V, 242 N.

umbra, V, 597.

religio, XII, 125 N.

aula et formido, XIII, 522.

Stygium frigus, V, 528.

nemus, VI, 146.

tabum, XIII, 294.

Stygii penates et domus, VI, 488 N.

Stygiæ tenebræ, VII, 724. Cf. II, 616; IV, 786.

Styx in Averno quæritur, XII, 116 N., 120 sq. N.

pice sulfureque horrida, palus et Diis jurari dignata, XIII, 568 sq. N.

Suadet ensis rumpere pacem, I, 11 N.

pavor, VII, 668.

Sub terra et terram, jugo et jugum, VI, 150 V.L.

umbras, XI, 255 V.L.; XVI, 541.

armis, III, 407, 474 N.; IV, 64; VIII, 352; XI, 262.

crimine, XIV, 288 N.

ira, XI, 244.

pondere, VII, 670; XVII, 490 N.

fronte lumina, III, 76; V, 313.

pectore murmur, vulnus, fixa tela, IV, 277; V, 222, 424 V.L., 594.

gutture hæret telum, IV, 171.

ictu, IV, 42 N.

cuspide, IX, 366 N.; XII, 277 N.

nomine, IX, 373 N.; XVI, 306, 476; XVII, 60, 374.

paupere populo ductor, VI, 633.

omine fausto, III, 217.

ossa pervasit horror, V, 390.

omni Marte, VI, 25.

nutu castra fuere, IV, 712.

corde claudit metum, VI, 381.

hoste nullo potare dedimus Bætin, XIII, 676 N.

hæc dixit, XIII, 772.

armis Macetum instaurare bella, XIII, 878.

auras erigi, XVI, 325.

pedibus videre, XVII, 144.

sidera tollere, II, 337.

corde volulat, XII, 556.

nocte, VII, 362.

hoste majore mutare prælia, IX, 431.

imagine, XII, 357; XVII, 481.

æquo honore, XI, 424; XVI, 243.

imagine pœnæ pendet, II, 435 N.

Tartara misit magnam mentem, VI, 40 N.

sub lucem, VIII, 124 N.; XIII, 406 N.

Subcedere terris novis, II, 497.

muros, X, 596 V.L.

Subcendere in iras, I, 164; IX, 525.

face (amoris), XVII, 73 N.

Subcidere ense, V, 41.

bello, XIV, 134.

Subcinctus catenis, II, 341.

nubibus, IX, 471.

populo, X, 485.

furoribus, X, 435.

dolis, X, 189 N.

Subcumbit arbor ictibus, V, 502.

medicina malis, XIV, 609 N.

Subdere colla fortunæ, X, 215 N.

subdita Libye Cancro, I, 194.

virgulta, et Carthago igni, seu tædis, VII, 351 N.; XVII, 223 N., 514.

facibus Mænas, IV, 778 N.

telis, XIV, 411.

Subducere servilio, II, 577.

bello, III, 62.

sacris, XV, 465.

subductus sanguis, VII, 703 N.

vertex, I, 202 N. et V.L.

sol, V, 678.

verber, XVI, 438 N.

subducta tellus, IV, 656 N.; V, 629 N.

lux, VIII, 632.

classis, II, 407 N.

subductum flamen, VII, 243 N.

vallum, I, 366 N.

subducta vela, VI, 325 N.

subducto corpore vitare saxum, VII, 622.

Suberigit Corus Isthmon, XV, 155 N.

Subficere ferre lucem, XIV, 603.

hastæ transmittere spatium, XII, 653 N.

bellis, IV, 536.

subficit dux agmina, I, 36 N.

ictus iræ, X, 296.

subficiunt vix tela furori, IV, 352 N.

Subfixus robore, I, 153. Cf. V, 151; XII, 572 V.L.; XIII, 486; XVII, 308.

Subfundit os flamma, sanguis, IX, 461 N.; XI, 218 N.

ostrum auro, XV, 25.

subfusus vultus lacrimis, VII, 75 V.L.

subfusum cælum, XII, 124.

Subgesta theatra columnis, XIV, 644 N.

Subicere dicta, I, 113 N.

ignes, XIII, 298.

Cf. Subjicere.

Subigit favor plerosque, XVII, 401.

subigere apicem ad sidera, XVII, 640 N.

saxum contra montem, XIII, 610 N.

classem ad mœnia, XV, 218 N.

Marte, I, 302.

parere, vertere, visere, I, 635; XII, 61; XIII, 709.

subacta bella, IV, 363 N.

Subit cura, I, 327.

formido mentem, X, 543.

Deus corda, XIII, 319.

campos, X, 184 N.

agger arduus, I, 348.

ense Caralim, IX, 382 N.

manus feminea, XVII, 16.

rebus defessis, I, 566 N.

munera gubernaculi, XIV, 407.

partem laboris, I, 243.

jugo montis, III, 528; XVII, 605.

jugum equus, XVI, 230.

hostis, I, 488 N.

senectus, VII, 596.

servitia, XIII, 883.

trepidas gentes Martemque Iberum, XV, 2 N.

dumos et dumis, V, 283 V.L.

vertere defessos milites, XII, 61 V.L.

Subitum, seu in, per subitum, subito, de subito, VII, 527 N.

Subitum nemus, III, 688 N.

subitæ frondes, XVI, 588 N.

Subjicere victimam bipenni, XVI, 263.

Cf. Subicere.

Subjungere plura, XVI, 221.

Sublimis cernit, I, 51 N.

equo, IV, 219.

agit equum habenis, I, 161.

dono, II, 453 N.

honore, XIV, 111.

tollit opima, I, 133 N.

cristis, XIII, 143.

sublime sedet, III, 9 N.; XI, 232.

suberigit, XV, 155.

Submittere auxilia, VIII, 23.

signa, XI, 574 N.

arma rupibus, III, 508 N.

colla dolori, Afris, VI, 414 N.; IX, 19; XI, 19.

arcus laxos alicui, III, 613.

clipeos, V, 216 N.

artus, V, 310.

genu, XV, 147.

palmas, seu dextras, I, 673 N.; IV, 409; VI, 695; XII, 640.

submissus in armos equi, X, 464 N.

Subnascens ignis, XIV, 65.

Subnatat pars unda, XIV, 482.

Subnectere plura, XII, 602.

Subnixus ostro, et clade, VIII, 243 N.; XIV, 286.

subnixa galea cristis, II, 398 N.

subnixæ secures lictore, X, 392.

Subposta cælo saxa, III, 90 N.

Subrepit terror pectus, XV, 136.

Subrigitur coma fronte, XIII, 861.

subrecta cuspis, VII, 650 N.

moles ad astra, II, 599.

Subruta Roma, XI, 537.

Subsidit concussus, etc., I, 492 N.; IV, 382 N.; V, 255.

axe perfracto, XVI, 453 N.

leo, V, 310.

leonem, XIII, 221 N.

tellus, IV, 575 N., 310.

fatum, VI, 28 N.

mons, II, 313 N.; XVII, 219 N.

Cf. Crescere, et V, 3 V.L.

Subsistit ardor, I, 582.

lyræ Hebrus, III, 620.

Substramina lubrica plaustrorum, XII, 444 N.

Substringere lintea malo, I, 689 N.

substricti corpus equi virique, XV, 605 N.

Substructa meta, arundo aucupis, VII, 676 N.

Subtemen fulvum, VII, 80 N. et V.L.; XIV, 657; XV, 433.

Subtexere polum nube telorum, IV, 550 N.

clipeum corio, IV, 291 N.

Subvectare saxa, I, 563; IV, 21.

Succi Lyæi, VII, 169 V.L.

Sucro fl. et opp. III, 372 N.

Sudat ebur, æs, marmor, I, 86 N., 98; XII, 642 N.

humor ab uvis, VII, 191.

arma cruore, II, 455.

sudatus labor, III, 92.

labore thorax, IV, 434 N.; XIII, 73 N.

Sudem vibrare, VIII, 552 V.L.

Sudor imaginum, I, 98 N.

pro labore, IV, 434 N.

Suere et sutum rude parma, III, 234 V.L.

Suessa Pometia et Aurunca, VIII, 398 N.

Suevus crinis, V, 134 N.

Suffragia cæca, VII, 540 N.

tristia pravi campi, XV, 734 N.

Sulcat Bagrada arenas, VI, 140.

classis litora, VII, 411; XII, 452.

navis cærula, XV, 239; XVII, 155.

sulcare terram vomere, VII, 166; IX, 191, 203; XIII, 92.

sulcatur aer flamma, I, 357 N.

Anagnia, VIII, 392.

sulcatus limes gurgite, XIV, 362.

Sulcator navita ponti, VII, 363.

Sulcus in aere factus, XV, 141 N.

sulco signare mœnia, XIII, 117 N.

nigranti findere cærula spumantia, XIV, 380.

Sulfur æthereum, X, 167.

arcanum fontis, XIV, 27.

Sulfureus Liris et Nar, VIII, 400 N.

Sulla, VIII, 393; XIII, 855 sq.

Sulmo gelidus, Ovidii patria, VIII, 510 N.; IX, 76.

Sulpicius, XV, 313 N.

Sumere bella, I, 272 N.

pugnam cum duce, VIII, 306.

laborem, I, 242.

piacula, IV, 762.

pericula, XII, 497 N.

non diu arma, XIV, 296 N.

Supellex pura, non pretiosa in deliciis prisci ævi, VII, 179 V.L.

Super his, I, 60 V.L.

clamat, I, 340 N.; XVI, 285.

altior it, XVI, 374 N.

eventu explorare, V, 61.

regno certamina movere, I, 6.

clades, III, 540 V.L.

illi nullus, VI, 68 N.; XVI, 285.

Superæ mentes, I, 19 N.

superum æthera, VIII, 203.

Superis admotum genus, VIII, 293 N.

ad superos non digna pati, XIII, 607, 665.

Superat unus, X, 612.

ripas sanguine Trebia, VI, 297.

superare astu annos, VIII, 465.

Gorgona vultu, IX, 462.

ventos remige, XIV, 488.

noxam omnem, X, 653.

Superba ausa, V, 339.

laurus, XV, 110.

anima virtute, X, 572 N.; XVI, 134 N.

velo navis, XIV, 388.

domus, II, 179; XIV, 646.

Erinnys, II, 694 N.

laus, XI, 435.

superbum nomen, V, 77; XVI, 117.

spolium, II, 190.

insigne, X, 563.

superbi gressus equi, XVI, 443 N.

Supercontexere herbida labsos pondera, XVI, 42.

Superest fortunæ sibi quisque dux, XIII, 188 V.L.

Superfluit urbs Aquileia armis, VIII, 604 N.

Superfusus hostis, V, 550 N.

Superingesta tela, XIV, 411.

Superinstrepit axis, II, 186.

Superstare muro, seu muros, XIII, 300 V.L.

Supinas palmas tendere, VI, 301.

Supplices portendunt dextras, II, 413 N. et V.L.; VI, 302; VIII, 60 N.; XV, 637 V.L.

Supremi campi, X, 206.

suprema videre, II, 461; VIII, 66.

precari, VII, 708 N.

vota capessere, I, 504.

Surda fama, herba, VI, 75 N.

castra, VIII, 345 N.

pactorum, I, 692 N.

timori, XI, 352 N.

surdas aures obstruere, XVII, 85.

surdum nomen, VIII, 246 N.

Surgere super agmina cristis, VIII, 375.

contra, I, 591.

in arma, hastam, ensem, ictum, IV, 610 N.; VII, 591; X, 300.

jaculo super nubila, XIV, 507 N.

surgit pontus, seu fluctus, I, 468, 646; III, 46; XIV, 480.

campus sublatis arenis, V, 536 N.

Phœbus, III, 481.

puer, seu stirps, I, 112 N.; VI, 89.

dies, IX, 183; XI, 454.

surgunt montes, agger, columna, etc., I, 373 N., 585 N.; IV, 744; V, 313; VI, 664 N.; VII, 747; XIII, 54, 110, 660; XIV, 237; XVI, 262.

audito carmine flammæ, I, 103 N.

regna profundo, VII, 418.

flammæ lumine, XI, 218 N.

bella, I, 686; XIV, 293.

res fessæ, II, 492.

equi currentes, XVI, 390 N.

Cf. Consurgere.

Surrentum molle zephiro salubri ejusque vinum, V, 466 N.

Suscipere mentem quietam placidumque animum, VIII, 161.

Suscitat undas Trebia, IV, 574.

Suspendere castra saxis, III, 556 N.; XII, 532 N.

natos ab ubere, IV, 377.

cornipedes, IV, 144 N.

suspensa Anagnia dorso montis, XII, 532 N.

robore, I, 165.

dona feretro, V, 168.

ilia, V, 256 N.

vestigia, XV, 614 N.

eventu pugnæ pignora, V, 83 N.

suspensum corpus librat, XII, 94.

mare, I, 470 N.

suspensi Patres, XV, 457.

Suspiciens cælum nihil amplius inquit, XVI, 83.

Suspirat tellus vapore, XII, 136 N.; XIII, 425.

Suspirant nautæ Ledæos fratres, XV, 82 N.

suspirare Bacchum pectore inclusum, IV, 777 N.

Suspiria congeminans taurus, XVI, 266.

Sustentare vulnus, IX, 174 N.

Sutrium, VIII, 491 N.

Sutum, v. Suere.

Suus Mars, ventus, etc., I, 118 N.

suam Dido vocaverat, VIII, 122 N.

pro ejus, XII, 33 V.L.

Sychæus, I, 90.

Hasdrubalis proles, III, 245... 317 seq.

ducat per opaca, IV, 825.

Symæthus, IX, 410 V.L.

rapidi colunt vada flava, XIV, 231 N.

Symphoniacus, VI, 361 N.

Synhalus, V, 352 sq.

Syphax, rex potens Massæssylorum, quem Scipio et Hasdrubal adeunt, amicitiæ ejus petendæ gratia, XVI, 170 sq. N.

fœdus facit cum Scipione, XVI, 229... 276.

deficit a Romanis ducta Hasdrubalis filia, XVII, 67 sq.

ejus castra cremantur, XVII, 88 sq.

Hasdrubali junctus cum Scipione pugnat, sed vivus capitur, XVII, 119... 148.

an in triumpho ductus, et ubi mortuus sit, XVII, 629 N.

Syracosia urbs, XIV, 289.

Syracusæ obpugnatæ ct captæ a Marcello, XIV, 178 sq. N., 292 sq. N.

urbis situs, magnitudo et fama, XIV, 292 sq. N.

splendor et opes, XIV, 643 sq. N.

quatuor urbes ac duplex portus, XIV, 181 N., 277 N., 640 N., 643 N.

origo, XIV, 50 sq. N.

Syracusani bellum gerunt cum Atheniensibus, XIV, 281 sq. N.

molles ac gymnasiis dediti, XIV, 138 N., 648 N.

Syrticus, V, 243.

Syrtis perfundens sidera, III, 652.

Parætonia, V, 356 N.

semper naufraga, XVII, 634 N.

vasta, I, 408 N.

infida, II, 63 N.

nudatur unda conrepta ab Austro, XVII, 247 N.

T

Tabæ, XIV, 272 V.L.

Tabes et tabum quid proprie significent, II, 463 N.; XIII, 487 N.

tabes nivis, IV, 578 V.L.

adflatus, VI, 159 N.

tabem undantem torquet serpens, XVII, 450.

Tabescit humor calore, h.e. liquefit, IV, 578 V.L.

Tabifica sanies, VI, 276.

Tabraca, III, 256 N.

Tabulata turris, XIV, 301.

Tabum, v. Tabes.

Tabo turbida stagna, I, 49.

adspersa limina, I, 102.

Tacent exta, I, 139 N.

vates, VI, 288.

rura, XV, 616.

Taciturnum flumen et murmur, IV, 224 N. et V.L.

Tacitus liquor Araris, III, 451.

horror, VI, 169 V.L.

nisus, XII, 56.

passus, XV, 615 N.

tacita ripa, IV, 350 N.

aura, V, 401.

penna arundinis, V, 446 N.

flamma et tela amoris, XI, 385 sq. N., 389, 396.

tacitum lumen Phœbes, XV, 563 N.

iter, VI, 71.

murmur, seu rumor amnis, IV, 224 V.L.

letum, X, 209.

numen, II, 486.

per tacitum, VII, 527 N.; X, 353; XII, 555.

tacita vada, VIII, 400.

incendia celata nocte, XVII, 91.

Tactu sopire serpentes, I, 412 N.; III, 302; V, 354.

molli circumdare vellera, VI, 93.

Tadius, IX, 587 V.L.

Tæda virginea, sancta, jugalis, ad funera versa, II, 184 N., 628; III, 64; V, 291; VI, 447; XIII, 547; XVII, 73.

Phlegethontis gurgite adcensa, XII, 714 N.

in præliis, IX, 336; XIII, 199.

Tagus rex et fluvius aurifer, I, 154 sq. N.

Talaria nectere, XVI, 501.

Tali tempore, VII, 227 N.

Tam dirum bellum, III, 229 V.L.

superest ei gloria, XVI, 605 N.

Tanaquil augurio valens, in inferis, XIII, 818 sq. N.

Tangit Tirynthius astra, XVII, 650 N.

tetigit Evandria mater labores futuros, XIII, 817.

Cf. Ara.

Tantum quid ulterius, VIII, 211 N.

tantus mons, IV, 308 N.

Tapetes fulgentes, IV, 268 N.; XVII, 64 N.

Tarantus, v. Tarentum.

Tarcon, seu Tarchon, Telephi f. qui Tarquinios condidit, VIII, 473 N. et V.L.

Tarda palus, etc., V, 5 V.L.

Tardare vestigia gressa, III, 500.

tardata vulnere membra morantur, IV, 622.

Tarde, adnoscas, XI, 557 N.

Tarentum, a Taranto conditum, et a Partheniis, duce Phalanto, occupatum, VII, 665 N.; XI, 16.

captum ab Hannibale præter arcem, XII, 434 sq. N.; XV, 324 N.

receptum a Fabio, XV, 320 sq. N.

Tyndarium, XV, 320 N.

Tarius, IV, 252 V.L.

Tarpeia virgo tondetur præcordia rostro aquilæ, quia arcem Rom. Sabinis prodidit, XIII, 839 sq.

Tarpeia saxa, tecta, rupes, etc. I, 117 N., 541 N.; II, 33; III, 573, 609 N.; IV, 784; VII, 56; XII, 44 N., 609 N.; XIII, 1.

Tarracina, seu Tarracinæ, IV, 532 N.

Tarraco vitifera, III, 369 N.

hospita Baccho, XV, 177.

Tartareus Jupiter, II, 674 N.

turbo, VI, 175.

Tartarea Bellona, V, 222 N.

cymba, V, 267.

vada, IX, 541 N.

urbs, XII, 133.

porta, XIII, 422.

labes, XIV, 596 N.

Tartari altitudo descripta, III, 483 sq. N.

sub Tartara mittere, VI, 40 N.

in Tartara portare luctum, VI, 315.

Tartessia in stagna Phœbus mersit equos, X, 537 N.

tellus, XV, 5 N.; XIII, 674; XVI, 647.

Tartessiacus portus, XVI, 114 N.

Tartessiacum æquor, VI, 1 N.

Tartessiacæ oræ, XVII, 590.

Tartessos, stabulanti conscia Phœbo, III, 399 N.; V, 399.

Taulantius incola, XV, 294 N.

Taulantia regna, X, 508 N.

Tauranus, V, 472.

Taureæ Campani certamen singulare cum Claudio Asello, XIII, 142 sq. N.

Taurini campi, III, 646 N.

Tauromenium et Tauromenitana sedes, XIV, 256 N.

Taurus victima Neptuni, XVII, 50.

Tauro secto litora cingere, I, 25 N.

pro pelle taurina, IV, 291 V.L.

Tauro mixtus Athos, III, 494; XIII, 882 N.

Taxus Maurusia, IV, 567 N.; XIII, 210.

in inferis sedes dirarum avium, XIII, 595 sq. N.

taxo, h.e. veneno, prævertere annos, III, 327 V.L.

Taygeta, IV, 363 N.

Teanum Sidicinum et Apulum, V, 551 N.; VIII, 511 V.L.

Teate, VIII, 520 N.

Tecta gratissima Junoni, I, 27 N.

Œnotria, XIII, 713.

Tegeatis capra, XIII, 329 N.

Tegimen, tegmen, tegumen, I, 402 V.L.

leonis, II, 156 N.

vestis, I, 673.

lænæ, II, 166.

taurorum, II, 474 V.L.

armorum, II, 474.

lævo crure, III, 279 N.; VIII, 419 N.

progalea, I, 402 N., 475 N.; II, 156 N.

pro lorica, I, 528 N.; II, 402 V.L.; XV, 755.

pro clipeo, seu parma, II, 79 N., 166 V.L.; IV, 291; V, 525; X, 317; XVI, 65.

Tegit nox astus, XV, 602.

tecta sollertia quiete, VII, 65.

tempora, IX, 232 N.

Teleboum regna, VII, 418 N.

Telegoni muri, XII, 535 N.

Telesinus, X, 148.

Telgon, IV, 628.

Tellus mendax, v. Mendax.

Telonis Neptunicolæ insula, VIII, 541 N.; XIV, 443 N.

Telum ingens mors, seu ira, II, 576 N.; VI, 359 N.

Jovis, I, 253 N.; IX, 538 N.; XVII, 267.

tridens Neptuni, XVII, 242.

pro armis, II, 535 N.

tela medicata; telis et veneno comparantur vis amoris, oscula, etc., VII, 453 N.

Temerare rem sacram, pacem, etc., I, 11 N.; XI, 161; XIV, 83.

res, victui humano non destinatas, II, 472 N., 635.

Alpes, nubila, litus, III, 499 N.; XV, 529; XVII, 500.

Temisus, magus, carmine pollens, I, 431 N. et V.L.

Temperat felix plaga agros, I, 213.

ictus nautarum voce, VI, 361.

temperare aciem, IX, 268.

Tempestas vasto e gutture fusa, VI, 177 N.

ferrea, XV, 628 N.

ruit torrentibus armis, XVI, 214 N.

aucta timendo, VI, 557 N.

describitur, XII, 603... 663 N.

Templum, curia, I, 617 N.

in templis eorumque foribus suspensa præda, I, 617 sq.; XIV, 649 N.

et picturæ vel cælaturæ, III, 32 sq. N.; VI, 653 sq. N.

eorum postes coronantur in publica lætitia, XII, 641 N., 743 N.

Tempus per geminum, XII, 414.

tempora cava vastant venti, I, 206 V.L.

Tempus componere gentem, XVII, 355.

premendi, XI, 385.

pro tempore blandas voces addere, VIII, 80 N.

in tempore, X, 8 N.

tempore tali, VII, 227 N.

Tenax morsus, XIV, 327.

ævi et vitæ, XIII, 126.

Tendere castris, III, 274 N.

fraudes, VIII, 170.

ad mœnia, Arpos, etc., II, 235; VI, 335 N.; VIII, 37, 242; XIII, 778.

cursum, gressum, iter, IX, 217; X, 73; XII, 268 N.; XVI, 494, 629; XVII, 589.

supinas palmas, VI, 302 N.

vocem manusque, XV, 637 V.L.

tendit se Africa campis, I, 211; XIII, 526.

proximus, XV, 411 N.

solus insano amore pugnæ, VI, 335 N.

honorem nobis, VI, 474 N.

æsculus ramos in æthera, V, 480.

se passus, XII, 512.

dextram supplici, VIII, 60 N.

tenduntur campi, III, 654 N.

Tenebræ Stygiæ, VII, 724.

vitæ, XV, 70 N.

Tenere vicem ventorum, IV, 715 N.

fata, IV, 731 N.

cantu phocas, XI, 447 V.L.

tela adtonitus, IV, 469.

turmas voce, IV, 402.

juvenem in suo Marte, I, 640 N.

præcepta, II, 477.

late tellurem, V, 483.

freno, VI, 231.

tenet otia mente, XV, 58.

eum memori amore, III, 65.

eos ordo inglorius, IX, 331.

carcer flamina, IX, 492.

sententia mentem, XII, 507 N.

eum murus, XII, 76.

eum libido, XI, 598.

Tentare nisus, II, 518.

novum Martem, XV, 360.

secreta pectora Fidei, II, 480 N.

Tenuata ora macie, XIV, 635.

cuspis longe procedit, IV, 630.

Tenuis aura, VIII, 184.

tenues aquæ, XIV, 225.

tenuia vestigia, IV, 147.

Tepefacta hasta, I, 309; VII, 651.

Tepescit flatus, III, 379.

pectus telis, XI, 413 N.

Tepidum telum, IV, 182.

tepidi Nilus fluviique orientis, VI, 289 V.L.

Teporem ministrare, VI, 99 N.

Ter conatus, ter, etc., II, 139 sq.; IV, 457 N., 693; VIII, 155.

terque quaterque felix, IX, 159 N.

rapere corpus circa cineres, II, 266 N.

Terga alicujus videre, XII, 277 N.

fugientia increpitare, II, 250.

dare alicui, XI, 523; XII, 416.

convertere alicui, XIII, 677.

dare ventis, seu malis, XII, 329 N., 678.

dare montibus, III, 507 N.

ferarum agitare, IV, 561 N.

villosa leonis, XVI, 451.

post terga revinctus, I, 450; XVI, 72.

in tergum, seu terga referri, redire, revolvi, recedere, IV, 315 N.

post terga relinquere ventos, XVI, 335.

Tergemini fratres, IV, 355 N.

tergeminus numerus, XIV, 261 N.

tergemina moles, XV, 190 N.

Diva, I, 119 N.

Tergit Aurora nubila, XVI, 135 N.

Terit octava æstas messem, XIII, 671 N.

teritur pes pede, umbo umbonibus, IV, 352 N.; IX, 325 N.

teruntur sedendo, VII, 151 N.

vestigia, V, 180 N.

trita ripa fluvio, IV, 350 N.

tritæ Hercule viæ, II, 356.

Terminus pereundi, III, 559.

ævi stat cunctis, III, 134 N.

Terræ, homines, III, 75 V.L.

Terra peperit omnia monstra, V, 111 N.

ejus motus describitur, V, 615 sq.

instabilis pendet, XI, 456 N.; XIV, 347.

Terreni, XI, 470 V.L.

Terret sonus omnis et aura, VI, 59.

Terribilis decor, VI, 429 N.

Terrigena serpens, VI, 254 N.

exercitus, gigas, IX, 306 N.

Terrigenæ h.e. homines, quorum est in terra vivere, XI, 470 N.

Terror, v. Metus.

Tertia regna Jovi laborant, VIII, 116 N.

regna adsistere ante oculos, XIII, 437.

Tesprotia, v. Thesprotia.

Tesseræ in castris duplicis generis, VII, 347 N.; XV, 475 sq. N.

Testari corpore inmitem solem, III, 268.

gaudia vultu, XVI, 580.

Deos, X, 440.

Testudo acta, I, 365 N. et V.L.

Aonia, XI, 436 N.

Euboica, XI, 288 N.

Tethys reciproca, extrema, sæva, III, 60 V.L., 411 N.; V, 395 N.; XVI, 172 N.

globum telluris circumligat undis, XIV, 347 N.

passim male confunditur cum Thetide, III, 60 N. et V.L.; VII, 120 V.L.

Tetrica rupes, seu Tetricum montis jugum, VIII, 417 N.

Teucer exsul et conditor Carthaginis Novæ, III, 368 N.

Teucri Romani, XVII, 348.

Teucria Pergama, XIII, 36.

Teutalus, IV, 199.

Teuthras canit ad citharam, XI, 288 sq. N., 431 sq.

Texit pampinus umbras, VII, 168.

texere classem alno, IV, 492; XI, 586.

pyras, X, 535.

turrim robore, XIV, 418.

volumina, IV, 319.

vestes auro, XIV, 656 N.

Texturæ varietas et ars, XIV, 656 sq. N.; XV, 425 sq. N.

Thabraca, III, 256 V.L.

Thalami flagrantis amores, XVII, 83.

thalamos superbos sperare, II, 179.

clausit nox, XV, 542.

Thamyris, II, 177.

Thapsus, II, 160 V.L.; III, 261 N.; IV, 635; XIV, 206 N.

Thebarum muri cantu structi, XI, 441 sq. N.

Therapnæus, VIII, 412 N. et V.L.; XIII, 43.

Therapne, seu Theramne, VI, 303 N. et V.L.

Thermæ Himerenses, XIV, 232 N.

Sinuessanæ, VIII, 527 N.

Siculæ, XIV, 27 N.

Thermodon Amazonius, VIII, 430.

Thermodontiaca munita in prælia pelta, II, 80 V.L.

Theron, II, 149 sq. V.L.

Thespiæ, Thespiadæ, Thespius, Thestius, XI, 19 N.; XII, 364 N.

Thesprotia arva in Epiro sita, XV, 297 N. et V.L.

Thessala arma, XV, 278 N.

Thetis passim male confunditur cum Tethye, III, 60 V.L.

Thetidis proles, Phrygiis Vulcania campis Arma tulit, VII, 120 V.L.

Thoantea Diana, IV, 769 N.; XIV, 260.

Thoas, IX, 99 N.

Thraces equi, III, 38 N.

Thracia, sedes Martis et ventorum, I, 433 N., 587 N.

Thracius Boreas, v. Boreas.

Thrasymenus, v. Trasymenus.

Threiciæ, II, 73 N.

Thule ignota, III, 597 N.

Thules incola, XVII, 416.

Thulis, VII, 602.

Thuris, VII, 598.

Thybris ditior Anienis undis, I, 607 N. et V.L.

pater, I, 606 N.; XII, 540.

flavus, I, 607 N.; XVI, 679.

sceptrifer, VIII, 367 N. et V.L.

Tuscus, VIII, 362 N.; XVII, 15.

Thyrmis, XV, 721.

Thyrus, II, 110.

Tiberis, v. Thybris.

Tibia Phrygia, Mygdonia, Lyda, VIII, 504 N.; XI, 430 N.

septena, XIV, 471.

Tibur ejusque conditores Tiburnus, seu Tiburtus, Cora, et Catillus seu Catilus fratres, IV, 187 V.L.; VIII, 364.

ejus pomifera arva et templum Herculis, IV, 224 sq. N.

ejus ebur, XII, 229 N.

Tiburna, II, 554 sq. N.

Tiburnus, v. Tibur.

Tiburtes Magii, IV, 187 V.L.

Tiburtus, v. Tibur.

Ticinus fl. clade Rom. inclytus, I, 45 N.; IV, 81... 87.

Tifata, XII, 487 N.; XIII, 219.

Tigrim Caucasiam instratus equus, V, 148 N.

tigres Caucasiæ, IV, 351 N.; XV, 81.

Hyrcanæ, V, 281 N.

currui Bacchi junctæ, XVII, 648.

Timavus, XII, 215 N.

Timor sacer, III, 31 N.

Tingere, seu tinguere unda, VI, 553; XIV, 6; XV, 250 N.

sanguine, IV, 168; VII, 663; XV, 757; XVII, 315.

tela cruore, IX, 13.

Tingis et Tingitana Mauretania, III, 258 N.

Tiniæ inglorius humor, VIII, 452 N.

Tirynthius, I, 509 N., 661 N.; II, 3 N., 475 N.; III, 433; XVII, 650.

Tisiphone, II, 530 sq. N.

Tisiphones pocula, XIII, 575.

Tissa, XIV, 267 N.

Titan fessus, I, 209 N.

solvit equos, VI, 1; XII, 681.

diluit nebulas, V, 57.

adtollit lampada, XII, 648.

novus, XIV, 344 N.

criniger, XIV, 585 N.

qua vehitur, XIV, 641.

Titanes pro Gigantibus, I, 434 N.; IV, 435.

Titanum bellum cum Diis, I, 435 N.; IV, 435 N.; XII, 725.

Titania, luna, IX, 169.

orbita, X, 538 N.

bella, XII, 725 N.

Tithoni conjux, I, 576.

Titi laus, III, 603 sq.

Titubat solum, V, 628.

lingua, VII, 201.

fortuna, XI, 4.

gressus, X, 631.

Titulus pro gloria, III, 148; IX, 192; XV, 259, 323 N.; XVI, 668.

titulum prætendere cineri, XV, 44 N.

in titulos trahere quid, IV, 151 N.

titulis claris bellique domique præfulgere in imagine, IV, 497 N.

Tlepolemus in Rhodo ins. Lindum, Ialyssum et Camirum condidit, III, 364 N.

Tmolus urbs et mons, vino ac croco abundans, IV, 738 N.; V, 9 N.; VII, 210 N.

Toga et togata gens, XVI, 76 N.

togæ castrisque par ingenium, VI, 617 N.

hirta, I, 613 V.L.

Tolleno describitur, XIV, 320 sq. N.

Tollere damam, XVI, 572 N.

gentem sub sidera, II, 337 V.L.

animum, IV, 36.

moram, IV, 57.

tollit se cælo gloria, I, 1 N.

se arbor, murus, sol litore, Roma, I, 238, 273; VII, 477; XII, 298.

Carthago muros, XV, 221.

sol currum æquore, V, 55.

se equus, XVI, 510 N.

hoc decus, progenuisse, XVII, 286 N.

tollitur pulvere campus, X, 203 N.; XV, 155 N.

Tonans, I, 133 N.; IV, 548; XVII, 654.

dejectus Tarpeia rupe, VI, 713 N.

Tonat bellum, et Mars bella, vel heros armis et bello, I, 436 V.L.; XII, 300.

Ætna, XIV, 160.

dictis, XI, 233.

aula Plutonis, II, 671.

antrum voce sacra, XII, 322.

tonant astra, XVI, 95.

Tondere pascua, VIII, 518.

aristas, VIII, 61.

rostro præcordia, XIII, 839.

Tonitru clipei, IX, 423 N.; XIII, 10.

lætum augurium, cælo sereno, triste nubilo, I, 535 N.

bellantis, XI, 522 V.L.

Tonsas adducere, seu revocare ad pectus, XI, 489; XIII, 241; XIV, 533.

tonsis aptare lacertos, Ausonius non addubitat, XIV, 358.

Tori mortuorum, X, 561 N.

splendentes ostro multo, XI, 274 N.

toros parare mercede regni, XVII, 70 N.

Tormenta muralia, VI, 214.

lenta sedendi, VIII, 233 N.

excutiunt saxa, I, 475.

Torpent dextræ, XI, 348.

defixi, IX, 253.

agmina nervos, IV, 40.

membra frigore, seu quiete, II, 136; III, 637; XII, 19.

vires, VI, 475.

Torpere segni dextra, VI, 262.

Torpescere cogebatur senio rerum, XVI, 14 N.

Torpor iners, VI, 543.

Torquatus, VII, 619.

T. Manlius res bene gerit in Sardinia, XII, 342 sq. N.

severus Consul, XI, 73 N.

Torquere murmur, seu sibila, III, 465; IV, 278 N., 640 N.; VII, 424 N.; IX, 443; X, 245.

tela, I, 253 N., 318; IV, 629, 640 N.; VI, 248; XI, 417.

omnes vires in prælia, IV, 640 N.; VII, 529.

tertia stamina, I, 282.

fretum verberibus, VII, 412 V.L.; XIV, 360 N.

ligamine inplicitum, IX, 629.

flammas, V, 513.

ignes aplustribus, XIV, 423 N.

globos in ora, IX, 503.

hiemem, III, 197 N.

vaporem ex ore; V, 603.

tabem per auras, XVII, 450.

sedilia convulsa, XIV, 547.

lumina, IV, 234.

torquet Boreas mare, I, 592.

mare fluctus retro, V, 625.

terra se circa axem, I, 194 V.L.

nubila turbo, III, 655; IV, 443.

amnis corpora, III, 475.

torta concha, XIV, 374 N.

habena et verber, V, 193 N.

hasta, XV, 373 N.

tortum plumbum, IX, 233.

Torrens ruit, IV, 520 N.

nimbus, V, 384.

bitumen, IX, 609.

armorum virumque, IV, 159 N.; XII, 189 V.L.

umbrarum, XIII, 760 N.

torrentes undæ, III, 52.

torrentia arma, XVI, 213 N.

Torret lampas solis, VI, 157.

viscera Itala, VII, 490 N.

torretur Libye, I, 194 V.L.

campus, XI, 145.

Torvus obtutus, vultus, X, 263; XI, 208, 219.

Totis habenis fertur, IV, 339.

Trabs dira torquetur, IV, 283 N.; VI, 280 N.

Tractare bella, seu prælia, II, 113; VI, 75; XV, 358, 463.

pontum per artem, IV, 713.

vulgum imperio, XIV, 81.

interritus ora fera, XVI, 238.

Tractus undarum et flammarum, III, 55 V.L.

Tradere famæ, XVI, 45 N.

flammæ, ventis, aquæ, I, 62 N.

Traducere eadem, carmina, etc., XI, 609 N.

noctem, IX, 4.

Tragula Choaspei armat dextram, III, 318, 319 V.L.

Trahere umbram tellure, III, 409.

voce agmina, seu equitem, III, 254 N., 598; IX, 559; XVII, 124.

pubem æquore, XV, 242.

membra languentia, I, 503, 555; IV, 69; VI, 17.

secum omnia, seu Ausoniam, VIII, 333; X, 51.

certamina equitum, XII, 178.

Martem, seu prælia, XV, 610; XVI, 676.

volumina curvata, XIII, 644.

fata, VI, 191.

oculis, seu auribus, VIII, 135 N.

vultus alicujus, XIII, 806 N.

in titulos Capitolia capta, IV, 151 N.

famam a gestis, XII, 81 V.L.

signa ad Tyrios, XVI, 182.

nomen a sanguine, seu amne, II, 557; XIV, 218.

semina ab Œnea stirpe, XIII, 31.

auras æthereas, XVII, 376 N.

odorem, VII, 469.

noctes, XII, 21 N.

suspiria, I, 530.

verba cum fletu, VIII, 79 N.

cælum, I, 202 N.

aliquem flammis in Libyam, XVI, 153.

templa in cinerem, XIII, 319.

volucres per auras, seu cælo, VI, 158; XIV, 263 N.

trahit nubem ungula, II, 174.

lyra Protea, XI, 448 N.

eum gloria, VI, 332.

Ticinus lente liquorem, IV, 84.

noctem Titania orbita, X, 539.

lævus deus, XIV, 494.

tracto æstu relabi, III, 55 N.

Trames vitæ clivosus, VI, 120.

lævus in circo, XVI, 361 N.

Tramittere, seu transmittere saltu fossas, seu Gangem, VIII, 552 N.; XII, 460.

arenam, XVI, 485.

Alpes, XV, 818.

bella, XVI, 700.

signa terris Libyæ, XVI, 681.

alicui signa, VII, 383 N.

rostrum per navem, XIV, 384.

calamum patulo hiatu, II, 119.

artes honori heredis, V, 362 N.

tramittit, seu transmittit, IV, 487 V.L.

lacum, seu æquora nando, alno, velo, IV, 345; XII, 522; XIV, 569; XVI, 27.

litora puppis, XV, 166.

fluctus Cycladas, I, 472 N.

arduus spatium castrorum saxo, VIII, 558 N.

latratus spatium, XIV, 22.

acies imago, XVII, 539.

cuspide lumen, seu pectus, et cuspis crates, IV, 541; V, 522; VII, 658; XV, 379.

fessus corpus deditum Pœno, II, 509.

tacitus honores, seu cœpta alicujus, VII, 162; XI, 304.

Tranat avis, seu arundo per auras, III, 662 N., 682 N.; XII, 95 N.; XIII, 185.

Hasta pectus, XIII, 238 N.

equus spatia, XVI, 334.

tranare pericula, XVII, 365 N.

Cf. Enare.

Transabiit hasta, XII, 264 N.

Transadigere jaculo, X, 140.

Transcendere annos viribus, seu factis, I, 226; IV, 426 N.

facta suorum, III, 607 N.

Transcurrit arundo per geminum tempus, XII, 414.

Transferre iras in Pœnos, IV, 458.

cursum, III, 472.

Transfodere arcu, VII, 659.

Transforat hasta pectus, IX, 569.

Transfundere agmina in campos, XII, 429 V.L.

Transgredi per cærula saltu, XIV, 418.

Transigere juvenem, seu hastam per ubera, et pectora cuspide, II, 648; IV, 394, 631; V, 473, 577; XIII, 229; XIV, 481.

ævum venatibus, III, 390.

cursu certamina campi, X, 471 N.

Transit tellus, quam nos transimus, III, 157 V.L.

ultima ætas Dardanii nominis, VII, 11.

transire equo fulmina, I, 255.

saltu spatia inproba, XIV, 509.

ilia cuspide, X, 23; XIII, 166.

Transmittere, v. Tramittere.

Transtra novare abiete secta, VI, 353 N.

Transvehit, seu travehit pons agmen, IV, 487 V.L.

Transverberat hasta, etc., II, 125; VII, 673; IX, 593; XIV, 408, 443; XV, 806.

Transvolat trabs propiorem hostem, IV, 285 N.

Trasymenus lacus, nobilitatus clade Rom., I, 49 N. et V.L.; V, 1 sq.

ad Trasymena fluenta, miles Tyrrhenus captus, XIV, 150.

Travehere, IV, 487 V.L.

Trebia fl. clade Rom. inclytus, I, 47 N.; IV, 498... 697.

precibus Junonis suscitat undas, IV, 573 seq. N.

insurgit in Scipionem, quem numen fluvii increpat, IV, 638... 697 N.

Tremulus pontus, seu liquor, II, 664; XII, 732; XIII, 26.

ductus hastæ, IV, 258 N.

conatus, IV, 211.

tremula flamma, I, 357.

umbra, VII, 145.

imago, XIV, 566.

tremulum corpus, XIV, 599.

nutamen cristarum, II, 399.

tremula antra, XII, 138.

Tremunt limina portæ sonitu, VII, 49 V.L.

hoc victores fecisse, XV, 551 N.

iræ, VII, 581 N.

tremere aliquid, seu aliquem, II, 53 N.; X, 443; XVI, 10, 93.

inceptis, XI, 323 N.

trementes, seu tremebundæ hastæ, II, 448; V, 628; VI, 251; X, 118 N.

venæ, II, 467.

muri, I, 637.

Trepidant mœnia, I, 129.

sidera, VIII, 655.

Trepidus somnus, XV, 48 N.

cursus, VIII, 222 V.L.

equus, XIII, 146 N.

trepida urbs clangoribus, XIV, 667.

planta, VIII, 281 N.

pietas, VI, 100 N.

trepidi rerum, seu salutis, II, 234 N.; IX, 584; XII, 13.

pietate, XVI, 474 N.

trepidæ res, VII, 1 N., 88; XI, 166.

Tribuunt Dii secundi hunc diem Murro, I, 455.

tribuere locum facto, XII, 313.

Tricastini, III, 466 N.

Tricorporis iræ, XIII, 201 N.

Tridens cæruleus, XIV, 13.

sævus, III, 53 N.

æs, seu rostrum, VI, 358 N.

telum Neptuni, XVII, 242.

Tridentipotens, XV, 159 V.L.

Trieteride mota Edonis, et trieterica sacra, IV, 776 N.

Trifaux forma Cerberi personat, II, 551 N.

Trifida lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N.

rostra, VI, 358 N.

Triformis Diva, I, 119 N.

Trilix auro lorica, II, 401 N.

Trinacrius rex, XV, 423 N. Cf. III, 257.

trinacria, V, 489 N.; XIV, 11 N.

mœnia, XIV, 614 N.

Triocala, seu Tricala, XIV, 270 N.

Tripodas sacros Autonoe tenebat, XIII, 401; XVII, 281.

Triquetræ oræ, V, 489 N.

Tristis terror, ira, ursa, XI, 540 N.

fragor, seu cælum, XII, 603 V.L.

terra cælo, XII, 371 N.

Calydon Dianæ, XV, 307 N.

Titan, XIV, 345.

sitis, VI, 94.

tristes anni, XV, 597.

Superi, IV, 547 N.

tenebræ, VI, 150.

epulæ, III, 281.

tristia corda, jussa, dicta, I, 147 N.; II, 2.

ausa, II, 495 N.

Trisulca lingua, VI, 222 N., 263.

Triton excitus æquore, inflat buccinam, seu tortam concham, XIV, 373 sq. N.

Tritonia Pallas, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297, 440.

Tritonis Nympha, II, 65 N.

palus, III, 322 sq. N.; IV, 533 N.; IX, 297.

Triumphare clamore, XVI, 444.

triumphantis habitus, XVII, 645 N.

Triumphus Scipionis describitur, XVII, 629... 650 N.

in triumpho simulacra urbium, populorum, etc., in ferculis portabantur, et qualia, XVII, 635 sq. N.

triumphum ducit fama, XVI, 594 N.

Triviæ lacus, nemus, VIII, 362 N.; XIII, 786.

Trogilos, XIV, 259 N.

Troius exsul, I, 42 N.

Troia mœnia, XVI, 678 N.

Troja bis, vel ter capta, I, 43 N.

in Trojam raptæ mille carinæ Græc., III, 229 N.

Trojana gens, XVI, 655, 658 N.

altaria, I, 543 N.

Trojugenæ, XVI, 658 N.

Trojugenis vulgus amicum durat, XIV, 117 N.

Tropæum fixi capitis, II, 209.

insigne stat urbs, XIV, 683 N.

navale, VI, 663.

tropæa Salaminiaca Eoaque, XIV, 282 N. et V.L.

Agathoclea, XIV, 652 N.

æquorea, XIV, 32.

Cf. I, 221 N.; IX, 382; XI, 549 N.; XV, 491.

Truentinæ turres, VIII, 433 N.

Truncata frons, IV, 539 N.

membra, XIV, 490; XVII, 149 N.

Truncus capitis, X, 310.

trunca frons, III, 42 V.L.; IV, 539 N.; IX, 400.

truncum caput auribus, VI, 50.

trunci artus capitum, VI, 9.

Trux os, I, 132.

ira, V, 299.

procella, III, 228.

lingua, III, 305.

audere, XIII, 220.

Tu--vos vobis abstulit pavor, IV, 403 N.

Tuba Tyrrhena, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N.

Tudæ, seu Tude, v. Tyde.

Tuder, seu Tudertum devexum pendet, IV, 222 N.; VI, 645 N. VIII, 462.

Tueri nomina, sola fama cladum, IX, 353.

Tullia, Servii f. ardenti Phlegethonte natat, XIII, 833 sq.

Tullius, regia progenies, VIII, 404 sq. N.; XII, 175.

Tullus, IV, 183.

Tum et tunc permutantur, VI, 299 V.L.

tum me scindat, nisi, etc., XV, 538 sq.; XVI, 695 sq.; XVII, 465 sq.

Tumefactum mare, I, 197; III, 54; XVI, 98.

cor, II, 28; VII, 14; VIII, 232.

Tumere atavis, secundis, ad nomen patriæ, vana, etc., IV, 150; VI, 598 N.; VII, 73; X, 51, 176; XI, 556; XV, 292; XVII, 429.

rabie, bile, ira, II, 626 V.L.

Tumescit fluctus flatu, I, 471.

Tumidus sponsa, ore, etc., V, 290; VII, 636; XV, 675.

vox, XI, 69.

tumida vela, I, 575; VII, 243.

cervix, VI, 233.

lingua, XVII, 120 N.

unda, seu fluctus, X, 319; XVII, 290.

tumidi Galli, XI, 25.

Tumor, ira, II, 626 V.L.; XIV, 117.

pro superbia, II, 288 N.; III, 246; VIII, 545; XIV, 117; XV, 689; XVII, 119 N.

Tumultus pugnæ, XV, 730 N.

animi, X, 372 V.L.

tumultu fretum rapitur, XIV, 146.

Tumulus Hesperiæ Cannæ, I, 50 N.; XIV, 285 N.

inanis, seu honorarius, v. Cenotaphia.

tumulos celebrare, XVI, 292 N.

Tunc, vide Tum.

Tunger Maurus, VII, 682.

Turba Cereris, XIII, 535.

Veneris, XI, 395 N.

Libyssa, I, 247 N.

Turbare pontum sanguine, VII, 150; XI, 139.

terras pontumque, I, 37 N.; XVII, 352.

populos armis, IV, 704.

loquentem, II, 329.

turbat clamor, XI, 602.

turbant classica portas, I, 271.

tela Tisiphones Jovem, II, 535.

turbatus casu, I, 518.

mundus, XII, 336 N.

somnus, I, 66.

vultus, IX, 462.

equus, I, 255 N.

malis, II, 642; XII, 502 N.

turbata gens luctu, I, 169.

Saturnia ira gradum, II, 529 N.

casu, I, 518.

frena pavore, II, 199 N.

pax, III, 416.

turbatum os fletibus, XIII, 696.

mare carinis, III, 174 N.

turbatæ hortatibus aures, II, 580.

undæ, VII, 254.

Turbidus infit, invadit, etc., I, 477 N.; II, 559, 619; V, 380; XII, 255; XV, 296.

amnis, XVII, 121.

turbidæ iræ, IX, 23; XII, 417.

turbidi ausi, XIII, 214.

turbida tempestas, I, 134.

stagna tabo, I, 49.

nubila, IV, 441.

Turbo acer equitum, XV, 627 N.

Tartareus, VI, 175.

turbine sævo clades veniunt, I, 41 N.

rupto, V, 208 N.

Martis, II, 4 N., 555; XI, 101.

letifero stridet serpens, III, 191 N.

pugnæ inpacti, IV, 370.

terræ motæ, V, 632.

murali, IX, 568.

nigro sanguinis, IX, 365.

directo intorquet robur, IV, 540 N.; XVI, 58, 498.

saxi, II, 135 N.

fraxini, V, 548 N.

fatorum, V, 54 N.; IX, 287.

cæco ventorum, I, 538 N.

pugnæ, V, 350.

telorum, XIV, 297 N.; XVII, 407.

nigro lanceæ, XV, 631 N.

furiali tollitur clamor, XVI, 319 N.

effundit vires, XVI, 498 N.

flammarum, XIV, 65.

Turgentia colla, II, 546.

Turpat ora pallor, VII, 631.

Turpis senecta, XV, 651 N.

Turrigera fera, IV, 408; IX, 560.

Turris poliorcetica ejusque tabulata, I, 348 sq., 362; XIV, 300 N., 419.

pericli, II, 576 N.

Turrita frons collis, I, 327 N.

tempora cinctus murali corona, XIII, 366 N.

figura celsa, alma Carthago, XIII, 13.

moles, IX, 239 sq. V.L.

turritum dorsum, IV, 599.

Tuscula mœnia, VII, 692 N.

Tuscus lacus, VII, 378 N.

Thybris, VIII, 362 N.; XIII, 6; XVII, 15.

Tussis aspera quatit pulmonem, XIV, 601 N.

Tutela navis, v. Navis.

Tutia fl., XIII, 5 sq. N.

Tuto discrimine, XIV, 510 N.

tutis telis incessere, V, 444 V.L.

Tuus Mars, I, 118 N.; XV, 801 N.

Tyde Ætola, III, 367 N.

a Diomede condita, XVI, 368.

Tydides, XIII, 48.

Tymbrenus, II, 633.

Tyndaris, seu Tyndarium opp. et Tyndaridæ, XIV, 208 N.

Tyndarium Tarentum, XV, 320 N.

Typhæus, seu Typhon, cui inposita Inarime ins., VIII, 540 N.; XII, 660.

sub Ætna, XIV, 196 N.

Tyrannus Tyrius, I, 239 N.; IV, 196 N., 707.

Tyriæ leges, XV, 5 N.

Cf. I, 82, 143, 239; III, 1; XV, 318, 732.

Tyrrhena pubes, I, 111.

tuba, II, 19 N.; IV, 167 N.; V, 12 N.

vada, XVII, 601 N.

Tyrrhenæ oræ, VII, 29 N.

Tyrrhenus tibicen, IV, 167 N.

tubæ inventor et auctor gentis Tyrrhenæ, V, 9 sq. N.

U

Uber campi, IV, 544.

Rutulo sanguine Thapsus, III, 261 N.

parvus sub ubere natus, III, 63 N.

Ubi nunc sunt Scipiadæ, etc., VII, 106 N.

Udi campi, VIII, 506.

Ufens fl., VIII, 382 N.

miles, IV, 337; IX, 587 V.L.

Uligo pestifera, VIII, 379.

Ulixes, II, 182.

Ulnis validis gurgitem frangere, III, 457.

Ulterior corona militum, VII, 589 N.

Ultima virtus, I, 560.

mundi, VII, 108 N.

rerum, VII, 221.

pompa, XV, 391 N.

fata, VII, 224 N.

pati, VII, 23.

Ultor dies stat, II, 495.

Ultrix hora vocat, V, 655 N.

lancea, I, 539.

Ultro, varii sensus, VI, 678 V.L.

Ululat flebile ripa, VI, 285 N.

carmina, III, 346.

dolor, VI, 563 N.

ululatus Nymphis Tagus, I, 156 N.

Umber (canis) nare sagax feras exigit, III, 295 N.

Umbo ærati luminis, II, 211 N.

umbonem incutere fesso, II, 256 N.

umbone urgere catervas, XIV, 135.

premere jacentem, XV, 797.

umbonibus junctis teritur, IV, 352 N.

Umbra, I, 97 N.

magni corporis, ingens, parva, in inferis, V, 421 N.; VIII, 145 N.; X, 288; XI, 346; XIII, 799.

belli, XV, 316 N.

humens, seu uvens noctis, et juventa, I, 259 V.L.

umbram facere tropæis, XIV, 283 N.

trahere tellure, III, 409 N.

umbræ fluvio nutritæ, IV, 679 N.

nemorum, XIV, 302 N.

nigrantes, XII, 122.

frondentes, XII, 354 N.

squalentes picearum, I, 83 N.

cavæ, XIII, 894.

laceræ, XII, 547 N.

obscuræ, XV, 386 N.

vagantur corpore insepulto, XVI, 293 N.

Ausoniæ rediviva in bella retractant dextras, X, 256 N.

eo habitu ad inferos descendunt, quo erant tempore mortis, XII, 547 N.; XIII, 825.

amplexu petitæ fallunt, XIII, 648 seq. N., 651 sq.

fumo et nebulis similes, XIII, 652.

non sensuræ, quid gesserint, XV, 45.

strident, XIII, 798 V.L.

umbris demittere, I, 439 N.

pacem dare, XVI, 293 N.

revocare aliquem, XVII, 462.

ad umbras tantum hosti superest, VII, 102 N.

Cf. Manes.

Umbrat quercus fastigia montis, V, 488.

olea montes, XIV, 24.

capillus, I, 403.

barba rictus, V, 440.

umbratus visus Panis Dei, XIII, 342.

Bætis cornua ramo, III, 405.

Umbriæ fluvii et urbes, VIII, 446 sq. N.

Umbrifer mons, XIII, 219.

Umbrosus mons, V, 45, 481.

Una pro cum, III, 268 N.

Unanimum pectus, XVI, 251.

Unca pondera curvati ferri locat navita, VI, 355 N.

naris ob pestem, XIV, 604 N.

uncæ inanus tela, XIV, 322 N.

Undæ Boiorum, IV, 159 N.

sanguinis, IV, 159 N.; X, 239 N.

flammæ et fumi, II, 631 N.

Undans flamma et fumus, II, 631 N.; IX, 446 N.

dolor, ira, cura, VIII, 288 N.; XI, 548.

vulnus et sanguis, X, 239 N.

amnis strage, XVII, 602.

procella, seu nubes pulveris, V, 538 N.; XIII, 158.

pectus felle, XI, 548 N.

undantem tabem torquet serpens, XVII, 450.

undantia fluitant frena, VIII, 283 N.

Unde, I, 283 V.L.

Undivagus uritur Python et Corniger Hammon, XIV, 572.

Undosa regna, V, 21.

Berenicis, III, 249 N.

Ungere tela cruore, IX, 13.

pice, I, 355.

vulnus succis herbarum, V, 352.

Ungues ferri curvi, XIV, 324 N.

unguibus femineis læsum corpus, XV, 761 V.L.

Unguine pingues tædæ, XIV, 427.

Ungula pulsat axem, XVI, 376 N.

vix toto cornu emicat, XVI, 319.

Phaethontia dispergit rores, VII, 206.

Unicus rerum fessarum, X, 273 N. et V.L.

Uniones rubri maris, in aure lucentes, XII, 231 N.; XIV, 663 N.

Unum naufragium, XIV, 285 N.

non una fides, XIV, 351 V.L.

unum vidi vultum, unum, etc., VII, 387 N.

Urbs e mœnibus spectans, II, 257 N.

condenda, aratro signari solebat, XIII, 117 N.

Urere gentem flammis, II, 351; VII, 490 N.

saltus ad pabula, VII, 365 N.

pectora flammis decoris, XVII, 294 N.

urit Phlegethon ripas, XIII, 563.

stimulis metæ finis, XVI, 513 N.

fames, II, 482 N.

frigus, IV, 68 N.

usta cutem soror Mauri, II, 439.

Cf. Exurere.

Urgere, seu urguere vestigia Pœnorum, XII, 223.

ultima fata, seu fortunam, VII, 224 N.

in hostes mucronem, etc., X, 25; XV, 685.

voce, I, 383 N.

pondere arboris, V, 252.

factis quemque, IX, 245.

umbone, XIV, 135.

juvenem cavare humum, XIII, 428.

urget Romanos hinc rupes, hinc vox, etc., V, 199 N.

vapor, IV, 686.

prælium, VI, 265.

fortuna, IX, 9.

urgent vestigia nati ad manes, XII, 419 N.

mala, VI, 374.

membra terras, III, 201 N.

Urna minans dira, IX, 27 N.

Uti Marte suo, XV, 801 N.

Utica prisca situ, III, 241 N.

Uva apum, II, 221 V.L.

uvæ odoratæ, VII, 191 N.

Uvens palatum, VII, 651 N. et V.L.

uvens et uvidus N. Heins. passim conji. pro humens et humidus, I, 259 V.L.; II, 469 V.L.; III, 522 V.L.; VIII, 458 V.L.

Uvifera arva, VII, 207, 263.

Uxama Sarmatica, III, 384 V.L.

V

Vacat non invidiam timere, etc., VII, 269 V.L.

quatenus indulgere, XVII, 373.

Vacca urbs, III, 259 N.

Vacuare ora cerebro, XIII, 477.

penates inpensis, XI, 569.

Vacuus aer, I, 97 N.

hiatus, VII, 722 N.

vacuum bello, II, 555; XVII, 228 N.

cubile, II, 86.

Vadum pro aqua, mari, fluvio, I, 52 N., 157; II, 1; III, 53.

Vada flava Symæthei, XIV, 231.

Vaga urbs, III, 259 N.

Vagenni, seu Vagienni, VIII, 605 N.

Vagina eburnea, XVI, 207 N.

Vagitus gravis infantum ominosus, III, 77 N.

Vagus Afer, XV, 538 N.

Chrysas, XIV, 229.

miles, IV, 826 N.

Diomedes et Hercules, XVI, 368 N.

victor, XIII, 763.

vaga imago, VII, 144 N.

Cymothoe ac mare, III, 58 N.

vagæ volucres, II, 96; XVI, 565 N.

vaga tonitrua, XV, 144.

vagos cursus vertere, V, 630; IX, 242 N. et V.L.

Valere numero, VIII, 509.

manu, XI, 392.

mente pudica, XVII, 31.

augurio mentis castæ, XIII, 819.

Valeriæ gentis origo et auctor Valesus, Valesius, Valerius, v. Volesus.

M. Valerius Corvinus et Messala, V, 78 N.

Vallat Thebas chelys, XI, 443 N.

vallare castra monitis, VII, 408 N.

vallata urbs monte, XV, 405 V.L.

galea dentibus apri, IV, 559 N.

porta, XII, 490 N.

Vallum elephantorum, IX, 581.

Vaniloquum os, XIV, 280.

Vanus morsus, X, 296.

haruspex, V, 163.

tumor, III, 246.

ictus, V, 570.

vana dextra, seu turbo, IV, 557 N.; VI, 249 N.

fides, XIV, 351 V.L.

oscula, XIII, 652.

luctari, XVII, 313.

minitari, I, 306 V.L.

murmura, XII, 629.

vanum æquor, II, 459 N.

vani, II, 459 V.L.

Vapor sævus urguet, IV, 686 N.

vaporis victor, V, 180 N.

Varenus Mevanas, IV, 543 sq.

Variare prælia, XIII, 206.

exsequias, XIII, 469.

per artem vestes, XIV, 659.

Varro, homo sordido loco natus, suffragiis turbæ forensis Consul creatur, VIII, 242... 257 N.

dux temerarius, VIII, 258... 277; IX, 1... 177.

trepide fugit, IX, 644 sq.

tristis redit Romam et benigne excipitur, X, 615... 639.

Vascones, III, 358 N.; V, 197.

Vasta silentia noctis, I, 67 N.

Syrtis, I, 408 N.

Vastant cava tempora venti, I, 206.

vastare greges, VI, 161.

agmina clava, II, 155.

Bruttia signa, XVII, 432.

iter, et mentem, III, 469 N.

Vates sacri, XII, 408 N.

Stygia, II, 427.

pleni et toti Dei, quos Deus intrat, inrumpit, insidet, inplet, possidet, III, 697 N.

iis inest numen, XIII, 787 N.

Vaticiniorum frequens usus in sermone poetico, I, 125 sq. N.; XIII, 507 sq.

Vectem vibrare, VIII, 552 V.L.

Vectones, III, 378 N. et V.L.

Vector, XVII, 137.

Vehere bella per æquor, VII, 472 N.; XV, 162.

vehitur qua Titan, XIV, 641.

Veientes pugnant cum Fabiis, II, 4 sq. N.; VII, 40 sq. N.

Velatur pallor casside, XIV, 637.

lino, III, 24.

Velinus fl., IV, 183 N.

Veliternus, XIII, 229.

Velitræ, VIII, 377 N.

Velle famam nomenque, XII, 473 N.

arma, II, 518 N.

ac nolle ambobus idem, IX, 406 N.

quid vellet crastinus Auster, XIV, 455.

volet Roma, etc., V, 601 N.

volens propitius, V, 167 N.

volentem cepere postes, VII, 174 N.; XV, 480; XVI, 142, 218.

volentia saxa, XI, 442 N.

Vellera depexa ramis, XIV, 664 N.

circumdare saucio h.e. vittas, VI, 92 N.

fucare, XVI, 176 N.

niveæ lanæ tondere, XV, 706.

Vellere dextram, IX, 520.

sede Calpen, IX, 319.

dum certant signa, V, 66 N.

Velum, ex aplustri dependens, X, 324 N.

vela dare, III, 7; XVI, 178.

dare labori, famæ, fatis, III, 706 N.

substringere, seu contrahere, I, 689 N.

deponere, II, 11 N.

fundere, I, 25 N.

subducere, VI, 325 N.

Cf. Carbasa.

Venæ electri, I, 229.

sitientes Barces, III, 251.

silicis, II, 445 N.

terræ, VII, 490 N.

Venafrum, VIII, 401 N.

Venale vulgus, XIII, 680.

venales animæ, XV, 500 N.

in prælia dextræ, V, 195.

Venatricum humerus pectusque dextrum nudatum, XII, 715 N.

Venatu h.e. pellibus induta, VIII, 516 V.L.

Vendere honorem rerum exitio, VI, 474 V.L.

Venenum Assyrium, XI, 40 N.

blandum desidiæ, III, 580 N.

fraudis, VII, 260; XIII, 536.

invidiæ, XI, 547 N.

mentis, XI, 307.

veneno infecta tela et gladii barbarorum, I, 219 N.; III, 272 sq.; XV, 681 sq.

veneno et telis comparantur vis amoris, oscula, etc., VII, 453 N.

venena domare tactu, VIII, 499 N.

Venerari Divos, XI, 502 N.

honore, IV, 700.

veneranda Cybele, IX, 293 N.

Venetæ gentes, XII, 217.

Veniam poscere deos, IV, 766 N.

Venit mihi gloria pugnæ, II, 229; V, 173.

Corus in carbasa, I, 688.

templis plurima hostia a populo, IV, 813.

mater in nepotes Herculeos, in nomen, etc., VI, 636 N.

in seros nepotes, IV, 399 V.L.

telum in artus, XV, 376.

in terga, XVI, 55.

vigor membris, VII, 594.

quercus a prima die, III, 690 N.

venire in enses alicujus, IX, 198 N.

ad magnos Deos, IV, 731 N.

veniens clades, I, 41.

venientia fata, seu sæcula, I, 137; III, 11.

ventura sæcula, VIII, 407.

ventum huc, ut, etc., XII, 556 N.

Ventilat aura jubas, XVI, 443.

flatus incendia, XVII, 506 N.

pinum, XIV, 432 N.

Vento populari, seu iniquo, et rumore, convicio, etc., jactari, VIII, 291 N.

ventis quid tradere, I, 62 N.

ventorum prælia, III, 658 sq. N.; IV, 321 seq. N.; VII, 569 sq. N.; XII, 617 sq. N.

carcer, VII, 658 N.; XIV, 71.

alæ, I, 589 N.; XII, 617 N.

frontes, capita ac tempora alata, VII, 257 N.

venti promiscue ponuntur, XII, 617 N.

ventos relinquere post terga, XVI, 335.

anteire lacerto, XVI, 561 N.

Venuli sanguinea cervice revellens telum, IV, 181.

Venus occulta, III, 381.

Lucrina, XIV, 410 V.L.

e spuma maris nata, XVII, 285 N.

ejus fœdera passæ, II, 83.

apud Jovem queritur de periculo Romanorum, III, 557 sq. N.

ejus gens, IV, 133 N.; XII, 324.

Scipionem cum Trebia pugnantem, ope Vulcani, periculo eripit, IV, 667 sq. N.

Erycina, VI, 697 N.

ejus currui juncti olores, vel columbæ, vel leones, VII, 441 N.

ejus studium in ornanda coma, et opera Cupidinum in hac re, VII, 446 sq. N.

cestus, seu cingulum, quo vestem ligat, VII, 447 N. et V.L.

purpurei capilli et amictus, VII, 447 et V.L.

roseum os, VII, 448 N.

Cypria et Paphia, VII, 456 N.

certat de pulchritudine cum Junone ac Minerva, VII, 437... 471 N.

nitenti vultu ridens adfulsit, et omnia circa nemora, spirantem sacro traxerunt vertice odorem; nec judex Paris sedisse valet, fessique nitoris luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri, VII, 467 sq. N.

ope Cupidinum Pœnos enervat Capuæ, XI, 385 sq. N.

ejus filii, VII, 446 N.; XI, 388 N.

insidias Junonis anteire laborans, fecit ut Jupiter amore Pomponiæ caperetur, et sic nasceretur Scipio, XIII, 616 sq.

iram Neptuni mitigat, XVII, 283 sq.

Ver ejusque adventus describitur, XII, 1 sq. N.

Verber Baliare, I, 314 N.

Tisiphones, quo agitat manes, II, 530 N.

alternum pedis, III, 347 N.

centenum, seu centum remorum, XI, 490 N.; XIV, 487 N.

verbera læta movent Luperci, XIII, 330.

incutit Erinnys, II, 625 N.

verberibus torquere fretum, XIV, 360 N., 487 N.

Verberat aquæ splendor laquearia, VII, 145 N.

verberare aures, seu oculos, II, 580 N.; III, 694.

Vercellæ, VIII, 597 N.

Vergellus torrens, in quo pons cæsorum structus, VIII, 668 N.

Vergit favor ad Pœnos, VIII, 562 N.

mens ad Martem, II, 381.

Sicilia in Italiam, XIV, 77.

Vero, cum emphasi usurpatur, XVII, 460 V.L.

Verona Athesi circumflua, VIII, 595 N.

Verrere humum barbis, XIII, 311.

æquor retibus, XIV, 263 N.

verrit tecta Deum crinibus, VI, 561 N.

verrunt nautæ, venti, delphines mare, nubila, etc., XI, 472 V.L.

Verriculum, XIV, 263 N.

Versare se in vulnere, V, 577 N.

mentem in virgine, II, 168.

obliquos visus, II, 621 V.L.

Martem, VIII, 260.

ingloria fata, XVII, 569 N.

talia, XV, 541 N.

versat miscetque omnia, VII, 141 N.

fortuna labores, X, 575 N.

versant suspiria dirum murmur, XI, 221.

Versus, h.e. ordo, catenulæ loricæ, VII, 658 N.

Vertere omen Latio, II, 380 N.

tristia omina in Æneadas, II, 54 N.

opes ad Pœnos, XVII, 74.

spes ad prælia, XV, 634.

agmina per campos, XI, 340.

jugera vomere, seu aratris, VII, 262; XIV, 34.

ad mensas et pocula partem diei, XVI, 226.

in se prælia discrimina omnia, VI, 266; IX, 429; XVI, 651.

consulta Senatus armis ac donis, I, 242.

leges, IX, 475.

regna, urbes, etc., X, 509; XIII, 748; XV, 93 N., 408.

vertit rex ad Pœnos, XVI, 178.

clades populos ad Libyam, XI, 2.

fortuna favorem, III, 93.

Graius subito, I, 529 N.

versus in se ab ira, XVI, 435.

in ora pastoris, XVII, 568.

vultus ad urbem, XIII, 2.

versa decima ætas, XV, 526.

versum æquor remis, seu ventis, VIII, 426 N.

versi terga, VII, 680.

ad fœdera, XVI, 219.

versæ habenæ, IV, 315.

tædæ ad funera, II, 184 N.

Vertex et vortex an differant, II, 631 V.L.; III, 475 N.

galeæ, IX, 446 N.

flammæ, II, 631 N. et V.L.; V, 513; VII, 355.

aquæ, seu fluvii, II, 631 V.L.; III, 475 N.

medius pugnæ, IV, 230 N.

a vertice surgit ventus, seu venit procella, XVII, 255 V.L.

Vertigo rapida, qua cælum stellas volvit, VIII, 173 N.

Verutum, jaculum, III, 363 N.

Vesbius, Vesvius, Vesevus, Vesuvius, VIII, 654 N.; XII, 152; XVII, 593.

ejus cineres in Indiam delati, XVII, 592 sq. N.

Vesevus, v. Vesbius.

Vespasiani laus, III, 597 sq.

Vesper adest populique reposti, III, 325 N.

agit volucres ad cubilia, II, 216 N.

Vesta pauper, VI, 76 N.

pugnat, IX, 292 V.L.

ejus sacra Troja adlata, I, 543, et V, 82 N.

Vestales foci, I, 542 N.

exstincti sanguine, IV, 411 N.

Vestalis virginis pœna in inferis, ob incestum, XIII, 848 seq. Cf. I, 659 N.

Vester Mars, I, 118 N.

Iberus, I, 480 N.

pro tuus, VI, 292 N.

Vestigia sacra Herculis incolere, I, 505 N.

concita sacræ plantæ fert Pallas, VII, 463.

nuda militum, III, 235 N.

pedum pellunt somnum, VII, 300 N.

suspensa, XV, 614 N.

alternata trahens, I, 554 N.

premere, terere, et stringere, III, 550 N.; V, 180 N.; XVI, 491 N.

retro rapere, VII, 621.

pro arena, VIII, 128 N.

urgere, XII, 419 N.

signare pulvere, IV, 147 N.

nulla signat arena, XVI, 485 N.

Vestini, VIII, 515 N. et V.L.

Vestis rubra Pœnorum Iberumque in pugna, III, 236 N.

interius tegumentum corporis, et amictus, superius, VII, 447 N.

Vestitur mons arboribus et nudatur, III, 640 N.

Vesuvius, v. Vesbius.

Vesvius et Vesvina juga, XII, 152 N.

Cf. Vesbius.

Vetat virtus posse capi, II, 575 N.

suos latices abesse Bacchus, VII, 187.

vetantia per saxa scandit, I, 495 N. et V.L.

vetitas vias moliri, IV, 788 N.

vetita est cuspis tramittere crates, V, 522 N.

Vettones, III, 378 N. et V.L.

Vetulonia, unde insignia consul. petiit Roma, VIII, 483 sq. N.

Vetus laborum, IV, 530 N.; VI, 254 V.L.

bellare, V, 565 N.

Vexat equus frena, V, 147.

fluvius iter, III, 469 V.L.

Vexilla, XV, 262 N.

Viæ solis, XV, 809 N.

vitæ vocisque, XVII, 440.

ad virtutem arduæ, II, 578 N.; IV, 603 N.

Vibrat (scilicet se) lancea, I, 539 N.

Cato, XV, 730 N.

lingua serpentis, II, 587 N.; VI, 222 N.; VIII, 247 N.

crista, seu coni penna, II, 398; IV, 156 N.

ventus cristas turbine, IX, 523 N.

incendium, seu ignis, II, 664 N.; VII, 144 N.; X, 365; XI, 327.

cometes, IX, 444.

vibrans oratio, VIII, 247 N.

lingua, II, 587 N.

telum, IV, 552 N., 782 N.; XVII, 406.

splendor, VII, 144 N.

silvam, IV, 619.

calculus tremulum liquorem, XIII, 26.

vibratus pontus tremula imagine, XIV, 566 N.

vibrata sibila per auras, III, 185.

spicula per auras, II, 87; XVII, 407.

lingua per auras, VI, 222.

Vicem ventorum tenet magister, IV, 715 N.

ferri dens præbet, VI, 48.

vicis meritique labor æquatus, VII, 54 V.L.

vices belli novisse, III, 13.

adloquio referre, IX, 152 N.

vice hac, IV, 321.

Vicinum letum, II, 207 N.

Victimæ humanæ, IV, 367 N., 765 sq. N.

ad Clitumnum nutritæ, IV, 545 N.; VIII, 450.

earum fuga mali ominis, V, 65; XVI, 264.

Victor vaporis, V, 180 N.

Boreas, IV, 245.

Vulcanus, XIV, 312.

evasi, XII, 503 N.

Victoria alata, XIV, 675 N.; XV, 99 N., 737.

læto vultu adridens, V, 227.

vertit alas, XV, 737.

Victrices flammæ, XIV, 428.

victricia signa, I, 31.

spicula, IV, 168.

Victus malignus, III, 280 N.

Videre Acheronta, II, 367 V.L.

æternas umbras, VII, 741 V.L.

seros nepotes, IV, 399 V.L.

visum ei, linquere saltus, XIV, 464 N.

videtur æquare, aut etiam æquavit, XVI, 424 N.

visus erat somnio, XVII, 162 N.

vidi ipse, VI, 199 N.

Viduata sedes belli, XI, 91 N.

regna lumine, III, 601 N.

tellus veneno, XII, 370 N.

Viduus teli, II, 247 N.

Vigent nova nomina lecto Dictatore, VII, 21 N.

vigere voce, IV, 402.

solo conamine, VI, 35.

Vigil vox, VIII, 209.

nox, XI, 409.

metus, VII, 286.

Vigiliæ quatuor Rom. et totidem excubiæ, a tubicine commissæ et a cornicine finitæ, VII, 154 sq. N.

Vigor vividus in exiguis membris, VI, 305.

vocis, XII, 211.

urbis, II, 508.

nulli adspirare, V, 270 N.

poscendi, XIII, 268.

hausurus Latium, XVI, 11 N.

Vile exemplum, V, 638.

Villi ferax, VIII, 597 N.

Villosa ora leonis, II, 193.

pectora heroum sætis horrentia, V, 441 N.

Vincit vertex fumos, VII, 355 N.

turba campum, VI, 390 N.

lituos equus ejusque hinnitus, IV, 97.

fames, II, 490.

vincere auro, XVI, 174.

ardua muri, XIII, 105.

finem metæ, XVI, 558 N.

primum hoc servasse parentem, IV, 429 N.

servare invitos, VII, 223 N.

victus nulli ponere castra, V, 552 N.

sol telorum umbra, XV, 765.

agger, I, 368.

Lyæo mentem, XIII, 273 V.L.; XV, 115.

victa virgo hospite sacro, VI, 634 N.

quercus Deo, X, 168 N.

lumina profundis æquoribus, III, 538 N.

Vinctus montibus, VII, 393.

vincta membra ad cingula, IV, 256.

mens vino, XIII, 273 V.L.

Vincula curarum solvere somno, XVI, 228.

inponere Eridano, XII, 696 N.

in vincula dare Thybrim, III, 511.

Vindex belli curia, II, 456 V.L.

Vindicare cui tumulum, III, 86.

Vinea gravida dorso, XIII, 110.

Vinum Falernum, seu Massicum, VII, 159... 211 N.

Tarraconis, III, 370 N.

Tmoli, VII, 210 N.

Chium, seu Ariusium, VII, 210 N.

Methymnæum, seu Lesbium, VII, 211 N.

Surrentinum, V, 465 N.

Setinum, VIII, 376 N.

Signinum, VIII, 378 N.

Sinuessanum, VIII, 527 N.

Allifanum, XII, 526 N.

vina generosa Latii, III, 370 N.

aqua olim miscebantur, vel temperabantur, VII, 169 N.

Viola tincta cervix, XII, 245 N.

Violata planta, X, 260.

vestis murice, XV, 116 N.

cervix, XII, 245 N.

violatum nomen Graviorum, III, 107 N., 366.

corpus crimine, XVII, 39.

corpus (vulnere mucronis, arundinis) V, 602 N.; X, 260; XVI, 111 V.L.

Violenta lumina, V, 275.

tellus, III, 653 N.

violentum pectus, XIV, 224.

Violentia ponti, XVI, 96.

Vipereum flagellum, XIII, 611.

Virbius, IV, 380 sq.

Virens ad bella senecta, I, 405 N.

largo Lyæo, XIV, 204 N.

flore ævi, I, 61 N.

virentes anni, V, 414.

virentia antra musco, XV, 775.

Virga Mercurii fugans tenebras, III, 199 N.

Virgata vestis, IV, 155 N.

tigris, V, 148 N.

Virgilii laus et patria, VIII, 593 N.

Virginea ara, I, 542 N.

Virginia in inferis, XIII, 824 sq. N.

Virgo dicitur et nupta quæque peperit, III, 435 N.

Virgulta vallis, XII, 354 V.L.

Viriathus, seu Viriatus et Viriatthus, III, 354 sq. N. et V.L.; X, 219.

Viridans umbra, XV, 18.

Viridasius, V, 551 sq.

Viridis senectus, VII, 3 N.; XIII, 127.

consilio, III, 255 N.

viride antrum, IV, 344 V.L.

virides anni ausis, I, 187 N.

iræ, V, 569 N.

umbræ, VII, 168 V.L.

Virrius a senatu Romano postulat, ut alter Consul e Campanis creetur, XI, 65 sq. N. et V.L.; XII, 86 sq. N.

Virtus multa solo, XIV, 23 N.

inproba, I, 58 N.

horrida, XI, 419 N.

velox, IV, 99 N.

Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N.

via ad eam ardua, II, 578 N.; IV, 603, 604 N.; XV, 101 sq.

tanta mariti prærepta mihi sorte, IV, 802 N.

parentis, VI, 535 N.

sibi pulcherrima merces, XIII, 663.

Virus ingenitum, II, 288 N.

mentis flammiferæ, IX, 476 N.

futile linguæ, XI, 557.

Vis elephantorum, virorum, Gestaris, Dolopum, Herculis, etc., IV, 599 N.; VI, 338 N.; XII, 261 N.; XV, 314.

sacra senis, VII, 9 N.

altæ noctis, III, 199.

insita fandi, I, 188.

aspera ponti, VI, 524.

Viscati luci, VII, 674 V.L.

Viscera telluris, I, 232; XII, 141.

montis, V, 396.

gentis, III, 709.

Itala, VII, 490 N.

turris, XIV, 308.

pinus, XIV, 382.

pro liberis, VI, 581 N.

ad nostra penetravit ferus mucro, VI, 581 N.

Visus obliquos versare, II, 621.

visu nocturno penetrat Capitolia, I, 64.

Vita opaca, I, 395 N.

vitæ tenebræ, XV, 70 N.

brevitas, III, 134... 142 N.; XV, 63 sq. N.

trames clivosus, VI, 120 N.

Vitalia mammæ, X, 231 N.

Vitiata vestis murice, XV, 116 N.

tellus palude, XII, 371 N.

mens sagitta, XI, 423.

vitiatum dorsum fervidæ telluris, XIV, 591.

nomen barbarica lingua, III, 107 N.

Viticola Falernus, VII, 193.

Vitis Latiæ honor, VI, 43 N.

Vitrea antra et unda, IV, 344 V.L.; V, 47; VII, 413 N.

vitreis antris abscondere, VIII, 191.

Vitrum, v. Glastum.

Vittæ Minervæ, XIII, 62 N.

albentes Syphacis, XVI, 240 N.

Vivax senecta, VI, 587.

Vividus vigor, VI, 306.

vivida membra, VII, 64.

Vivit gloria, VI, 549 V.L.

imago, statua, etc., v. Spirare.

Vivus amnis, VIII, 125.

viva unda, XII, 750.

Vocabula dare terris, V, 11.

Vocare manes, XVI, 310 N., 577.

Deos, per, seu in vota, II, 115 N.; XIV, 396 N.

populos in bella, II, 452.

armenta ad fontes, I, 284.

Deos, I, 94 N.; VI, 469, 680.

vocat Hybla, ad certamen Hymetton, favis nectareis, XIV, 199.

ultrix hora, V, 655 N.

nos ira Senatus, II, 45 N.

vocant nos fata, IV, 508 N.; X, 522; XVI, 598.

bella, ira, præda et venti, seu fluctus vela, IV, 508 N.; X, 112 V.L.

magna incepta, VII, 163.

vocati aggeres, XI, 444 N.

vocatæ silvæ, VIII, 501 N.

vocantur quæcumque Iberis, IV, 59 V.L.

Vocitata Palatia regi, XII, 709 N.

Vocontii, seu Vocuntii, III, 467 N. et V.L.

Vogesus, IV, 213 V.L.

Volat calamus, II, 218.

sonipes, IV, 146; XVI, 390 N.

volare prior cunctis, IV, 514.

curru, II, 263.

Volatu, cursu, rapere campum, III, 308 N.

Volcæ in Gallia, III, 445 N.

Volesus, seu Volusus, Valesus, Valesius, Valerius, II, 8 N. et V.L.; XIII, 244.

Volitat Massylus, XVII, 128.

volitant manes exciti magico cantu, I, 97.

flammæ, VII, 367.

ovantes, I, 164.

volitare profundo, III, 175.

per acies et ignes, XV, 41.

summas per Alpes, XVII, 319.

Volucris somnus et sonipes, volucer fama, X, 351, 470 V.L.

Volumina gyro curvata anguis, XIII, 644.

calculi in unda, XIII, 25.

decima maris, XIV, 122 N.

Volunx et Volux, V, 261 N.

Voluptas Dea cum Scipione conloquitur, XV, 18... 128 N.

summum bonum, XV, 45 N.

plurimum nocet, XV, 92 sq.

Volusius, V, 261 N.

Volusus, v. Volesus.

Volutare sc. mente, seu sub corde et secum, V, 369, 518 N.; VIII, 177, 208; XII, 556; XVII, 185.

sermone eventum, I, 597.

Confer Volvere.

Volvere res, fata, etc., I, 115 N.; XIII, 35 N.

iram exitiumque alicui, V, 518 N.

convicia, XVI, 544.

murmur, III, 698; VIII, 114.

ore Hannibalem, XI, 113.

nubem pulveream, XIV, 210.

oculos per aura, XVI, 189.

fundam per inane, X, 151.

pectore curas, XV, 19.

sc. animo, seu pectore, II, 482; V, 518 N.; XI, 34; XIII, 35 N.

ævum mutum inglorius, III, 579 N.

volvit vertex flammas, IX, 446.

cælum stellas, VIII, 173 N.

volvunt se anni et dies, III, 579 N.

volvente die, III, 579 N.; V, 8 N.

volvitur rota ævi, VI, 121 N.

per prona, XV, 235 N.

tempestas, V, 539.

vertex flammæ, IV, 307.

Cf. Volutare.

Vomanus, VIII, 437 N.

Vomere vertere rura, XIV, 34.

Vomit fax radios, I, 462 N.

terra cruores, V, 91.

ventus, mugitibus auras, IX, 522 N.

virus letale Avernus, XII, 123.

ægis nimbos, XII, 720 N.

frons flammam, XVII, 398 N.

vomere sanguinis rivum, X, 182.

Vorago inmensa in inferis, XIII, 562 N.

Vorat agmina vertex pugnæ, IV, 230 N.

Vulcanus alimenta arida, XIV, 310; XVII, 97.

Vorax flamma, IV, 685.

Vorticibus rapidis mare torquet Boreas, I, 592.

Cf. Vertex.

Vosegus, Vosagus, IV, 213 V.L.

Vota suprema capessere, I, 504.

precesque Deo ferre, XII, 327 N.

cetera nobis in dextra, XVI, 85.

votis absunt Superi, XVI, 260.

Cf. Vocare et Secunda.

Vox trux, I, 67.

vocem primam distinguere lingua, I, 78 N.

voce implere terras, III, 618; VIII, 409 N.

voces finitæ, I, 672.

cum voce adtollit caput, IV, 660 N.

Vulcania arma Achillis, VII, 120.

pestis, VII, 360; XIV, 423; XVII, 504... 594.

Vulcanus, et ignes subterranei et gigantes, XII, 139... 154 N.

pascitur turbine venti, scandit ovans, et victor culmina lambit, XIV, 307 seq. N.

exercetur pluteis adesis, I, 363 N.

opera præclaræ artis facit, IV, 433 N.

precibus Veneris motus Scipioni cum Trebia pugnanti opem fert, IV, 667 seq. N.

invictus, indomitus, IV, 677 V.L.

non semper adversus Trojanis et hinc Romanis, IV, 677 V.L. Cf. V, 512 sq.; XVII, 504 seq.

Vulgare per orbem, seu terris, VI, 122; IX, 59.

Vulgus militum, I, 399 N.; IV, 265.

venerabile, II, 697.

tremendum, V, 108.

Vulnerare aures nuntio mali rumore, VI, 80 N.

Vulnus Lychæi, h.e. ab eo inlatum, XIV, 434 N.

pro telo, I, 397 N.; II, 92 N.; V, 251 V.L.

pro ictu, IV, 387 N.

Ausoniæ, VII, 2 N.; VIII, 21.

antiquum mentis gerere, V, 648 N.

toto corpore, X, 512 N.

noctis infaustæ lenire, XVII, 111 N.

de vulnere nostro nullus sanguis, XI, 394 N.

vulnera pulcra adverso, sub pectore, non in tergo, V, 594 N., 669 sq.; X, 7; XV, 382 N.; XVII, 304, 485.

purgare lympha, VI, 91 N.

non repetenda, VI, 320 N.

quanta, XV, 763 N.

osculari et adorare, VI, 573 N.; IX, 350.

per vulnera emetiri noctes, III, 554 N.

ad vulnera renovare viros cantu, IV, 170.

in vulnera frangere proram, XIV, 548 N.

in vulnus devolvi, II, 129 N.

telo non in sua vulnera misso occidit, VII, 630 N.

Vultur laniat renatos artus, XIII, 839 sq. N., 873 N.

Vultur mons, IX, 491 N.

Vulturnum opp. et Vulturnus, fl., VIII, 528 N.

ventus, adversus Romanos coortus in prælio Cannensi, IX, 491 sq. N.

Vulturna vada, XII, 521 N.

Vultus in ira, XIV, 530 N.

stans, XV, 29 N.

Tonantis patent, VIII, 652 N.

ablatus viro, IX, 398 N.

sanguine complere, X, 237.

vultu sine voce precari, VI, 567.

patris tractat prælia filius, XV, 358 N.

X

Xanthippus Ledæus, qui Regulum cepit, II, 305 N., 434 N.; IV, 357 sq. N.; VI, 301 sqq. N.

ab ingratis Pœnis ipsius gloriæ invidentibus puppi projectus et mersus, etc., VI, 680 sq. N.

Z

Zacynthus comes Herculis et ab eo dicta ins. et urbs, I, 275 N., 289 sq. N.; II, 581 sq. N., 603 N.

inde colonia Saguntum ducta, I, 273 sq. N., 379 N.

Zacintho arma portata, II, 603 N.

Zama, Jubæ regia, ubi Hannibal victus a Scipione, III, 261 N.; XVII, 292... 617.

Zancle, seu Zanclæa mœnia, postea dicta Messana, I, 662 N.; XIV, 48 N., 113.

Zephyro salubri molle Surrentum, V, 466 N.

zephyri lenes vexerunt nos ad pœnam, VI, 528 V.L.

ex iis, seu ad eorum flamina concipiunt equæ Lusitanæ, III, 378 seq. N.; XVI, 364.

zephyris blandis salubre ver, XII, 4.

Zeusis, VII, 665.

ADPENDIX

SIVE

DIATRIBE DE STYLO POETICO,
ET POTISSIMUM SILIANO.

N.B. Hæc adpendix, divisa sectionibus quatuordecim, universum INDICEM RERUM et VERBORUM in Silium Italicum feliciter concludet.

SECTIO PRIMA.

ADJECTIVA,

I. secundo casui juncta more Græcorum, omissa voce causa, seu gratia, ergo, ἕνεκα.

—adtonitus serpentis, VI, 231.

—æger timoris, animi, delicti, III, 72; VIII, 108; XIII, 52.

—æmulus ingenii Superum, XIV, 681.

—æquales ævi, III, 404.

—alternus animæ Pollux, IX, 295.

—amans Martis, XVI, 106.

—anhelus laboris, XV, 718.

—anxia fati, IX, 349.

—ardens animi, IX, 262.

—avidus motus, leti, pugnæ, I, 56; VII, 69, 643.

—cæcus fati, II, 206 N. et V.L.

—capax laudum cladumque, VI, 617.

—certus necis, IV, 197; VI, 27; VIII, 53.

—conscia fatorum, VIII, 531 N.

—cupidus cruoris, IX, 312.

—deformis leti, I, 166 V.L.

—degener belligeri ritus, virtutis, gestorum, VII, 291; X, 68; XII, 287 N.

—desolatæ virorum gentes, VIII, 588.

—despectus tædæ, VIII, 54.

—devius æqui, seu recti, I, 57; VIII, 316 V.L.

—dispar sortis, seu animorum, V, 296 N.; VIII, 568.

—ditior umbræ mons, XIV, 237.

—ditissimus ævi, III, 397.

—dives agri, pecoris, auri, prædæ, lactis, avorum, opum, ovium, I, 393; III, 151; VI, 649; VIII, 461, 524; XII, 28; XV, 702.

—docilis freni, XVI, 359.

—doctus virgæ, seu pelagi, III, 293; VI, 356.

—dubius vadi Aufidus, I, 52 N.

—egenus decoris, frontis, rerum, VI, 304; VIII, 12.

—egregius linguæ, V, 77.

—erectus animi, XIII, 188.

—experti sagittæ, VIII, 614.

—falsus cupiti motus, XIII, 886.

—fecundus veri, XIII, 490.

—felix nemorum, necis, uteri, famæ, I, 395; II, 570; IV, 357, 396, 729.

—ferax villi, VIII, 597.

—fervidus ingenii et ævi, XVII, 413.

—fessi salutis, rerum, belli, viæ, II, 234 N.

—flavus comarum, IX, 414.

—floridior ævi, XII, 482.

—fluxa morum gens, IV, 50.

—fractus opum, XIII, 876.

—fugiens laborum, XII, 299.

—furens animi, X, 210.

—gnarus belli, rerum, metus, cæli, IV, 530; VII, 422; VIII, 69.

—gravidæ mellis apes, II, 220.

—ignara viri, II, 68 N.

—inane deorum pectus, II, 309 N.

—indignus avorum, III, 383 N.

—indocilis pacisque modique, XII, 726.

—infelix obitus, animæ, tori, ausi, culpæ, fidei, II, 682; IV, 506 N.; VIII, 119; IX, 627; X, 630; XII, 432.

—inglorius ausi, XII, 39 N.

—inmodicus fugæ, XII, 268.

—inops sedis, astus, mentis, Martis, cupiti, animi, I, 292; IV, 706; V, 631; IX, 334; XII, 66.

—inpatiens ævi, moræ, I, 227 N.; VIII, 4.

—inpavidus somni, VII, 128 N.

—inprudens tantæ pestis, VI, 166 N.

—inritus incepti, VII, 131.

—insuetus galeæ, III, 358.

—invictus hiemis, æstus, famis, III, 326.

—lætus rectoris, opum, tumultus, laboris, iræ, VIII, 546 V.L.; XIII, 33; XIV, 279; XV, 569; XVII, 307.

—largus comæ, rapinæ, mercandi, VII, 601 N.; VIII, 249; XV, 495.

—laudandus vitæ opacæ et laborum, I, 395; V, 561.

—lentus cœpti, III, 176 N.

—levior opum, dextræ, etc., II, 102 N.; IV, 542 V.L.

—liber campi, II, 441 N. et V.L.

—lugendus formæ, III, 424 N.

—macte virtutis avitæ, XII, 257 N.

—maturus laudum, XIV, 495.

—maximus ævi, X, 139.

—melior fati, dextræ, V, 333; VII, 619.

—memorandus belli, XV, 747 V.L.

—modicus voti, V, 14.

—mundus famæ, IV, 606 V.L.

—mutabile mentis genus, VIII, 17.

—nimius pugnæ, cruoris, vitæ, V, 232 N.; VI, 81.

—notus fugarum, XVII, 147.

—novus doloris, VI, 254 V.L.

—nudus famæ et opum, IV, 606; XIV, 343.

—optimus militiæ, XIV, 169 N.

—orbus visus, XIII, 726.

—par ætatis mentisque, IV, 368.

—parcus cruoris et fugæ, III, 577; X, 32.

—patiens ferri, seu teli, III, 575; X, 243.

—pauper chalybis, sulci, penatum, III, 303; VIII, 543; X, 94 N.

—perfida pacti, I, 5 N.

—piger pericli, undæ, XIV, 264 N.; XV, 501.

—plenus iræ, XVI, 511.

—plurimus jubæ, XVI, 362 N.

—præsagus belli, VIII, 656.

—præscius luctus, seu Cannarum, V, 61; VIII, 27.

—præstans belli, V, 92 V.L.

—pravus fidei, togae, favoris, audendi, III, 253; VIII, 259 N.; IX, 636; XII, 464.

—prodigus animæ, I, 225 N.

—pulcherrimus iræ, XI, 363.

—purus sceleris, serpentum, IV, 606 V.L.; XII, 370.

—rudis pelagi, IV, 713.

—sagax fibrarum, etc., III, 344.

—satiatus sanguinis, ævi, decoris, IV, 435 N., XVI, 604 N.

—securus cædis, fati, equorum, pericli, mei, sceptri, X, 299 N.; XV, 673; XVI, 344, 682; XVII, 611, 627 N.

—serus fati, studiorum, belli, II, 206 V.L.; III, 255 N.

—siccus sanguinis ensis, VII, 213.

—sinister fidei, I, 56 N.

—sitiens famæ, III, 578.

—spernax mortis, VIII, 463.

—spreta vigoris, XII, 28.

—surdus pactorum, votorum, I, 692 N.; X, 553 N.

—tenax ævi vitæque, XIII, 126.

—tenuis opum, VI, 19.

—trepidus rerum, salutis, curæ, II, 234 N.; VI, 574; IX, 584 N.; XII, 13 N.

—turbatus animi, XIV, 678.

—turbidus iræ, ausi, XII, 417 N.; XIII, 214 N.

—vacuus iræ, tædæ, X, 155; XIV, 446.

—vanus voti, fugæ, XII, 261 N.; XVII, 138 N. et V.L.

—venerandus senectæ, curæ, sceptri, II, 409; VI, 574; XVI, 249; XVII, 248.

—vetus laborum, operis, scientiæ, doloris, regnandi, bellandi, militiæ, armorum, IV, 530 N.; VI, 616 N.; XI, 26; XVI, 201 N.; XVII, 292 N.

—viduus teli, II, 247 N.

—vigil armenti, II, 443.

—viridissimus iræ, V, 569. Cf. inf. IV, pag. 670.

II. tertio casui juncta, more loquendi Græco aut singulari.

—novus dolori, VI, 254 V.L.

—indocilis Cereri terra, I, 237 N.

—inhospita Baccho terra, I, 237.

—facilis exiguo; facilis galea nulli, soli, etc., I, 615 N.; IV, 433 N.; VIII, 559 N.; XV, 718 N. Conf. inf. III, pag. 668, α, et V, pag. 670, β.

III. quarto casui juncta e græca ratione. Vid. inf. III, p. 669, β.

IV. infinitivis juncta græce aut insolenter.

—acer metiri juga venatu, III, 338 N.

—asper frena pati equus, aut jussis parere, III, 387.

—audax raptare et invadere, I, 409 N.; III, 321.

—bonus luctari, XIV, 453 N.

—celeberrima generasse, etc., XIV, 197.

—certus rumpere fœdera, non cedere, superari, I, 268; IV, 448; XII, 624; XV, 490 N.

—dignus fieri compos ausi, et vincere, XI, 364; XVI, 487.

—dirus quassare, IV, 282 N.

—doctus invertere lanas, XVI, 569.

—facilis properare mortem, sprevisse, discedere, certasse, dedisse lacrimas, etc., I, 225; IV, 753 N.; VI, 36; VII, 199; VIII, 59; XI, 6 N.; XII, 163; XIV, 83, 101, 230, 279; XV, 315, 496; XVII, 323.

—felix ducere, XI, 441 N.; XIII, 126.

—ferox renovare odium, XI, 8.

—inconsulius servare modum, VIII, 545 N.

—indignus obcurrere sagittæ tam certæ, II, 111 N.

—indocilis ferre, seu exuere fidem, XIII, 310; XV, 567.

—ingens ferre mala, X, 215.

—inpatiens teneri freno, seu terga dare, VI, 232, 254.

—inprovidus servasse, IV, 284.

—insignis anteire ventos, XVI, 561.

—invictus palmam ferre, III, 327.

—lætus domare labores, fallere astu, cingere ferrum, vivere ferro, bellare, III, 575; VI, 482; VIII, 615; IX, 223; XVI, 564.

—levis exsultare, X, 604.

—lubricus capi, V, 18 N.

—melior producere bellum, seu parere, I, 681 N.; XVI, 359.

—minor certasse fatis, V, 76 N.

—nescius vinci, tractare pontum, subdere colla fortunæ, III, 548; IV, 714; X, 216.

—nobilis æquavisse avum, XI, 74 N.

—notus minuisse labores, XII, 331.

—novus ferre jugum, XVI, 331 N.

—parcus Martem lacessere, seu coluisse, I, 680; VIII, 462.

—postremus ponere Martem, I, 160.

—potens custodire, etc., XI, 594.

—primus inire Martem, sumsisse laborem, etc., I, 242 sq., 160.

—rudis ferre medicamina, versare Martem, VI, 90; VIII, 260.

—sævior iras servasse, XI, 7.

—scitus adcendere, XV, 594; XVII, 292.

—sollers nutrire, adcendere, I, 79 N.; VIII, 258, 595.

—sollicitus servasse, VII, 442.

—spectatior non alter grata voce movere fora, I, 440.

—superbus sprevisse, servare, æquare rura, III, 374; XII, 433; XIV, 646.

—tardus numquam nectere dolos, III, 234.

—timidus agitare aprum, XVI, 574.

—trux audere, XIII, 220 N.

—vetus bellare, V, 565 N.

—vilior fucare, VIII, 436. Cf. inf. IV, p. 670.

V. neutra, posita pro substantivis, vel ita, ut sive hæc supplenda, sive illa his adcommodanda sint.

—acerba, XIV, 559.

—adversa, V, 225, 373; VII, 10, 376; IX, 347; XII, 325; XV, 822.

—æqua pati, XIII, 606.

—angusta viarum, seu loci, V, 149, 174.

—aperta, IV, 146; XIII, 245.

—aperta campi, VIII, 556.

—arcana, XIII, 494.

—ardua muri, seu montis pervia, XIII, 105, 610; XV, 505.

—arta, VI, 45 N.; XIII, 773; XV, 232.

—aspera, II, 576; IV, 35, 603; IX, 371.

—aspera ponti, VI, 359.

—avia dumosa, latebrosa, longinqua, VII, 438; XII, 352; XIII, 92.

—cærula, I, 21 N. (Cf. Ind.)

—cana casside nudata, XV, 658.

—cassa monere, XVII, 84.

—cauta, IV, 804 N.; VII, 386 N.

—clara, I, 570 N.

—cruda locorum, III, 514 N.

—densissima montis, III, 640; V, 392 N.

—devia, IV, 489; VI, 69; VII, 53; XVII, 122.

—digna viro audere, seu pati, IX, 625; XIII, 605.

—dira sonare, minari, avertere, II, 563; IX, 27, 55.

—dirum tonat aula, II, 671.

—dubia, I, 562 N.

—dura, XIII, 388.

—dura viarum, laborum, rerum, omnia, III, 636; VII, 3, 578; XII, 110; XV, 635.

—excelsa loci, XV, 233.

—exiguum, I, 615 N.

—exiguum salutis, IV, 248.

—extremum noctis, IV, 88.

—extrema precari, ardere, etc., I, 632 N.; VII, 33, 320 N.; XIII, 97 N.

—extrema pericli, rerum, fati, belli, I, 559; III, 705 N.; VIII, 25 N.; XIII, 386; XVII, 153.

—fœda precari, VII, 708 N.

—fortuita belli, IV, 499 N.

—inane, seu inania, I, 97; II, 355; VI, 248; XIV, 244.

—inane vastum, XIII, 526.

—inania rerum, seu campi, IV, 8, 137.

—infanda, V, 160.

—infima vulgi, VIII, 249.

—ingentia sperare, XVII, 535.

—inhospita tanta, IV, 751 N.; VI, 308 N.

—inmane audere, IV, 192.

—inmedicabile visum seditio, XIV, 292.

—inportuna locorum, III, 540.

—insueta, IV, 601 N.

—invia, III, 545; IV, 3.

—invia devexa, dumosa, nemorosa, III, 632; IV, 304; XII, 376.

—læta, VI, 566; XI, 386; XVII, 141.

—languentia stagni, IV, 490.

—leviora laborum, XII, 326.

—lubrica, IV, 581, VII, 611.

—magna, II, 275; IV, 428.

—magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N.

—meliora belli, II, 276.

—memorata antiqua, XIII, 35.

—mite et cognatum homini Deus, IV, 795 N.

—nimium juris, seu regni, XIV, 670 V.L.

—nota velle, XIV, 108.

—oblata secundare, VIII, 228 N.

—obscurum famæ, seu noctis, VIII, 508; XV, 591.

—obsepta viarum, XII, 110.

—plana, III, 532 V.L.; IV, 749; IX, 617.

—præruptum, XIII, 336.

—prava, VII, 388 N.

—primum litus, III, 128.

—profundum fluctisonum, etc., III, 46; VII, 282, 378; X, 590; XII, 355; XIV, 16.

—prona, III, 634; XV, 235.

—prospera rerum, IV, 499 N.

—quid rerum superest, VII, 451.

—raptum, seu rapta, II, 502; III, 390.

—sæva locorum, IV, 760.

—secreta ruris, XV, 597.

—secunda, IX, 346, 352; XI, 391.

—secunda fortunæ, VII, 98.

—serenum nitidum, seu tepidum, V, 57 N.; XII, 4 N.

—subita, IX, 98.

—subita belli, IV, 499.

—superos condere caligine, II, 611 N.

—suprema, VIII, 66.

—suprema precari, VII, 708 N.

—campi, X, 206.

—talia plecti, II, 372 V.L.

—tanta, XII, 536 N.

—tenue, IV, 248.

—vana, XI, 558.

—vicina Trebiæ, quatere, IV, 493; XII, 5.

—ultima, II, 620.

—ultima mundi, seu rerum, VII, 108 N., 221.

VI. pro adverbiis posita.

—æqua non premit gens fœderibus, I, 107 N.

—æterno sub pectore fixum servat, VII, 554.

—barbaricum gemere, XII, 418.

—coruscum rutilat, XVI, 119.

—credenda vix furere, XV, 452 N.

—dignum mole viri nisus est, IV, 290.

—dirum insonuit, seu tonat aula, II, 616, 671.

—dira sonare, seu fremere, II, 563; IV, 378 N.

—extrema ardere malis, rogare, etc., VII, 33 N.; XV, 468 N.

—flebile inmugire, seu ululare, IV, 63; VI, 285; XIII, 258; XIV, 217.

—fœda precari, VII, 708 N.

—furiale renidens, XIII, 375.

—horrendum increpare, X, 6.

—ignavum remum adtrahere, XIV, 538 N.

—inmane audere, stridere, gemere, infremere, exclamare, IV, 192; IX, 575; X, 205; XI, 244; XII, 418; XV, 383.

—inopina spicula fundit, I, 326.

—insperata juventus extulit se portis, I, 426 N.

—justa queri, XVI, 408.

—letale rubuit, VIII, 637.

—letiferum nutare, seu intonare, I, 460 V.L.; II, 213.

—lugubre inmugire, increpitare, XII, 140; XVII, 106.

—magna minari, promittere, loqui, VIII, 109 N.

—magnum nititur, XVII, 454.

—metuendum exsibilat, XII, 138.

—nimius ruit, XVI, 342 N.

—ocior Euro, II, 173 V.L.

—præceps fertur, VIII, 281 N.

—primam urbem invadere, seu Libyen perfundere olivo, II, 255 V.L., 406 N.; III, 324; X, 579.

—primas Alpes amittere, XV, 731 N.

—primis dare sua nomina muris, XI, 297 V.L.

—primus dies docuit, XII, 273.

—primus Phœbus spargit radiis montem, IX, 33 V.L.

—prima feroces, VIII, 16 N.

—prior infit, V, 316.

—proximus tendit, XV, 410 N.

—rapidis flammis vorare, XIV, 310 V.L.

—rapidus ruit, V, 304.

—sævum adridens, I, 398 N.

—secreta pectora tentare, II, 480 N.

—sera pavere, XVI, 690 N. et V.L.

—seras portas pandere, II, 253.

—sublime sedere, rapere, adcipi, ferri, III, 9 N.; IV, 144; VI, 235; XI, 232 N., 274; XVI, 398; XVII, 248.

—suprema precari, VII, 708 N.

—torvum exclamare, seu renidere, XI, 99 N.; XIII, 375.

—tremendum sonare, IV, 283.

—vana minitari, tumere, laborare, luctari, I, 306 V.L.; XVI, 508; XVII, 313, 429 N.

VII. activæ significationis passive sumta.

—cæcus, V, 3 N.; VI, 7, 56; VII, 135, 350, 372, 540 N.; VIII, 255; IX, 281, 500; X, 235, 284, 414, 538; XI, 386, 453; XII, 127, 477, 613, 628.

—incautus ictus, II, 99 N.

—infestus, XII, 399 V.L.

—mutus, III, 579 N.

—surdus, VI, 75 N.; VIII, 246.

—belligeri campi, IV, 471 N.

—nescius, ignarus, dubius, incredulus, II, 99 N.

VIII. passivæ significationis active posita.

—inmemor gurges, XVI, 477 N.

—ignotus, innocuus, notus, suspectus, II, 99 N.

—adtonitæ curæ, III, 132 N.

—sollicitus labor, metus, amor, dolor, sollicita cura, sollicitæ opes, III, 161 V.L.

—ægræ curæ, IV, 724 N.

—facilis introitu piscis, V, 52 N.

—navus timor, VII, 350 N.

—penetrabilis arundo, VII, 649 N.

—felix Deus secundat visa, VIII, 228 N.

—expertus sagittæ, VIII, 614 N.

IX. substantivis juncta, ad quæ proprie non pertinent, quæ vulgo hypallage dicitur.

—trifido lingua micat motu, VI, 222.

—viscati luci, VII, 674 V.L.

—ignavum remum adtrahit manus, XIV, 538 N.

—rabidi bellua ponti, XV, 784 N.

—infidum caput rapit victor, XV, 807.

—consanguineam dextram protendere Sagunto, I, 655.

—primam urbem invadere, II, 235 V.L.

—vagis latratibus canis inplet dumeta, III, 294 N.

—tacitas ripas Liris perstringit gurgite, IV, 350 N.

—magnanima puer pubescente gena, VI, 21 N.

—æterno sub pectore fixum serva, VII, 554 N.

X. ad iram ardoremque proprie spectantia, quæ vel simpl. ornant, vel magnitudinem, potentiam virtutemque significant.

—ferox Carthago, I, 2 N.

—dira vox, IV, 260.

—inproba virtus, puppis, furor, I, 58 N.; VI, 525; XIII, 761.

—atrox fides, seu virtus, VI, 378 N.; XIII, 369.

—horrida virtus, XI, 205, 419.

XI. gentilia et simpl. propossessivis.

—Africa bella, XVI, 179 N.; XVII, 11.

—Arcas mater, VI, 636 N.

—Astur exercitus, Panchates, etc., I, 252 V.L.; XVI, 348.

—Dardanus ductor, etc., I, 14 N.; II, 425 N.

—Iapyx campus, ager, alumnus, I, 51 N.; III, 708; VIII, 37; IX, 185, 270; XI, 1.

—Itala regna, seu bella, VI, 596; XIII, 885.

—Ithacus Ulysses, II, 180 N.; XIII, 803.

—Maurum jaculum, III, 339 N.

—Parnasis Cirrha, XII, 320 V.L.

—Pœna vis, VI, 338 V.L.

—Romula facta, XIII, 793.

—Trasymenis, seu Thybris unda, V, 23 N.

—Umbri colles, VI, 643.

XII. quorum genus permutatum est,
v.c. volucris somnus et sonipes, volucer fama, etc., X, 351 V.L.

—acris Rhodanus, III, 463 N.

XIII. in ias exeuntia, deducta ab adjectivis gentilibus, in ius desinentibus.

—Nasamonias Harpe, I, 117 V.L.

—Acheloias, XII, 34 N.

—Cephalœdias ora, XIV, 252.

—Sidonias Drepane, XIV, 269 V.L.

XIV. nomina populorum in as exeuntia
v.c. Aquinas, Arpinas, Hispellas, Larinas, Mevanas, Privernas, IV, 544 V.L. Cf. Ind.

XV. interposita.

—Palantes agit ad ripas (miserabile) Pœnus, IV, 571.

—rapit (miserandum et triste) biremes, XVII, 275.

—vincla viro manicæque (pudendum) addita, XVII, 140 V.L.

Cf. II, 232, 584; IV, 767; V, 612; VI, 78, 199, 203, 305; VII, 187; IX, 598; XVII, 484.

SECTIO SECUNDA.

SUBSTANTIVA,

I. adjectivorum loco posita.

—carnifices manus, I, 173 N.

—grex minister, XI, 274.

—jussa magistra, III, 387.

—virgulta vallis, XII, 354 V.L.

—dominus Senatus, II, 45 N.

—bellator equus, seu ensis, II, 411; XIII, 376.

—bellatrix bellua, IX, 574.

—monitor Deus, IV, 723.

—dies ultor, II, 495.

—cædis cumulus, I, 453 N.

—divortia fontis, XIV, 236.

—latrator Cydon, II, 444.

—custos Molossus, II, 689.

—venator Lacon, III, 295.

II. feminini generis pro masculinis posita, vel collective, vel respectu ad nobilius genus.

—pars excussi, V, 495 N.

—cohors mixti, VIII, 489.

—pars inplevere divisi, IX, 301.

—dextera, quem, X, 306 N.

—animæ, qui, XV, 503.

—unicus rerum, X, 273 V.L.

—duri bello gens, XV, 566.

—clari genus Phœnissa juventa, XVII, 630.

—cetera contenti discedunt turba quisque ferox jaculis, XVI, 462 N.

III. periphrastice posita.

—formæ ferarum, corpus, simulacrum, etc., XV, 86 N.

—nomen Iberi, V, 161 N.

—corpora redeuntum, VI, 572 N.

IV. infinitivis insolenter juncta,
v.c. exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. Cf. inf. IV, pag. 670.

SECTIO TERTIA.

NOMINA ET PRONOMINA,

I. quorum usus insolentior,

α. montium adjectiva, pluralia ac neutra.

—Taygeta, Dindyma, Algida, Mænala, etc., IV, 363 N.; VI, 311; XII, 537 N.; XIII, 346; XVII, 20.

β. hominum petita a fluviis, oppidis, populis, insulis, montibus, regionibus,
v.c. Caicus, Tagus, Durius, Galæsus, Sicoris, Bagrada, Cydnus, etc., I, 306 V.L.; XV, 721 V.L.; XVI, 465 sq. N.

γ. animalium promiscue usurpata de utroque sexu, et sæpius feminina apud Græcos,
v.c. cerva, bos, canis, equa, panthera, tigris, leo, III, 39 V.L.

δ. locorum pro rebus ibi gestis.

—Ægates et Cannas abolere, I, 61 N.; XVII, 608 N.

—post Cannas, seu Trebiam, XI, 77; XII, 285 N.

—per Tyrrhena stagna et Trebiam vos obtestor, XII, 79.

—victor Cannarum, XII, 41.

—Romani capiunt Cannas et Trasymena vada, XI, 171 sq. N.

—hoc iter Alpes, hoc Cannæ tibi stravere, XII, 513.

ε. loquentis pronominis loco posita.

—Hannibalem pœnæ petit, I, 29 N.

—Hannon donat, II, 326.

—Juno jubet, II, 533. Cf. VI, 136 N., 261, 262 V.L., 600 V.L.; IX, 647; XI, 185 N.

ζ. navium feminina et ab insignibus earum ducta,
v.c. Chimæra, turrigera Nessus, etc., XIV, 497 sq. N., 500 V.L., 575 V.L.

II. Forma nominum et pronominum,

α. Græca
v.c. Dardanida, XVI, 191 N.

—Belida, III, 650 V.L.

—Æacida, XIII, 796.

—Ænean, II, 413 V.L.

—Dido suam, VIII, 122 N.

—Argo infestam, XII, 399.

—gigantas, IX, 309 V.L.

—Phœbas Iliaca, XV, 282 N.

—Ide et Iden, VII, 465 V.L.

β. antiqua
v.c. Pœnicus, pœniceus, mœnera, mœrus, I, 602 V.L.

—fide et segnitie pro fidei et segnitiei, III, 88 N.

—sorti, igni, colli, amni, cædi, pro sorte, igne, colle, etc.; VII, 368 N.; VIII, 125 V.L.; X, 462 V.L.

—domo pro domi, VIII, 548 N.

—apium pro apum, VIII, 635 N.

—afuerit pro abfuerit, VII, 248 V.L.

—ambo pro ambos, IV, 175 V.L. Cf. inf., pag. 674, 4 lin.

γ. mollior,
v.c. qui et quinam pro quis et quisnam, II, 645 V.L.

III. Casus eorum græce, vel insolenter positi,
α. tertius.

—Xanthippus huic cadit gladio, etc., IV, 391 N., 543 V.L.; X, 28; XVII, 305.

—obcumbit Rullo Volunx, V, 261 N.

—fusus eidem Zeusis, VII, 664.

—jacet fratri dux, XV, 647.

—sternitur Virgilio Caudinus, XVII, 442.

—tibi corpora quot cæsa sunt, VII, 559.

—devicta seni urbs, XV, 322.

—victa fratri mœnia, XV, 509.

—balant ei mille lanigeræ, XV, 703.

—huic torquetur lancea, I, 318; IV, 190.

—huic torquet pilum Telgon, IV, 629.

—laudatur Junoni, Jovi, Veneri Lucifer, II, 694; VI, 620; VII, 640 N.

—bella optata tibi, III, 204.

—Tyriis rupta fides, III, 1.

—hæc spectata duci, III, 61.

—cui dicta Castulo, III, 98.

—dilectus regibus Hippo, III, 260.

—misceri gregibus, III, 288.

—miscere se labori, XVII, 29.

—septima his stabulis longissima ducitur æstas, III, 383.

—nocturna Lyæo Mænas, III, 395 N. et V.L.

—revocare Pœnum patriæ, III, 591.

—regnabitur tuis longo ævo, III, 593.

—substitit lyræ Hebrus, III, 620.

—calcatos Jovi lucos, III, 676.

—damnati Superis, IV, 229.

—ferre umbris proavoque, IV, 286 N.

—huic horret thorax, IV, 558.

—sedet ei casside ales, V, 78.

—cassis erat viro, cui crista jubas effundit, V, 133.

—Æneidis flebitur hoc longo ævo, V, 187.

—fronti librare securim, V, 293.

—nulli victus ponere castra, V, 552.

—damnatur catenae, VI, 341.

—nulli deprensus in armis circumspectis, VI, 619 N.

—devexum lateri pendet Tuder vertice montis, VI, 644 V.L.

—figere titulis nomen, VII, 112 V.L.

—inmurmurat iræ, VII, 146 V.L.

—sorti cecidit custodia, VII, 368 N.

—migrantur regna Superis, VII, 431 N.

—lateri adcipere ferrum, VII, 626.

—ei fulget gemma casside, VII, 638.

—regnata nepoti mœnia, VII, 693.

—abigo menti, VIII, 124.

—ei cælatur clipeus, VIII, 384.

—sparsit plumis honorem, VIII, 442 N.

—huic genus orditur Minos, VIII, 470.

—dilectum Haleso litus, VIII, 474.

—rapta Boreæ, VIII, 513.

—contemtæ Clanio Acerræ, VIII, 535.

—Xanthippo captus Satricus, IX, 67.

—percussa Jovi quercus, X, 166.

—defigere alicui ensem, X, 299.

—vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N.

—hærens loricæ arundo, X, 400 N.

—calcata deo saxa, XI, 218.

—tremit inceptis ætas, XI, 323 N.

—auditus Superis et Manibus, XI, 460.

—agere costis telum, XII, 240.

—parantur morti, XII, 586 N.

—abdere terræ, XIII, 406.

—jurari Divis dignata palus, XIII, 569.

—fixi terræ oculi, XIII, 822.

—cui coma subrigitur fronte, XIII, 861.

—Cf. sup. II, pag. 663; et inf. V, pag. 670, β, et in Ind. vocc. componere, comparare, certare, pugnare, contendere, bellare, luctari, facilis.

β. quartus. Vid. in Ind. vocc. adstrictus, adtritus, adustus, ambustus, cælare, defixus, demissus, devinctus, disjectus, effultus, effusus, erectus, evinctus, excussus, exterritus, exutus, fraudatus, frendens, fultus, furiatus, fusus, geminatus, horrere, indutus, injectus, instrictus, instratus, labefactus, laceratus, laxatus, levis, minor, mutatus, nutat, orbus, etc.

γ. Sextus, et quidem

א. ablativi absoluti,
v.c. audito, V, 106 V.L.; XVI, 184.

—pacto, XIV, 97.

—non exspectato, XII, 508.

ב. ablativi insolentiores,
v.c. marmore mœsto effigies, I, 86.

—porrecto limite luci, XIV, 647 N.

—fulvo auro vestis, XIV, 656 N.

—ductor nomine tanto, VI, 462.

—cognato sanguine turba, XV, 12 N.

—labenti ævo ambo, XVII, 427 N.

—florente juventa famulus, XVI, 455. N.

SECTIO QUARTA.

VERBA,

I. quæ actum pro conatu designant,
v.c. reseravit arces, I, 14 N.

—dabas, XI, 551 N.

—recludis, XIII, 523.

—capta, IV, 151.

—delenti, I, 514.

—exclusit, XIII, 728.

—trahebat, XVI, 183.

II. quorum Futurum indicat. pro optativo positum est,
v.c. ignoscet, VIII, 617 V.L.

III. quorum Præterita aliaque tempora ἀοριστῶς posita sunt,
v.c. Alecto operata est (h.e. operari solet) Tartareo Jovi, II, 674 N.

—gestabant, h.e. gestare solebant, VIII, 549 N.

—superba sprevisse, III, 374 V.L.

—non ultra patiens rexisse dolorem, II, 382.

—facilis sprevisse, IV, 753 N.

—Superi minores certasse fatis, V, 76 V.L.

Cf. 242 sq.; VII, 470, 740; VIII, 24, 59; XIII, 390; XIV, 105, 106 al.

IV. cum secundo nominum casu Græce juncta,
v.c. laudabat juvenem leti, IV, 259 N.

—laudandus vitæ, I, 395.

—probare aliquem animi, XVI, 165 N.

—complet urbem mœsti clamoris, IV, 775.

—exutus formæ, VIII, 441.

—damnandus facti, VI, 191.

—damnatus doli, XIII, 879.

—absistere vani cœpti, XVI, 223.

—abstinere, desinere, desistere iræ, seu pugnae, X, 84 N. Cf. sup. I, pag. 661.

V. tertio nominum casu juncta,
α. Græce ac insolenter. Vid. sup. III, pag. 668, α.

β. ubi motum a loco ad locum exprimunt,
v.c. tollere, seu adtollere cælo, I, 1 N., 508; XII, 411.

—ferre cælo facta, I, 277 N.

—murus cælo dedit mugitum, I, 370 V.L.

—polo crescant Alpes, astrisque coruscos Apenninus agat scopulos, II, 353 V.L.

—descendere nocti et Erebo, XIII, 708, 759.

—demittere umbris, neci, leto, I, 439 N.

—ferre umbris, IV, 286;

—ferre signa columnis, seu templis, I, 142 N.; XIV, 581 N.

—metis agebat se equus, XVI, 440 N.

—volvens oculos cæloque fretoque, XVII, 259.

—ire castris, sorori, etc., X, 621; XV, 327.

—torquere ignes aplustribus, XIV, 423 N.

—detrahere ignibus patriam, XVII, 180 N.

—vertere omen Latio, II, 379 N.

—templis venit hostia, IV, 813.

—portare membra tumulis, XIII, 426.

—vocare aliquem majoribus ausis, X, 344 N.

VI. quorum infinitivi vel pro supino, vel pro substantivo, vel docte saltem et exquisite positi sunt.

—ire precari, IV, 793 V.L.

—ruunt tormenta parare, I, 170 V.L.

—eripuit evadere letum, XIV, 131.

—habe intrare, XVI, 208 N.

—Alpes propius conspectæ demsere præteritos ultra meminisse labores, III, 478.

—superasse jugum non finit mulcetve laborem, IV, 748.

—anteibat cunctos unguere vulnus ferrumque exigere, V, 355 N.

—Martem regere haud cederet Hannibali, VI, 307 sq. N.

—nulli victus, vel ponere castra, vel junxisse ratem, V, 552 N.

—non ullo amne victus Bagrada extendere latius undas, VI, 142 N.

—vincam servare invitos, VII, 223 N.

—vincat primum hoc servasse parentem, IV, 429 N.

—spectari Fabio, vel morte emere volunt, VII, 621 N.

—protulit Vetulonia pugnas adcendere ære, VIII, 488.

—addiderat ferro circumdare pectus, VIII, 548 N.

—intrasse nondum urbem cor acuit, X, 332 V.L.

—fidere nimium lætis rebus excusat, X, 379.

—non Teucros delere aderam, IX, 532 N.

—damnati terga dedisse, X, 655 N.

—deficit scandere, seu pascere, III, 112; XIII, 359.

—fecit crescere, XIV, 302.

—vigor nulli adspirare, V, 270 N.

—ardor adpellare viros, XIII, 719.

—amor, seu studium est cognoscere, XIII, 720, 732.

—exemplum, non umquam fidere lætis, XVII, 141 N. Cf. sup. IV, pag. 663.

VII. simplicia pro compositis,
v.c. ponere præmia, IV, 267 N.; XVI, 458 N.

—sequi, I, 115 N.

—ferre, I, 361 N.; XIV, 491 V.L.

—servare, II, 99 N.; III, 380 N.; XVI, 316.

—figere, IV, 386; V, 215 N.; VII, 112 V.L.; XIV, 306.

—putare, VII, 519 N.

—premere, VII, 613 N.; X, 140.

—ducere, VIII, 340 N.

—spargere, VIII, 442 N.

—tenere, XI, 447 V.L.

—trahere, XIII, 806 N.

—rumpere, XII, 180 N.

VIII. composita pro simplicibus,
v.c. confundere, XIV, 334.

—effundere, XIV, 349 V.L.

—emeritum cælum, VII, 19 V.L.

—expendere, VI, 588; VII, 713; XIII, 698.

—includere, XIII, 686.

—infrenati manipli, IV, 314 N.

—perstat, III, 380 V.L., 686.

—reditura mors, II, 224 N.

—refundi, III, 464; XIV, 349.

IX. activa, vel transitiva passive, vel intransitive adhibita,
v.c. addebant in spatia, XVI, 373 N.

—advertere coloni, I, 288 V.L.

—avertisse, XV, 584.

—convertere, IX, 645.

—effringet, I, 647 N.

—intendit finibus agmen, III, 466 V.L.

—stipantibus armis, I, 47 N.

—vertant inde ad Carthaginis arces, I, 693 N.

—vibravit lancea, I, 539 N.

X. passiva et intransitiva active et transitive posita,
v.c. ruens densissima ferro, V, 392 N.

—migrantur regna Superis, VII, 431 N.

XI. sensuum sæpius permutata,
v.c. videre, audire, etc., VI, 179 V.L.

XII. unum verbum, a quo generalis notio petenda est, junctum pluribus ab eo per se alienis, de quo v. ad VI, 179 V.L., et XII, 65 V.L.

SECTIO QUINTA.

PRONOMINA,
mihi, tibi, nobis, vobis abundant, et plus vitæ vigorisque orationi conciliant, I, 46 V.L.; III, 584; XIII, 854; XVII, 295, 323.

SECTIO SEXTA.

PRÆPOSITIONES,

I. postpositæ,
v.c. effigiem in V, 5.

—ite dolos contra, VI, 482.

II. omissæ
v.c. remeare Thebas, venire lacus, etc., I, 276 N.; IV, 761.

—Ausonia si te Fortuna creasset, IV, 730 V.L.

—condere se sociis, V, 280 V.L.

—portari Lybiam, XVI, 160 V.L.

—manere gradu, XVI, 19 N.

—pendet spes anima una, IV, 301 V.L.

—hæsit armis, IV, 389.

—pervectus litora classe, IV, 51 V.L.

SECTIO SEPTIMA.

SYNTAXIS,

anomala
v.c. ad signa movendum, pacem orandum, arma reponendum, bona censendum, VIII, 36 V.L.; XI, 559, 560; XV, 105.

—patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N.

—inmedicabile visum seditio, XIV, 292.

—hospes cum rege residunt, XVI, 244 N.

—haud alium vidit tellus, cui viro, etc., I, 280 V.L.

—per vos culta primordia gentis scil. oramus, etc., I, 658 N. et V.L.

—hos astu adgressus (Pacuvio fuit

—nomen) Hortatur, etc., XI, 55 sq. N.

SECTIO OCTAVA.

REPETITIO,
vel palillogia ejusdem vocabuli aut aliorum ejusdem potestatis

I. poetica
v.c. condit occultata membra, IX, 99 N.

—obstructas replere cadavere ripas, XI, 198 N.

—tulit portatas carinas, XII, 443 N.

—spernor contemta, XV, 523 N.

—ducet agens, XVI, 273 N.

—eversam exscindere Romam, XVII, 189.

II. propter versuum interpositionem et memoriæ juvandæ causa,
v.c. IX, 530 sq.; XI, 356 sq.; XII, 437... 441 V.L.; XIII, 38... 41; XVI, 74 sq., 687... 691.

III. in adfectu
v.c. Nostrum, inquit, nostrum ferre caput, II, 26 N.

—lucem captivus, lucem inter vincla petebat, XVI, 74 V.L.

Conf. II, 302, 531; V, 640 sq. N.; XI, 512 V.L.; XII, 221; XV, 362, 363.

SECTIO NONA.

ADPOSITIO,

v.c. turba volucris Nomades, XV, 7 V.L., 367.

—tot millia, gentes inter tela satæ, I, 340 V.L.

—Punica bella, Ægates, I, 621 N.

—bis numina capta Penates, I, 43.

—Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen, I, 27.

—hos Boreas scopulos inmitia regna solus habet, I, 587.

—angues Lerneia monstra, II, 158 V.L.

—nobile nomen Eurydamas, II, 177.

—regia quadrupedes spolia, II, 260 N.

—labor Alcidæ Lernæa hydra, III, 32.

—nobile Amyclæ numen, IV, 358.

—pallam conceptaque vota dicare Junoni, VII, 77 N.

—nava manus Rutuli, XVII, 125.

—dignus fieri compos ausi, XI, 364.

—satis est huic esse priori, XVI, 492 N.

—supremis esse cupido est iis, VII, 226 N.

—Cristæ nomen erat, X, 93.

SECTIO DECIMA.

ADSPIRATIO,

I. omittitur in MSS.

v.c. in vocc. humerus, humens, humidus, humectare, II, 125 V.L., 469 V.L.

II. additur in MSS. ante arena et arundo, I, 39 V.L.

—ante nomina propria, inpr. Punica, Hannibal, Hamilcar, Hasdrubal, Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, Hiberus, I, 39 V.L., 54 V.L., 145 V.L.; VIII, 438 V.L.

SECTIO UNDECIMA.

ORTHOGRAPHIA,
de qua vid. Var. Lectt.

v.c. abscissus, abscisus, III, 552; XV, 470.

—aclys, aclis, III, 363.

—Acragas, Agragas, XIV, 210.

—adnisa, adnixa, II, 128, 629.

—adsimilare, adsimulare, II, 553; XV, 427.

—Ægates, Ægades, I, 61.

—aenum, ahenum, V, 606; VII, 642; XVI, 176.

—æsculus, esculus, V, 481.

—æthereus, ætherius, V, 73.

—ambo, ambos, IV, 175; XVII, 426.

—ancora, anchora, VII, 23.

—Anguitia, Angitia, VIII, 498.

—Anxur, Axur, VIII, 390.

—arcessere, accersere, I, 264.

—Arretium, Aretium, VII, 29.

—artus, arctus, II, 103; V, 477.

—baca, bacca, bacifer, baccifer, III, 596.

—Bagrada, Bragada, I, 407; VI, 141.

—Baliaris, Balearis, I, 314; III, 365.

—Brundisium, Brundusium, VIII, 574.

—Bruttii, Brutii, Brettii, VI, 15.

—Cære, Cere, VIII, 472.

—cætra, cetra, III, 278.

—Camars, Camers, VIII, 461.

—Cerretani, Ceretani, III, 357.

—Chrysas, Crysas, XIV, 229.

—Clotho, Cloto, IV, 369.

—connisus, connixus, II, 123, 629.

—Corythus, Corithus, Coritus, IV, 720.

—covinus, covinnus, XVII, 417.

—Cybele, Cybebe, VIII, 363; XVII, 8.

—delectus, dilectus, VII, 43.

—densere, densare, IV, 159.

—derigere, dirigere, II, 92.

—deripere, diripere, XV, 727.

—detergent, detergunt, VII, 344.

—dissicere, disjicere, IX, 538; XV, 727.

—Duilius, Duillius, Bellius, Billius, VI, 665.

—exscidere, excidere, exscindere, VII, 643.

—exsiluere, exsiliere, VII, 46.

—Fæsula, Fesula, VIII, 477.

—falarica, phalarica, I, 351.

—fastus, fasti, II, 10.

—gigantas, gigantes, IX, 309.

—Gracchus, Graccus, IV, 495.

—Graviscæ, Grabiscæ, VIII, 473.

—Hamilcar, Hannibal, Hasdrubal, Hannon, Hammon, Hadriacus, Hiberia, harena, harundo, I, 39, 54, 145; VIII, 438.

—Hannon, Hanno, Anno, II, 277.

—Henna, Enna, I, 93.

—Hirpini, Irpini, XI, 11.

—Iarba, Hiarba, Hyarba, I, 417; II, 58.

—increbrescere, increbescere, X, 1.

—juvenalis, juvenilis, II, 312.

—Karthago, Kalendæ, etc., I, 3.

—Karthalo, Carthalo, I, 406.

—læna, lena, XV, 421.

—Lænas, Lenas, XV, 447.

—levis, lævis, II, 111.

—Lindus, Lyndus, III, 364.

—Liternum, Linternum, VI, 654.

—litora, littora, I, 25. (Cf. Ernesti ad Sueton. Tiber. c. 40.)

—Lutatius, Luctatius, VI, 687.

—mapalia, magalia, magaria, XIV, 7; XV, 418.

—Masinissa, Masanissa, Massinissa, Massanissa, Massanassa, XVI, 117.

—Metaurus, Mataurus, VII, 486.

—Minucius, Minutius, VII, 386.

—monimenta, monumenta, VI, 716.

—mulctare, multare, mulcare, X, 462.

—Naides, Naiades, V, 21.

—nequidquam, nequiquam, II, 421.

—Neritius, Naritius, II, 317.

—nisa, nixa, II, 123, 629.

—Parætonius, Paræthonius, XVII, 449.

—Parnasus, Parnassus, XII, 320; XV, 311.

—penna, pinna, XIV, 567.

—Phorcis, Phorcys, Phorcus, III, 402.

—Pomptini, Pomtini, Pontini campi, VIII, 379.

—Porsenna, Porsena, XVI, 117.

—præla, prela, VII, 165.

—præstringere, præstinguere, I, 358.

—Publicola, Poblicola, Poplicola, II, 8.

—quadrupes, quadripes, I, 162; X, 291.

—quis, queis, I, 14.

—retulit, rettulit, I, 309.

—Rhegium, Regium, XIII, 94.

—Rhipæa, Rhiphea, Riphæa, Rhiphæa, Ryphæa, XI, 459.

—Sabrata, Sabratha, III, 256.

—Sabura, Sabbura, XV, 441.

—Sætabis, Setabis, III, 373.

—Saguntinus, Sagunthinus, I, 271.

—Saguntus, Saguntum, I, 271; XVII, 329.

—Sason, Sasson, VII, 480.

—satias, saties, IV, 110; V, 52.

—Sigeus, Sigæus, I, 665.

—similare, simulare, II, 553; XV, 427.

—subtemen, subtegmen, VII, 80 N.

—succus, sucus, VII, 169.

—Tarcon, Tarchon, VIII, 473.

—tegimen, tegumen, tegmen, I, 402.

—Tethys, Thetys, Thetis, III, 60.

—Thapsus, Tapsus, III, 261.

—Therapne, Theramne, VI, 303.

—Thesprotius, Tesprotius, XV, 297.

—Trasymenus, Thrasymemis, Trasimenus, I, 49.

—tropæum, trophæum, XIV, 282.

—Vettones, Vectones, III, 378; XVII, 365.

—Virginius, Verginius, XIII, 828.

—Viriathus, Viriatus, Viriatthus, III, 354.

—Virrius, Virius, XI, 65.

—urguere, urgere, VI, 265.

SECTIO DUODECIMA.

TROPI ET FIGURÆ,

I. Metaphora, qua rebus inanimis vita, sensus, et actus tribuuntur,
v.c. gregis inlabsu territus acris expavit moles Rhodanus, III, 463 N.

—fluctus ac venti latrant, clamant, plangunt, anhelant, gemitum edunt, III, 471 N.

—ripas reliquit amnis audito curru Dei, IV, 444 N.

—puppes dociles regentis audire manum, XIV, 393 N.

—condebat, instabat, claudunt, it clamor canum ad auras, rapiebat puerum aquila, etc., de argumentis et imaginibus in clipeo et textura, II, 406 sq. N., 417 N.; XV, 425 N.

—ensis suasit rumpere pacem, I, 11 N.

—Trasymenus reformidat sua stagna turbida tabo, I, 49 N.

—marmor et effigies mœstæ, I, 86 V.L.

—statuæ, seu imagines viventes ac spirantes, I, 86 V.L.; II, 430 N.; VIII, 6 N.; XIV, 657; XV, 445.

—vocatæ silvæ, seu aggeres, VIII, 501 N.; XI, 444 N.

—flammæ surgentes audito carmine, I, 103 N.

—fibræ conticuere, I, 139 N.

—sortes loquuntur reditum, I, 416 N.

—frustrata litora et vanum æquor, II, 459 N.

—terra, mare, montes, etc., recedunt, discedunt, diffugiunt, transeunt, crescunt, adtolluntur, decrescunt, III, 157 V.L.

—narrare promissa silvis, III, 430.

—adtonitæ arces, IV, 7.

—trepidantia mœnia, I, 129.

—Istrum indignantem transmittere signa compescit, III, 616.

—substitit lyræ Hebrus, et venit Rhodope, III, 620.

—Trebia insueta timens, IV, 601 N.

—miratur Eridanus, etc., IV, 690.

—Trasymenus refugit corpus contractis aquis, V, 331.

—hunc fleverunt freta, saxa, etc., XIV, 514 sq. N.

—hunc tristes luxere Fregellæ, hunc mater Anagnia flevit, V, 542 N.

—mirantem Thybrim tranare, X, 497 N.

—volentia saxa, XI, 442 N.

—Orpheo modulante sonos cum silvis venere feræ, cum montibus amnes, XI, 466.

—conscia loca rerum, quæ ibi sunt vel fiunt, III, 393 N., 399; V, 23; IX, 180.

—terrentem freta, XII, 450.

—trepidant Neptunia regna, XIV, 364.

—consilio locorum, IX, 219 N.

II. Metonymiæ adjuncti pro subjectis, seu abstracti pro concreto, effectus pro causa, continentis pro contento, et vice versa,
v.c. vis elephantorum, virorum, Pœna, IV, 599 N.; VI, 338.

—virtus mariti, seu parentis, IV, 802 N.; VI, 535 N.

—vecordia Minucii, VII, 523 N.

—furor patrius, Tyrius, iræ, Celticus, Euri, I, 71 N.; IV, 190 N., 528; VI, 525, 528.

—furor ducis arma cepit, I, 683.

—cura sagax Pœni, VII, 260.

—rigor ferri, IV, 630.

—iræ grandinis, XII, 610.

—ira Tyria, IV, 528; VI, 490 N.

—ars subteminis, XV, 433.

—morem et pugnæ signum, IX, 32 N.

—juvenis, VII, 596 N.

—principium, XV, 746 N.

—imperium, IX, 226 N.

—cædes, I, 453 N.

—Hannibal, I, 346 N.

—materna Pyrrhus origo, XIV, 94 N.

—palma, IV, 390 N.; XVI, 462, 503, 573.

—spes, XVI, 506 N.

—mora belli, I, 479 N.; VIII, 33 V.L.

—moræ æris, V, 319 N.

—moræ fossarum, IX, 218 N.

—nomina parta triumphis, I, 610.

—orantum squalor, I, 631.

—patrium decus, II, 71.

—pavor equi, IV, 255 N.

—stabula, III, 383 N.

—juventa, II, 275 N.

—senecta, II, 641 N.; III, 626; V, 582; VIII, 6; X, 103; XV, 456 N., 651 N.; XVI, 665.

—tumida lingua, XVII, 120 N.

—latratus Spartani, I, 421 V.L.

—armis furorem addere, II, 36 N.

—turbata frena pavore, II, 199 N.

—ira regia, II, 672 N.

—spectacula esse, II, 231 V.L.

—urbs e mœnibus spectans, II, 257 N.

—patrio decore amplior natus, III, 71 N.

—terris ingens labor crescit, III, 75 V.L.

—naufragia invadere, III, 321 N.

—pavore equi tractus rapitur, IV, 255 N.

—Clotho longa, V, 404 N.

—sceptra Pellæa Ptolemæi eum eripuere, XI, 381 N.

—regna redeuntia, XIII, 728 N.

—Tago aurifero perfusa, XVI, 450 N.

—membra Libyæ procul fluitantia, II, 310 N.

—Latium jacet in campis, XI, 566.

—Ausoniæ contigit mea terga videre, XII, 284.

—Capua vidente terga dare, XII, 498.

—pavitantia mœnia Romæ, XII, 563.

—Mæoniam advehere in Latias oras, V, 10.

—Libyen inponere Alpibus, III, 563 N.

—tantis venientibus alis, XVI, 506 N.

—Athenæ profundo mersæ, XIV, 286 N.

—pavidæ Cyclades, I, 472 N.

III. Synecdoche,
v.c. Cyllenida plantam, XVI, 500 N.

—ungula Phaethontia dispersit rores primo Phœbo, VII, 206.

—colla, seu terga fugientia, II, 250; V, 642; XV, 726 V.L.

—corpora redeuntum, VI, 572 N.

IV. Hyperbole,
v.c. V, 399 sq. N.; IX, 468 sq. N.; XVII, 592 sq. N.

V. Ellipsis rarior,
v.c. advertere, scilicet navem vel mentem, I, 288 V.L.

—vana, seu magna minitari, loqui, promittere, I, 306 V.L.; VIII, 109 N.

—per vos culta primordia gentis, scilicet oramus, I, 658 N.

—intendit finibus agmen, III, 466 V.L.

—statui, scilicet decet, vel similia quæ in adfectu omittuntur, XII, 205 V.L.

—placet (scilicet magis vel potius) jacuisse, quam debellari, XIV, 634 N.

—patrium et commune duobus paupertas, IX, 403 N. Conf. sup. V, pag. 664.

VI. Aposiopesis, seu oratio abrupta,
v.c. VI, 110 N.; VII, 248; X, 289.

VII. Hypallage, v. sup. IX, pag. 666.

VIII. Anacoluthon,
v.c. XI, 470 sq. V.L.

IX. Prolepsis,
v.c. II, 61 sq. N.

X. Diplasiasmus,
v.c. rettulit, I, 309 V.L.

—Dionyssus, III, 393 V.L., etc.

XI. Antithesis acuta.

v.c. laetus pavor, horror, pudor, III, 215 N.; XVI, 431 N.

XII. Syncope,
v.c. ignosset, VIII, 617.

—abscessem, VIII, 109.

—evasti, XV, 793.

—protraxtis, XVI, 84.

—inmisti, XVII, 353.

—adfixet, XIV, 536.

—enasset, XV, 375.

—nutribat, XVI, 29.

—inservibat, VII, 341 N.

—ît, III, 228.

—jusso, XII, 175 N.

—porgebat, IX, 458.

—morunt, XIV, 141 V.L.

—amorim, XVII, 223.

—remorunt, XI, 176.

—surgens, III, 659 V.L.

—discisset, discusset, dissepsset, discresset, XI, 455 N. et V.L.

—posta, XIII, 553.

—subposta, II, 90.

—inposta, XV, 228.

—repostus, III, 325; IV, 13; VII, 507; XI, 7; XV, 683.

XIII. Syllepsis, seu Synthesis et Enallage numeri et generis,
v.c. prodite, Calliope, famæ, III, 222 V.L.

—vos, Calliope, XII, 390.

—vos itis, Gætulia, III, 288 V.L.

—dant Tarraco pubem, III, 369 V.L.

—vestro, Serrane, parente, VI, 292 N.

—jacent vulgus, VI, 563 V.L.

—vos, Hasdrubal, qui regitis arces Tyrias, XVI, 212.

—hospes cum rege residunt, XVI, 244 N. Cf. sup. II, pag. 667.

SECTIO DECIMA TERTIA.

PROSODIA et metricæ observatt. de quibus vid. Var. Lectt.

I. Synizesis,
v.c. Pelio, III, 495.

—tenuia, IV, 147.

—tenuis, VI, 19.

—sinuosa, et sinuata, II, 172; VI, 226; VII, 503; X, 181; XV, 173, 621.

—semiusta, III, 16.

—semianimis, IX, 123.

—semiambustus, II, 681.

—semiermis, XII, 467.

—alveo, III, 450; IV, 602.

—proinde, II, 353.

—profuerunt, polluerunt, etc., V, 264; XVII, 497.

—genua, I, 529.

—Naides, V, 21.

II. Diastole, seu Ectasis,
v.c. producitur secunda syll. verbi liquefactio, I, 178.

—ego, XVII, 357.

—sanguis, X, 23.

—syll. finalis natura brevis sequentibus duabus vel tribus consonis, VII, 618; IX, 575; XVII, 546.

III. Systole,
v.c. conripitur syll. posterior voc. vero, IX, 193.

—et tertia verborum profuerunt, polluerunt, etc., V, 264; XVII, 497.

—nec non re in verbis compositis, quæ hiatus vitandi causa literam inserunt, ut in redeo, redoleo, etc., I, 309.

IV. Anceps
α. Re in verbis compositis a consona incipientibus, I, 309.

β. Syllaba prima vocc.

—Cyrene, III, 252.

—Cerillæ, VIII, 579.

—Catillus, IV, 125.

—Pachynus, XIV, 72.

—Polydamas, Olympus, corallum, XII, 212.

—Gradivus, XV, 15.

—Eos, VIII, 363.

γ. Syllaba secunda vocc.

—Dionysius, III, 393.

—Edonis, Bistonis, Sidonis, IV, 776.

—Œagrius, V, 463.

—Therapne, VI, 303.

—Leucosia, VIII, 578.

—Cybele, VIII, 363.

—arbitrari, XV, 112.

V. Cæsura, qua brevis syll. fit longa, I, 109; X, 23; XIV, 515.

VI. Hiatus,
v.c. nate, velim, age, I, 109.

—Uni turba viro, alter si detur in armis, X, 29.

—Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa, XIV, 515.

VII. Versus hypermetri,
v.c. IV, 187; XII, 633; XIV, 143; XVII, 399.

VIII. Orthographia metrica,
v.c. subicere, inicere, proicere, obicere, adicere, reicere scribendum metri causa, I, 113 N.; VIII, 669; X, 570; XIII, 298; XVII, 528.

SECTIO DECIMA QUARTA.

PERMUTATIO LITERARUM facilis in codd. MSS. medii ævi, inpr. τῶν V et B, VIII, 543 V.L.

—iu et m, II, 469 V.L.

FINIS VOLUMINIS SECUNDI ET ULTIMI.

*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***

Updated editions will replace the previous one—the old editions will be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright law means that no one owns a United States copyright in these works, so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United States without permission and without paying copyright royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to copying and distributing Project Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you charge for an eBook, except by following the terms of the trademark license, including paying royalties for use of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for copies of this eBook, complying with the trademark license is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation of derivative works, reports, performances and research. Project Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark license, especially commercial redistribution.

START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free distribution of electronic works, by using or distributing this work (or any other work associated in any way with the phrase “Project Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full Project Gutenberg™ License available with this file or online at www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual works in the collection are in the public domain in the United States. If an individual work is unprotected by copyright law in the United States and you are located in the United States, we do not claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, displaying or creating derivative works based on the work as long as all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ works in compliance with the terms of this agreement for keeping the Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily comply with the terms of this agreement by keeping this work in the same format with its attached full Project Gutenberg™ License when you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in a constant state of change. If you are outside the United States, check the laws of your country in addition to the terms of this agreement before downloading, copying, displaying, performing, distributing or creating derivative works based on this work or any other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no representations concerning the copyright status of any work in any country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, copied or distributed:

This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not contain a notice indicating that it is posted with permission of the copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in the United States without paying any fees or charges. If you are redistributing or providing access to a work with the phrase “Project Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted with the permission of the copyright holder, your use and distribution must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works posted with the permission of the copyright holder found at the beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ License terms from this work, or any files containing a part of this work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this electronic work, or any part of this electronic work, without prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with active links or immediate access to the full terms of the Project Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ website (www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works provided that:

- • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has agreed to donate royalties under this paragraph to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid within 60 days following each date on which you prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty payments should be clearly marked as such and sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation.”

- • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ License. You must require such a user to return or destroy all copies of the works possessed in a physical medium and discontinue all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ works.

- • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the electronic work is discovered and reported to you within 90 days of receipt of the work.

- • You comply with all other terms of this agreement for free distribution of Project Gutenberg™ works.

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread works not protected by U.S. copyright law in creating the Project Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ electronic works, and the medium on which they may be stored, may contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all liability to you for damages, costs and expenses, including legal fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a written explanation to the person you received the work from. If you received the work on a physical medium, you must return the medium with your written explanation. The person or entity that provided you with the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a refund. If you received the work electronically, the person or entity providing it to you may choose to give you a second opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy is also defective, you may demand a refund in writing without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any provision of this agreement shall not void the remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in accordance with this agreement, and any volunteers associated with the production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, that arise directly or indirectly from any of the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of electronic works in formats readable by the widest variety of computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will remain freely available for generations to come. In 2001, the Project Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure and permanent future for Project Gutenberg™ and future generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit 501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up to date contact information can be found at the Foundation’s website and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread public support and donations to carry out its mission of increasing the number of public domain and licensed works that can be freely distributed in machine-readable form accessible by the widest array of equipment including outdated equipment. Many small donations ($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating charities and charitable donations in all 50 states of the United States. Compliance requirements are not uniform and it takes a considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up with these requirements. We do not solicit donations in locations where we have not received written confirmation of compliance. To SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition against accepting unsolicited donations from donors in such states who approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make any statements concerning tax treatment of donations received from outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation methods and addresses. Donations are accepted in a number of other ways including checks, online payments and credit card donations. To donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be freely shared with anyone. For forty years, he produced and distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper edition.

Most people start at our website which has the main PG search facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™, including how to make donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.

Table of Contents

BIBLIOTHECA

- CLASSICA LATINA

COLLECTIO

- AUCTORUM CLASSICORUM LATINORUM

- CAIUS SILIUS ITALICUS

CAIUS SILIUS

- ITALICUS.

PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM
N. E. LEMAIRE
PARISIIS
TABULA

ERUDITISSIMO LECTORI

- N. E. LEMAIRE.
- COMPENDIA SCRIPTURÆ
- Transcriber’s Notes

C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER PRIMUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER SECUNDUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER TERTIUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER QUARTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER QUINTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER SEXTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER SEPTIMUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER OCTAVUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER NONUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER UNDECIMUS.

- ARGUMENTUM.

- FINIS VOLUMINIS PRIMI.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DUODECIMUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS TERTIUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS QUARTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS QUINTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS SEXTUS.

- ARGUMENTUM.

- C. SILII ITALICI

PUNICORUM

- LIBER DECIMUS SEPTIMUS.

- ARGUMENTUM.

AD LECTOREM

- PRÆMONITIO.

COMMENTATIO

- DE SILII VITA ET CARMINE.

- SECTIO I.

- SECTIO II.

- SECTIO III.

- SECTIO IV.

- SECTIO V.

- SECTIO VI.

- C. SILII ITALICI

VITA

- AUCTORE CRINITO.

TESTIMONIA VETERUM

- DE SILIO EJUSQUE CARMINE.

TESTIMONIA ET JUDICIA

- RECENTIORUM.

ARGUMENTA

- XVII LIBRORUM SILII ITALICI

- HERMANNO BUSCHIO PASIPHILO.

- AMBROSII NICANDRI TOLETANI

- IN SINGULOS LIBROS SILII CATALEPSES.

PRÆFATIO HEYNII.

INDEX UNIVERSUS

- RERUM ET VERBORUM

IN SILIUM ITALICUM.

- A
- B
- C
- D
- E
- F

INDEX

- RERUM ET VERBORUM,

- IN SILIUM ITALICUM.

- G
- H
- I
- J
- K
- L
- M
- N
- O
- P
- Q

INDEX

- RERUM ET VERBORUM,

- IN SILIUM ITALICUM.

- R
- S
- T
- U
- V
- X
- Z

ADPENDIX

- DIATRIBE DE STYLO POETICO, ET POTISSIMUM SILIANO.

- SECTIO PRIMA.

- ADJECTIVA,

- SECTIO SECUNDA.

- SUBSTANTIVA,

- SECTIO TERTIA.

- NOMINA ET PRONOMINA,

- SECTIO QUARTA.

- VERBA,

- SECTIO QUINTA.

- PRONOMINA,

- SECTIO SEXTA.

- PRÆPOSITIONES,

- SECTIO SEPTIMA.

- SYNTAXIS,

- SECTIO OCTAVA.

- REPETITIO,

- SECTIO NONA.

- ADPOSITIO,

- SECTIO DECIMA.

- ADSPIRATIO,

- SECTIO UNDECIMA.

- ORTHOGRAPHIA,

- SECTIO DUODECIMA.

- TROPI ET FIGURÆ,

- SECTIO DECIMA TERTIA.

- PROSODIA et metricæ observatt. de quibus vid. Var. Lectt.

- SECTIO DECIMA QUARTA.

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE